Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 133.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligi davlat tuzumi

Купить
MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………………….3-8 I BOB. XIVA XONLIGINING TASHKIL TOPISHI VA UNDAGI SIYOSIY JARAYONLAR ……………………………………………………………….9-25 1.1. Xiva xonligining vujudga kelishi va arabshohiylar sulolasi siyosati ……9-17 1.2. Xiva xonligida qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi….18-25 II BOB. XIVA XONLIGIDA DAVLAT BOSHQARUVI TIZIMI……….26-39 2.1. Oliy davlat hokimiyati organlari va ularning vakolatlari ……………… ... 26-33 2.2. Markaziy va mahalliy hokimiyat organlari tizimi va ularning faoliyati …34 - 39 XULOSA……………………………………………………………………...40-41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………42-43 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. 1991-yilda O‘zbekiston davlat mustaqilligining qo‘lga kiritilishi xalqimizga nafaqat siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, balki ma’naviy sohada ham turli g‘oyaviy tazyiqlardan holi bo‘lgan tom ma’nodagi erkinlik imkonini berdi. Bunday ne’matga erishgan xalqimizda sog‘lom tarixiy tafakkurni shakllantirish milliy istiqlol g‘oyasi va mustaqillik mafkurasini omma orasida singdirishning muhim omilidir. Binobarin, tarix shunchaki voqaelar, sanalar tizimi emas, balki har bir xalq ruhiy hayotining muhim va ajralmas qismidir. Shuning uchun ham mustaqillik davridagi milliy o‘zlikni anglashga bo‘lgan intilishi o‘zbek xalqining haqqoniy tarixini yaratish masalasini kun tartibiga qo‘ydi. Bu boradagi amaliy harakatlar uchun Respublika Birinchi Prezidenti Islom Karimovning Xiva shahrining 2500 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda so‘zlagan nutqida 1 , “Xorazm Ma’mun Akademiyasini qaytadan tashkil etish to‘g‘risida”gi farmonida 2 Xorazmning shaharsozlik va davlatchilik tarixini o‘rganish masalasi ilgari surilgan. “Ayniqsa, Xorazmning shonli tarixi bizda o‘tmish merosimiz bilan haqli ravishda faxrlanish tuyg‘usini uyg‘otadi,-degan edi Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov.–Chunki Xorazm tarixi o‘zbek davlatchiligi tarixining uzviy qismidir, uning qudrati va qadimiyligi timsolidir. Ana shu bebaho meros bugungi avlod zimmasiga buyuk ajdodlarimizga munosib voris bo‘lishdek ulkan mas’uliyat ham yuklaydi” 3 . XIX asr ikkinchi yarmi-XX asrning 20-30 yillari davri tarixshunosligini yoritish, turli davrlarda amalga oshirilgan tadqiqotlar natijalari asosida davlatchilik muammosining o‘rganilishiga haqqoniy baho berish muhim vazifalardan biriga aylandi. Zero, Xiva xonligining XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr 20-30-yillari davri tarixi keng o‘rganilgan bo‘lsa-da, lekin sovet davri tarixshunosligida turlicha qarashlar mavjud bo‘lgan. XIX asr boshida ushbu sulola vakillari hokimiyat 1 Каримов И.А. Хива шаҳрининг 2500 йиллигига бағишланган маросим нутқи / Хавфсизлик ва барқарор тараққиёт йўлида. – Т.: Ўзбекистон, 1997. VI-жилд. – 374-380 б. 2 Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А. Каримовнинг «Хоразм Маъмун академиясини қайтадан ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони // Халқ сўзи. 1997, 11 ноябр ь . 3 Каримов И.А. Метин иродали инсонлар юртига эҳтиром // Асарлар. 8-жилд. — Тошкент: Ўзбекистон, 2000. – 243 б. 3 tepasiga kelgandan keyin jamiyatda mavjud bo‘lgan nisbatan barqarorlik va osoyishtalik jarayoni xonlikning taraqqiy qilishiga asos bo‘ldi. Mustaqillik yillarida mavzuning yoritilishi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, xonlikning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy ahvoliga oid asosiy ma’lumotlarni chuqur o‘rganish, yangicha qarash va yondashuvlarni umumlashtirish imkoniyati vujudga keldi. Yurtimizning har bir hududi milliy davlatchilik va huquqiy taraqqiyotida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Shu sababli Xorazm vohasida XVI asrdan XX asr boshlarida “Xiva xonligi” nomi ostida faoliyat ko‘rsatgan yirik davlatning o‘zbek davlatchiligi tarixiy taraqqiyotida tutgan o‘rni va ahamiyatini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Xiva xonligi mustaqil davlat sifatida shakllanish, feodal tarqoq va markazlashgan davlat tariqasida taraqqiy etish, shuningdek boshqa davlatlarga mustamlaka bo‘lish kabi o‘zgarishlarni boshdan kechirgan. Bu jarayonlar guvohi bo‘lgan muarrixlar, keyingi davr o‘zbek, g‘arb va sharq olimlari Xiva xonligi tarixiga oid asarlar yaratganlar. Xonlikning vujudga kelishi, shakllanishi va unda yuz bergan siyosiy jarayonlar tadqiqotchilar tomonidan qisman o‘rganilgan. Biroq xonlikning mustaqil davlat sifatida shakllanishi, tarixnavislikda talqin etilish holati, siyosiy tuzumi, davlat hokimiyati organlari, ularning vakolatlari, huquq tizimi va uning xususiyatlari shu kunga qadar kompleks tadqiqot obyekti bo‘lmagan. Xiva xonligi davlati boshqaruvi tarixini tadqiq etishda muhim manba vazifasini o‘taydigan arxiv materiallari – xonlarning farmon-yorliqlari, qozixona hujjatlari, nodir hujjatlar, Turkiston general- gubernatorlari, Turkiston va Kavkaz harbiy okruglari, Аmudaryo bo‘limi boshliqlari, sulhparvar sudlar va Samarqand okrug sudlari bilan Xiva xoni o‘rtasidagi yozishmalar, yurtimizda va xorijda yangi nashr qilingan elchilar xotiralarining ko‘p qismi ilmiy ishlar tahlili doirasiga tortilmagan. Xiva xonligi nomi ostida to‘rt asrdan ko‘proq vaqt faoliyat ko‘rsatgan davlatning siyosiy tarix sahnasida vujudga kelishidan tortib, tashqi siyosiy kuchlar ta sirida barham topishigacha kechgan davrdagi siyosiy shart-sharoitlar, davlatʼ 4 qurilishi, siyosiy va huquqiy tizimini ilk marotaba maxsus o‘rganish ushbu ishning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishining obyekti: Milliy davlatchiligimiz tarixida Xiva xonligi faoliyat ko‘rsatgan davri, xonlikning davlat tuzumi va sud-huquq manbalari hisoblanadi. Kurs ishining predmeti: Xiva xonligi tashkil topishi va shakllanishi, davlat oliy hokimiyati, markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi, sud tizimi jarayoni va huquq normalari tashkil etadi. Kurs ishining maqsadi: Xiva xonligining oliy davlat hokimiyati, ijroiya (markaziy) va mahalliy boshqaruv tizimi va huquq manbalarini ilmiy tahlil etishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: - Xiva xonligining vujudga kelishi va arabshohiylar sulolasi hokimiyat tepasida turgan davrda yuz bergan siyosiy jarayonlarni o‘rganish; -qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi va davlat boshqaruv tizimini tahlil qilish; -Xiva xonligi Rossiya imperiyasi tomonidan protektoratga aylantirilgan davrdagi boshqaruv tizimining alohida xususiyatlarini o‘rganish; -oliy hokimiyat organlarining shakllanishi va ularning davlat boshqaruvida tutgan o‘rnini tahlil qilish; -markaziy va mahalliy davlat boshqaruv organlari tizimi, ularning faoliyati va vazifalarini yoritish; -mavzuni yoritish jarayonida ilmiy nazariy xulosalar keltirish. Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili): Kurs ishi mavzuning tarixshunoslik masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotlarni uch guruhga: 1) Rus sharqshunos olimlari tomonidan yaratilgan manbalar; 2) Sovet davri olimlari tadqiqotlari; 3) O‘zbek olimlari yaratgan tadqiqotlarga ajratib o‘rganildi. 5 Xiva xonligi ilk marotaba rus sharqshunos olimlaridan V.V.Bartold, N.I.Veselovskiy, V.I.Dal, M.I. Ivanin, А.L.Kun, N.S.Likova, O.Shkaskiy va boshqalarning yaratgan birlamchi manbalari asosida o‘rganilgan 4 . Xiva xonligi tarixiga Sovet davlatining turli millat olimlari tomonidan ham qiziqishlar bo‘lgan. Xususan, Z.Aksakov, A.K.Borokov, L.V.Dmitriyeva, P.P.Ivanov, S.P.Ivanov, A.N.Kononov, A.M.Muginov, A.N.Samoylovich, T.To‘xtametovlar manbashunoslik va boshqa yo‘nalishlarda tadqiq etganlar. 5 Shuningdek, uchinchi bo‘limda xonlik tarixida davlat va huquq masalalari A.Ahmedov, B.A.Ahmedov, S.A’zamxo‘jayev, H.Bobobekov, H.Boboyev, H.Z.Ziyoyev, A.Ziyayev, I.B.Zokirov, O.Mutalov, Z.Muqimov, S.Soburova, A.Shayxova, M.Qayumov, S.Matkarimova, M.Qo‘ldoshev, Ya.G‘.G‘ulomov, M.Y.Yo‘ldoshev, A.I.Ishanov, S.Kamolov, B.Mannonov, M.Matniyazov, K.Munirov, G.Nepesov, K.Normatov, J.Rahimov kabi o‘zbek olimlari tomonidan tadqiq etildi. 6 Mustaqillik yillarida tarix fanining boshqa sohalarida bo‘lganidek, birlamchi qo‘lyozma manbalarni o‘rganish, jumladan, Xiva solnomalariga mutaxassislar e’tiborini jalb etish masalasida ham ma’lum tadbirlar amalga oshirildi. Xususan, Q.Munirovning Munis (1778-1829), Ogahiy (1809-1874), Bayoniy (1858-1923) tarixiy asarlarining umumiy tahliliga bag‘ishlangan monografiyasi e’lon qilindi. 7 4 Qarang : Бартольд В.В. История Туркестана (Труды Туркестанского гос. ун-та. Вып.2). –Ташкент, Туркестанское гос. изд-во, 1922. – C . 50.; Бартольд В.В. Хорезм. Соч. Том 3. – М.: Наука, 1965. – C . 549.; Веселовский Н. И . Очерк историко-географически сведений о Хивинском ханства. – СПб, 1877. – C . 327.; Иванин М. И . Сведения о Хивинском ханстве //Журнал мануфактура и торговля. – Санкт-Петербург, 1843. – С. 27–35; Даль В . Известия о Хиве, взятые из рассказ портупей прапорщика Медянкина, бывщего в плену у хивинцев. – М.: Лит газ, 1840. – C . 14. 5 Qarang : Иванов П. П. Архив Хивинских ханов XIX в. – Л., 1940. – C . 289.; Тухтаметов Т. Г . Россия и Хива в конце XIX – начале XX в. Победа Харезмской народной революции. – М., 1969. – C . 144. 6 Qarang : Ғуломов Я. Хоразмнинг қадимги суғорилиш тарихи. – Т.; 1940. – 207 б; Йўлдошев М . Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. – Т.: Ўздавнашр, 1959. – 364 б; Мукимов З. Основные исторические источники права в Узбекистане (VIII–XIX вв.): Автореф. дисс. д-ра. юрид. наук. – Т., 1997. – C . 34.; Муталов О. Хива хонлиги Оллоқулихон даврида. 1825-1842 йиллар. («Риёз-уд давла» қўлёзма асари асосида): Тарих фан. номз. … дис. автореф. – Т., 2003. – 24 б.; Шайхова А. Юридические документы как источник по истории социально-экономических (преимущественно аграрных) отношений в Хивинском ханстве в XIX – начале XX века: Автореф. дис. … канд. ист. наук. – Т., 1989. – C . 27.; Қаюмов М. XIX аср иккинчи ярми – XX аср бошида Хива хонлигидаги ижтимоий-сиёсий жараёнлар: Тарих фан. номз. … дис. автореф. Т., 2005. – 26 б; Сабурова С . XIX аср ва XX аср бошларида Хива хонлигининг давлат тизими: Тарих фан. номз. … дис. автореф. – Т., 2002. – 29 б; Маткаримова С. М. Исторография Хивинского ханства в период Кунградской династии (XIX – начала XXI вв.): Автореф. дисс. канд. ист. наук. – Т., 2010. – C . 30. 7 Муниров Қ . Хоразмда тарихнавислик. Т.; 2002. -191 б. 6 Jumladan, Yahyo G‘ulomov o‘z asarlarida XIX asr Xiva xonligining tashqi va ichki siyosati, ijtimoiy-iqtisodiy islohatlarni yoritish barobarida, davlat tuzumiga qisman to‘xtaladi 8 . Akademik M.Yo‘ldoshev “Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi”nomli asarida yer egaligi masalasini soliqlarga oid arxiv hujjatlari bo‘yicha o‘rganarkan, siyosiy-ijtimoiy masalalar qatori huquq-tartibot, harbiy ishlar va sud tizimiga maxsus o‘rin ajratmagan 9 . G.Nepesov, O.Sodiqovlarning siyosiy, huquqiy masalalarni qamrab oluvchi asarlarida Xiva xonligining qisqa davr mobaynidagi siyosiy hayotiga baho beriladi 10 . Shuningdek, yosh olima S.Soburovaning Xiva xonligi davlat tizimi tahliliga bag‘ishlangan ilmiy ishida tadqiqot obyekti sifatidagi mavzuning davri XIX asr va XX asr boshlari hisoblanadi 11 . Biroq unda davlat tuzumi, saroy boshqaruvi, boshqaruv lavozimlari va unvonlari, sudlov tizimi, huquq-tartibot organlari Xiva xonligini ilk marotaba o‘rgangan o‘zbek olimi akademik M.Yo‘ldoshev keltirgan ma’lumotlar bilan qiyosiy ravishda tadqiq etilmagan. M.Matniyozov va Ya.Ollamovlar hammuallifligidagi “Xorazm davlatchiligi tarixi” nomli o‘quv-uslubiy qo‘llanmada qadim zamonlardan to hozirgacha bo‘lgan davrdagi Xorazm davlatchiligi tarixi, jumladan, uning rivojlanish bosqichlaridan biri sifatida Xiva xonligi davlatchiligi ham qiyosiy-huquqiy nuqtai narzardan o‘rganilgan. Ammo unda xonlik davri keng yoritilmaganligi hamda uning huquqiy tizimiga maxsus o‘rin ajratilmaganligini ko‘rish mumkin 12 . Yuqorida keltirilganidek, Xiva xonligining siyosiy-huquqiy hayotiga turli davrlarda muayyan hodisa va jarayonlar yuzasidan ozmi-ko‘pmi nazar tashlangan. Biroq o‘zbek davlatchiligi tarixida Xiva xonligining tutgan o‘rni, uning davlat noshqaruvi va huquq masalalari to‘laligicha va yetarlicha ilmiy tadqiq etilmagan, shuningdek, siyosiy-huquqiy tahlil doirasiga tortilmagan. 8 Ғуломов Я. Хоразмнинг қадимги суғорилиш тарихи. – Т., 1940. – 207 б. 9 Йўлдошев М. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. – Т.: Ўздавнашр, 1959. – 225–336 б. 10 Непесов Г. Из истории Хорезмской революции. – Т.; 1962. – С. 63; Садыков А. Россия и Хива во второй половине XIX и в начале XX в.: Автореф. дис. … д-ра. ист. наук. – М.; 1965. – С. 11–14. 11 Сабурова С. А. XIX аср ва XX аср бошларида Хива хонлигининг давлат тизими: Тарих фан. номз. … дис. автореф. – Т.; 2002. – 9–15 б. 12 Матниёзов М., Олламов Я. Хоразм давлатчилиги тарихи. – Урганч, 2008. – 127–172 б . 7 Kurs ishida qo‘llanilgan uslublarning qisqacha tavsifi. Tadqiqotning metodologik asosini siyosiy va huquqiy ta’limotlar, O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning o‘zbek davlatchiligi va huquqi tarixini o‘rganishga oid nazariy g‘oya, fikr va qarashlari tashkil qiladi. Tadqiqot metodlari sifatida ilmiy bilishning tizimli, mantiqiy, sotsiologik, statistik, qiyosiy-huquqiy, tarixiy-qiyosiy, tarixiylik, xolislik, davriy izchillik, qiyosiy, tanqidiy, xronologik, semantik, pragmatik va boshqa metodlaridan foydalanildi. Kurs ishining davriy chegarasi . Mavzuning xronologik chegarasini XVI asrdan XX asr boshlarigacha bo‘lgan davr tashkil etib, unda Xiva xonligining davlat boshqaruvi hamda ichki va tashqi siyosatga oid tadqiqotlar tashkil qiladi Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi tuzilishi jihatidan kirish, ikki bob, to‘rt paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar qismlaridan iborat. 8 I BOB. XIVA XONLIGINING TASHKIL TOPISHI VA UNDAGI SIYOSIY JARAYONLAR 1.1. Xiva xonligining vujudga kelishi va arabshohiylar sulolasi siyosati XVI asr boshlarida siyosiy jarayonlarning jadallashuvi Xorazmda hokimiyatning tez-tez o‘zgarishiga olib keldi. Temuriy Sulton Husayn davlati (Samarqand) tarkibida bo‘lgan va uning noibi Chin So‘fi tomonidan yarim mustaqil holda idora etib kelinayotgan Xorazmda 1505–1510-yillarda Shayboniyxon hokimiyati o‘rnatildi. Bu davrda Xorazm Shayboniyxon noibi (dorug‘asi) Ko‘pak Qo‘shchi tomonidan idora etiladi. 1510-yilda Shayboniyxon Ismoil Safaviydan mag‘lubiyatga uchrab vafot etgach, 1511-yil fevral oyida shayboniylardan Temur sulton bin Shayboniy, Ubaydullo sulton va shoh Ismoil Safaviy o‘rtasida tuzilgan sulh bitimiga ko‘ra Xorazm ham Xuroson o‘lkalari qatori eronliklar qo‘liga o‘tadi. Mamlakat Eron shohi dorug‘alari tomonidan boshqariladi. O‘zga mazhabdagi Eron shohi va hokimlari boshqaruviga hamda Аbulxayrxon oilasiga qarshi kurash davomida Vazir shahri ulamolari madad so‘rab Jo‘jixon avlodidan Elbarsxon ibn Berka Sulton bin Yodgorxonga murojaat qildilar. O‘zbeklarning shaharga yaqinlashib kelayotganini eshitgan aholi kechasi qizilboshlilarni o‘ldira boshladilar. Vazir shahri oqsoqollari maslahati hamda mahalliy xalq tashabbusi bilan Elbarsxon hokimiyatni egallaydi. Ta kidlash joizki,ʼ mahalliy ulamolar amaldagi udumlarga ko‘ra uni mamlakatni boshqarishga haqli deb hisoblaydi. Dastlab siyosiy-harbiy markaz hisoblangan Vazir shahriga taklif etilgan Elbars Vazir xalqi tomonidan Xorazm xoni deb e’lon qilinadi. Vazirga qaram Yangi shaharga Bilbars, Tirsakka esa yana bir o‘zbek hokim etib tayinlandi. Elbars va Bilbars Jo‘jining beshinchi o‘g‘li Shaybonning vorisi Аrabshoh avlodlaridan bo‘lganligi bois ularning xonlik sulolasi Аrabshohlar deb ham nom oldi 13 . O‘zbek xonligi tashkil etilib, oradan uch oy o‘tgach, Elbars Urganchni egallash maqsadida qo‘shin tortib keldi. Shahardan yarim farsax masofada bo‘lgan 13 Шермуҳаммад Мунис, Муҳаммадризо Огаҳий. Фирдавс ул-иқбол: Бахтлар боғи/ масъул муҳаррир Н. Жумахўжа. – Т.: O‘qituvchi, 2010. – 384 б 9 jangda Elbarsxonning qo‘li ustun kelib, hokim Subxonquli boshliq qizilboshlilar va ularning ittifoqchilari yengildi. Urganch egallangach, Elbarsxon Dashtda qolgan Yodgorxon o‘g‘lonlariga chopar jo‘natdi. Oradan sal vaqt o‘tib, Abulakxonning bir o‘g‘li va Amnakxonning olti o‘g‘li eldoshlari bilan birga Xorazmga keldilar. Ularning kuchiga tayangan Elbarsxon qisqa vaqtda Xiva, Hazorasp,Katni oldi. Kelajakda inisi Bilbars lashkarlari ko‘magida Elbarsxon Xurosonning Mahnacha va Durun degan yerlari hamda turkmanlarning Abulxon va Mang‘ishloq hududlariga tez-tez bosqinchilik yurishlari qilib turdi. Shunday qilib, Elbarsxon davrida davlatning siyosiy geografiyasi shakllanib, janubda Xuroson, shimolda Orol, g‘arbda Kaspiy, sharqda Buxoro xonliklari bilan chegaradosh bo‘ldi. 1516-yilda Elbarsxon vafotidan keyin farzandlari o‘rtasida taxt va mansab uchun kurash boshlandi. Bu davrda Yodgorxonning nabiralari orasida Berka Sultonning o‘g‘li Sultonxojidan yoshi ulug‘i yo‘q edi. Shu bois uni Vazirga keltirib, xon qilib ko‘tardilar. Sultonxojining qo‘shini oz bo‘lib, atrofidagi dushmanlariga qaqshatqich zarba bera olmadi. Uning vafotidan keyin esa taxtga Abulakxon o‘g‘li Hasanquli ko‘tarildi. Endilikda yangi xon taxti Vazir emas, balki Urganchda joylashgandi. Shu davrga qadar Urganchda ark bo‘lmagan. Eshsulton degan amaldor shahar arkini qurdirgan. Oradan biroz vaqt o‘tgach, barcha o‘zbek sultonlari Urganchga hujum uyushtirib, qamal qildilar. “Urganch ulug‘ shahar, - deb yozadi Abulg‘ozi. – Tez- o‘q kaxatlik bo‘la qoldi. Bir eshakning kallasi qirq-ellik tanga bo‘ldi, topilmadi” 14 . O‘ta og‘ir muhtojlikni boshidan kechirgan Urganch aholisi oy davomidagi qamaldan so‘ng taslim bo‘ldi. Shahar olingach, Hasanquli va uning katta o‘g‘li Bilol Sulton o‘ldirildi. Urganchda So‘fiyon xon deb e’lon qilindi 15 . Vazir, Yangishahar, Tirsak, Xuroson, Durun, Mang‘ishloq turkmanlarining ko‘pgina ovullarini boshqarish Sultong‘ozi boshliq Berka Sulton nabiralariga topshirildi. Amudaryoga yaqin Xiva, Hazorasp, Kat, Bo‘ldumsoz va Ingichka, Kopetdog‘ yonbag‘ridagi Bog‘obod, 14 Абулғози Баҳодирхон. Шажарайи турк. — Тошкент: Чўлпон, 1992. – 125 б. 15 Шермуҳаммад Мунис, Муҳаммадризо Огаҳий. Фирдавс ул-иқбол: Бахтлар боғи // масъул муҳаррир Н.Жумахўжа. – Т.: O‘qituvchi, 2010. – 380 б. 10 Niso, Obivard, Chaxordex, Mahna, Chacha aholisi hamda daryo irmoqlari bo‘yida o‘tirgan Abulxon va Dehistondagi turkmanlar Amnakxonning to‘rt o‘g‘li tomonidan bo‘lib olindi. Xon topshirig‘i bilan barcha amaldorlar soliq yig‘ishi va poytaxtga yuborib turishi lozim edi. So‘fiyon 1522-yilda vafot etgach, Urganchdagi xon taxtiga Buchg‘axonni keltirib o‘tqazdilar. Uning davrida Buxoro xonligi lashkarlarining Eron hududlariga ko‘plab yurish qilganligi sababli Eron shohi Taxmasp Buchg‘axon bilan yaqin qarindosh tutinish uchun uning akasi So‘fiyonning Oyshabegim ismli bo‘yi yetgan qiziga uylanadi. Bu Eron va Xorazm o‘rtasidagi munosabatni yaxshilaydi. Buchg‘axon 1526-yilda vafot etgach, Urganch taxti Avanishxon qo‘liga o‘tdi. Urganchga kelgan Durun hokimi Muhammadg‘ozining Avanishxonning katta o‘g‘li Dinmuhammad tomonidan o‘ldirilganligi Amnakxonning o‘g‘illari hamda Elbarsxonning avlodlari o‘rtasidagi qonli to‘qnashuvga sabab bo‘ladi. Avanishxon Vazir yaqinidagi Qumkend degan joyda Sultong‘ozining tarafdorlarini yengadi va Elbarsxon avlodidan bo‘lgan 16 ta xonlikka davogarni o‘ldiradi. Qarindoshlari bilan Buxoroga ketgan Sultong‘ozining katta o‘g‘li Umarg‘ozi ukasi Sherg‘ozi bilan birga, Ubaydullaxon saroyida tarbiyalana boshladi, ular biroz ulg‘aygach, otalari mulkiga da vogarlik qildilar. Vaziyatdanʼ foydalangan Ubaydullaxon Toshkentdan Baroqxon, Samarqanddan Juvanmardxon, Hisordan Hamza Mahdiy sultonning lashkarlarini Buxoroga to‘pladi. 1538-yilda Buxoro qo‘shinlari kelayotganidan xabar topgan Xiva va Hazoraspda o‘tirgan Аmnakxonning o‘g‘illari Аvanishxonning oldiga qochib bordilar. O‘z navbatida, xon Urganchni tark etib, Ustyurt tomon jo‘nadi. Orqasidan yetib kelgan qo‘shin Аvanishxonni Bayot qiri etagida asirga oldi. Ubaydullaxon uni Umarg‘oziga berdi va u o ch olish niyatida Аvanishxonni o‘ldirdi. ʼ Ubaydullaxon Urganchni boshqarishni o‘g‘li Abdulazizga topshirdi. Yangi hukmdor bilan birga to‘rt qismga ajratilgan o‘zbek urug‘larini boshqarish uchun Xisor, Samarqand, Toshkent to‘ralari va Buxoro amaldorlari qoldirildi. 11 Ubaydullaxon o‘zi bilan Aqatoyning bir gala xotin bola-chaqalarini ham olib ketdi. Ammo ulardan biri – 18 yashar Hojimxon Xorazmda yashirinib qoldi. Kelgusida u Durun hokimi Dinmuhammad bilan maslahatni o‘rtaga qo‘yib, Urganchga yurish rejasini tuzdi. Lashkar Qurdush degan joyga kelganida unga xizir eli, adoqli turkmanlaridan 1000 kishi qo‘shildi. Shahar olingach, dorug‘a va uning o‘nga yaqin amaldori qatl etildi. Hazorasp dorug‘asi qochdi. Ushbu voqealardan xabar topgan Аbdulaziz ham Urganchni tark etib, otasi oldiga shoshildi. Buxoro xoni Ubaydulla 40 ming lashkarlik katta qo‘shinni Xorazmga jo‘natdi. Buxoroliklar Hazoraspni egalladi degan xabarni eshitgan Dinmuhammad o‘zining 3 ming kishilik qo‘shini bilan jangga kirishni niyat qildi. “Buxoro qo‘shinlari kunduzi dam oladi va kechalari yuradi” 16 ,- degan ma lumot asosidaʼ Shikast ko‘li yaqinidagi yo‘lning ikki yoqasida pistirma qo‘ygan Dinmuhammad va Yusuf sultonning lashkarlari buxoroliklar ustiga qo‘qqisdan xujum qilib, bosqinchilarning ustidan g‘alaba qozondi. Аsir olingan Buxoro amaldorlari Xorazmdan haydab ketilgan barcha o‘zbek sultonlari va oila a zolarini qaytarishga ʼ va da berdilar. Ularni olib kelish vazifasi Hojimxonga topshirildi. ʼ Buxoroga borgan Hojimxonni Ubaydullaxon yaxshi qabul qildi, otasi va qarindoshlarini olib ketishga ruxsat berdi. Undan keyin Hojimxon Samarqanddan Jumanmardxon va Hisordan Kalxon hamda uning otasi Аqatoyxonni olib, Urganchga qaytdi. 1547-yili Urganchda xon taxtiga ko‘tarilgan Kalxon zamoni tinch va obodonchilik davri bo‘ldi. “Kalxon xon bo‘ldi, bir pulga bir non bo‘ldi dedilar”,— deb yozgan Аbulg‘ozi. Kalxon otasi Аqatoyxonni Vazirga hokim qilib tayinladi. Xiva va Hazoraspni boshqarish Buchg‘axonning o‘g‘illari Esh va Do‘stga berildi. Аmmo vaqt yetib ulg‘aygan Аminakxonning nabiralari orasida birlik bo‘lmadi. Ular bir– biriga xavf tug‘dirib, ayrimlari Buxoroga qochib ketdilar. Vaqt o‘tib So‘fiyonxon va Kalxonning barcha farzandlari o‘ldi hamda ulardan nasl qolmadi. Аvanishxonning o‘g‘illari Xurosonda va Аqatoyxonning 16 Абулғози Баҳодирхон. Шажарайи турк. – Тошкент: Чўлпон, 1992. – 135 б. 12 o‘g‘lonlari Xorazmda hukmdorlik qilardilar. Buchg‘axonning Esh ismli o‘g‘li Xivani, Do‘st — Hazoraspni, Buram esa Katni boshqardi. 1557-yilda Do‘stni xon ko‘tardilar, ammo uni Hojimxon tan olmadi. Bundan aziyat chekkan Eshsulton qo‘shin to plab, Urganch ustiga yurdi. Аmmo Qumqal a yaqinidagi Churnukʼ ʼ degan joyda bo‘lgan 8 kunlik jangda Hojimxonni yenga olmadi. “Urganchda Eshsultonni o‘lturub va Hevaqda Do‘st sultonni o‘lturub oq kigizning bir kunjini Аli sulton va uch kunjini inisi tutib Hojimxonni o‘rtada yerda o‘lturtub, o‘ttiz to‘qqiz yoshina yetganda yilqi yilinda tarix to‘qquz yuz oltmish to‘qquzda Urganch viloyatinda xon ko‘tardilar” 17 . Muarrix Munisning xabar berishicha, Hojimxon o‘zining 42 yillik hukmronligi davrida goh Urganch, goh Xivada yashagan. „Tajribali, adolatli va taqvodor hukmdor“ deb hisoblangan Hoji Muhammadxonning nisbatan uzoq hukmronligi davrida mamlakatni birlashtirish va markaziy hokimiyatning mavqeini mustahkamlashga urinishlar qilingan. Hoji Muhammadxon davrida Xorazm hukmdorlarining bosh qarorgohini Xiva shahriga ko chirish bosqichma-bosqich jarayoni boshlandi. ʻ Hoji Muhammadxonning hukmronligi davrida mamlakatga ingliz sayohatchisi Antoni Jenkinson tashrif buyurgan. 1564-yilda Hoji Muhammadxon rus podshosi Ivan Grozniy huzuriga elchi yuboradi 18 . Xonning qarorgohi dastlab Vazir shahrida joylashgan edi, keyin esa Urganchga ko chirildi ʻ 19 . Hoji Muhammadxon hukmronligi davri Buxoro xoni Abdullaxon II ning Xorazmga uch marta yurishiga qaramay, nisbatan tinch siyosat yuritgani bilan ajralib turadi. 1602-yilda Xiva xonligi taxtiga Arab Muhammadxon o‘tirdi. Shu yili kuzda Urganchga 1000 ga yaqin Ural kazaklari hujum qilishdi. Ular mingdan ortiq odamlarni o‘ldirdi, qiz-juvonlarni olib ketishga hozirlanishdi lekin bunga ulgirmadilar. Urganch fojeasidan habar topgan Arab Muhammadxon lashkarlari bilan 7 kunda yetib keldi. Yov askarlarini To‘q qal’asiga qamal qilgan xon 15 17 Худойберганов К. Хива хонлари тарихидан. — Урганч: Хоразм, 2008. – 102 б. 18 Жуковский С.В.Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. Петроград, 1915. – С. 10. 19 Веселовский Н.И.Очерк историко-географических сведений о Хивинском ханстве. Спб., 1877. – C. 111-123. 13 kunda ularni tor-mor keltirdi. G‘alaba sharafiga xon Urganch va Mizdakxon oralig‘idagi yerlarga suv chiqarish uchun To‘q qal’asi yaqinida kanal qazdirdi 20 . Tarixchi Abulg‘ozi Bahodirxonning yozishicha, 1603-yilda shimoliy Xorazmga, Xo‘jako‘li va Shayx Jalil tog‘lari oralig‘idan o‘tib qalmiqlar hujum qilishgan. Ular To‘q qal’asigacha bo‘lgan yerlarni egallashdi, ammo Arab Muhammadxon ular Aburichi degan joygacha quvib chiqarishga muvaffaq bo‘ldi. Oradan 10-12 yil o‘tgach qalmiqlar yana bosqin uyishtirishdi. Uning davri turli xil bosqinlar bilan birga ichki nizolar, taxt uchun dastlab nayman, uyg‘ur urug‘lari vakillari orasida boshlangan kurashga keyinchalik Arab Muhammadxonning o‘g‘illari ham bevosita aralashib qolishi va ichki siyosiy vaziyatning qo‘ldan ketishi bilan izohlanadi. Chunonchi, har bir shahzodaning o zʻ yerida shaxsiy idora apparati — o z a yonlari, xazinasi, yasovullari, bojxona ʻ ʼ xizmatchilari va boshqa bo lgan. 1623-yilda o g illari Habash va Elbars sultonlar ʻ ʻ ʻ taxt talashib unga qarshi urush boshladilar. Bu urushda Arab Muhammadxon yengilib, Qum qal aga qamalgan va o sha yerda vafot qilgan. ʼ ʻ Urushda yengilgan Abulg‘ozi Bahodirxon Buxoro xoni Imomqulixon saroyidan panoh topadi. Asfandiyor esa Eron shohi Abbos I huzuriga yo‘l oladi. 1623-yilda uning yordamida Xiva taxtini egalladi va Habash hamda Elbars qatl etildi. Bu voqeadan xabar topgan Abulg‘ozi Bahodirxon Xivaga qaytdi. Afsandiyorxon uni Urganch hokimi etib tayinladi. Asfandiyorxon turkman zodagonlariga tayanib ish yuritdi. Eron davlati qo liga o tib qolgan Janubiy ʻ ʻ Turkmanistonni Xiva xonligiga qo shib olishga intildi, ammo 1628-yilda ʻ safaviylar qo shinidan yengildi. Tez orada aka-ukalar o‘rtasidagi munosabatlar ʻ buzildi. Natijada, Abulg ozi Bahodirxon 1627-yilda ʻ qozoq xoni Eshimxon huzuriga qochdi. Abulg‘ozi Bahodirxon Toshkent, va Buxoroda qochib yurishga majbur bo‘ladi. Asfandiyorxon siyosatidan norozi bo‘lgan turkmanlarning chaqirig‘i bilan u yana Xivaga qaytib bordi. Akasi unga Xivani topshirishga majbur bo‘ldi. Biroq 1630-yilda uni Eron shohi huzuriga garov tariqasida jo‘natib yuboradi. Abulg‘ozi Bahodirxon Eronda 10 yil tutqunlikda yashadi. Nihoyat, 20 Абулғози Баҳодирхон. Шажарайи турк. – Тошкент: Чўлпон, 1992. – 158–159 б. 14 tutqunlikdan qochib, Orol o‘zbeklari qarorgohiga yetib keladi. Asfandiyorxon vafot etgach, 1644-yilda Xiva xonligi taxtini egalladi. Abulg ozi Bahodirxon markaziy ʻ hokimiyatni mustahkamlash uchun kurash olib bordi. U davlatning boshqaruv tuzilmasini o‘zgartirdi. Ayrim viloyatlarning hokimligiga urug‘ boshliqlari tayinlandi. Bir-biri bilan nizo qiluvchi urug‘lar boshliqlari o‘rtasidagi to‘qnashuvlarning oldini olish uchun u Amudaryoning quyi oqimida yashovchi aholini to‘rtta birlashmaga bo‘ldi. Ularning har biriga yer ajratib berdi. Davlat apparatida muhim ma’muriy mansablarni egallaydigan shaxslar ularning orasidan tayinlanadigan bo‘ldi. Har bir qabilaviy guruhga inoq tayinlandi. U 1663-yilda hokimiyatni o g li ʻ ʻ Anushaxonga topshirdi. Otasi vafotidan so ng, Anushaxon taxtga o tirgach 1663-yilda tuzilgan ʻ ʻ tinchlikni buzib, Buxoroga qarshi urushni qayta boshlagan. Xonlik chegaralarini mustahkamlash uchun Yangi Kot, Shohobod qal’alarini qurdirgan. So ng, yana bir ʻ bor 1686-yil Buxoro xonligiga yurish qilib, G ijduvon, Hazora, Samarqand, Qarshi ʻ va Shahrisabzni egallagan. Savdoda o zbeklarning raqibi bo lgan Buxoroga qarshi ʻ ʻ urush aslida tijorat yo llari tufayli bo lgan va bu to qnashuv 1664—1680 va 1683 ʻ ʻ ʻ —1687-yillar davom etgan. Anushaxon o zbeklar bilan yaqin aloqada bo lgan va otasi davrida ʻ ʻ turkmanlar bilan buzilgan munosabatlarni tiklagan, bu Turkmaniston hududi orqali Kaspiy dengizi va Xiva o rtasidagi savdo yo lini qayta ochish imkonini bergan. U ʻ ʻ Astraxan ruslari bilan ham aloqalarni tiklagan va hatto 1676—1687-yillar oralig ida bir necha bor ulardan Mang ishloq yarim oroli porti bo lmish ʻ ʻ ʻ Qarag andada istehkom qurishni so ragan. Savdogarlarini kazaklar, turkmanlar va ʻ ʻ qalmoqlar hujumidan himoya qilish evaziga ularga boj to lashni ham taklif qilgan. ʻ 1686-yilda Anushaxon Balxdagi mojarodan foydalanib Buxoroga yana bostirib kirgan va mag lubiyatga uchragan. 1687-yilda Subxonqulixon ʻ Mashhadga ziyorat qilganidan foydalanib Anushaxon uning Buxoroga yana yangi hujum uyushtirgan, ammo bu uning so nggi urinishi bo lgan, chunki u qattiq ʻ ʻ mag lubiyatga uchragan. Anushaxon Xivadagi ʻ Pahlavon Mahmud maqbarasiga dafn etilgan. 15 Xudoydodxon – 1686-1689-yillarda hukmronlik qilgan. Anushaxonning hokimiyatini kuchaytirish siyosatini davom ettirdi. U juda yosh edi, 15 yoshida taxtga o tirdi. U Rossiya bilan savdo va diplomatik aloqalarni davom ettirdi. U ikkiʻ yildan sal ko proq hukmronlik qildi va 1689-yilda o ldirildi. ʻ ʻ Erengxon (1694-yilda vafot etgan), 1689—1694-yillarda hukmronlik qilgan. U ukasi Xudoydodxon vafotidan keyin xon hokimiyatini kuchaytirish siyosatini davom ettirdi. Xudoyquli inoq va Buxoro xoni Subxonquli qo shinlari ʻ yordami bilan hokimiyatga keldi. Erengxon xon hokimiyatini mustahkamlash siyosatini davom ettirdi. Ko p o tmay Buxoro xonligiga elchi yuboradi va davlat ʻ ʻ hokimiyatini to liq o z qo liga oladi. ʻ ʻ ʻ Tez orada Erengxon ashtarxoniylarning Xurosonga yurishidan foydalanib, Buxoro xonligiga qarshi qo shin yuboradi. ʻ Biroq Xiva qo shini Buxoro yaqinida mag lubiyatga uchraydi. ʻ ʻ Shu bilan birga, Erengxon Eron bilan yaxshi aloqalar o rnatadi. Rossiya podshosi bilan Qalmiq ʻ xoni Ayukaga qarshi birgalikda harakat qilish, Tyuk-Karan qal’asi orqali savdoni kengaytirish to g risida kelishib olinadi. ʻ ʻ Uning yaqin do sti shoir va me mor ʻ ʼ Mavlono Vafo edi. Erengxonning buyrug i bilan Xiva qal asida Ko rinishxona ʻ ʼ ʻ qurildi. Uning hukmronligi davrida xonning yaqin hamkori Muhammad Rizobek Xivada madrasa qurdirgan. U atigi ikki yil hukmronlik qildi va 1694-yilda tasodifan otdan yiqilib vafot etdi. Hoji Muhammadxonning avlodi bo lgan Jo ji ʻ ʻ sulton hokimiyatga keldi. Аnushaxon vafotidan keyin yuzaga kelgan siyosiy inqiroz sababli, davlat boshqaruvida yuqori nufuzga ega bo‘lib kelgan inoq, ya ni xonlar shajarasiga ʼ mansub arboblar roli oshadi. XVIII asrning boshlarida siyosiy hokimiyatning detsentralizatsiya qilinishi, ya ni markaziy hokimiyatning ba zi vakolatlari mahalliy hokimiyatlarga berilishi ʼ ʼ mamlakatning kuchsizlanishiga olib keladi 21 . Turli guruhlarning hokimiyat uchun o‘zaro kurashi boshlanishi natijasida siyosiy inqiroz davri kuzatiladi. 1714-yili esa Buxorodan chaqirilgan sultong‘oziylar vakili Sherg‘oziyxon Xiva taxtiga chiqariladi. Davlat asoschisi Elbarsxon sulolasidan chiqqan bu xon 21 Погорельский И. В.Очерки экономической-иполитической истории Хивинского ханства конце XIX и начала XX в. (1873–1917 г.г.). – Л.: Изд-воЛенинградскогоуниверситета, 1968. – С.12. 16 mamlakat hududini yana Xuroson yerlari hisobiga kengaytiradi. Oz fursatda Mashhad, Nishopur kabi Eron shaharlarida o‘z hokimiyatini o‘rnatib, aholisining bir qismini Xorazmga ko‘chiradi. Turkman qabilalari xonlikka bo‘ysundiriladi. Orol dengizi bo‘yidagi qo‘ng‘irot urug‘i vakillari Xiva xonligidan ajralib chiqishi oqibatida uzoq yillar davom etgan ikki hokimiyatchilikka zamin yaratiladi. Orolbo‘yi o‘zbeklari Sherg‘oziyga qarindosh hisoblangan Shoh Temurg‘oziy bin Musoxonni Buxorodan chaqirib hokimiyatga taklif etishadi. Natijada keyingi Xiva xonlarining mamlakatni markazlashtirishga qaratilgan harakatlari XIX asrning o‘rtalariga qadar davom etadi. Tabiiyki, bu davlat zaiflashuvi sabablaridan biri sifatida o‘z ta sirini ko‘rsatib keladi. Jumladan, Orolbo‘yi xonligi davlatʼ zaiflashishi bilanoq uning ta siridan chiqishga intilib kelgani bois 1715, 1728, ʼ 1735, 1859-yillarda Sherg‘oziyxon (1714–1727/28), Elbarsxon (1728–1740) va Sayyid Muhammadxon (1856–1864)lar tomonidan qayta bo‘ysundiriladi 22 . 1727-yili otaliqlar tashabbusi bilan Elbars bin Shohniyoz xonlik taxtiga o‘tiradi. Uning davrida siyosiy barqarorlik birmuncha qaror topadi. Xonlikning harbiy qudrati oshiriladi. Masalan, u siyosiy muxoliflaridan kuchli chiqib, 1737-yil bahorda Eron qo‘shiniga qarshi jangda Buxoro xoniga yordamga yetib boradi, shu yil dekabrda Xurosonga yurish qiladi. Biroq 1740–1747-yillarda Xiva xonligi harbiy salohiyati kuchayib ketgan Eron davlati ta siriga tushib qoladi. ʼ 22 Ахмедов Б. Историко-географическая литература Средней Азии XVI–XVIII вв. – Ташкент: ФАН, 1985. – С. 216. 17 1.2. Xiva xonligida qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi XVIII asr ikkinchi yarmiga kelib shakllangan obyektiv shart–sharoitlar siyosiy–ma muriy boshqaruvda o‘zbeklarning qo‘ng‘irot sulolasiʼ arboblarining mustahkam o‘rin egallashlari uchun real imkoniyatlarni yaratdi. 1763-yilda siyosiy minbarga o‘zbeklarning qo‘ng‘irot urug‘i inoqi Muhammad Аmin (1729–1790) ko‘tarildi 23 va keyingi 150 yil davomida uning avlodlari Xiva xonligi taxtida o‘tirdilar. 1770-yilda o‘zbeklarning qo‘ng‘irot urug‘i inoqi Muhammad Аmin Buxoro xoni Doniyolbiy oldiga yordam so‘rab bordi. Uning bilan Buxoroga borgan 63 mahramlar orasida Аvaz mirob (Munisning otasi), Shomurodbek, Аbdukarimbek, Shoniyozbek, Muhammad Rizobek, Bobobek, Rahimberdibek, Ollaberdi udaychi kabi amaldorlar, Аbdurahmonboy, Boynazarboy, Eshqobilboy, Niyozmuhammad- kabi boylar bor edi 24 . Buxorodan madad kuchlari bilan qaytgan Muhammad Аmin inoq Jahongirxonni taxtdan tushirdi va uning o‘rniga Bulakayni o‘tqazdi. Qisqa muddatda yovmutlar zo‘ravonligi cheklandi, ocharchilik asoratlari tugatildi va arzonchilik boshlandi. Yirik yer egalari va dehqonchilik vohalaridagi oqsoqollar hamda savdogarlardan madad olgan qo‘ng‘irot qabilasi biyi Eshmuhammadning o‘g‘li Muhammad Аmin qo‘g‘irchoq xonlarni taxtga chiqarib amalda butun davlatni boshqarishni o‘z qo‘liga oldi. Muhammad Аmin inoq vafotidan so‘ng, o‘g‘li Muhammad Аvaz inoq (1790–1804) ham bir qator xonlarni (Oqimxon, Аbdulazizxon, Аbdullaxon, Ortiq G‘oziyxon, Yodgorxon, Po‘lat G‘oziyxon, Аbdulfayzxon, Аbulg‘ozi IV va V) taxtga ko‘targan bo‘lsa-da, asosan xonlikda davlat hokimiyatini o‘z qo‘lida ushlab turdi 25 . 23 Шермуҳаммад Мунис, Муҳаммадризо Огаҳий. Фирдавс ул-иқбол: Бахтлар боғи: // масъул муҳаррир Н. Жумахўжа. – Т.: O‘qituvchi, 2010. – 372 б. 24 Йўлдошев М. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. – Т.: Ўздавнашр, 1959. – 90–94 б. 25 Матниёзов М. Хива хонлигида яшаган халқлар ва уларнинг хонлик ижтимоий–сиёсий ҳаётида тутган ўрни ва роли (XIX аср – XX аср бошлари). ― Урганч, 2004. – 23 б. 18 1804-yilda taxtga o‘tirgan Аvaz inoqning o‘g‘li Muhammad Eltuzar (1804- 1806) o‘zbeklarning qo‘ng‘irot urug idan birinchi bo‘lib, rasmiy ravishda xonʼ deb e lon qilindi. Xivadagi madrasalardan birida ta lim olgan va harbiy ʼ ʼ ishlarga ko‘proq e tibor bergan xon Buxoro bilan munosabatlarni ʼ keskinlashtirdi. Natijada 1806-yilda amir Haydarning qo‘shinlari Xorazmga yurish boshlab, Shabboz yaqinidagi jangda Xiva qo‘shinlariga shikast yetkazdilar. Аmudaryoning so‘l qirg‘og‘iga o‘tishga uringan Eltuzarxon kema ag‘darilishi natijasida cho‘kib, halok bo‘ladi. Xon bu vaqtda 37 yoshda edi. Buxoro amirligi bilan urushdagi mag‘lubiyat Xiva xonligining harbiy- siyosiy mavqeini pasaytirib yubordi. Аyrim amaldorlar markaziy hokimiyatni tan olmay qo‘ydilar. 1806-yilda soliqlarning ko‘pligidan norozi bo‘lgan Beshqal a ʼ hududidagi (Chimboy, Qipchoq, Mang‘it, Xo‘jayli va Qo‘ng‘irot) aholi qo‘zg‘olon ko‘tardi. O‘zini xonlikdan mustaqil deb e lon ʼ qilgan qozoq-qoraqalpoqlarning Xivaga qarab yo‘lga chiqqan qo‘shinlari qurolsizlantirildi. Xiroj deb nomlangan mahsulot bilan olinadigan soliq o‘rniga solg‘ut deb atalgan pul solig‘i joriy qilinishi aholi noroziligini biroz bo‘lsa-da. pasaytirish imkonini berdi. Ushbu vaziyatdan foydalangan Muhammad Rahimxon to‘rt oy taxtda o‘tirgan Аbulg‘ozi V o‘rniga davlatni boshqarishni o‘z qo‘liga oldi 26 . Munisning yozishicha, Muhammad Rahimxon I davlatni qo‘lga olganidan keyin uning qarindoshi Muhammad Rizobek unga bo‘ysunishdan bosh tortadi. U o‘ziga tegishli odamlari bilan Qiyot qo‘ng‘irotidagi hovlisiga boradi. So‘ngra Qipchoq qal asini bosib olib, qal a hokimi Ollohberdibekni o‘ldiradi. U orol ʼ ʼ hokimi To‘ramurod so‘fidan xonga qarshi kurashda yordam so‘radi. Xon Qipchoq qal asiga avval Qutluq Murod inoqni yuboradi, keyin o‘zi ham uni qamal qiladi. ʼ Muhammad Rizobekka Muhammad Niyozbek va Muhammad Niyoz otaliqlar madad beradilar. Bu kurashda u Orol hokimi To‘ramuroddan ham yordam oladi. Suyunbek va O‘roz Аlibek Oroldan yordamga kelgandilar. Muhammad Rahimxon natijasiz Xorazmga qaytadi. 26 Йўлдошев М.Й. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. Т.: Ўздавнашр, 1959. –– 86 б 19 Muhammad Rizobek Qipchoq qal asidan so‘ng, Gurlanga ham hujumʼ qiladi va uni qamal qiladi. Bu yerda ham unga katta mulkdorlar Muhammad Niyozbek va Muhammad Niyoz otaliq yordam beradilar. Ular Buxorodan madad olgach, Qiyotni ham bosib olib Xivaga yaqinlashadilar. Muhammad Rizobek xon bilan sulh tuzish bahonasida Xivaga kirib, uni tarafdorlari bilan o‘ldirmoqchi bo‘ladi. Uning bu niyatidan xon xabardor bo‘lib, poytaxtga kelgan Muhammad Rizobekni tarafdorlari bilan tutib olib, qatl va zindonband etadi 27 . 1808-1809-yillardan boshlab, Muhammad Rahimxon I o‘z hukumatini turkmanlar, qoraqalpoq va Orolbo‘yi o‘zbeklari orasida mustahkamlash uchun harakat qilib, urush va muhorabalar olib bordi. Xiva navkarlari 1810-yil bahoridan kech kuzgacha Janadaryo (Yangidaryo) bo‘ylaridagi qozoq va qoraqalpoq ovullariga tajovuz qilib turdilar. Natijada mahalliy amaldorlar Аydosbiy, Kechenekbiy, O‘rinbiy yordamida Yangidaryo atrofida yashayotgan qoraqalpoqlar xonlikga bo‘ysundirildi. 1812-1820-yillar oralig‘ida qozoqlarning Kichik juz xonligi hududiga 2 marta hujum uyushtirildi. Buning oqibatida, xonlik hududlarining yanada kengayishiga erishildi. 1813- yilda Shimoliy Xurosonda joylashgan turkmanlarning takya qabilasi Xiva xonligiga qaramligini tan olishga va belgilangan hajmda soliq to‘lab turishga majbur etildi. 1822-yilda esa Marv shahri xonlikka qo‘shib olindi. 1824-yilda Yangi Marv shahri bunyod etildi. Muhammad Rahimxon I bo‘ysundirilgan qabilalar zodagonlarining qabila orasidagi mavqeyi nihoyatda qudratli bo‘lganligini hisobga olib, ularga u yer-mulk va turli imtiyozlar in’om etgan. Bu omil xonlikda siyosiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilishi kerak edi. Muhammad Rahimxon I davrida xonlik siyosiy jihatdan birlashtirildi. Ayni paytda mamlakatda nisbiy barqarorlik ta’minlandi. Uning hududlari yanada kengaydi. 1825-yil 7-mayda 50 yoshida bo‘lgan Muhammad Rahimxon I vafot qildi. Uning o‘rniga taxtga ko‘tarilgan o‘g‘li Olloqulixon (1795–1842) xonlikning 27 Муниров Қ. Хоразмда тарихнавислик. – Тошкент: Ғафур Ғулом, 2002. – 73-74 б. 20 hududlarini kengaytirish va chegaralarini mustahkamlash ishlarini davom ettirdi 28 . Yangi xon otasiga o‘xshab, Marv vohasiga 3 marta (1826, 1829, 1841), Buxoro amirligiga qarshi 7 marta katta harbiy yurishlar qildi. Natijada Xurosondagi Jamshid qabilalarining 1200 oilasini Qilich Niyozboy arna bo‘yiga ko‘chirib keltirdi. 1826-yilda Xiva qo‘shinlari xonning inisi Hazorasp hokimi Rahimquli boshchiligida Shimoliy Xurosonga yuborilgan Xiva qo‘shinlari 123 kun safarda bo‘ladi. Xivaliklar Oqdarband qal asini qamal qilib, u yerdan 100 dan ortiq oilaniʼ Qo‘shko‘pirdagi Zey yopi yaqiniga ko‘chirib keltiradilar. Natijada bu yerda eroniylarning Oqdarband qishlog‘iga asos solinadi. Oqdarbandni bosib olgandan so‘ng, xon askarlari Muzduron yaqinida joylashgan Malikobodga keldilar. Shu kuni “Qorasuv kanori va Kanafs hisori ustidan o‘tib peshin chog‘i kanakush qala asini ihota qilib, hamul soat ul qal a ahlin mol va ashyosi bila tasarrufg‘a ʼ ʼ kirguzdi”. Ro‘y berayotgan qaltis siyosiy vaziyatni e tiborga olgan Olloqulixon ʼ Xurosonga yurish qilib, 20 ming eronliklarni bandi qilib qaytdi va ularning mehnati bilan Xiva shahrining mudofaa imkoniyatlarini kuchaytirishga harakat qildi. Natijada 1842-yilda Olloqulixon buyrug‘i bilan Muhammad Yoqub mehtar va Otamurod Matrizo qushbegi boshchiligida Ichan qal aning tashqi qismida ʼ uzunligi 6614 va balandligi 4 metrli yangi mudofaa devori tiklandi. Qurilish ishlari 30 kun davom etgan devorni Muhammadrizo Ogahiy “Hisori xush bino” deb baholab, tarix bitgandi. Endilikda xonning Rafanik va Nurullaboy degan joydagi bog‘lari ham shahar tarkibiga kirdi. Shu davrlardan boshlab, Xiva shahri hududi Dishan va Ichan qal a (mudofaa devorlari uzunligi 2100 m.) degan nom bilan ʼ ajratiladigan bo‘ldi. Xivaning Dishon qal a devori barpo etilishi natijasida shahar mahallalari ʼ soni sezilarli darajada oshdi. Natijada Ichan qal adagi 33 mahalla qatoriga yana 44 ʼ ta Dishon qal a mahallalari qo‘shildi. Mahalla nomlari shu yerda yashayotgan va ʼ kasbi-koriga qarab, bir biridan ajralib turgan hamda shu yerda yashagan katta amaldorlar nomi bilan bog‘lab aytiladigan bo‘ldi. Natijada xivaliklar bir–birini 28 Муталов О. Хива хонлиги Оллоқулихон даврида. Тарих фан. ном. дисс. ― Тошкент, 2003. – 150 б. 21 Chitkarlar, Аlakchilar, Kulollar, Miskarlar, G‘azzollar, Otamurod qushbegi, Yoqub Mehtar, Yusuf Yasovulboshi mahallasidan deb atay boshladilar. Shahar ko‘chalari soni 109 taga, masjidlar soni va qorixonalar soni 120 taga yetdi. Muhammad Rahimqulixon (1842-1846) taxtga chiqishdan oldin Hazoraspda hokim edi. U ajdodlari olib borgan bosqinchilik siyosatini davom ettirib, jiyani Muhammad Аmin boshchiligida Buxoroga qarashli bo‘lgan Marvga katta qo‘shin yubordi. Bundan xabar topgan Buxoro amiri Nasrullo Xivaga elchilar jo‘natib, ular izidan o‘zi katta qo‘shin bilan Xorazmga yurish qildi. Buxoroliklar Hazorasp qal asini qamal qilganligini eshitgan Rahimquli darhol Marvga choparʼ yuborib Muhammad Аmin qo‘shinlarini tezlik bilan orqaga qaytarishni buyurdi. O‘zi esa qisqa muddatda qo‘shin to‘plab, Hazoraspga keldi. Bu yerda bo‘lgan shiddatli jangda Buxoro qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchradi (hijriy 1259, milodiy 1843-44). Nasrullaxon qochdi va uning qolgan qo‘shinlari qirib tashlandi. Ushbu jangda shoir Ogahiy ham qatnashib, qo‘liga qurol olib, dushmanga qarshi kurashgan edi 29 . Buxoro amiri Nasrullo Xiva xonligiga yurish qilib, Hazoraspni qamal qilganda, Saqar jamoasi Xiva xonligiga tegishli yerlarni talagan edilar. Аmir Nasrullo Buxoroga qaytgandan keyin Xiva xoni Ko‘hna Urganchga keladi. U jamoadan tezlikda 10000 tilla yorg‘u yig‘ishni buyuradi va yig‘dirib oladi. Rahimqulixon taxtda 3,5 yil o‘tirdi va 1846-yilda 28 yoshida vafot etdi. Endi taxtga Olloqulixonning o‘g‘li Muhammad Аminxon (1846-1855) ko‘tarildi. Yangi xon o‘z amaldorlari tarkibida deyarlik katta o‘zgarishlar qilmadi, faqat devonbegi Erniyoz Mahram o‘rniga Bekniyoz Mahramni tayinladi. Bu davrda xon saroyida Rahmatullo Yasovulboshi, Matniyoz devonbegi kabi yosh va sadoqatli amaldorlar ishlardilar. Muhammad Аminxon davrida Marv va Seraxs qal alari atrofidagi taka, ʼ sariq va yovmut kabi turkman qabilalarining qo‘zg‘olonlari kuchaydi. Qo‘zg‘olonchilar xon yuborgan soliq yig‘uvchi amaldorlarni qatl qildilar. Natijada 29 Муниров Қ. Хоразмда тарихнавислик. – Тошкент: Ғафур Ғулом, 2002. – 83 б. 22 xon bir necha bor qo‘shin tortib, turkmanlar ovullarini vayronaga aylantirdi. 1854- yildagi shiddatli janglardan so‘ng Marv qal asi yakson qilindi. ʼ 1855-yil fevralda Аxal-Taka turkmanlari ustiga yurish vaqtida Saraxs degan joyda Muhammad Аminxon halok bo‘ldi va uning jasadi Xivaga keltirib dafn qilindi 30 . Xiva xonligi taxtiga Yaqub Mehtar, Mir Аhmad Jamshid kabi amaldorlar yordamida ko‘tarilgan yangi xon Qutlug‘ Murod inoqning o‘g‘li Sayyid Аbdullaxon (1855) ni saroy amaldorlaridan katta bir guruhi tan olmay, hokimiyatni o‘zlari boshqarishga intildilar. Buning ustiga Marv va Seraxs turkmanlari yana bosh ko‘tardi va xon juda ko‘p harakatlar bilan ularni tinchitishga erishdi. 1855-yil 1-aprelda Abdullaxon zafar quchib, Xivaga qaytib keldi. Аbdullaxon Xivadagi fitnachilarni fosh qilib, boshliqlarini qatl qildirdi. Shundan so‘ng katta qo‘shin bilan isyonchilar ustiga yurish boshladi va ularga qaqshatqich zarba berdi. Biroq avgust oyining oxirida Yakkaterak mavzesida yovmut otliqlaridan bir guruhi kechasi xon qarorgohi va qo‘shinlariga hujum qildilar. Kutilmaganda boshlangan jangda Аbdullaxon va uning eng yaqin amaldorlari — Mir Muhammadxon, Niyoz Muhammad yasovulboshi, Аbduljabbor devonbegi va boshqalar fojeali halok bo‘ldilar 31 . 1855-yil 3-sentyabrda taxtga ko tarilgan yangi xon — 18 yashar Qutlug‘ ʼ Murod Аbudullaxonning inisi edi. Xon turkmanlar bilan bo‘lgan urushda halok bo‘lgan amaldorlar o‘rniga yangilarini tayinladi. Vazir Muhammad Yaqub Mehtar, Bobo qushbegi va boshqa saroy a yonlari tavsiyasi bilan Muhammad Niyoz ʼ devonbegi, Eshniyoz yasovulboshi, Bog‘ibek ibn Rahimberdi beklarbegi va uning inisi Eltuzar inoq yangi lavozimlarga qo‘yildilar. Saroydagi o‘zgarishlar ayrim shuhratparast amaldorlarning isyoniga turtki berdi va Muhammad Niyozbiy fitnasi sabab 1856-yil 12-fevralda halok bo‘ldi. 1856-yilda Xiva xonligida hokimiyatga Muhammad Rahimxon I o g li ʻ ʻ Said Muhammadxon keldi. U davlatni tartibga solib, ko‘chmanchi qabilalarning hujumlarini oldini oldi. Said Muhammadxon davrida Rossiya imperiyasi, Usmonli imperiyasi, Eron va Afg oniston bilan diplomatik aloqalar saqlanib turdi. 1858- ʻ 30 Матниёзов М. Хоразм тарихи. – Урганч: Хоразм, 2008.– 231 б . 31 Муниров Қ. Хоразмда тарихнавислик. – Тошкент: Ғафур Ғулом, 2002. – 87 б. 23 yilda Rossiya elchisi N.P.Ignatyev Xivaga tashrif buyurdi. 1863-yilda Said Muhammadxon taniqli sayyoh Arminius Vamberini qabul qildi. Said Muhammadxon davrida Xivada Ko rinishxona qurilgan. Sayyid Muhammadxon 8ʻ yil-u 8 oy taxtda o‘tirgandan keyin, 1865-yilda, kasallanganligi sababli, 43 yoshida vafot qildi. Taxtni xonning amakisi — Аmir ul-umaro unvoni bilan xonlikda eng yuqori mansablardan birini egallab turgan Sayyid Mahmud to‘ra egallashni niyat qilgandi. Аmmo Hasanmurod qushbegi, Rahmatullo yasovulboshi kabi arboblarning qat iyatliligi bilan 1864-yil 22-sentyabrda taxtga Bobojon To‘ra ʼ ko‘tarildi 32 . Rasman taxtga o‘tirgandan keyingina otasining jasadi dafn qilingan, xon endigina 19 yoshga to‘lgan hamda tarixda Sayyid Muhammad Rahim “Baxodirxon Soniy” va “Feruz” nomlari bilan iz qoldirgan shaxs edi. Mazkur tarixiy voqealar haqida fikr yuritgan tarixchi Otamurod Qo‘shjonov Xiva xonlarining taxtga ko‘tarilishida mehtar, qushbegi, va yasovulboshining katta rol o‘ynaganligini qayd qilgan. Muhammad Rahim dastlabki vaqtlarda davlatni boshqarish ishlariga e tiborsizlik bilan qaragan. Matmurod devonbegi bilan suhbatdan keyin ʼ Sirovatskiy ismli rus muxbiri quyidagilarni yozgan: “Sayyid Muhammad Rahimxon xonlikning mutlaq hokimidir. Mamlakat idorasi bilan juda kam shug‘ullanadi, ko‘pincha, ayshu–ishrat bilan band. Xonning to‘rt xotini va yuz chog‘liq kanizaklari bor. Xonliqdagi yuqori amaldorlardan qushbegi va mehtar o‘lpon yig‘ish bilan shug‘ullanadilar. Ulardan keyin ma muriy-harbiy boshliqlar, ʼ to‘rt devonbegi turadi” 33 . Xonlikdagi kuchli arboblar qatorida Muhammad Murod devonbegi, Muhammad Niyoz devonbegi, Xudoyor devonbegi, Hasanboy devonbegi, Muhammad Nazar qushbegi, Muhammad Yusuf qushbegi, Mahmud mehtar, Yaqubxo‘ja Mehtar, Polvon mirzaboshi kabi arboblar bor edi. Devonbegilar orasida Muhammad Murod (Matmurod) nufuzli o‘rinda bo‘lib, u 1864-yilda vafot qilgan Xudoynazar devonbegi o‘rniga tayinlangandi. 32 Муҳаммад Юсуф Баёний. Шажарайи Хоразмшоҳий // “Мерос” тўпламида. ― Тошкент: Камалак, 1991. – 189 б. 33 Йўлдошев М. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. Т.: Ўздавнашр, 1959. – 231 б . 24 Muhammad Rahimxon II davrida Rossiya, Usmonlilar imperiyasi, Eron va Afg oniston bilan diplomatik aloqalar o rnatilgan. Muhammad Rahimxon IIʻ ʻ Xorazmning oxirgi mustaqil xoni edi. 1873-yilda qarshiliklarga qaramay, xonlik Rossiya protektorati ostida qoldi. 1896-yildan general-leytenant, 1904-yildan otliq general unvonlarini olgan. 1902-yilda imperator Nikolay II ga „Oliy hazrat“ unvonini berdi. 25 II BOB. XIVA XONLIGIDA DAVLAT BOSHQARUVI TIZIMI 2.1. Oliy davlat hokimiyati organlari va ularning vakolatlari Xiva xonligining davlat tizimi kam o‘rganilgan mavzulardan bo‘lib, akademik M. Yo‘ldoshev ta kidlaganidek, tarixnavislarning bizgacha yetib kelganʼ asarlarida bu mavzuga maxsus o‘rin berilmagan. Bu haqda Аbulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asarida, shuningdek o‘sha davrda Xorazmga kelgan ingliz, rus, eronlik mualliflar asarlarida ham mavzuga oid ma lumotlar ʼ uchramaydi. Munis, Ogahiy, Komyob, Bayoniy kabi muarrixlar o‘z asarlarida bu davr ma lumotlarini Аbulg‘ozi Bahodirxon asaridan iqtibos keltirish bilan birga, ʼ ularni o‘z davri nuqtai nazaridan talqin etadilar. Jumladan, H. Vamberi oliy hokimiyat organi va ma muriy apparatni quyidagi tartibda ko‘rsatadi: “xon, inoq ʼ (4) – xonning 2 tug‘ishgan ukasi va 2 qarindosh-urug‘idan, naqib – payg‘ambar avlodidan sanalgan ruhoniy ota”. M. Yo‘ldoshev ilmiy istifodaga olib kirgan arxiv materiallari asosida keyingi davr ilmiy ishlarida davlat tizimining XIX asr va XX asr boshiga tegishli shakli barcha davrlar uchun bir xil tatbiq qilingan. Mavzu keng va aniq yoritilmasdan qolgan 34 . Mazkur ilmiy ishning yo‘nalishi XVI–XX asr birinchi choragini to‘la qamrab olgani uchun Xiva xonligi davlat boshqaruviga oid fikrlarni davriy jihatdan bayon qilishga harakat qilindi. XVI–XVIII asr Xiva xonligi davlat boshqaruvi to‘g‘risida bizgacha juda kam ma lumot yetib kelgan. O‘sha davrlardagi shayboniy yoki ashtarxoniylar ʼ davlati yoinki keyingi davr Xiva xonligi davlat qurilishini tipiklashtirish esa, masalaga g‘ayriilmiy yondashish hisoblanadi. Shuning uchun biz mazkur uch asr davomidagi Xiva xonligi oliy, markaziy va mahalliy organlari tizimi haqida yozma manbalar va xonlar farmonlari, qozixona hujjatlari singari arxiv materiallarida keltirilgan mansablar, shuningdek meros huquqi, jinoyat ishlari va jazo hukmlarida keltirilgan atamalar asosida fikr yuritishni lozim topdik. 34 Йўлдошев М. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. – Т.: Ўздавнашр, 1959. – 279-280 б. 26 Davlat boshlig‘i, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat egasi xon hisoblangan. U xonlikdagi oliy mansabdor shaxs va oliy hokimiyat egasi bo‘lib, o‘z navbatida oliy qo‘mondon sifatida harbiy sohani idora etgan. M.Yo‘ldoshev asarida “Xiva xonligi mutlaq yakka hokimlik davlati bo‘lgani uchun oliy sud hokimiyati xon ixtiyorida bo‘lsa-da, biroq shunga qaramay, qozi kalon ham bor edi” deyiladi. Bu borada shuni ta kidlaymizki, islomʼ ahkomiga suyangan oliy sud hokimiyati rasman xon vakolatida bo‘lgan emas. Mutlaq hokimlik imtiyozlaridan foydalangan xon millat otasi sifatida faqat oliy jazo to‘g‘risidagi hukmlarni ko‘rib chiqqan va unga o‘zgartishlar kiritgan. Qozilarning muhim ishlar yuzasidan hukmlarini tasdiqlash va bekor qilish vakolatiga ega bo‘lgan. Oliy hokimiyatni shakllantirish jarayonini an ana va odatlar bilan tartibga ʼ soluvchi muayyan tartib amal qilgan. Jumladan, mamlakatni boshqarayotgan xon vafot etgan taqdirda, dastlab butun mamlakatga sobiq xonning vafot etganligi e lon ʼ qilingan va so‘ng yangi xon saylangan 35 . Barqaror vaziyat hukm surgan davrlarda aksariyat hollarda fikrlar xilma- xilligi asosida yangi xonni saylash marosimi o‘tkazilgan. Xonlikka nomzod shaxsga qo‘yiladigan talablar mamlakatdagi vaziyatga qarab belgilangan. Taxtni egallashga asosan hokimiyatni boshqayotgan xon oilasi vakili, sobiq xonning avlodidan taxt vorisi bo‘lgan shahzoda haqli hisoblangan 36 . Xon hokimiyati barcha davrlarda ham meros tariqasida o‘tgan. Xususan, dastlabki davrlarda xonlik taxti sulolaviy an anaga ko‘ra o‘zaro kengashgan holda ʼ xon sulolasining yoshi ulug‘ vakiliga o‘tgan. Yangi xon saylangunga qadar an anaga muvofiq mamlakat yoshi ulug‘ yoki katta siyosiy va harbiy tajriba hamda ʼ salohiyatga ega sulton tomonidan idora etilgan. Jiddiy boshqaruv qarorlari esa, sulola a zolaridan iborat kengash tomonidan chiqarilgan. Hoji Muhammadxon ʼ (Аqatoyxonning o‘g‘li, 1559/60–1602) davriga kelib, taxt meros tariqasida otadan katta o‘g‘ilga o‘tgan. Chunonchi, bu davrga qadar o‘zaro nizolar oqibatida xon sulolasi vakillari halok bo‘lib, hokimiyatga da vogarlar keskin kamaydi. ʼ 35 Азизов Б. Т. Хоразм навозандалари. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1994. – 20-26 б. 36 Абулғози Баҳодирхон. Шажарайи турк. – Тошкент: Чўлпон, 1992 – 124 б. 27 Qo‘ng‘irotlar sulolasi hokimiyatni boshqargan davrda xon kengash tartibida sulola a zolari tomonidan emas, balki yuqori dunyoviy va diniyʼ mansabdor shaxslardan iborat kengash tartibida saylangan. Shuningdek, bu davrda xon farzandlari orasidan taxt vorisini belgilash masalasi xon va yuqori mansabdor shaxslar maslahatida hal etilgan. So‘ngra taxt vorisiga “valiahd” unvoni berilgan va bu haqda mamlakatga e lon qilingan. Oliy hokimiyatni shakllantirish bilan ʼ bog‘liq ushbu odatlar xonlik tugatilgunga qadar saqlanib qolgan. Ismoil Mirpanjiyning ma lumot berishicha, turkistonliklar o‘z ʼ podshohlarini “xon”, shahzodani “to‘ra”, agar u valiahd bo‘lsa “inoq” deb ataydilar. Xon xizmatidagi eng mo‘tabar shaxslarga “inoq” – valiahd, mehtar, qushbegi va devonbegi kiradi 37 . Darvoqe, shu o‘rinda ta kidlash lozimki, sulola ichida vorislik huquqi ʼ orqali taxtga chiqishga navbatda turganlar ham inoq deb atalgan. Merosxo‘rlik huquqidan ayrilganlar ham inoqlikda qolganlar. Ularga qarindosh sifatida katta lavozim berilgan va davlat hisobidan ta minot ajratilgan. Ular saroy kengashlarida ʼ ishtirok etishgan. Muhammad Аmin inoq shuning uchun ham taxtga intilsa-da, hukmdorlikni qo‘lga olishiga qaramay, o‘zini xon deb e lon qilmagan. Masalaning ʼ bu tomonlarini hisobga olmagan N.Muravyev va akademik M.Yo‘ldoshev inoqlarning Xiva xonligidagi o‘rniga to‘g‘ri baho va ta rif bermaganlar. Shunday ʼ ekan, valiahd-inoqlarni taxtga vorislikdan uzoqlashgan qarindosh-inoqlar bilan almashtirmaslik lozim (masalan, 1841-yildan to Olloqulixon vafoti, ya ni 1842-yil ʼ 4-dekabrga qadar Hazorasp valiahd-inoq Rahimquli to‘ra tomonidan idora etilgan). Rus podsholigi mustamlakachilik tuzumi o‘rnatilgandan so‘ng taxt vorisligiga nomzod xon tomonidan taqdim etilishi va rus podshosi tomonidan tasdiqlanishi bilan bog‘liq norasmiy qoida amal qilgan. Natijada xonlik taxtiga voris belgilash masalasi Rossiya davlati tomonidan hal etilgan 38 . Yangi saylangan xonning taxtga o‘tirishiga bag‘ishlangan marosim “xon ko‘tarish” deb atalgan. U qadimgi turkiy xalqlarga oid boshqaruv udumi hisoblanib, an anaviy tarzda davom etgan. Unda barcha oliy, markaziy va mahalliy ʼ 37 Мирпанжий И. Асирликдаги хотиралар. – Урганч: Хоразм, 1997. – 17 б. 38 Азизов Б. Т. Хоразм навозандалари. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1994. – 27–28 б. 28 mansabdor shaxslar ishtirok etgan. Dastlabki davrlarda mazkur xon ko‘tarish marosimida yangi xon oq qo‘shma kigizning o‘rtasiga o‘tirgan, kigizning to‘rtta uchini xon oila a zolari (tug‘ishgan aka-ukalari va qarindoshlari)dan iborat to‘rtʼ kishi, keyingi davrlarda, ya ni qo‘ng‘irotlar davrida albatta chig‘atoy (o‘zbek ʼ urug‘i)dan to‘rt kishi (inoqlar) tutib, uch marta “Xon! Xon! Xon!” deya osmonga otgan va taxtning oldiga qadar ko‘tarib borib taxtga o‘tirg‘izgan. Bu an ana xonlik ʼ tashkil topishidan oldingi davrda ham amal qilgan. Xususan, XV asrda Yodgorxonni otasi Temur Shayxning hududida oq kigizga o‘tqazib, “xon” ko‘targanlar 39 . Yangi xon saylanganidan so‘ng mavjud an analarga ko‘ra, butun xalqqa jar ʼ chaqirilib, yangi xon davri e lon qilingan. So‘ngra yangi xonning taxtga o‘tirishi ʼ munosabati bilan, xon oilasining barcha a zolari, diniy va dunyoviy amaldorlar, ʼ jamoat arboblari ishtirok etishi shart bo‘lgan rasmiy marosim – qabul (salom berish) o‘tkazilgan. Xonlar faoliyati davomida qator hujjatlar qabul qilganlar. Ular turlicha atalib, davlat boshqaruvini amalga oshirish, mansabga tayinlash, imtiyozlar berish va shu kabilarda qo‘llanilgan. Shu o‘rinda ta kidlash lozimki, ba zi manbalarda ʼ ʼ Xiva xonlari tomonidan chiqarilgan normativ huquqiy hujjatlarning barchasi “yorliq” deb ko‘rsatilgan. Fikrimizcha, bu ilmiy nuqtai nazardan munozarali bo‘lib, hujjatlarning yuridik tabiatini inobatga olgan holda ularni tasniflash maqsadga muvofiqdir. Binobarin, hujjatlarning aynan o‘zida “yorliq” belgisi qo‘yilmagan. Xon o‘z vakolati doirasida nishon (oliy nishon), farmon, yorliq, buyruq chiqarish huquqiga ega bo‘lgan. Ushbu hujjatlarning qanday masalalar yuzasidan qabul qilinganligini havola qilamiz. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivida saqlanuvchi hujjatlardan biri Аnusha Muhammad bin Аbulg‘ozixon tomonidan Mullo Mahmud shayx farzandlarining soliqlardan ozod qilinishi haqida hijriy 1075-(milodiy 1664)yil berilgan oliy nishondir. Farmon va 39 Абулғози Баҳодирхон. Шажарайи турк. – Т.: Ч ўлпон , 1992. – 118-б. 29 buyruqlar, odatda, qurilish, iqtisodiy jazolar qo‘llash, lavozimga tayinlash va singari ishlar yuzasidan chiqarilgan. Xon oliy davlat boshqaruvini saroy boshqaruviga tayangan holda amalga oshirgan. Yuqorida qisman ko‘rsatilganidek, saroyda davlat ishlarida muhim rol o‘ynovchi, xususan, xon topshiriqlari ijrosini amalga oshiruvchi va lavozimi meros tariqasida o‘tuvchi mansablar joriy etilgan. Ular ro‘yxati akademik M.Yo‘ldoshev, Q. Munirov, S. Saburova kabi olimlar ishlarida ko‘rsatib o‘tilgan. Shakllantirilishi va vakolatlari kabi masalalar esa chuqur o‘rganilmagan. Ular qatoriga mahrambegi, mahramlar, mirzaboshi (kotiblar boshlig‘i), parvonachi (farmon yozuvchi), xazinachi, hudaychi (davlat boshqaruviga oid hujjatlarni saqlovchi), mushriflar, eshik og‘asi, munodargon (xon farmonlarini xalqqa yetkazuvchi), poshshob (jallod), miroxur (saroy otxonasi boshlig‘i) va boshqa shaxslarni kiritish mumkin. Xonning bevosita xizmatchisi yoki shaxsiy yordamchisi hisoblanib, muhim topshiriqlarini bajarish majburiyati yuklatiladigan mahramlarni alohida ko‘rsatish o‘rinlidir. Ushbu lavozimga tayinlash va undan ozod qilish xon vakolati doirasida bo‘lgan. Darvoqe, o‘zini ijobiy jihatdan namoyon etgan mahramlar bosh vazirning muovini, eshik og‘asi esa yasovulboshi, mirzaboshi esa devonbegi mansabiga tayinlangan 40 . Xonlik boshqaruvida barcha davrlarda oliy mansabdor shaxs hisoblangan xon bilan birga, oliy organ sifatida “kengash” ham faoliyat ko‘rsatgan. Uning yig‘ilishlari “mashvarat”, “majlis” deya nomlangan. Tarkibi turli davrlarda o‘zgarib turgan. Аbulg‘ozi Bahodirxonning yozishicha, davlat asoschisi Elbarsxon qaror qabul qilishda qo‘l ostidagi barcha urug‘ oqsoqollari bilan kengash o‘tkazgan 41 . Keyinchalik Аbulg‘ozixon bu kengashning tartibini mukammallashtirgan (bu borada Munis kengash tarkibida Elbarsxon davridan buyon mavjud bo‘lgan saroy lavozimlarini ham ko‘rsatgan). Qo‘ng‘irotlar sulolasi asoschisi Muhammad Аmin ham “maxsus kengash”ga tayanadi. Biroq u qisqa muddatgagina Аvaz inoq (1790–1804 y.y.) tomonidan tugatilgan. Sayyid 40 Муҳаммад Юсуф Баёний. Шажарайи Хоразмшоҳий // “Мерос” тўпламида. ― Тошкент: Камалак, 1991. – 266 б. 41 Абулғози Баҳодирхон. Шажарайи турк. – Т:. Чўлпон . 1992. – 123 б. 30 Muhammad Rahimxon I (1806–1825 y.y.) davrida doimiy, yangicha tartib kasb etgan oliy davlat organiga aylangan. U oliy va markaziy boshqaruvni amalga oshiruvchi mansabdor shaxslardan iborat oliy ijroiya boshqaruv organi hisoblangan. Ushbu kengash haqida tarixchi Munis, xonlikka kelgan N.Muravyev, akademik M.Yo‘ldoshevlar asarida , tarixshunos olima S. Saburovaning nomzodlik dissertatsiyasida ayrim bahsli fikrlar bildiriladi. Zero, kengash maslahat organi bo‘lib, unda mamlakat ichki va tashqi ishlari yuzasidan zarur hukumat qarorlari qabul qilingan. Unga XIX asr o‘rtasidagi chet ellik mehmonlar nazari bilan qarash ilmiylikdan yiroq yondashish hisoblanadi. Xonlar keng vakolatlarga ega bo lmagan sulolaviy boshqaruv tizimiʼ davrida oliy boshqaruv bo‘yicha davlat va jamiyat hayotiga molik masalalar yuzasidan quyidagi doiralarda uchta bosqichli kengash o‘tkazilgan: xon va xon oila a zolari (xon oila a zolarining umumiy yig‘in maslahatlari); xon va uning otalig‘i; ʼ ʼ mansabdor shaxslar kengashi 42 . Hududiy boshqaruv davrida, ya ni XVII asrga kelib, xon mamlakatda ʼ mutlaq oliy hokimiyatga bo‘lishi bilan oliy boshqaruv ishlari ko‘riluvchi kengash faqat poytaxt saroyida faoliyat ko‘rsatadi. Shu nuqtai nazardan, u manbalarda “oliy kengash” deb ham atalgan. Mazkur kengash tarkibi xon, oliy va markaziy mansabdor shaxslar, kotibdan iborat bo‘lgan. Аyrim hollarda mahalliy hokimlar ham qatnashgan. Uning yig‘inlarida boshqaruv sohasida faoliyat yuritmaydigan xon oila a zolari qatnashmagan ʼ 43 . Ma lumotlarning guvohlik berishicha, mang‘it ʼ xonlari boshqargan Buxoro amirligi va qo‘ng‘irotlar Xorazm xonligining markazlashgan davlat tuzumidagi mansablarning muhimlik darajasi amaldorlarning kengash majlislarida xon o‘tirgan joyga nisbatan o‘rin olishiga qarab belgilangan. Manbalarning ko‘rsatishicha, zarurligi jihatidan xonlikda qat iy o‘rin olgan ʼ bunday oliy hokimiyat organi faoliyati Muhammad Rahimxon I davridan oldingi va keyingi xonlar davrida, ya ni XVII–XX asr boshlarida ham mavjud bo‘lgan. ʼ 42 Абулғози Баҳодирхон. Шажарайи турк. –– Т:. Чўлпон . 1992. – 134-163 б. 43 Азизов Б. Т. Хоразм навозандалари. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1994. – 72-73 б. 31 Demak, Xorazm xonligi davlatchiligi ham demokratik boshqaruv elementlaridan xoli bo‘lmagan. Chunonchi, kengash muayyan vakolatlari bilan davlat boshqaruvida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan. Oliy kengashning faoliyatiga bevosita to‘xtaladigan bo‘lsak, uning yig‘ilishlari joriy yil boshida va oxirida, shuningdek lozim topilgan hollarda, odatda ish kuni tugagandan so‘ng chaqirilgan. Odatda, majlisning muhokama jarayonida fikr erkinligi tamoyili amal qilib, tegishli masala yuzasidan har bir mansabdor shaxs o‘z fikrini bildirish huquqiga ega bo‘lgan. Kengash a zolariʼ yakdil qarorga kela olmagan hollarda, xon muayyan masalaga aniqlik kiritish va bu haqda qaror chiqarish huquqiga ega bo‘lgan. Bunda majlis so‘ngida kelingan to‘xtam xonga ma lum qilingan va xon lozim topilgan u yoki bu qarorni qo‘llab- ʼ quvvatlagan 44 . Oliy Kengash ish faoliyatida davlat va jamiyat ahamiyatiga molik masalalar ko‘rib chiqilib, tegishli qaror chiqarilgan. Jumladan, xazina, kirim- chiqimlari, tashqi mudofaa va harbiy yurishlar, xon mamlakatdan uzoqda paytida fuqarolar arzini tinglash kabi vakolatlarni bajargan 45 . Harbiy harakatlar masalasida xon davlat manfaatidan kelib chiqib, mazkur kengash qarorini dalillashi, kengash a zosi hisoblangan mufti fatvo berishi va ʼ boshqa a zolar o‘z fikrini bildirishi lozim bo‘lgan. ʼ Kengash faoliyatida mamlakatda hokimiyatni boshqarayotgan xon vafot etgan taqdirda yangi saylanuvchi xon nomzodini ilgari surish va uning taxtni egallashiga ovoz berish hollari ham ko‘plab uchraydi. Xonlikdagi bu oliy organ va mansabdor shaxslar faoliyati va vakolati XIX asr 70-yillarigacha to‘la mazkur asos va yo‘sinlar bo‘yicha amalga oshdi. Xiva xonligi yarim mustamlakaga aylangan 1873-yildan boshlab esa, chorizmning Rossiya ichki va tashqi siyosatini ifodalovchi oliy organlari vakolatining Xivada ham ustun mavqega egaligi va davlat tuzumining o‘zgarishi xon va oliy boshqaruv organlari vakolatini chegaralab qo‘ydi. Xiva xonligining Bojxona ittifoqiga qo‘shilishi, Аmudaryo bo‘limining nazorati, Rossiya talablari bo‘yicha xonning 44 Азизов Б. Т. Хоразм навозандалари. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1994. – 22-23 б. 45 Муҳаммад Юсуф Баёний. Шажараи Хоразмшоҳий. – Т:. Адабиёт ва санъат, 1991. – 175 - 266 б. 32 manifestlar chiqarishi (garchi, ular hayotga to‘liq tatbiq qilinmasa ham), Turkiston general-gubernatorligiga qarashli sulhparvar sudlarning Xorazm hududida sodir etilgan jinoyatlarni ham tekshirish huquqiga egaligi yoki xonlikdagi Rossiya fuqarolarining (bunday fuqarolikni ko‘plab xorazmliklar ham ola boshlagan edi) ishlari fuqarolik sudlarida ko‘rilishi kabilar ana shunday cheklashlar hisoblanadi. 33 2.2. Markaziy va mahalliy hokimiyat organlari tizimi va ularning faoliyati Xiva xonligining o‘zbek davlatchiligi taraqqiyotidagi o‘rnini o‘rganishda markaziy boshqaruv organlari tizimi, ularning davlat tuzumidagi ahamiyati va tutgan o‘rni masalasi muhim ahamiyatga ega. Turli mualliflar, tadqiqotchilar tomonidan Xiva xonligining davlat tuzumini o‘rganish borasida ilmiy izlanishlar olib borilgan bo‘lsa-da, markaziy boshqaruv organlari alohida o‘rganilgan emas. Xususan, akademik M.Yo‘ldoshev va Q.Munirov hamda boshqa olimlarning ilmiy ishlarida, shuningdek birlamchi manbalardagi ma lumotlarda ham Xiva xonligiʼ markaziy davlat boshqaruv organlari haqida so‘z yuritilgan. Lekin ularda e tibor ʼ asosan Xiva xonligining umumiy davlat tuzumini yoritishga qaratilgan. Jumladan, Ismoil Mirpanjiy Xiva xonligi davlat tuzumi haqida shunday ma lumot beradi: ʼ “Xon xizmatidagi eng mo‘tabar shaxslarga… o‘z ishi bilan mashg‘ul mirob, rais, devon xodimi, qozi kalon, qozi askar va mahalla mullolari kabi 32 amaldor bor” 46 . Xiva xon boshqaruvidagi feodal tuzumga xos davlat bo‘lib, davlat hokimiyatining o ziga xos tizimi amal qilgan. Ilk davrlardan boshlab, yuz ʼ bergan o‘zgarishlar jarayonida yangi lavozimlar joriy etilib, ba zi ʼ mansablarning mavqei va vakolati doirasi nisbatan o‘zgarib borgan bo‘lsa-da, siyosiy tuzumda jiddiy o‘zgarishlar ro‘y bermagan. O‘rta asr sharq va g‘arb davlatchiligiga xos xususiyat shundaki, harbiy yurish yoki boshqaruvda lavozimidan qat iy nazar, barcha ʼ amaldorlar safarbar qilingan. Har bir ijtimoiy sohada umumiy boshqaruvni amalga oshiruvchi markaziy organlar sifatida mansabdor shaxs lavozimlari va ular qoshida doimiy faoliyat ko‘rsatuvchi mahkamalar joriy etilgan. Markaziy boshqaruv organlari butun mamlakat miqyosida faoliyat ko‘rsatgan. Markaziy mansabdor shaxs hisoblangan mutasaddi rahbarlar xon tomonidan lavozimga tayinlangan va lavozimdan ozod etilgan. Odatda, ularning lavozimlari xon tasdig‘i asosida meros tariqasida o‘tgan 47 . O‘z navbatida, ularning har biri o‘z sohasi bo‘yicha xon maslahatchisi hisoblangan. Oliy kengash yig‘ilishlarida o‘z ovozlari bilan faol qatnashgan. Ularning huquqiy normalarni 46 Мирпанжий И. Асирликдаги хотиралар. – Урганч: Хоразм, 1997. – 34 б. 47 Азизов Б. Т. Хоразм навозандалари. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1994. – 15-54 б 34 ishlab chiqish va joriy etishdagi vakolatlari markaziy boshqaruv organlari sirasiga kiritishga yana bir asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘z mavqei va vakolat doirasidan kelib chiqib, taxtning o‘ng va chap tomoniga bo‘lingan holda o‘z o‘rinlarida o‘tirganlar. Аbulg‘ozi o‘zining “Shajarai turk” asarida xonlikning tashkil topgan davrlari, ya ni ajdodlariʼ davrida amal qilgan va keyingi davrlarda ham to‘liq saqlanib qolgan boshqaruv an analarini ʼ yoritar ekan, markaziy mansabdor shaxslarning mavqeiga ko‘ra xon atrofida joylashishi masalasi mo‘g‘ul udumiga asoslanganligini, yurak inson tanasining chap qismida joylashganligi bois so‘l (chap) o‘ngdan ustun turishini va bu ramziy ma noga egaligini bayon etadi ʼ 48 . Markaziy mansabdor shaxslar unvonli va unvonsiz mansabdor shaxslarga bo‘lingan. Ular xazinadan xon tomonidan qat iy belgilangan maosh bilan ʼ ta minlanganlar. Ularning xavfsizligini ta minlash va faoliyatiga ʼ ʼ yordamlashish uchun o‘rtacha 10–15 ta navkar biriktirilgan. Quyida markaziy mansabdor shaxslar lavozimlari va vakolatlari xususida alohida tartibda to‘xtalib o‘tamiz. Davlatda xondan keyingi mansabdor shaxslar Vaziri jumlat ul-muluk, mehtar, qushbegi, devonbegi, shayx ul-islom, bosh mutavalliy, rais, a lam, ʼ mirobboshi hisoblangan. Yuqorida ta kidlab o‘tganimizdek, markaziy-ijroiya ʼ boshqaruvida ko‘chmanchi aholi nomidan ish ko‘ruvchi, o‘z xalqi boshqaruvi bo‘yicha yuqori mansabdor shaxslar ham bevosita ishtirok etgan. Vaziri jumlat ul-muluk, mehtar, qushbegi va devonbegilar bir vaqtning o‘zida xon maslahatchilari ham hisoblangan. Mavqeyiga ko‘ra taxtga nisbatan o‘z o‘rniga ega bo‘lib, o‘tirmasdan xon (taxt) yonida tik holda turishgan. Ma lumotlarning tahlili asosida ko‘rsatish mumkinki, Bosh vazir ʼ (Vaziri jumlat ul-muluk, Vaziri akbar, Vaziri buzruk) mansabi XIX asr boshi va o‘rtalarida mehtar , keyin esa devonbegi, XX asr boshlarida vaziri a zam ʼ deb atalgan. Bu atamalar yoniga eski an ana bo‘yicha “jumlatul mulk” iborasi ʼ ham qo‘shib ishlatilgan. Bu holatni mansabdor shaxslarning davlat boshqaruvidagi tajribasi 48 Абулғози Баҳодирхон. Шажарайи турк. – Т:. Чўлпон . 1992. – 116 б. 35 asosida xon tomonidan keng vakolatlar berilganligi va yuqori mavqega ega bo‘lganligi bilan baholash o‘rinlidir. Vaziri jumlat ul-muluk boshqa mansabdor shaxslardan farqli ravishda markaziy va mahalliy mansabdor shaxslarni lavozimga tayinlash borasida xon maslahatchisi hisoblangan. Xondan keyin mamlakatda umumiy boshqaruvni amalga oshirgan, xon tasdig‘i bilan umumiy qarorlar qabul qilgan. Joylarga yo‘riqnomalar jo‘natish huquqiga ham ega bo‘lgan. Masalan, Vaziri a zamʼ Islomxo‘janing 1915-yilda Xiva xonligiga qarashli Ostona nohiyasi qozisi va raisiga yuborgan murojaatida ayrim yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatilgan. Uning vakolatlari quyidagilardan iborat bo‘lgan: mamlakatni yuksaltirish bo‘yicha islohotlar dasturini ishlab chiqish, amaldorlarning hisobotini tinglash, umumdavlat xarajatlarini taqsimlash va nazorat qilish, tashqi aloqa ishlarini yuritish, Oliy kengashni chaqirish va hokazo 49 . Qushbegi mansabi, vakolat doirasi jihatdan mehtarga tenglashtirilgan. Mehtar va qushbegining qoshida o‘zlari idora etuvchi, kamida 3–4 kishi doimiy faoliyat ko‘rsatadigan va tegishli hujjatlar saqlanadigan mahkama (mehtarxona, kantselyariya) faoliyat ko‘rsatgan. Qushbegining vakolatlari doirasiga xonlikning janubiy qismidagi aholini boshqarish, mamlakat janubiy qismidan o‘lpon yig‘ish va irrigatsiya ishlariga umumiy rahbarlik qilish, saroyda saqlanayotgan otlar saqlanishini nazorat qilish va boshqalar kirgan 50 . Mehtarning vakolatlari esa quyidagilardan iborat bo‘lgan: davlat xazinasiga boshchilik qilish, mamlakat shimoliy qismidagi aholini boshqarish, mamlakat janubiy qismidan o‘lpon yig‘ish va irrigatsiya ishlariga umumiy rahbarlik qilish, saroyda saqlanayotgan otlar saqlanishini nazorat qilish va boshqalar kirgan. Devonbegining asosiy vakolatlari saroy kotibiyati, davlat devoni va arxivi, bojxona (gumrikxona)ni boshqarish, xazina va omborlar hisobini yuritish, xon farmonlarining joylarga yuborilishini ta minlash, soliqlar ʼ va yig‘imlarni undirish ishlarini boshqarish va umumiy nazoratini olib borish kabilardan iborat bo‘lgan. 49 Азизов Б. Т. Хоразм навозандалари. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1994. – 72-73 б 50 Муҳаммад Юсуф Баёний. Шажараи Хоразмшоҳий. – Т:. Адабиёт ва санъат, 1991. – 205 б 36 Ushbu mansabdor shaxslarning vakolatlari to‘g‘risida 1854–1864-yillarda Xivada asirlikda bo‘lgan eronlik harbiy – general Ismoil Mirpanjiy shunday yozadi: “Mamlakat ishlarini boshqarishga xonlarga uch vazir yordam beradi: birinchisi Mehtar, ikkinchisi Qushbegi, uchinchisi Devonbegi. Mehtar solg‘ut yig‘adi. Solg‘ut katta moliyaviy ulushning yarmi bo‘lib, u harbiy ishlarga, chet mamlakatlarga elchi tayyorlash va yuborish, elchilarni kutib olish kabi davlat ishlariga xarj qilinadi. А gar moliyaviy ishlarda kamomad chiqsa, mehtar javobgar hisoblanadi. U kunda bir marta xon oldiga kiradi. Zarur ish chiqqanda istagancha va navbatsiz kiraveradi. Qushbegi moliya mablag ‘ining ikkinchi yarmiga qaraydi. U ichki va tashqi ishlar, rasmiy marosimlar, sovg‘a-salom va in omlarni o‘zʼ zimmasiga olgan. Xizmat yuzasidan xon oldiga kira oladi. Devonbegi elatlar, savdogarlardan bojxona va zakot pullarini undiradi. U bevaqt xon oldiga kira olmaydi. Xonga arzi bo lsa, mehtar yo qushbegi orqali amalga oshiradi. ʼ А sirlik paytim Muhammad А minxon davrida bu uchta vazir quyidagilar edi: Yoqub mehtar, Muhammad Karim Qushbegi va Hasanboy devonbegi” 51 . Ushbu mansabdor shaxslarga xos umumiy xususiyat shundaki, ular o‘z davrida vaziyat taqozo etsa, doimiy vakolatidan tashqari xon farmoniga binoan davlat nomidan ish ko‘rish, xon poytaxtda yo‘qligida mamlakatni boshqarish, o‘zga davlat elchilarini kutib olish hamda muzokaralar o‘tkazish va boshqa faoliyatlarni ham olib borganlar. Аyrim hollarda muayyan boshqaruv vakolati bir mansabdor shaxs zimmasidan olinib, ikkinchi bir mansabdor shaxs zimmasiga yuklatilgan. Bu fikrning isbotini ko‘pgina mahalliy va xorijiy manbalarda ham ko‘rish mumkin. Markaziy mansabdor shaxslarning navbatdagisi Shayx ul-islom hisoblanadi. Shayxulislom kengashda musulmon aholining hukmdori – xon taxtining o‘ng tomonida o‘tirgan. Ruhoniylarning faoliyatiga boshchilik qilgan va eng yuqori martabali ruhoniy hisoblangan. Siyosiy-diniy marosimlardan tashqari, harbiy yurishlarda fatvo beruvchi muftiylar boshlig‘i, harbiylarni ma naviy-ruhiy ʼ rag‘batlantiruvchi ruhoniy, qozi askar nazoratchisi va gohida biror harbiy bo‘linma 51 Мирпанжий И. Асирликдаги хотиралар. – Урганч: Хоразм, 1997. – 34 б. 37 boshlig‘i sifatida qatnashgan. Raislarni lavozimga tayinlash bo‘yicha nomzodlarni xon tasdig‘iga kiritgan. U diniy-shar iy qonunlar asosida mamlakatni boshqarishda muhimʼ ahamiyatga ega faoliyatni amalga oshirgan. Diniy sohaga oid barcha huquqiy (fatvo chiqarish), axloqiy-tarbiyaviy, madaniy-ma naviy ishlar va tarmoqlar ʼ ustidan nazorat olib borgan 52 . Shu jihatdan mamlakat diniy hayoti uchun shayxulislom javobgar bo‘lgan. Saroyda faoliyat olib boruvchi rais joylardagi raislar ustidan rahbarlik qilgan va nazorat olib borgan. U faoliyati davomida o‘zini ijobiy jihatdan namoyon etsa, a lam lavozimiga tayinlangan ʼ 53 . Keyingi mansabdor shaxs – mutavalli mansabining mavqei vaqf yerlarining ko‘payib borishi bilan oshib borgan. Bosh mutavalli vaqf bo‘yicha masjid, madrasalar faoliyatini boshqargan va nazorat qilgan. Saroyda xon taxtining chap tomoni (to‘rt va beshinchi o‘rin)da vaqf ishlari va yerlari ustidan markaziy boshqaruvni amalga oshiruvchi 2 ta mutavalliy joy egallagan. Xiva xonligida sadr a zamlik vazifasini mutavalliy mansabidagi ʼ mutasaddilar bajargan. Ular xonlikdagi yuqori lavozimlar sanalgan. Ularning vakolatlari mamlakatdagi vaqf ishlari va vaqf yerlariga rahbarlik qilish, yerlarda xo‘jalik ishlarini yuritishni ta minlash, vaqf mulki va daromadlari ro‘yxatini ʼ yuritish, daromadlarni nazorat qilish, xarajatlarni taqsimlash va boshqalardan iborat bo‘lgan. Bosh mirob, ya ni mirobboshi xonlikda katta kanallar qazish, ularning ʼ faoliyatini ta minlash va bosh qismini tartibga solish, yangi qurilayotgan kanallar ʼ uzunligi va kengligini belgilash, har bir irrigatsiya inshootini qurish bo‘yicha aniq loyihalar ishlab chiqish va boshqa vazifalarni amalga oshirgan. U suvdan foydalanish ishlari mahkamasiga boshchilik qilgan. Xonning chap tomonidan joy egallagan. 52 Маткаримов М. М. Феруз – йирик давлат арбоби // Феруз – шоҳ ва шоир: Урганч: Хоразм, 1994. –. 9.б 53 Муҳаммад Юсуф Баёний. Шажараи Хоразмшоҳий. – Т:. Адабиёт ва санъат, 1991. – 236 б. 38 Tabibboshi (sarvari atibbo, tabiblar sarvari) butun xonlik hududida tibbiy xizmat ko‘rsatish faoliyatini olib boruvchi tabiblar ustidan umumiy boshqaruvni amalga oshirgan. Shoirlar boshlig‘i xonlikda faoliyat olib boruvchi shoirlar ustidan boshqaruv va nazoratni amalga oshirgan. Sozandalar boshlig‘i asosan saroyda faoliyat ko‘rsatuvchi sozandalar faoliyatini boshqargan. Markaziy ijroiya boshqaruv tizimini yoritish jarayonida yangicha yondashgan holda ko‘chmanchi aholi boshqaruvini ham yoritishga harakat qilindi. Binobarin, ko‘chmanchi aholi boshqaruvini olib boruvchi mansabdor shaxslar bir vaqtning o‘zida xon maslahatchilari hisoblangan. Qabila va urug‘lar xon nomidan, kengashilgan holda bevosita o‘z vakillari tomonidan idora etilgan. Ular xon tomonidan lavozimga tayinlangan va lavozimidan ozod etilgan. Lavozimlar jamoa fikri va xon tasdig‘i asosida meros tariqasida o‘tgan. Ko‘chmanchi o‘zbek qabilalari boshliqlari, ya ni yuqori mansabdor shaxslari “inoq” (jami 4 ta),ʼ qoraqalpoq xalqlarida esa “biy” deb atalgan 54 . Ko‘chmanchi aholi boshqaruv tizimida inoq, otaliq, biy, beklar begi lavozimlari va unvonlari bo‘lgan. Jumladan, ko‘chmanchi o‘zbek urug‘ (qabila)lari hisoblangan Mang‘it, Uyg‘ur, Qipchoq otaliqlari bo‘lgan. Unvonlar tizimida eng kattasi inoq bo‘lib, so‘ngra otaliq va biy unvonlari turgan. Biy xizmatni uddalay borsa, otaliq va inoq darajasiga ko‘tarilishi mumkin bo‘lgan. Chunonchi, XIX asr oxirlariga kelib biy va otaliq lavozimlari tugatilib, faqat faxriy unvon sifatida saqlanib qoladi. 54 Муҳаммад Юсуф Баёний . Шажараи Хоразмшоҳий. – Т:. Адабиёт ва санъат, 1991. – 242 б 39 XULOSA Xiva xonligi murakkab, keskin va o‘ziga xos taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tib, milliy davlatchilik an analarini o‘zida mujassam etgan davlatʼ tuzilmasi hisoblanadi. Xonlik o‘zining ijtimoiy tuzumi, aholisining etnik tuzilishi va diniy- mafkuraviy nuqtai nazaridan O‘rta Osiyo xonliklariga o‘xshash bo‘lgan. Sulolaviy boshqaruv tizimi davrida xon sulolasi uchta guruhga bo‘linib, ularning huquqiy maqomini belgilovchi yagona qoida bo‘lmagan. Shu sababli sulolaning har bir vakili yoki mahalliy hudud boshliqlari kuchayib ketgan vaqtlarda o‘zlarini taxtga da vogar deb hisoblashgan. Bu esa, o‘z navbatida, mamlakatda beqarorlik kelib ʼ chiqishiga sabab bo‘lgan. Xiva xonligining shakllanish jarayoniga, xonlarning davlatni mustahkamlash, tarqoqlikni tugatish va aholini birlashtirishga qaratilgan faoliyatiga tashqaridan bo‘layotgan hujumlar hamda mamlakat ichkarisidagi o‘zaro urushlar, etnik ziddiyatlar o‘zining katta ta sirini ko‘rsatgan. Xonlik ʼ taraqqiyotining barcha davrlarida mamlakat iqtisodiy inqirozga uchrashi bilanoq, etnik guruhlar o‘rtasida ziddiyatlar, qo‘shni davlatlarning uning ichki ishlariga aralashish holatlari yuz bergan. Taxtni egallashda “soxta xon ko‘tarish” hollari uchrab turgan. Hokimiyatni uzoq vaqtlardan buyon egallab kelayotgan sulola vakili bo‘lmagan shaxslar hukmdor bo‘lganda, u o‘zini ma naviy jihatdan quvvatlantirish, shu ʼ orqali o‘z hokimiyatiga qonuniy tus berish maqsadida, o‘sha sulolaning biror-bir vakilini rasman taxtga o‘tqazgan. Аmalda hokimiyat va mamlakat boshqaruvi hukmdor qo‘lida bo‘lgan. Xonlikning iqtisodiy-siyosiy barqarorligi, siyosiy tuzumi, hududiy chegaralari, etnik guruhlar o‘rtasidagi aloqalar, tashqi munosabatlar aksariyat hollarda davlat boshlig‘ining shaxsiy sifatlari, bilimi, uquvi, boshqaruvchilik qobiliyati, uzoqni ko‘ra bilish xislati hamda irodasiga ko‘p jihatdan bog‘liq bo‘lgan. Xonlik davlat boshqaruvi o‘rta asrlarga xos xususiyatni saqlab qolib, davlat idoralarining tashkil etilishi, faoliyat ko‘rsatishi, lavozimga tayinlash va 40 ozod etish, mansabdor shaxslarning vakolatlari, vazifalari aniq belgilab qo‘yilmagan. Davlat boshqaruvida vujudga keluvchi munosabatlar asosan, shariat normalaridan tashqari odat va an ana normalari bilanʼ tartibga solingan. 1873-yilda Xiva xonligi ustidan Rossiya protektoratining o‘rnatilishi bilan davlat mustaqilligiga barham berilgan. Xonlik mustaqil tarzda tashqi munosabatlarni yuritish huquqidan mahrum bo‘lgan. Xiva xonligi davlat mustaqilligiga barham berilishi davlat boshqaruvida jiddiy o‘zgarishlarga olib kelmagan. Rus hukumati o‘z manfaatidan kelib chiqib davlat boshqaruvining o‘rta asrlarga xos xususiyatlarini saqlab qolgan. Xonlik ichki ishlarini nazorat etish maqsadida To‘rtko‘lda Аmudaryo bo‘limi tashkil qilinib, u orqali xonlikning sud tizimi, huquqiy masalalariga jiddiy ravishda aralashib turgan. Rus mustamlakachilari Xiva xonligining og‘izdagina davlat atalganiga qaramay, XX asr boshlariga kelib turli huquqiy aktlar va siyosiy aralashuvlar orqali xonlikni ochiqdan-ochiq Rossiya tarkibiga kiritishga intilgan. 41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR I.1. Каримов И . А . Хива шаҳрининг 2500 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги табрик сўзи // Асарлар . 6– жилд .― Тошкент : Ўзбекистон , 1998. I.2. Каримов И.А. Метин иродали инсонлар юртига эҳтиром // Асарлар. 8-жилд. — Тошкент: Ўзбекистон, 2000 I.3. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “ Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида ” ги Қарори // Халқ сўзи . 1998, 28 июл . I.4. Ўзбекистон Республикаси Президенти И . А . Каримовнинг « Хоразм Маъмун академиясини қайтадан ташкил этиш тўғрисида » ги Фармони // Халқ сўзи . 1997, 11 ноябр. II. MANBALAR II.1. Абулғози Баҳодирхон. Шажарайи турк.— Тошкент: Чўлпон,1992. II.2. Вамбери А. Путешествие по Средней Азии из Тегерана через Туркменскую пустыню по восточному берегу Каспийского моря в Хиву, Бухару и Самарканд, предпринятое в 1863 году с научной целью по поручению Венгерской Академии в Пеште, членом ее А.Вамбери. ― М., 1867. II.3. Веселовский Н.И. Очерк историко-географических сведений о Хивинском ханстве с древнейших времен до настоящего. ― СПб., 1877. II.4. Жуковский С.В. Сношение России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. ― Петроград, 1915. II.5. Мирпанжий И. Асирликдагихотиралар. – Урганч: Хоразм, 1997 II.6. Муҳаммад Юсуф Баёний. Шажарайи Хоразмшоҳий. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1994. II.7. Шермуҳаммад Мунис, Муҳаммадризо Огаҳий. Фирдавс ул- иқбол: Бахтлар боғи: Энг қадимги даврдан 1825 йилгача бўлган Хоразм тарихи /; масъул муҳаррир Н. Жумахўжа. – Т.: O ‘ qituvchi , 2010.. 42 III. ASOSIY ADABIYOTLAR III.1. Азизов Б . Т . – Хоразм навозандалари : XIX аср охири - XX бошларида Сайид Муҳаммад Раҳимхони Соний даврида яшаган шоирлар ҳақида эсдаликлар (1965 й ). – Т .: Адабиёт ва санъат , 1994. III.2. Ахмедов Б.А. Историко-географическая литература Средней Азии XVI - XVII вв. Писменные памятники . ― Ташкент : Фан , 1985. III.3. Матниёзов М . Хива хонлигида яшаган халқлар ва уларнинг хонлик ижтимоий – сиёсий ҳаётида тутган ўрни ва роли (XIX аср – XX аср бошлари ). 2–нашри. ― Урганч, 2004 III.4. Муниров Қ. Хоразмда тарихнавислик. (XVII – XIX ва XX аср бошлари). ― Тошкент: Ғафур Ғулом, 2002. III.5. Худойберганов К. Хива хонлари тарихидан. — Урганч: Хоразм, 2008. III.6. Қўшжонов О., Полвонов Н. Хоразмдаги ижтимоий жараёнлар ва ҳаракатлар. ― Тошкент: “Abu matbuot konsalt” МЧЖ, 2007. III.7. Ғуломов Я.Ғ. Хоразмнинг суғорилиш тарихи: қадимги замонлардан ҳозиргача. Муҳаррир ― А.Р.Муҳамаджонов. ― Тошкент: ЎзФАН, 1959. IV. DISSERTATSIYA VA AVTOREFERATLAR IV.1. Муталов О. Хива хонлиги Оллоқулихон даврида. Тарих фан. номз. дисс. ― Тошкент, 2003. IV.2. Сабурова С. XIX аср ва ХХ аср бошларида Хива хонлигининг давлат тизими. Тарих фан. номз. дисс. ― Тошкент, 2002. IV.3. Маткаримова С. М. Историография Хивинского ханства в период Кунградской династии (XIX – начала XXI вв.):Автореф. дисс. … канд. ист. наук. – Т., 2010. 43

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. XIVA XONLIGINING TASHKIL TOPISHI VA UNDAGI SIYOSIY JARAYONLAR

Xiva xonligining vujudga kelishi va arabshohiylar sulolasi siyosati

Xiva xonligida qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi

II BOB. XIVA XONLIGIDA DAVLAT BOSHQARUVI TIZIMI

2.1. Oliy davlat hokimiyati organlari va ularning vakolatlari

2.2. Markaziy va mahalliy hokimiyat organlari tizimi va ularning faoliyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить