Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 91.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligi Shayboniylar hukmronligi davri tarixi

Купить
“O‘ZBEKISTON TARIXI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: XIVA XONLIGI SHAYBONIYLAR HUKMRONLIGI DAVRI TARIXI Bajardi: ________________________ Qabul qildi: ________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH........................................................................................................... 3 I BOB. SHAYBONIYLAR HUKMRONLIGI DAVRI VA XIVA XONLIGINING TASHKIL TOPISHI......................................................... 6 1.1.Shayboniylar sulolasining hokimiyatni egalashi……….…….………….. 6 1.2. Xiva xonligining tashkil topishi va siyosiy tarixi… …………………….. 16 II BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA XIVA XONLIGI TARIXI…………………………………………………..…………………. 25 2.1. Shayboniylar sulolasi boshqaruvi davrida Xiva xonligi ………………… 25 2.2. “Shajarayi turk” asarida Xiva xonligi davlatchilik boshqaruv tarixini o‘rganishdagi ahamiyati................................................................................... 30 XULOSA......................................................................................................... 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.................................. 40 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi . Mamlakatimiz tarixining tarkibiy qismi bo lgan Xiva xonligining 400-yildan ziyodroq vaqtʻ mobaynida mavjud bo lib turgan davrda o zbek davlatchiligi boshqaruv tizimi va ʻ ʻ milliy–madaniy qadriyatlari, an analari mujassamlashtirilgan, ayni paytda hududiy ʼ jihatdan o ziga xos jihatlari saqlab qolingan. XVI asr boshlarida vujudga kelgan ʻ Xiva xonligida siyosiy, ijtimoiy–iqtisodiy jarayonlar bilan bir qatorda, san at, ʼ adabiyot, me morchilik kabi sohalar izchil rivojlandi. “Xorazm va Xiva tarixi, ʼ degandi Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev, xalqimizning yozuv, ilm-fan, san at, ʼ madaniyat va ma naviyat sohalaridagi yuksalish bosqichlarini o zida mujassam ʼ ʻ etadi” 1 . Darhaqiqat Xiva xonligida davlatchilik asoslarining mustahkamlanishi bilan bir qatorda madaniyat va ma rifat, me morchilik va san at yuksalib bordi. ʼ ʼ ʼ Qo li gul ustalar betakror me moriy obidalar tikladilar, mahoratli hunarmandlar ʻ ʼ sopol, yog och, metalldan noyob buyumlar yasadilar, adabiyot va san at ʻ ʼ nomoyondalari yirik tarixiy va badiiy asarlar, musiqa va raqs namunalarini ijod qildilar. Natijada Shermuhammad Munis, Muhammadrizo Ogahiy, Muhammad Rahimxon Feruz, Muhammad Yusuf Bayoniy kabi Xorazmlik allomalarning hayoti va ijodiy faoliyati Xiva xonligi tarixini butun dunyoga ko z-ko z qilishga ʻ ʻ zamin yaratdi. Xiva xonligi Shayboniylar hukmronligi davri tarixi mavzusi Markaziy Osiyo tarixining muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, uning dolzarbligi bir necha jihatlar bilan izohlanadi. Shayboniylar sulolasi Markaziy Osiyoda markazlashgan davlat boshqaruvini shakllantirish, siyosiy barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiy rivojlanishga asos solgan yirik tarixiy voqealarga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Xiva xonligi tarixining ushbu davrini o‘rganish mintaqadagi siyosiy jarayonlarni yaxshiroq tushunish va davlat boshqaruvining rivojlanish xususiyatlarini aniqlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Shayboniylarning Xiva xonligida hukmronligi davrida davlat boshqaruv tizimi mustahkamlangan, ma’muriy tuzilish tartibga solingan, soliq va harbiy tizim 1 Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon hayot, demokratik O zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. –T.: ʻ O zbekiston, 2017. – 118 b. ʻ 3 isloh qilingan. Ushbu jarayonlarni tahlil qilish davlat tuzilishi va boshqaruv shakllarining evolyutsiyasini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Bundan tashqari, Shayboniylar davrida Xiva xonligi ichki va tashqi siyosatni faollashtirib, qo‘shni davlatlar bilan diplomatik aloqalarni rivojlantirgan. Ayniqsa, Xiva xonligining Buxoro xonligi, Qo‘qon xonligi, Rossiya imperiyasi va Eronga nisbatan yuritgan tashqi siyosatini tahlil qilish, o‘sha davrdagi xalqaro munosabatlar tizimini anglash uchun dolzarbdir. Shayboniylar hukmronligi davrida Xiva xonligida iqtisodiy va savdo aloqalari sezilarli darajada rivojlangan. Ichki va tashqi savdo faoliyati kengayib, xonlikning Ipak yo‘li va mintaqaviy savdo yo‘nalishlaridagi o‘rni mustahkamlangan. Xususan, hunarmandchilik, dehqonchilik va chorvachilik rivoj topib, xonlik iqtisodiyotining asosiy ustunlaridan biriga aylangan. Bularning barchasi Xiva xonligining iqtisodiy tarixini yanada batafsil o‘rganish zarurligini anglatadi. Mavzuning o‘rganilish darajasi . Ma’lumki, o‘zbek davlatchilik tarixida davlat boshqaruvining yakka hokimlik tipi keng tarqalgan edi. Bunda davlat boshlig‘i cheklanmagan huquqqa ega bo‘lib, uning mansabi avlodlariga o‘tib kelgan. Xiva xonligini idora qilish usuli ham yakkahokimlik asosida qurilgan bo‘lib, xon cheklanmagan huquqga ega edi. Xiva xonligi tarixi o‘rganishda tadqiqotning manbaviy asosini to‘rt guruhga bo‘lish mumkin: -birinchi guruh, XVII-XX asr boshlarida mahalliy tarixchilar tomonidan yozilgan tarixiy asarlar, mahalliy xarakterga ega kundaliklar, memuarlar(xotiralar); -ikkinchi guruh, Xiva xonligiga turli topshiriqlar yoki savdo-sotiq bilan kelgan xorijiy sayyohlarning esdaliklari; -uchinchi guruh, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi I-125 fond hujjatlari, boshqaruv sohasidagi oid hujjatlar; -to‘rtinchi guruhga Respublikadagi ko‘plab tarixiy muzeylarning fondlari kiradi. Xiva xonligi tarixini o‘z asarlarida yoritib bergan mahalliy tarixchilardan Munis, Ogahiy, Bayoniy va boshqalarni kiritish mumkin. “Firdavs ul-iqbol”, “Riyoz ud-davla”, “Zubdat ut-tavorix”, “Jome ul-voqeoti sultoniy”, “Gulshani 4 davlat”, Shohidi iqbol 2 ”, Shajarayi Xoramshohiy 3 ” asarlaridagi ma’lumotlar Xiva xonligining qadim tarixidan XX asr boshlarigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Xiva xonligining boshqaruv tizimi haqida mulohazalar mahalliy manbalardan Abulg‘ozi Bahodirxon, Munis, Ogahiy, Muhammad Yusuf Bayoniy 4 asarlarida ma’lumotlar uchraydi. Xorijlik sayyohlar N.N . Muravyov 5 , A.Vamberi 6 , M.I.Ivanin 7 kabilar kitoblarida Xiva xonligi boshqaruvi to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan. Xorijiy va mahalliy tadqiqotchilardan M.Yo‘ldoshev, B.Azizov 8 , I.Mirpanjiy 9 kabilar asarlarida uchraydi 10 . Kurs ishi mavzusining obyekti. XVI-XVII asrlarda Shayboniylar sulolasi hukmronligi ostida Xiva xonligining siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayoti bilan bog‘liq tarixiy jarayonlarni tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti . Shayboniylar sulolasi hukmronligi davrida Xiva xonligining siyosiy, iqtisodiy, harbiy va madaniy rivojlanish jarayonlarini o‘rganishdan iborat. Ushbu davrda davlat boshqaruv tizimi, ma’muriy tuzilish, soliq va sud islohotlari, ichki va tashqi siyosat, harbiy yurishlar, xalqaro munosabatlar, iqtisodiy faoliyat va madaniy taraqqiyot jarayonlarni o‘rganishdan iborat. Kurs ishining maqsadi . Shayboniylar sulolasining Xiva xonligidagi siyosiy, iqtisodiy, harbiy va madaniy faoliyatini ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish, ularning davlat boshqaruvi tizimidagi o‘rni va ta’sirini aniqlash, hamda ushbu davrning Xiva xonligi tarixidagi ahamiyatini ochib berishdan iborat. Kurs ishining vazifalari . Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi. - Shayboniylar sulolasining hokimiyatni egalashi ni to‘laroq yortish va o‘rganish; 2 Munis va Ogahiy. Firdavs ul-iqbol .- Toshkent, 2010. - 90 b. 3 Abulg ozi Bahodirxon.ʻ Shajarayi turk. — Toshkent: Cho lpon, 1992. ʻ – 192 b. 4 Muhammad Yusuf Bayoniy. Shajarayi Xorazmshohiy. ― Toshkent: G afur G ulom, 1994.- ʻ ʻ 104 b . 5 Муравъев Н.Н. Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1822 годах. Ч.2. – М., 1822. – 320 c . 6 Вамбери А. Путешествие по Средней Азии. – Москва, 2003. – 246 c . 7 Иванин М.И. Хива и река Аму-Дарыя. – C Пб., 1873. - 290 c . 8 Azizov B. Xorazm navozandalari. – T.: Adabiyot va san at, 1994. – 85 b. ʼ 9 Mirpanjiy I. Asirlikdagi xotiralar. – Urganch, 1997. - 17 b 10 Yo ldoshev ʻ M. Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi. – T.: O zdavnashr, ʻ 1959. - 110 b. 5 - Xiva xonligining tashkil topishi va siyosiy tarixi ni tahlil qilish va o‘rganish; - Shayboniylar sulolasi boshqaruvi davrida Xiva xonligi ni batafsil yoritish va o‘rganish; - “Shajarayi turk” asarida Xiva xonligi davlatchilik boshqaruv tarixini o‘rganishdagi ahamiyati ni tahlil qilish va o‘rganish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishiningʻ ʻ umumiy hajmi 41 betni tashkil etadi. 6 I BOB. SHAYBONIYLAR HUKMRONLIGI DAVRI VA XIVA XONLIGINING TASHKIL TOPISHI 1.1. Shayboniylar sulolasining hokimiyatni egalashi Xiva xonligining tashkil topishi va siyosiy tarixi. 1510-yilda Shayboniyxon vafotidan so‘ng Xorazm hududi Eron shohi Ismoil tomonidan bo‘ysundirildi. 1510-1512 yillarda Xorazmni Eron shohining noiblari idora qildilar. Ammo, 1512 yilda Xorazm hududlarida Eroniylarga qarshi xalq harakatlari boshlandi. Ushbu harakatga Vazir shahrining (Ustyurtda, Ko‘xna Urganchdan 60 km uzoqlikda joylashgan bu shaharni XVasrda o‘zbek xonlardan bo‘lgan Mustafoxon barpo etgan) qozisi Umar Shayx boshchilik qildi. Qo‘zg‘olonchilar Xorazmning Vazir, Urganch, Xiva, Xazorasp shaharlaridagi eroniy noiblar va ularning qo‘shinlarini qirib tashladilar. 1512 yilada Xorazmning obro‘li shayxlaridan bo‘lgan Shayx Ota avlodlari ko‘chmanchi o‘zbeklarning Berka sulton avlodidan bo‘lgan Elbarsxonga maktub yo‘llab, uni Xorazm taxtiga taklif qildilar. Elbarsxon taxtga o‘tirgach, eroniylarni mamlakat hududidlaridan butunlay haydab chiqarib, amalda mustaqil xonlikka asos soldi. U mamlakat hududlarini hozirgi Turkmanistonning janubiy qismi, Eronning shimolidagi Seraxs viloyati, Mang‘ishloq, Abulxon, Durun hisobiga ancha kengaytirdi. Ammo, o‘zbek sultonlari va shahzodalar o‘rtasida siyosiy birlik yo‘q edi. Tez orada ular o‘rtasida hokimiyat uchun o‘zaro kurashlar avj olib ketdi. Ushbu kurashlardan foydalangan Buxoro hukumdori shayboniy Ubaydullaxon 1537 – 1538 yillarda, qisqa muddat Xorazmni egallashga muvaffaq bo‘ldi. Mag‘lubiyatga uchragan Avanishxon oilasi bilan shayboniylar tomonidan qatl etildi 11 . Ubaydullaxonning hukumronligi uzoqqa cho‘zilmadi. Ubaydullaxon zulmiga chiday olmagan xorazmliklar Anushaxonning vorislari boshchiligida buxoroliklarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Ubaydullaxon 1538 yilda yana Xorazmga qo‘shin tortdi. Xazorasp bilan Xiva shaharlari oralig‘idagi Kardaronxos degan joyda Buxoro qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchradi. Shayboniylardan ozod bo‘lgan Xorazmda endi ichki kurashlar avj olib ketdi. Shuningdek, Urganch, Kat, 11 Eshov B. O zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – T.: Yangi asr avlodi, 2012. - 150 b.ʻ 7 Yangi shahar, Xiva, Xazorasp kabi shaharlar va viloyatlar hukmdorlarining markazdan qochuvchi harakatlari kuchayib, ular amalda o‘zlarini mustaqil hisoblar edilar. Ayrim shaharlar bir vaqtning o‘zida ikkta hukmdor tomonidan (masalan, Xivada Po‘lat Sulton va Temir Sulton) boshqarildi. O‘zaro kurashlar ayniqsa Elbarsxon va Anushaxon avlodlari o‘rtasida kuchayib ketdi. XVI asrda Abdulg‘oziy ma’lumotlariga ko‘ra, bunday kurashlar natijasida qisqa muddatga hokimiyatdan o‘nlab xonlar almashganlar. Natijada markaziy hokimiyat deyarli inqirozga uchragan edi. O‘zaro kurashlar va siyosiy tanglik, o‘z navbatida iqtisodiy hayotning ham izdan chiqishiga sabab bo‘lgan edi. XVI asrning ikkinchi yarmida Xojimxon (Xoji Muhammadxon, 1558-1593, 1598-1602 yy.) hukmronligi davrida Xorazmdagi o‘zaro urushlarga biroz barham berilib tinchlik va osoyishtalik o‘rnatildi. Sug‘orish va dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo sodiq ishlariga jiddiy e’tibor qaratilib, tashqi savdo hamda munosabatlar rivoj topdi. Xojimxon hukmronligi davrida poytaxt Urganchdan Xivaga Xivaning poytaxtga aylanganligi sanasi to‘g‘risida – 1556 y, 1598 y, 1602-1621 yy., 1611-1611 yy.,1610-1612 yy., 1557-1603 yy. kabi fikrlar mavjud ko‘chiriladi (ayrim manbalarda XVI asrning 70-yillarida, ayrimlarda esa 90-yillarda). Bunga asosiy sabab Amudaryo o‘zanining o‘zgarib Kasbiy dengizga oqmay qo‘yishi natijasida Urganch va uning atroflaridagi suv tanqisligi bo‘lsa, ikkinchidan, Xivaning bu davrda siyosiy va iqtisodiy mavqyei ancha kuchayib, asosiy savdo markaziga aylanishi yana bir sabab edi. Poytaxt Xivaga ko‘chirilganidan so‘ng davlat ham Xiva xonligi deb atala boshlandi 12 . Bu orada Buxoro hukmdori Abdullaxon II Shayboniylar davlatini qayta tiklashga muvaffaq bo‘lib Xorazm hududlarini yana Shayboniylar tasarrufiga olish uchun harakat boshladi. Chunonchi, bir necha yurishlardan so‘ng 1593 yilda Xorazm yana Shayboniylar qo‘liga o‘tdi. Abdullaxondan mag‘lubiyatga uchragan Xojimxon Xivani tashlab bir guruh navkarlari bilan Eronga qochdi va shoh Abbos saroyidan panoh topdi. 1598 yilda Abdullaxon II vafot etganidan so‘ng Hojimxon shoh Abbosdan ruhsat olib Xorazmga qaytdi. Yangi sharoitda u Urganch bilan 12 Munis va Ogahiy. Firdavs ul-iqbol .- Toshkent, 2010. - 48 b. 8 Vazirni boshqarishni o‘ziga olib Xiva bilan Katni Arab Muhammadxonga, Hazoraspni Isfandiyor Sultonga berdi. 1600 yilda Hojimxon Urganch va Vazir qal’alari boshqarishini Turkiyadan kelgan o‘g‘illariga topshirib, o‘zi Xiva kichik o‘g‘li Arab Muhammadxon bilan qoladi. 1601 yilda Hojimxon 83 yoshida vafot etgach, taxtga uning o‘g‘li Arab Muhammadxon (1602-1623 yy.) o‘tirdi. Arab Muhammadxonning dastlabki hukmronligi yillarida toju-taxt uchun kurashlar davom etdi. Xususan, 1605 yilda nayman urug‘i vakillari Elbarsxon avlodiga mansub Xusrav Sultonni taxtga o‘tkazishni rejalashtiradilar. Ammo, bu fitna oshkor bo‘lib, Xusrav Sulton qatl ettiriladi. Oradan ikki yil o‘tgach, uyg‘ur oqsoqollarining maslahati bilan Solih Sulton degan kimsa taxtga davogar bo‘ladi, bu isyon ham bostirilib, Solih Sulton o‘ldirildi. 1616 yilga kelib taxt va mansab talashish mojarolariga Arab Muhammadxonning o‘g‘illari ham qo‘shildilar. Uning Isfandiyorxon, Habash, Elbars, Abdulg‘ozi, Sharif Muxammad, Xorazmshoh va AFg‘on Sulton ismli 7 nafar o‘g‘li bor edi. Isfandiyor Hazoraspda, Abdulg‘oziy Sulton Katda, Habash bilan Elbasr sultonlar Vazir va Urganch hokimlari etib tayinlangan edilar. Xon farzandlarining har biri taxtga davogar edi. Ayniqsa Habash sulton bilan Elbars sultonlarning harakatlari keskin edi. Ota – bolalar o‘rtasidagi ziddiyatlar kuchayib ohir – oqibatda qonli urushga aylandi 13 . 1621-yilda Toshli Yorilish arig‘i (Xiva yaqinida) yonida Arab Muhammadxon va uning o‘g‘illari Habash hamda Elbars sulton qo‘shinlari o‘rtasida jang bo‘ldi. Isfandiyor va Abdulg‘oziy sultonlar otasi tomondan turib kurashgan bo‘lsalarda, bu jangda Arab Muhammadxon yengildi. Arab Muhammadxon avval ko‘zlari ko‘r qilinib Xivaga jo‘natildi. 1623 yilda esa Qum qa’lasi yaqinida Arab Muxammadxon xotinlari, yosh o‘g‘illari va ikkita nabirasi bilan o‘g‘illari Xabash va Elbars sulton tomonidan o‘ldirildi. Isfandiyor Eronga (garchi unga Makkaga borishga ruhsat bergan bo‘lsada), Abdulg‘oziy esa Buxoroga qochib, jon saqladilar. 1623 yilda otasining qatl etirilganligini eshitgan Isfandiyorxon Durun shahri, Abdulxon tog‘laridan, turkmanlarning taka, yovmut, 13 Ahmedov B. Tarixdan saboqlar. – T.: O qituvchi, 1994. - 120 b.ʻ 9 sariq urug‘laridan qo‘shin to‘plab Urganchga yurish boshladi. Urganch yaqinida Isfandiyorxon va Habash – Elbars qo‘shinlari o‘rtasida 23 kun davom etgan jangda birlashgan aka – ukalar qo‘shinlari Isfandiyor qo‘shini tomonidan tor - mor etildi. Elbars qo‘lga olinib qatl etildi. Habash Sirdaryo bo‘ylaridagi qoraqalpoqlardan najot so‘radi. Ammo, u bu yerdan boshpana topolmadi va navkarlari bilan qo‘lga olinib, Isfandiyorxonga topshirildi hamda ularning barchasi qatl etildi. 1623-1643 yillar davomida Xiva xonligi taxtini Isfandiyorxon boshqardi. O‘zining yigirma yillik davlat boshqaruvini Isfandiyorxon turkman qabila boshliqlariga tayanib olib bordi. Xonlikning yuqori lavozimlariga turkmanlar tayinlanib, ularga katta imtiyozlar berildi. Natijada o‘zbek urug‘larning Isfandiyorxon siyosatiga qarshi noroziligi kuchayib bordi. Isfandiyorxon taxtga o‘tirgan yiliyoq nayman urug‘larini qirg‘in-barot qildi. Xonlikdagi o‘zbek urug‘lari uch bo‘lakka bo‘linib, biri - Mang‘it, biri - Qozoqlar yurti va yana biri Movarounnahrga ko‘chib ketdi. Oradan ko‘p o‘tmasdan o‘z yurtiga qaytib kelgan o‘zbeklar Isfandiyorxon tomonidan qilichdan o‘tkazildi 14 . Isfandiyorxon xonligi davrida ham Xorazmda tinchlik va osoyishtalik o‘rnatilmadi. Toju-taxt uchun kurashlar ilgarigi davrlardagidek davom etdi. Xonlikdagi siyosiy hokimiyatni turkmanlar qo‘liga berib qo‘ygan Isfandiyorxondan norozi bo‘lgan kuchlar uni taxtdan chetlatish rejalarini tuzdilar. Bu kuchlarga xoning ukasi Abulg‘ozi boshchilik qildi. Shuningdek, Amudaryoning Orolga qo‘yilish joyida (Orol bo‘yi)da istiqomat qilgan o‘zbeklar (bu yerda o‘zbek qo‘ng‘irotlari katta siyosiy mavqyega ega edilar) ning xonlikning siyosiy hayotiga ta’siri kuchayib bordi. Manbalar ma’lumotlariga ko‘ra, 1643-yilda Orol bo‘yi o‘zbeklari Abulg‘ozi sultonni (1643-1663yy.) xon qilib ko‘tardilar. Xorazm davlatchiligi tarixida yirik davlat arbobi va tarixnavis ijodkor sifatida mashhur bo‘lgan Abulg‘ozixonning hayot yo‘li og‘ir kechgan. Abdulg‘ozixon otasi Arab Muhammad taxtdan ketgach o‘zi taxtga o‘tirgunga qadar uzoq yillar (yigirma yildan ko‘proq) muhojirlikda yashashga majbur bo‘lgan edi. U dastlab Buxoro xukumdori Imomqulixon 14 Abdurasulov A. Xiva tarixiy-etnografik ocherklar – T.: 1997. - 150 b. 10 himoyasida, keyinroq esa, ikki yilga yaqin qozoq sultoni Eshimxon saroyida yashagan. Shundan so‘ng Toshkentga kelib bu yerda ikki yil yashadi. Toshkentdan Buxoro orqali Xivaga qaytgan Abulg‘oziyni Isfandiyorxon bosqinchilikda ayblab hibsga oladi va Isfaxon shahriga Eron shohi huzuriga badarg‘a qiladi. Isfaxon yaqinidagi Taborak qal’asida o‘n yil asirlikda yashagan Abulg‘ozi 1639-yilda o‘z nazoratchilari yordamida bandilikdan qochishga muvaffaq bo‘ldi. Shundan so‘ng u bir yilga yaqin Xurosonning Mohin qishlog‘ida, ikki yilga yaqin Mang‘ishloq turkmanlari orasida yashaydi. Keyin uni qalmiq xoni o‘z o‘rdasiga taklif etadi. Bu yerda Abulg‘ozi bir yilga yaqin yashagach qalmiq xoni to‘plab bergan katta kuch bilan 1643-yilda Urganchga qaytib, Orol bo‘yi o‘zbeklari yordamida Xiva taxtiga o‘tiradi. Akademik B.Ahmedovning yozishicha, “Abulg‘ozi hammasi bo‘lib yigirma yil atrofida xonlik masnadida o‘tirdi. Lekin boshqa hukmdorlarga o‘xshab huzur- halovat ko‘rmadi. Umri ko‘proq urush – talashlarda o‘tdi.” Manbalarga ko‘ra, Abulg‘ozixon haqiqatan ham butun umrini taxt uchun kurash va jangu - jadallarga bag‘ishlagan hukmdor bo‘lgan. Ammo, u davlat arbobi sifatida ham qobiliyatli shaxs bo‘lgan. Abulg‘ozixon dastavval xonlikda markazlashgan boshqaruv tizimini mustahkamlashga e’tibor qaratdi. Bu jarayonda u avvalo, turkman yo‘lboshchilarini boshqaruv ishlaridan chetlashtirdi. Ularning yer - suvlari, mol - mulklari musodara qilinib, o‘zlari mamlakat ichkarisiga surgun qilindi 15 . Xonlikdagi barcha lavozimlarga o‘zbek urg‘ularining boshliqlari qo‘yildi. Xiva tarixchisi Munisning ma’lumot berishicha, Abulg‘ozixon ma’muriy islohot o‘tkazib, xonlikning boshqaruv tizimini batamom yangitdan tashkil etdi. Xonlikning boshqaruv tizimida o‘zbek urug‘larining mavqyei ortib bordi hamda ularning 360 nafar vakili xon saroyida turli lavozimlarga ko‘tarildi. Xon yangi amaldorlar orasidan eng obro‘li 32 nafarini o‘z yoniga oldi. Munis ta’biri bilan aytganda, “andoqkim ikki shayx ul-islom, ikki qozi, bir rais Said ota avlodidan, bir mutavalli, bir naqib, to‘rt otaliq, to‘rt inoq, to‘rt mirob, to‘rt parvonachi, ikki oqo, 15 Вамбери А. Путешествие по Средней Азии. – Москва, 2003. – 111 c . 11 ikki arbob, to‘rt chig‘atoyi inoqi va bir vazirkim, holo mehtar derlar va bir qushbegi, bu ikkovi o‘rinsiz xon huzurida oyoq ustida turadilar”. Abulg‘ozixon o‘zbek qabilalarini o‘troqlashtirish siyosatini olib borish bilan birga, ularni to‘rta guruhga bo‘lib, Buxoro bilan chegaradosh bo‘lgan Doyaxotun (Darg‘onota yaqinida) dan tortib, to Orolgacha bo‘lgan hududlarga joylashtirdi. Shuningdek, Abulg‘ozixon 1645-1650-yillarda Xuroson, Janubiy Turkmaniston, Tajan, Murg‘ob, Artek, Gurlan, Abulxon va Mang‘ishloq atrofidagi turkmanlar ustiga yurishlar uyushtirdi. Xonlik sarhadlarini kengaytirishga harakat qildi. Xonning topshirig‘i bilan Vazir qal’asi aholisi Gurlan qal’asi yaqinida tiklangan Kichik Vazir qishlog‘iga ko‘chirildi. 1646-yilda Abulg‘ozixonning buyrug‘iga binoan Urgancharna arig‘i qaziladi va uning yaqinida yangi qal’a bunyod etilib, bu qal’aga Yangi Urganch deb nom beriladi. Bu yerga Ko‘hna Urganch aholisining bir qismi ko‘chirib keltiriladi. 1648-yilda G‘oziobod kanali qazilib, uning yaqinda chegara istehkomi quriladi 16 . Davlat boshqaruvi va bunyodkorlik ishlari bilan shug‘ullangan Abulg‘ozixon tarixchi tabib sifatida ham bebaho meros qoldirgan. Taxminan 1657-yilda Abdulg‘ozi tabobatga oid “Manafi’ ul-inson” (“Insonga foydali narsalar”) nomli asarini yozgan bo‘lsa, 1658-1664 yillarda “Shajarai turk” nomli tarixiy asarlarini yaratdi. Abulg‘ozixon hali o‘zi hayotlik davrida Xiva xonligi taxtini o‘g‘li Anushaxon (1663-1687yy)ga topshirdi va oradan olti oy o‘tib vafot etdi. Anushaxon Xiva xonligi mavqyei va qudratini oshirish maqsadida otasining ishlarini davom ettirdi. U Buxoro, Samarqand va Xurosonga bir necha marta harbiy yurishlar uyushtirib xonlik chegaralarini mustahkamlash hamda kengaytirish harakatida bo‘ldi. Anushaxonning harbiy yurishlarida jasorat ko‘rsatgan turkmanlarga bo‘lgan munosabat o‘zgardi. Xon turkmanlarga Xorazm vohasi hamda uning atroflariga ko‘chib kelishiga ruhsat berdi. 1687-yilda saroy a’yonlari tomonidan fitna uyushtirilib, Anushaxon o‘ldiriladi. Taxtga esa uning o‘g‘li Xudoydod (1687-1688yy) o‘tkaziladi. Afsuski 16 Rajabov Q., Qandov B., Shaymardonov. O‘zbekiston tarixining muhim sanalari. – T.: O‘zbekiston. 2012. - 80 b. 12 yangi hukumdorning xonlik faoliyati uzoq davom etmadi. Ogahiy habarlariga ko‘ra, siyosatda bilimdon va xalqa adolatli xon sifatida obro‘ orttira boshlagan Xudoydodni inisi Arangxon [ayrim adabiyotlarda Ernakxon yoki Erangxon deb ham beriladi] shahid edi. Ammo, Arangxonning (1689-1690yy.) hukmronligi uzoq davom etmadi. 1690 yilda u Orol o‘zbeklari bilan bo‘lgan janga halok bo‘ldi. Arangxon vafotidan so‘ng Buxoro xoni Subhonqulixon Xiva taxtiga o‘z odami Shohniyozni (1690-1707yy.) o‘tkazib, amalda Xiva xonligini Buxoroga vassal davlatga aylantirdi. Shuning uchun ham Shohniyoz garchi o‘zini xon deb e’lon qilgan bo‘lsada, o‘z faoliyati davomida Buxoro ta’siridan qutula olmadi. XVII asrning oxiri – XVIII asrning boshlariga kelib, Xiva xonligida siyosiy tarqoqlik, taxt uchun kurashlar va mahalliy hukmdorlarning mustaqillikka intilish harakatlari avj olib ketadi. Viloyatlar hokimlari xonga itoat etmay qo‘yganliklari bois Xiva xoni saroy amaldorlari va mahalliy hukmdorlar qo‘lidagi qo‘g‘irchoqqa aylanib qolgan edi. Shuning uchun ham XVIII asrga oid ayrim yozma manbalarda Xiva xonligi “Besh qal’a” deb atalgan bo‘lsa kerak. Uning tarkibidagi Xazorasp, Xonqa, Urganch, Kat va Shovot qal’alarining markaziy hokimiyatga tobeligi yuzaki xususiyatga ega edi. Shohniyoz Buxoro ta’siridan qutulish hamda markaziy hokimiyatni mustahkamlash maqsadida 1703-yilda Rossiya hukumdori Pyotr I ga maktub yo‘llaydi. Bu maktubda Xiva xonligini Rossiyaga qo‘shib olish so‘ralgan edi. Pyotr I ning Xivani Rossiya tarkibiga qo‘shilganligi haqidagi yorlig‘i 1707-yilda Xivaning yangi hukmdori Arab Muhammadga (1707-1715yy.) topshiriladi. Ammo, Xivada siyosiy kurashlar avj olib turgan sharoitda ushbu yorliq hech kimning e’tiborini tortmadi. Umuman, Ogahiy ma’lumotlariga ko‘ra, Arangxon davridan to Sherg‘ozixon davriga qadar Xivada o‘nlab hukmdorlar almashganlar 17 . Sherg‘ozixon (1715-1728yy)ning hukumronligi davri siyosiy voqealarga boy bo‘ldi. Uning hukmronligi davri o‘zbek, turkman, qoraqalpoq zodagonlarining o‘zboshimchalik harakatlariga qarshi kurash bilan o‘tdi. Bu paytga kelib, Orol bo‘yi o‘zbeklari orasida ham siyosiy vaziyat keskinlashib ketgan edi. Buning 17 Muhammad Alixon G ofur. Xorazm safari kundaligi (Muhammadshoh Qojor va Ollohqulixon o rtasidagiʻ ʻ diplomatik aloqalar tarixidan. 1842-yil) / Fors tilidan I. Bekjonov tarjimasi. – T.: Yangi asr avlodi, 2009. - 130 b. 13 asosiy sababi – Orol bo‘yida yashayotgan o‘zbeklarning Qo‘ng‘irot, Mang‘it, Xo‘jayli va Qipchoq urug‘iga mansub aholisining mustaqillik uchun kurashlari edi. Bu kurashlarga boshchilik qilgan, Mang‘it biylaridan bo‘lgan Sheralibiy Xiva xonligiga itoat etishdan bosh tortib, Orol bo‘yini mustaqil hokimlik deb e’lon qildi. Sherg‘ozixon bu yerdagi harakatlarni bostirishga harakat qilgan bo‘lsa-da, bu ishning butunlay uddasidan chiqa olmadi. XVIII asrning boshlariga kelib Rossiya hukumatining Xiva xonligining ichki ishlariga aralashuvi kuchaydi. Rossiya hukumron doiralari O‘rta Osiyo, jumladan Xiva xonligini ham bosib olishni rejalashtira boshlagan edilar. Rossiya hukumdori Pyotr I ning 1717 yilda Xivaga uyushtirgan Bekovich-Cherkasskiy boshchiligidagi ekspeditsiyasi ham aynan shu maqsadda tashkil etilgan edi. Ammo, Sherg‘ozixonning hiyla ishlatishi natijasida 6 ming kishidan iborat bu ekspeditsiya bir kechada qirib tashlandi. Shunga qaramasdan to O‘rta Osiyo bosib olinmagunicha Chor Rossiyasi hukumatining bunday harakatlari davom etdi. O‘zaro ichki kurashlar, shahzodalarning o‘zaro mojoralari, ko‘plab yig‘iladigan soliqlar xonlikdagi iqtisodiy ahvolni og‘irlashtirib yubordi. Natijada 1728 yil Xivada hokimiyatga qarshi qo‘zg‘alon ko‘tarildi. Bu yerda xonning zulmiga qarshi qullar bosh ko‘targan edilar. Oqibatda Sherg‘ozixon va uning yaqin mulozimlari o‘ldirildi 18 . Sherg‘ozixon o‘limidan keyin taxtga o‘tirgan qozoq sultoni Elbarsxon (1728-1740-yy.) davrida ichki kurashlar davom etib, qo‘shni hududlarga ko‘plab talonchilik yurishlari uyushtirilib turishi natijasida Xiva xonligining harbiy qudrati zaiflashib bordi. Bu vaziyatdan unumli foydalangan Eron shohi Nodirshoh 1740- yilda Xiva xonligiga hujum boshladi. Dastavval Xazorasp yonida Xiva qo‘shinlari bilan eroniylar o‘rtasida qattiq jang bo‘ldi. Bu jangda Xiva qo‘shinlari yengilib, Xazorasp qal’asiga chekindi. Eroniylar Xazorasp qal’asini uzoq muddat qamal qilib uni egallay olmagach, Xonqa qal’asiga hujum qildilar. Bu paytda vaziyat o‘zgarib, Elbarsxonga madad berib turgan mang‘it beklari Nodirshoh tomonga 18 Муравъев Н.Н. Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1822 годах. Ч .2. – М ., 1822. – 126 c. 14 o‘tib ketdilar. Oqibatda Elbarsxon yengildi va qo‘lga olinib, Nodirshoh tomonidan qatl etildi. Elbarsxonning mag‘lubiyatidan so‘ng qozoqlarning kichik juz qabilasi boshlig‘i, rus fuqaroligini qabul qilgan Abulxayrxonni Xiva taxtiga o‘tqazdilar. Abulxayrxon sulh tuzish uchun Nodirshohga noma yuborib rad javobini oldi. Oradan qisqa vaqt o‘tib, Nodirshoh Xivaga ikkinchi marta yurish qildi va uni egalladi. Abulxayrxon esa qozoq dashtlarga qochib ketdi. Bu yerga Nodirshoh Mang‘it beklaridan bo‘lgan Ortiqbek va Xo‘rzodbeklarni noib etib tayinladi. Ammo, Orol bo‘yi o‘zbeklari Nodirshohga itoat etishdan bosh tortib, Abulxayrxonning o‘g‘li Nuralini o‘zlariga xon qilib ko‘tardilar. 1741 yilda Xivada eroniylarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarilib, Nodirshohning noiblari o‘ldirildi, askarlari ham qirib tashlandi. Xivaga Nuralixon xon qilib o‘tqazdirildi. Ammo, Nurallixonning xon sifatida siyosiy ta’siri deyarli yo‘q edi 19 . 1741 yilda Nodirshoh o‘g‘li Nasrullo boshchiligida yana Xivaga yurish qilib Nuralixon va uning tarafdorlarini Xivadan haydab yubordi.Taxtga esa Elbarsxonning o‘g‘li Abdulg‘ozi II xon qilib o‘tqazildi. Ammo, uning hukumronligi ham uzoq cho‘zilmadi. 1746 yida Xivada Mang‘it inoqlari tomonidan uyutirilgan fitnada Abdulg‘ozi II o‘ldirildi. Shundan so‘ng Nodirshohning roziligi bilan 1747 yilda qozoq sultoni Abdulxayrning ukasi Taibxon (Kaipxon) (1747-1757yy) taxtga o‘tqazildi. Manbalarda Taibxonning nihoyatda zolim hukmdor bo‘lganligi eslatiladi. U Xiva taxtiga o‘tirgach avvalo, hokimiyatini inoqlar ta’siridan xalos qilish maqsadida Mang‘it inoqlaridan bo‘lgan Huzurbekni tarafdorlari bilan qatl ettirdi. Davlatdagi yirik mansablar esa qozoq beklariga bo‘lib berildi. Taibxon aholiga nisbatan jabr-zulmini kuchaytirib, 1756- yilda Xiva aholisidan 40 ming tanga qo‘shimcha soliq yig‘ib oldi. Bu esa Xivada xalq qo‘zg‘oloniga sabab bo‘ldi. Taibxon taxtni tashlab qozoq dashtlarga qochib ketdi. Hokimiyatni esa qisqa muddat uning ukasi Abdullaxon egalladi. 19 Mutalov O. Xiva xonligi Olloqulixon davrida. – T.: Ofset-print, 2005. - 90 b. 15 1.2. Xiva xonligining tashkil topishi va siyosiy tarixi 1510 - yilda Shayboniyxon vafotidan so‘ng Xorazm hududi Eron shohi Ismoil tomonidan bo‘ysundirildi. 1510-1512 yillarda Xorazmni Eron shohining noiblari idora qildilar. Ammo, 1512-yilda Xorazm hududlarida eroniylarga qarshi halq xarakatlari boshlandi. Ushbu harakatga Vazir shahrining (Ustyurtda, Ko‘xna Urganchdan 60 km uzoqlikda joylashgan bu shaharni XV-asrda o‘zbek xonlardan bo‘lgan Mustafoxon barpo etgan) qozisi Umar Shayx boshchilik qildi. Qo‘zg‘olonchilar Xorazmning Vazir, Urganch, Xiva, Xazorasp shaharlaridagi eroniy noiblar va ularning qo‘shinlarini qirib tashladilar. 1512-yillarda Xorazmning obro‘li shayxlaridan bo‘lgan Shayx Ota avlodlari ko‘chmanchi o‘zbeklarning Berka sulton avlodidan bo‘lgan Elbarsxonga maktub yo‘llab, uni Xorazm taxtiga taklif qildilar. Elbarsxon taxtga o‘tirgach, eroniylarni mamlakat hududidlaridan butunlay haydab chiqarib, amalda mustaqil xonlikka asos soldi. U mamlakat hududlarini hozirgi Turkmanistonning janubiy qismi, Eronning shimolidagi Seraxs viloyati, Mang‘ishloq, Abulxon, Durun hisobiga ancha kengaytirdi. Ammo, o‘zbek sultonlari va shahzodalar o‘rtasida siyosiy birlik yo‘q edi. Tez orada ular o‘rtasida hokimiyat uchun o‘zaro kurashlar avj olib ketdi. Ushbu kurashlardan foydalangan Buxoro hukumdori shayboniy Ubaydullaxon 1537- 1538-yillarda, qisqa muddat Xorazmni egallashga muvaffaq bo‘ldi. Mag‘lubiyatga uchragan Avanishxon oilasi bilan shayboniylar tomonidan qatl etildi 20 . Ubaydullaxonning hukumronligi uzoqqa cho‘zilmadi. Ubaydullaxon zulmiga chiday olmagan xorazmliklar Anushaxonning vorislari boshchiligida buxoroliklarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Ubaydullaxon 1538 yilda yana Xorazmga qo‘shin tortdi. Xazorasp bilan Xiva shaharlari oralig‘idagi Kardaronxos degan joyda Buxoro qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchradi. Shayboniylardan ozod bo‘lgan Xorazmda endi ichki kurashlar avj olib ketdi. Shuningdek, Urganch, Kat, Yangi shahar, Xiva, Xazorasp kabi shaharlar va viloyatlar hukmdorlarining markazdan qochuvchi harakatlari kuchayib, ular amalda o‘zlarini mustaqil hisoblar 20 Azamat Ziyo. O zbek davlatchiligi tarixi. – T.: Sharq, 2000. - 169 b.ʻ 16 edilar. Ayrim shaharlar bir vaqtning o‘zida ikkta hukmdor tomonidan (mas., Xivada Po‘lat Sulton va Temir Sulton) boshqarildi. O‘zaro kurashlar ayniqsa Elbarsxon va Anushaxon avlodlari o‘rtasida kuchayib ketdi. XVI asrda Abdulg‘oziy ma’lumotlariga ko‘ra, bunday kurashlar natijasida qisqa muddatga hokimiyatdan o‘nlab xonlar almashganlar. Natijada markaziy hokimiyat deyarli inqirozga uchragan edi. O‘zaro kurashlar va siyosiy tanglik, o‘z navbatida iqtisodiy hayotning ham izdan chiqishiga sabab bo‘lgan edi. XVI-asrning ikkinchi yarmida Xojimxon (Xoji Muhammadxon, 1558-1593, 1598-1602 yy.) hukmronligi davrida Xorazmdagi o‘zaro urushlarga biroz barham berilib tinchlik va osoyishtalik o‘rnatildi. Sug‘orish va dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo sodiq ishlariga jiddiy e’tibor qaratilib, tashqi savdo hamda munosabatlar rivoj topdi. Xojimxon hukmronligi davrida poytaxt Urganchdan Xivagako‘chiriladi (ayrim manbalarda XVI asrning 70-yillarida, ayrimlarda esa 90-yillarda). Bunga asosiy sabab Amudaryo o‘zanining o‘zgarib Kasbiy dengizga oqmay qo‘yishi natijasida Urganch va uning atroflaridagi suv tanqisligi bo‘lsa, ikkinchidan, Xivaning bu davrda siyosiy va iqtisodiy mavqei ancha kuchayib, asosiy savdo markaziga aylanishi yana bir sabab edi. Poytaxt Xivaga ko‘chirilganidan so‘ng davlat ham Xiva xonligi deb atala boshlandi 21 . Bu orada Buxoro hukmdori Abdullaxon II Shayboniylar davlatini qayta tiklashga muvaffaq bo‘lib Xorazm hududlarini yana Shayboniylar tasarrufiga olish uchun harakat boshladi. Chunonchi, bir necha yurishlardan so‘ng 1593 yilda Xorazm yana Shayboniylar qo‘liga o‘tdi. Abdullaxondan mag‘lubiyatga uchragan Xojimxon Xivani tashlab bir guruh navkarlari bilan Eronga qochdi va shoh Abbos saroyidan panoh topdi. 1598 yilda Abdullaxon II vafot etganidan so‘ng Hojimxon shoh Abbosdan ruhsat olib Xorazmga qaytdi. Yangi sharoitda u Urganch bilan Vazirni boshqarishni o‘ziga olib Xiva bilan Katni Arab Muhammadxonga, Hazoraspni Isfandiyor Sultonga berdi. 1600 yilda Hojimxon Urganch va Vazir qal’alari boshqarishini Turkiyadan kelgan o‘g‘illariga topshirib, o‘zi Xiva kichik 21 Rajabov Q., Qandov B., Shaymardonov. O‘zbekiston tarixining muhim sanalari. – T.: O‘zbekiston. 2012. - 164 b. 17 o‘g‘li Arab Muhammadxon bilan qoladi. 1601-yilda Hojimxon 83 yoshida vafot etgach, taxtga uning o‘g‘li Arab Muhammadxon (1602-1623 yy.) o‘tirdi. Arab Muhammadxonning dastlabki hukmronligi yillarida toju-taxt uchun kurashlar davom etdi. Xususan, 1605 yilda nayman urug‘i vakillari Elbarsxon avlodiga mansub Xusrav Sultonni taxtga o‘tkazishni rejalashtiradilar. Ammo, bu fitna oshkor bo‘lib, Xusrav Sulton qatl ettiriladi. Oradan ikki yil o‘tgach, uyg‘ur oqsoqollarining maslahati bilan Solih Sulton degan kimsa taxtga davogar bo‘ladi, bu isyon ham bostirilib, Solih Sulton o‘ldirildi. 1616-yilga kelib taxt va mansab talashish mojarolariga Arab Muhammadxonning o‘g‘illari ham qo‘shildilar. Uning Isfandiyorxon, Habash, Elbars, Abdulg‘ozi, Sharif Muxammad, Xorazmshoh va AFg‘on Sulton ismli 7 nafar o‘g‘li bor edi. Isfandiyor Hazoraspda, Abdulg‘oziy Sulton Katda, Habash bilan Elbasr sultonlar Vazir va Urganch hokimlari etib tayinlangan edilar. Xon farzandlarining har biri taxtga davogar edi. Ayniqsa Habash sulton bilan Elbars sultonlarning harakatlari keskin edi. Ota – bolalar o‘rtasidagi ziddiyatlar kuchayib ohir - oqibatda qonli urushga aylandi. 1621 yilda Toshli Yorilish arig‘i (Xiva yaqinida) yonida Arab Muhammadxon va uning o‘g‘illari Habash hamda Elbars sulton qo‘shinlari o‘rtasida jang bo‘ldi. Isfandiyor va Abdulg‘oziy sultonlar otasi tomondan turib kurashgan bo‘lsalarda, bu jangda Arab Muhammadxon yengildi. Arab Muhammadxon avval ko‘zlari ko‘r qilinib Xivaga jo‘natildi. 1623 yilda esa Qum qa’lasi yaqinida Arab Muxammadxon xotinlari, yosh o‘g‘illari va ikkita nabirasi bilan o‘g‘illari Xabash va Elbars sulton tomonidan o‘ldirildi. Isfandiyor Eronga (garchi unga Makkaga borishga ruhsat bergan bo‘lsada), Abdulg‘oziy esa Buxoroga qochib, jon saqladilar 22 . 1623 yilda otasining qatl etirilganligini eshitgan Isfandiyorxon Durun shahri, Abdulxon tog‘laridan, turkmanlarning taka, yovmut, sariq urug‘laridan qo‘shin to‘plab Urganchga yurish boshladi. Urganch yaqinida Isfandiyorxon va Habash – Elbars qo‘shinlari o‘rtasida 23 kun davom etgan jangda birlashgan aka – ukalar qo‘shinlari Isfandiyor qo‘shini tomonidan tor – mor etildi. Elbars qo‘lga olinib qatl 22 Safarov B. Xorazm tarixi. – T.: 1957. - 105 b. 18 etildi. Habash Sirdaryo bo‘ylaridagi qoraqalpoqlardan najot so‘radi. Ammo, u bu yerdan boshpana topolmadi va navkarlari bilan qo‘lga olinib, Isfandiyorxonga topshirildi hamda ularning barchasi qatl etildi. 1623-1643-yillar davomida Xiva xonligi taxtini Isfandiyorxon boshqardi. O‘zining yigirma yillik davlat boshqaruvini Isfandiyorxon turkman qabila boshliqlariga tayanib olib bordi. Xonlikning yuqori lavozimlariga turkmanlar tayinlanib, ularga katta imtiyozlar berildi. Natijada o‘zbek urug‘larning Isfandiyorxon siyosatiga qarshi noroziligi kuchayib bordi. Isfandiyorxon taxtga o‘tirgan yiliyoq nayman urug‘larini qirg‘in-barot qildi. Xonlikdagi o‘zbek urug‘lari uch bo‘lakka bo‘linib, biri – Mang‘it, biri – Qozoqlar yurti va yana biri Movarounnahrga ko‘chib ketdi. Oradan ko‘p o‘tmasdan o‘z yurtiga qaytib kelgan o‘zbeklar Isfandiyorxon tomonidan qilichdan o‘tkazildi. Isfandiyorxon xonligi davrida ham Xorazmda tinchlik va osoyishtalik o‘rnatilmadi. Toju-taxt uchun kurashlar ilgarigi davrlardagidek davom etdi. Xonlikdagi siyosiy hokimiyatni turkmanlar qo‘liga berib qo‘ygan Isfandiyorxondan norozi bo‘lgan kuchlar uni taxtdan chetlatish rejalarini tuzdilar. Bu kuchlarga xoning ukasi Abulg‘ozi boshchilik qildi. Shuningdek, Amudaryoning Orolga qo‘yilish joyida (Orol bo‘yi)da istiqomat qilgan o‘zbeklar (bu yerda o‘zbek qo‘ng‘irotlari katta siyosiy mavqega ega edilar) ning xonlikning siyosiy hayotiga ta’siri kuchayib bordi 23 . Manbalar ma’lumotlariga ko‘ra, 1643-yilda Orol bo‘yi o‘zbeklari Abulg‘ozi sultonni (1643-1663yy.) xon qilib ko‘tardilar. Xorazm davlatchiligi tarixida yirik davlat arbobi va tarixnavis ijodkor sifatida mashhur bo‘lgan Abulg‘ozixonning hayot yo‘li og‘ir kechgan. Abdulg‘ozixon otasi Arab Muhammad taxtdan ketgach o‘zi taxtga o‘tirgunga qadar uzoq yillar (yigirma yildan ko‘proq) muhojirlikda yashashga majbur bo‘lgan edi. U dastlab Buxoro xukumdori Imomqulixon himoyasida, keyinroq esa, ikki yilga yaqin qozoq sultoni Eshimxon saroyida yashagan. Shundan so‘ng Toshkentga kelib bu yerda ikki yil yashadi. Toshkentdan Buxoro orqali Xivaga qaytgan Abulg‘oziyni Isfandiyorxon bosqinchilikda ayblab 23 Muhammad Yusuf Bayoniy. Shajarayi Xorazmshohiy. ― Toshkent: G afur G ulom, 1994.- 56 b.ʻ ʻ 19 hibsga oladi va Isfaxon shahriga Eron shohi huzuriga badarg‘a qiladi. Isfaxon yaqinidagi Taborak qal’asida o‘n yil asirlikda yashagan Abulg‘ozi 1639 yilda o‘z nazoratchilari yordamida bandilikdan qochishga muvaffaq bo‘ldi. Shundan so‘ng u bir yilga yaqin Xurosonning Mohin qishlog‘ida, ikki yilga yaqin Mang‘ishloq turkmanlari orasida yashaydi. Keyin uni qalmiq xoni o‘z o‘rdasiga taklif etadi. Bu yerda Abulg‘ozi bir yilga yaqin yashagach qalmiq xoni to‘plab bergan katta kuch bilan 1643 yilda Urganchga qaytib, Orol bo‘yi o‘zbeklari yordamida Xiva taxtiga o‘tiradi. Akademik B.Ahmedovning yozishicha, “Abulg‘ozi hammasi bo‘lib yigirma yil atrofida xonlik masnadida o‘tirdi. Lekin boshqa hukmdorlarga o‘xshab huzur- halovat ko‘rmadi. Umri ko‘proq urush – talashlarda o‘tdi.” Manbalarga ko‘ra, Abulg‘ozixon haqiqatan ham butun umrini taxt uchun kurash va jangu – jadallarga bag‘ishlagan hukmdor bo‘lgan. Ammo, u davlat arbobi sifatida ham qobiliyatli shahs bo‘lgan. Abulg‘ozixon dastavval xonlikda markazlashgan boshqaruv tizimini mustahkamlashga e’tibor qaratdi. Bu jarayonda u avvalo, turkman yo‘lboshchilarini boshqaruv ishlaridan chetlashtirdi. Ularning yer - suvlari, mol - mulklari musodara qiinib, o‘zlari mamlakat ichkarisiga surgun qilindi. Xonlikdagi barcha lavozimlarga o‘zbek urg‘ularining boshliqlari qo‘yildi. Xiva tarixchisi Munisning ma’lumot berishicha, Abulg‘ozixon ma’muriy islohot o‘tkazib, xonlikning boshqaruv tizimini batamom yangitdan tashkil etdi. Xonlikning boshqaruv tizimida o‘zbek urug‘larining mavqei ortib bordi hamda ularning 360 nafar vakili xon saroyida turli lavozimlarga ko‘tarildi. Xon yangi amaldorlar orasidan eng obro‘li 32 nafarini o‘z yoniga oldi. Munis ta’biri bilan aytganda, “andoqkim ikki shayx ul-islom, ikki qozi, bir rais Said ota avlodidan, bir mutavalli, bir naqib, to‘rt otaliq, to‘rt inoq, to‘rt mirob, to‘rt parvonachi, ikki oqo, ikki arbob, to‘rt chig‘atoyi inoqi va bir vazirkim, holo mehtar derlar va bir qushbegi, bu ikkovi o‘rinsiz xon huzurida oyoq ustida turadilar” 24 . Abulg‘ozixon o‘zbek qabilalarini o‘troqlashtirish siyosatini olib borish bilan birga, ularni to‘rta guruhga bo‘lib, Buxoro bilan chegaradosh bo‘lgan Doyaxotun 24 Munis va Ogahiy. Firdavs ul-iqbol .- Toshkent, 2010. - 125 b. 20 (Darg‘onota yaqinida) dan tortib, to Orolgacha bo‘lgan hududlarga joylashtirdi. Shuningdek, Abulg‘ozixon 1645-1650 yillarda Xuroson, Janubiy Turkmaniston, Tajan, Murg‘ob, Artek, Gurlan, Abulxon va Mang‘ishloq atrofidagi turkmanlar ustiga yurishlar uyushtirdi. Xonlik sarhadlarini kengaytirishga harakat qildi. Xonning topshirig‘i bilan Vazir qal’asi aholisi Gurlan qal’asi yaqinida tiklangan Kichik Vazir qishlog‘iga ko‘chirildi. 1646 yilda Abulg‘ozixonning buyrug‘iga binoan Urgancharna arig‘i qaziladi va uning yaqinida yangi qal’a bunyod etilib, bu qal’aga Yangi Urganch deb nom beriladi. Bu yerga Ko‘hna Urganch aholisining bir qismi ko‘chirib keltiriladi. 1648 yilda G‘oziobod kanali qazilib, uning yaqinda chegara istehkomi quriladi. Davlat boshqaruvi va bunyodkorlik ishlari bilan shug‘ullangan Abulg‘ozixon tarixchi tabib sifatida ham bebaho meros qoldirgan. Taxminan 1657-yilda Abdulg‘ozi tabobatga oid “Manafi’ ul-inson” (“Insonga foydali narsalar”) nomli asarini yozgan bo‘lsa, 1658-1664 yillarda “Shajarai turk” nomli tarixiy asarlarini yaratdi 25 . Abulg‘ozixon hali o‘zi hayotlik davrida Xiva xonligi taxtini o‘g‘li Anushaxon (1663-1687yy)ga topshirdi va oradan olti oy o‘tib vafot etdi. Anushaxon Xiva xonligi mavqei va qudratini oshirish maqsadida otasining ishlarini davom ettirdi. U Buxoro, Samarqand va Xurosonga bir necha marta harbiy yurishlar uyushtirib xonlik chegaralarini mustahkamlash hamda kengaytirish harakatida bo‘ldi. Anushaxonning harbiy yurishlarida jasorat ko‘rsatgan turkmanlarga bo‘lgan munosabat o‘zgardi. Xon turkmanlarga Xorazm vohasi hamda uning atroflariga ko‘chib kelishiga ruhsat berdi. 1687-yilda saroy ayonlari tomonidan fitna uyushtirilib, Anushaxon o‘ldiriladi. Taxtga esa uning o‘g‘li Xudoydod (1687- 1688yy) o‘tkaziladi. Afsuski yangi hukumdorning xonlik faoliyati uzoq davom etmadi. Ogahiy habarlariga ko‘ra, siyosatda bilimdon va xalqa adolatli xon sifatida obro‘ orttira boshlagan Xudoydodni inisi Arangxon shahid edi. Ammo, Arangxonning (1689-1690yy.) hukmronligi uzoq davom etmadi. 1690 yilda u Orol o‘zbeklari bilan bo‘lgan janga halok bo‘ldi. 25 Eshov B. O zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – T.: Yangi asr avlodi, 2012. - 120 b.ʻ 21 Arangxon vafotidan so‘ng Buxoro xoni Subhonqulixon Xiva taxtiga o‘z odami Shohniyozni (1690-1707yy.) o‘tkazib, amalda Xiva xonligini Buxoroga vassal davlatga aylantirdi. Shuning uchun ham Shohniyoz garchi o‘zini xon deb e’lon qilgan bo‘lsada, o‘z faoliyati davomida Buxoro ta’siridan qutula olmadi. XVII asrning oxiri - XVIII asrning boshlariga kelib, Xiva xonligida siyosiy tarqoqlik, taxt uchun kurashlar va mahalliy hukmdorlarning mustaqillikka intilish harakatlari avj olib ketadi. Viloyatlar hokimlari xonga itoat etmay qo‘yganliklari bois Xiva xoni saroy amaldorlari va mahalliy hukmdorlar qo‘lidagi qo‘g‘irchoqqa aylanib qolgan edi. Shuning uchun ham XVIII asrga oid ayrim yozma manbalarda Xiva xonligi “Besh qal’a” deb atalgan bo‘lsa kerak. Uning tarkibidagi Xazorasp, Xonqa, Urganch, Kat va Shovot qal’alarining markaziy hokimiyatga tobeligi yuzaki xususiyatga ega edi. Shohniyoz Buxoro ta’siridan qutulish hamda markaziy hokimiyatni mustahkamlash maqsadida 1703-yilda Rossiya hukumdori Pyotr I ga maktub yo‘llaydi. Bu maktubda Xiva xonligini Rossiyaga qo‘shib olish so‘ralgan edi. Pyotr I ning Xivani Rossiya tarkibiga qo‘shilganligi haqidagi yorlig‘i 1707- yilda Xivaning yangi hukmdori Arab Muhammadga (1707-1715yy.) topshiriladi. Ammo, Xivada siyosiy kurashlar avj olib turgan sharoitda ushbu yorliq hech kimning e’tiborini tortmadi. Umuman, Ogahiy ma’lumotlariga ko‘ra, Arangxon davridan to SHerg‘ozixon davriga qadar Xivada o‘nlab hukmdorlar almashganlar 26 . S h erg‘ozixon (1715-1728yy . ) ning hukumronligi davri siyosiy voqealarga boy bo‘ldi. Uning hukmronligi davri o‘zbek, turkman, qoraqalpoq zodagonlarining o‘zboshimchalik harakatlariga qarshi kurash bilan o‘tdi. Bu paytga kelib, Orol bo‘yi o‘zbeklari orasida ham siyosiy vaziyat keskinlashib ketgan edi. Buning asosiy sababi – Orol bo‘yida yashayotgan o‘zbeklarning Qo‘ng‘irot, Mang‘it, Xo‘jayli va Qipchoq urug‘iga mansub aholisining mustaqillik uchun kurashlari edi. Bu kurashlarga boshchilik qilgan, Mang‘it biylaridan bo‘lgan Sheralibiy Xiva xonligiga itoat etishdan bosh tortib, Orol bo‘yini mustaqil hokimlik deb e’lon qildi. SHerg‘ozixon bu yerdagi harakatlarni bostirishga harakat qilgan bo‘lsada, bu ishning butunlay uddasidan chiqa olmadi. XVIII asrning boshlariga kelib Rossiya 26 Yo ldoshev M. Xiva xonligida feodal yer yegaligi va davlat tuzilishi. – T.: O zdavrnashr, 1959. - 110 b.ʻ ʻ 22 hukumatining Xiva xonligining ichki ishlariga aralashuvi kuchaydi. Rossiya hukumron doiralari O‘rta Osiyo, jumladan Xiva xonligini ham bosib olishni rejalashtira boshlagan edilar. Rossiya hukumdori Pyotr I ning 1717 yilda Xivaga uyushtirgan Bekovich-Cherkasskiy boshchiligidagi ekspeditsiyasi ham aynan shu maqsadda tashkil etilgan edi. Ammo, Sherg‘ozixonning hiyla ishlatishi natijasida 6 ming kishidan iborat bu ekspeditsiya bir kechada qirib tashlandi. Shunga qaramasdan to O‘rta Osiyo bosib olinmagunicha Chor Rossiyasi hukumatining bunday harakatlari davom etdi. O‘zaro ichki kurashlar, shahzodalarning o‘zaro mojoralari, ko‘plab yig‘iladigan soliqlar xonlikdagi iqtisodiy ahvolni og‘irlashtirib yubordi. Natijada 1728 yil Xivada hokimiyatga qarshi qo‘zg‘alon ko‘tarildi. Bu yerda xonning zulmiga qarshi qullar bosh ko‘targan edilar. Oqibatda SHerg‘ozixon va uning yaqin mulozimlari o‘ldirildi 27 . Sherg‘ozixon o‘limidan keyin taxtga o‘tirgan qozoq sultoni Elbarsxon (1728- 1740yy.) davrida ichki kurashlar davom etib, qo‘shni hududlarga ko‘plab talonchilik yurishlari uyushtirilib turishi natijasida Xiva xonligining harbiy qudrati zaiflashib bordi. Bu vaziyatdan unumli foydalangan. Eron shohi Nodirshoh 1740 yilda Xiva xonligiga hujum boshladi. Dastavval Xazorasp yonida Xiva qo‘shinlari bilan eroniylar o‘rtasida qattiq jang bo‘ldi. Bu jangda Xiva qo‘shinlari yengilib, Xazorasp qal’asiga chekindi. Eroniylar Xazorasp qal’asini uzoq muddat qamal qilib uni egallay olmagach, Xonqa qal’asiga hujum qildilar. Bu paytda vaziyat o‘zgarib, Elbarsxonga madad berib turgan mang‘it beklari Nodirshoh tomonga o‘tib ketdilar. Oqibatda Elbarsxon yengildi va qo‘lga olinib, Nodirshoh tomonidan qatl etildi. Elbarsxonning mag‘lubiyatidan so‘ng qozoqlarning kichik juz qabilasi boshlig‘i, rus fuqaroligini qabul qilgan Abulxayrxonni Xiva taxtiga o‘tqazdilar. Abulxayrxon sulh tuzish uchun Nodirshohga noma yuborib rad javobini oldi. Oradan qisqa vaqt o‘tib, Nodirshoh Xivaga ikkinchi marta yurish qildi va uni egalladi. Abulxayrxon esa qozoq dashtlarga qochib ketdi. Bu yerga Nodirshoh Mang‘it beklaridan bo‘lgan Ortiqbek va Xo‘rzodbeklarni noib etib tayinladi. 27 Вамбери А. Путешествие по Средней Азии. – Москва, 2003. - 158 c . 23 Ammo, Orol bo‘yi o‘zbeklari Nodirshohga itoat etishdan bosh tortib, Abulxayrxonning o‘g‘li Nuralini o‘zlariga xon qilib ko‘tardilar. 1741 yilda Xivada eroniylarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarilib, Nodirshohning noiblari o‘ldirildi, askarlari ham qirib tashlandi. Xivaga Nuralixon xon qilib o‘tqazdirildi. Ammo, Nurallixonning xon sifatida siyosiy ta’siri deyarli yo‘q edi. 1741-yilda Nodirshoh o‘g‘li Nasrullo boshchiligida yana Xivaga yurish qilib Nuralixon va uning tarafdorlarini Xivadan haydab yubordi.Taxtga esa Elbarsxonning o‘g‘li Abdulg‘ozi II xon qilib o‘tqazildi. Ammo, uning hukumronligi ham uzoq cho‘zilmadi. 1746 yida Xivada Mang‘it inoqlari tomonidan uyutirilgan fitnada Abdulg‘ozi II o‘ldirildi. Shundan so‘ng Nodirshohning roziligi bilan 1747-yilda qozoq sultoni Abdulxayrning ukasi Taibxon (Kaipxon) (1747-1757yy.) taxtga o‘tqazildi. Manbalarda Taibxonning nihoyatda zolim hukmdor bo‘lganligi eslatiladi. U Xiva taxtiga o‘tirgach avvalo, hokimiyatini inoqlar ta’siridan xalos qilish maqsadida Mang‘it inoqlaridan bo‘lgan Huzurbekni tarafdorlari bilan qatl ettirdi. Davlatdagi yirik mansablar esa qozoq beklariga bo‘lib berildi. Taibxon aholiga nisbatan jabr-zulmini kuchaytirib, 1756 yilda Xiva aholisidan 40 ming tanga qo‘shimcha soliq yig‘ib oldi. Bu esa Xivada xalq qo‘zg‘oloniga sabab bo‘ldi. Taibxon taxtni tashlab qozoq dashtlarga qochib ketdi. Hokimiyatni esa qisqa muddat uning ukasi Abdullaxon egalladi 28 . Xivadagi ichki nizolardan foydalangan Buxoro hukumdori Muhammad Rahimbiy Xivani o‘z ta’siriga o‘tkazish harakatini boshladi. Shu maqsadda o‘z odami Temur G‘ozixon (1757-1763yy)ni Xiva taxtiga o‘tqazdi.Temur G‘ozixon ham Xivada yetarli darajada siyosiy barqarorlik o‘rnata olmagan bo‘lsada, uning hukmronligi davridan boshlab xonlikda o‘zbeklarning qo‘ng‘irot urug‘idan bo‘lgan inoqlarning mavqei ortib bordi. Temur G‘ozixon bir necha yil hukmronlik qilib, saroy fitnasi natijasida o‘ldirildi. Uning o‘limidan so‘ng Xiva hokimiyati qozoq sultoni Tavkaxon (1463y.) qo‘liga o‘tdi. Biroq, oradan ko‘p o‘tmasdan u ham taxtdan mahrum bo‘ldi. 1763 yilda inoq Muhammad Amin amalda Xivadagi oliy darajadagi hukumdorga aylandi. 28 Muhammadjonov A, Ne matov T. Buxoro va Xivaning Rossiya bilan munosabatlari tarixiga doir ba zi manbalar.ʼ ʼ – T.: O zFA. 1957. - 40 b. ʻ 24 25 II BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA XIVA XONLIGI TARIXI 2.1. Shayboniylar sulolasi boshqaruvi davrida Xiva xonligi Xiva xonligining davlat tizimi kam o rganilgan mavzulardan bo lib, akademikʼ ʼ M.Yo ldoshev ta kidlaganidek ʼ ʼ 29 , tarixnavislarning bizgacha yetib kelgan asarlarida bu mavzuga maxsus o rin ʼ berilmagan. Bu haqda Аbulg ozi ʼ Bahodirxonning “Shajarayi turk” asarida, shuningdek o sha davrda Xorazmga kelgan ingliz, rus, ʼ eronlik mualliflar asarlarida ham mavzuga oid ma lumotlar uchramaydi. Munis, ʼ Ogahiy, Komyob, Bayoniy kabi muarrixlar o z asarlarida bu davr ma lumotlarini ʼ ʼ Аbulg‘ozi Bahodirxon asaridan iqtibos keltirish bilan birga, ularni o z davri nuqtai ʼ nazaridan tahlil etadilar. Jumladan, .. Vamberi oliy hokimiyat organi va ma muriy ʼ apparatni quyidagi tartibda ko rsatadi: ʼ “xon, inoq (4) – xonning 2 tug‘ishgan ukasi va 2 qarindosh- urug‘idan, naqib – payg‘ambar avlodidan sanalgan ruhoniy ota”. M. Yo ldoshev ilmiy istifodaga olib kirgan arxiv materiallariasosida keyingi ʼ davr ilmiy ishlarida davlat tizimining XIX-asr va XX-asr boshiga tegishli shakli barcha davrlar uchun bir xil tatbiq qilingan. Mavzu keng va aniq yoritilmasdan qolgan. Mazkur ilmiy ishning yo nalishi ʼ XVI-XX - asr birinchi choragini to la ʼ qamrab olgani uchun Xiva xonligi davlat boshqaruviga oid fikrlarni davriy jihatdan bayon qilishga harakat qilindi. XVI-XVIII-asr Xiva xonligi davlat boshqaruvi to‘g‘risida bizgacha juda kam ma’lumot yetib kelgan. O‘sha davrlardagi shayboniy yoki ashtarxoniylar davlati yoinki keyingi davr Xiva xonligi davlat qurilishini tipiklashtirish esa, masalaga g‘ayriilmiy yondashish hisoblanadi. Shuning uchun biz mazkur uch asr davomidagi Xiva xonligi oliy, markaziy va mahalliy organlari tizimi haqida yozma manbalar va xonlar farmonlari, qozixona hujjatlari singari arxiv materiallarida keltirilgan mansablar, shuningdek meros huquqi, jinoyat ishlari va jazo hukmlarida keltirilgan atamalar asosida fikr yuritishni lozim topdik. Davlat boshlig‘i, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat egasi xon hisoblangan. U xonlikdagi oliy mansabdor shaxs va oliy hokimiyat egasi bo‘lib, o‘z navbatida oliy qo‘mondon sifatida harbiy sohani idora etgan. 29 Yo ldoshev M. Xiva xonligida feodal yer yegaligi va davlat tuzilishi. – T.: O zdavrnashr, 1959. - 120 b. ʻ ʻ 26 M.Yo‘ldoshev asarida “Xiva xonligi mutlaq yakka hokimlik davlati bo‘lgani uchun oliy sud hokimiyati xon ixtiyorida bo‘lsada, biroq shunga qaramay, qozi kalon ham bor edi” deyiladi 30 . Bu borada shuni ta’kidlaymizki, islom ahkomiga suyangan oliy sud hokimiyati rasman xon vakolatida bo‘lgan emas. Mutlaq hokimlik imtiyozlaridan foydalangan xon millat otasi sifatida faqat oliy jazo to‘g‘risidagi hukmlarni ko‘rib chiqqan va unga o‘zgartishlar kiritgan. Qozilarning muhim ishlar yuzasidan hukmlarini tasdiqlash va bekor qilish vakolatiga ega bo‘lgan. Oliy hokimiyatni shakllantirish jarayonini an’ana va odatlar bilan tartibga soluvchi muayyan tartib amal qilgan. Jumladan, mamlakatni boshqarayotgan xon vafot etgan taqdirda, dastlab butun mamlakatga sobiq xonning vafot etganligi e’lon qilingan va so‘ng yangi xon saylangan. Barqaror vaziyat hukm surgan davrlarda aksariyat hollarda fikrlar xilma- xilligi asosida yangi xonni saylash marosimi o‘tkazilgan. Xonlikka nomzod shaxsga qo‘yiladigan talablar mamlakatdagi vaziyatga qarab belgilangan. Taxtni egallashga asosan hokimiyatni boshqayotgan xon oilasi vakili, sobiq xonning avlodidan taxt vorisi bo‘lgan shahzoda haqli hisoblangan. Xon hokimiyati barcha davrlarda ham meros tariqasida o‘tgan. Xususan, dastlabki davrlarda xonlik taxti sulolaviy an’anaga ko‘ra o‘zaro kengashgan holda xon sulolasining yoshi ulug‘ vakiliga o‘tgan. Yangi xon saylangunga qadar an’anaga muvofiq mamlakat yoshi ulug‘ yoki katta siyosiy va harbiy tajriba hamda salohiyatga ega sulton tomonidan idora etilgan. Jiddiy boshqaruv qarorlari esa, sulola a’zolaridan iborat kengash tomonidan chiqarilgan. Hoji Muhammadxon (Aqatoyxonning o‘g‘li, 1559/60–1602 y.y.) davriga kelib, taxt meros tariqasida XVI asrda tashkil topgan Xiva xonligini shayboniylar sulolasiga mansub shaxslar boshqargan, hamda oliy hokimyatda ham Shayboniylar davlatida amal qilingan “Yaso” (mo g ulcha “jasoq” - qonun, qaror, jazolash so zining turkiychaʻ ʻ ʻ “yasoq” shakli) an’analari va shariat normalarga amal qilingan. Davlat boshqaruvida ko‘chmanchi dasht an’analari bilan birgalikda o‘troq mahalliy 30 Yo ldoshev M. Xiva xonligida feodal yer yegaligi va davlat tuzilishi. – T.: O zdavrnashr, 1959. - 121 b. ʻ ʻ 27 davlatchilik usullari ham foydalanilganini ko‘rishimiz mumkin. Masalan: urug‘ning eng yoshi kattasi ushbu qabila boshlig‘i hisoblangan. Agar hukmdor vafot etsa uning o‘rniga o‘g‘li emas, katta ukasi tayinlangan. Hukmdorning ukalari bo‘lmagan taqdirda esa katta o‘g‘li qonuniy hukmdor bo‘lgan. Xonlikda qonun chiqaruvchi hamda ijro hokimyat ham xonning o‘z qo‘lida bo‘lib, da’vo ishlari va har qanday arzlar to‘g‘ridan to‘g‘ri xonga qaror chiqarishi uchun keltirilgan, shunday bo‘lsada, Xiva xonligida oliy organ hisoblangan “Kengash” faoliyat ko‘rsatgan. Kengash tarkibi o‘zgarib turgan va turlicha “mashvarat”, “majlis” deb ham atalib faqat Muhammad Rahimxon I davridagina doimiy faoliyat ko‘rsatuvchi oliy davlat organiga aylantirilgan. Davlatni boshqarish monarxiya shaklida bo‘lib, xonlikdagi mansab va huquqlar avloddan- avlodga o‘tib borgan. Xonning atrofidagi mansabdor shaxslarning ham huquqlari ular vafotidan keyin meros sifatida avlodlariga qoldirilgan. Xiva xonligida lavozimga tayinlash yoki viloyat, shahar boshqaruv ishini topshirishda o‘sha shaxsning layoqatiga ham e’tibor berilganligini ko‘rishimiz mumkin. Xususan. Elbarsxon va uning ukasi Bilbars Vazir hamda Urganchni egallagach, akamivachchasi Amnakxonning farzandlariga Urganch boshqaruvini topshirganligi ham bejiz emas. Chunki ular ishonli hamda boshqaruvchilik qobilyatiga ega bo‘lgan munosib shaxslardan bo‘lgan. Bundan tashqari, xonning qarindoshlari yoshi katta yoki kichikligi hamda xonga qarindoshligi uzoq yoki yaqinlgiga ko‘ra ham shahar va viloyatlar boshqaruvi berilgan 31 . XVII-asrning o‘rtalariga kelib, Xiva xonligida sulolaviy siyosiy boshqaruvida o‘zgarish sodir bo‘lib, amalda hokimyat mamlakat siyosiy va iqtisodiy hayotida katta mavqeyga ega bo‘lgan yirik yer va mulklar egasi bo‘lgan shaxslar qo‘lidan, qabila va urug‘ boshliqlari qo‘liga o‘ta boshlaganligini ko‘rishimiz mumkin. Buning natijasida xonlikda markazlashgan boshqaruv tizimi vujudga kelgan. Yangi boshqaruv tizimining vujudga kelishi yer egaligining shakillanishi bilan ham bog‘liq bo‘lib, xonlik hududida hokimyat katta yer egalari qo‘liga o‘ta boshlagan. Shu bilan birga avvaldan mavjud bo‘lgan kam sonli qabila va 31 Xudoyberganov K. Xiva xonlari shajarasi. – Xiva.: 1996. - 187 b. 28 oqsaqollari: xon maslahatchilari hisoblangan beshta inoq, ikkita qabila aslzodalari va otaliqlar saroyda xon atrofidan o‘rin egallashi kabi ayrim tartiblar saqlanib qolgan 32 . 1643-1663-yillarda hukmronlik qilgan Abulg‘ozi Bahodirxon mamlakatda bir qator islohotlar o‘tkazib, hokimyatni mustahkamlashga katta e’tibor qaratgan. Mamlakatda mavjud vaziyatni inobatga olgan holda etnik ziddiyatlarni bartaraf etish va barqaror ichki muhitni yaratish maqsadida, etnik guruhlarga alohida hudud hamda boshliqlar tayinlagan. Ularni Buxoro bilan chegara hudud bo‘lgan Darg‘onotadan tortib, to Oroldengiz hududlarigacha bo‘lgan yerlarga joylashtiragan. Abulg‘ozi Bahodirxon mamlakatda markazlashgan boshqaruv tizimini o‘rnatishga harakat qilgan va shu yo‘lda yuqori mavqe va imtiyozlarga ega bo‘lgan turkman yo‘lboshchilarini boshqaruv huquqidan mahrum qilgan hamda ularning yer va mulklarini davlat tasarrufiga o‘tqazgan. Shu o‘rinda aytib o‘tish joizki, 1623-1643-yillarda Xiva xoni bo‘lgan Isfandiyorxon davlatni boshqarishda tukman qabila boshliqlari yordamiga tayangan hamda ularga katta imtiyoz va vakolatlar bergan. Natijada mamlakatda xonning bu siyosatidan norozlik kuchaygan. Isfandiyorxonning mana shu siyosati uning keyinchalik o‘ldirilishiga sabab bo‘lganini ham ko‘rishimiz mumkin. Abulg‘ozi Bahodirxon hukmronligi davrida xonlikda yuqori lavozimlarga o‘zbek urug‘laridan bo‘lgan shaxslar tayinlangan hamda mamlakat hayotida ularning mavqeyi ortib borgan. Abulg‘ozi Bahodirxonning Xiva xonligida o‘tkazgan ma’muriy islohotiga ko‘ra, 360 nafar o‘zbek urug‘lariga mansub bo‘lgan shaxslar saroyda turli lavozimlarga tayinlangan. Xon ushbu tayinlanganlarning 32 nafarini esa saroydagi eng yuqori mansab va lavozimlarga tayinlaganini Shermuhammad Munis o‘z asarida: “ular ikki shayx ul-islom, ikki qozi, bir rais Said ota avlodidan, bitta mutavalli, bitta naqib, to‘rtta otaliq, to‘rtta inoq, to‘rtta mirob, to‘rtta parvonachi, ikkita oqo, ikkita arbob, to‘rtta chig‘atoyi inoqi, bitta vazir, bitta mehtar va qushbegi. Mehtar hamda qushbegi kun-u tun xon xizmatida bo‘lgan” deb keltirib o‘tgan. Xiva xonligidagi oliy darajali unvonlar va mansablar. Devonbegining asosiy 32 Yo ldoshev M. Xiva xonligida feodal yer yegaligi va davlat tuzilishi. – T.: O zdavrnashr, 1959. - 110 b.ʻ ʻ 29 vakolatlari saroy kotibiyati, davlat devoni va arxivi, bojxona (gumrikxona)ni boshqarish, xazina va omborlar hisobini yuritish, xon farmonlarining joylarga yuborilishini ta’minlash, soliqlar va yig‘imlarni undirish ishlarini boshqarish va umumiy nazoratini olib borish kabilardan iborat bo‘lgan. Ushbu mansabdor shaxslarning vakolatlari to‘g‘risida 1854-1864 yillarda Xivada asirlikda bo‘lgan eronlik harbiy - general Ismoil Mirpanjiy shunday yozadi: “Mamlakat ishlarini boshqarishga xonlarga uch vazir yordam beradi: birinchisi Mehtar, ikkinchisi Qushbegi, uchinchisi Devonbegi. Mehtar solg‘ut yig‘adi. Solg‘it katta moliyaviy ulushning yarmi bo‘lib, u harbiy ishlarga, chet mamlakatlarga elchi tayyorlash va yuborish, elchilarni kutib olish kabi davlat ishlariga xarj qilinadi. Agar moliyaviy ishlarda kamomad chiqsa, mehtar javobgar hisoblanadi. U kunda bir marta xon oldiga kiradi. Zarur ish chiqqanda istagancha va navbatsiz kiraveradi. Qushbegi moliya mablag‘ining ikkinchi yarmiga qaraydi. U ichki va tashqi ishlar, rasmiy marosimlar, sovg‘a-salom va in’omlarni o‘z zimmasiga olgan. Xizmat yuzasidan xon oldiga kira oladi. Devonbegi elatlar, savdogarlardan bojxona va zakot pullarini undiradi. U bevaqt xon oldiga kira olmaydi. Xonga arzi bo‘lsa, mehtar yo qushbegi orqali amalga oshiradi. Asirlik paytim Muhammad Aminxon davrida bu uchta vazir quyidagilar edi: Yoqub mehtar, Muhammad Karim Qushbegi va Hasanboy devonbegi 33 ” Bosh vazir, mehtar, qushbegi va devonbegilar xonlikning huquq-tartibot, davlat xavfsizligi xizmatlarini ham idora etganlar. Bu xizmatlar esa, o‘zining keng tarmoqlariga ega bo‘lgan. Ularga chegara, bojxona ishlaridan tashqari razvedka va kontrrazvedka kabi maxfiy xizmatlarni ham kiritish mumkin. Akademik M. Yo‘ldoshev hamda H. Vamberi, Rizoqulixon Hidoyat kabi sayyoh va elchilar keltirgan ma’lumotlardan ko‘rganimizdek, bu maxfiy xizmatlar Xiva xonligida yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Xiva xonlari arxivida saqlanayotgan bir necha xatlar bu masalaga oydinlik kiritishga xizmat qiladi. Markaziy mansabdor shaxslarning navbatdagisi Shayx ul-islom hisoblanadi. Shayxulislom kengashda musulmon aholining hukmdori – xon taxtining o‘ng tomonida o‘tirgan. Ruhoniylarning 33 Xudoyberganov K. Xiva xonlari shajarasi. – Xiva.: 1996. - 125 b. 30 faoliyatiga boshchilik qilgan va eng yuqori martabali ruhoniy hisoblangan. Siyosiy-diniy marosimlardan tashqari, harbiy yurishlarda fatvo beruvchi muftilar boshlig‘i, harbiylarni ma’naviy-ruhiy rag‘batlantiruvchi ruhoniy, qozi askar nazoratchisi va gohida biror harbiy bo‘linma boshlig‘i sifatida qatnashgan. 2.2. “Shajarayi turk” asarida Xiva xonligi davlatchilik boshqaruv tarixini o‘rganishdagi ahamiyati XVII asrda yaratilgan va Xiva xonligi vujudga kelgan davrdan to XVII asrning 2-yarmigacha bo‘lgan davr tarixini yoritishga xizmat qiluvchi eng muhim mahalliy manbalardan biri Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” asaridir. Abulg‘ozixon o‘zining “Shajarayi turk” asarida Xiva xonlarining tashqi siyosati, hamda chet davlatlar bilan aloqalari haqidagi muhim ma’lumotlarni bayon etadi.Asarda tashqi siyosatda Eron bilan munosabatlar ko‘p o‘rinlarda eslatiladi. Unda shoh Ismoil vafotidan so‘ng Xiva-Eron munosabatlari nisbatan yaxshilanganligini kuzatish mumkin. Jumladan, Buchg‘axon hukmronligi davrida shoh Tahmaspning xonlikka elchi yuborganligi haqida berilgan ma’lumot diqqatga sazovor: “Men xong‘a deytururlar. Men ham chingizxon avlodina ko‘ragan bo‘lmoqni ko‘nglim izlay turur. To xunkordek ulug‘ dushmanim aytqay kim o‘g‘ul bo‘layin deytururman. Temurbiy chingizxon avlodina kuyov bo‘ldi ersa, hanuzgacha ani temur ko‘ragan shoh tahmosib o‘zbek podshohining qizin oldi; yaxshi yarashdi” 34 . Bundan Eron shohining Buchg‘axon jiyaniga uylanib o‘rtadagi aloqalarni nikoh munosabatlari bilan mustahkamlashga intilishida siyosiy maqsad ko‘zlanganligi, Eron shohining Amir Temurning Chingiziylarga kuyov bo‘lgani kabi Xorazm xoniga kuyov bo‘lmoqchi ekanligi bu davrda Xiva xonligida xon hokimiyati nisbatan mustahkam ekanligi ko‘rinadi.Dinmuhammadxon davrida vaziyat birmuncha o‘zgaradi. Asarda Abulg‘ozixon “Dinmuhammadxon bir erda farog‘at turqudek kishi ermas erdi. Hamisha qizilboshni chopdi. U sababdin Shoh Tahmosib lashkar yubordi” deya qayd etadi. 34 Eshov B. O zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – T.: Yangi asr avlodi, 2012. - 150 b.ʻ 31 Xiva xoni Hoji Muhammadxon (Hojimxon) davrida Eron saroyi bilan o‘zaro aloqalar va yozishmalar ayniqsa, kuchayib, nisbatan muntazam tus oladi. Bu davrda Xivaning Buxoro xonligi bilan keskinlashgan munosabatlari Xiva-Eron siyosiy aloqalarning mustakamlanishiga xizmat qilgan. Chunki, Abdullaxon II singari kuchli raqibga qarshi kurashda bir tomondan kuchli ittifoqchiga ega bo‘lish, yoki hech bo‘lmaganda, ikki davlat o‘zaro urushayotgan davrda uchinchi davlatning betarafligini ta’minlash zarur edi. XVII-asr boshlarida o‘zaro sulolaviy kurashlar Buxoroda bo‘lgani singari Xiva xonligida ham avj oldi.Hojimxondan so‘ng taxtga o‘tirgan Arab Muhammadxon va uning o‘g‘illari Elbars va Habash sultonlar o‘rtasidagi ziddiyat hokimiyat uchun jiddiy kurashlarga aylanib ketgan.Yuqoridagi ma’lumotlardan ma’lum bo‘ladiki, tashqi siyosatda Xiva xonlari Eron shohlari bilan barqaror bo‘lmasa-da har qalay doimiy aloqalarni saqlab qolganlar va bunday munosabatlardan o‘z navbatida, Eron shohlari ham manfaatdor edilar. Ma’lumki, xonliklar davrida rus davlati bilan ham aloqalar o‘rnatilgan edi. Ularning aksariyati, asosan XVII-asrning oxiri hamda XVIII asrda amalga oshirilganligiga qaramay, albatta bu davrgacha ham O‘rta Osiyo xonliklari va rus davlati o‘rtasida o‘zaro savdo munosabatlari shakllangan edi. “Shajarayi turk” asarida bunday savdo aloqalari haqida deyarli ma’lumot keltirilmagan. Faqatgina bir o‘rinda “Biz dunyog‘a kelgan yilining avval bahorinda o‘n etti kishi o‘rusg‘a savdog‘a ketar” deyiladi. Biroq bundan Rossiyadan xonlikka qanday mahsulotlar keltirilishi yoki olib borilishini tushunish qiyin. Buxoro xonligi bilan munosabatlarda esa “Shajarayi turk” 35 da asosan urushlarning sabablari, qay tarzda kechganligi, natijalari bayon etiladi. Masalan, Ubaydullaxonning Xivaga yurishiga o‘sha davrda Xiva xonligidagi o‘zaro ichki kelishmovchiliklar sabab bo‘lganligi, Ubaydullaxonning qulay vaziyatdan foydalanib Abulxayrxon o‘g‘illari Toshkentda Baroqxon, Samarqandda Javonmardxon, Hisordan Mamza Mahdiyning nabiralari bilan ittifoq tuzib yurish qilganligi haqida ma’lumot berilgan. Abdullaxon II ning Xivaga yurish qilishi 35 Abulg ozi Bahodirxon. Shajarayi turk. — Toshkent: Cho lpon, 1992. – 122 b.ʻ ʻ 32 haqida esa “Abdullaxon ikkinchi kelganining zikri”da yurishning uch sababi sanab o‘tiladi. Abulg‘ozi Bahodirxonning asarida Xiva xonligidagi ijtimoiy hayot, xalqning turmush kechirishi, xonlikdagi soliq tizimi, xonlar faoliyatidagi o‘ziga xos ijobiy tomonlar va ba’zi xatolar, o‘zaro ichki va tashqi kelishmovchiliklar va urushlar haqidagi ma’lumotlarni batafsil yoritishga harakat qilingan. Tashqi siyosat masalalari yoritilayotganda esa, asosan Xiva xonligining siyosiy va harbiy aloqalari qayd etiladi. Biroq Xiva xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari, tashqi savdo munosabatlari haqidagi ma’lumotlar juda oz. Abulg‘ozixon yashagan davrda turli nizolarning ko‘payganligi balki muallifni ko‘proq siyosiy jihatga e’tibor berishga undagan bo‘lishi mumkin. Shunday bo‘lsada asarni o‘rganish Xiva xonligining tashqi aloqalari haqida yaxshi tushunchaga ega bo‘lish imkonini beradi. Bunda tarixiy voqealarning afsonalar bilan qorishibketganligini kuzatish mumkin. Chingizxonning tug‘ilganidan vafot etganligiga qadar bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. O‘dagay qoonva uning avlodining hukmronligi haqida so‘z yuritiladi. Chig‘atoyxonavlodining Movarounnahr va Koshg‘arda podsholik qilganligi, keyingi bobTuluxon avlodining Eronda hukmronlik qilganligi, esa Jo‘chixonavlodining Dashti Qipchoqda podsholik qilgani haqidadir. Jo‘chixonning o‘g‘li Shaybonxon avlodining Movarounnahr, Qrim, Qozoq vaTuronda xon bo‘lganligi haqida bayon etilgan.Shayboniyxon avlodining Xorazmda podsholik qilganligining zikridir. Bu bob asarning engqimmatliqismi bo‘lib, aynan mana shu bobda muallif Xiva xonligida XVI-XVII-asrning ikkinchi yarmidagi siyosiy, ijtimoiy tarixi bayonqilindi. Muallif uni yozar ekan, o‘sha davrdagi ijtimoiy muhitni , otasi hamda akalari o‘rtasidagi toj-taxt uchun olib borilgan kurashni, shuningdeko‘zining qochoqlikda yurgan kezlari, urush va mag‘lubiyatlarini to‘liqyoritishga harakat qiladi 36 . Yuqorida ta’kidlanganidek, asarning birinchn bobida Odam atodanto mo‘g‘ul xonigacha bo‘lgan tarixiy voqealar tasviri berilgan.Muallifning bayonida aniq 36 Abdurasulov A. Xiva tarixiy-etnografik ocherklar – T.: 1997. - 56 b. 33 tarixiy voqealar bayonidan ko‘ra afsonalarhikoya qilish ustunlik qiladi. Masalan, “Xudoyi taolo Odam alayhissalomni yaratkanining zikri” qismi “Qur’on” va boshqa diniy-didaktik kitoblar bayoniga asoslangan. Chunonchi, “Yofasni ba’zilar payg‘ambar erdi, teb tururlar va ba’zilar payg‘ambar ermas, tebtururlar. Yofas otasining hukmi birlan Judi tog‘idai ketib Atil(Itil) va Yoyiq suvinnng yoqosig‘a bordi, ikki yuz ellik yil ayda turdi.Taqi vafot tobdi. Sakkiz o‘g‘li bor erdi. Avlodi bisyor ko‘b bo‘lib erdi...Yefas o‘larinda ulug‘ o‘g‘li Turkni o‘rnida o‘lturtub, o‘zga o‘g‘lonlarig‘aayttikim, Turkni o‘zlaringizga podshoh bilib, aning so‘zidin chiqmang.Turkka Yofas o‘g‘loni teb laqab qo‘ydilar. Bisyor adablik va oqil kishierdi, otasidin so‘ng kup yerlarni yurub ko‘rdi. Taqi bir yerni xushlab ,anda o‘lturdi. Bu kun ul yerlarni Issiqko‘l derlar... Kunlardan bir kunovg‘a chiqib kiyik o‘lturub, kabob qildi. Yeb o‘lturub erdi, ilgidin birturg‘am et yerga tushdi. Ani olib yedi ersa, og‘zig‘a bisyor xushmaza keldi,aning uchun ul yer tuzloq erdi. Oshg‘a tuz solmoqni ul chiqardi” 37 . Agar bunga o‘xshash va undan oldingi “Xudoyi taoloning odam vapayg‘ambarlarni yaratgani” haqidagi afsonalar bilan qiyoslab ko‘rsak,unda qandaydir haqiqat mavjudligini sezamiz. Bu insonning tuzdanfoydalanishiga doir bir tarixiy haqiqatdir. “Shajarayi turk”da afsonaviy, yarim tarixiy, sof tarixiy voqealar o‘ziga xos tasvirga ega. Birinchi turdagi voqealar tasvirida jangovar kayfiyat birinchio‘ringa ko‘tariladi. Sof tarixiy voqealar tasvirida esa, realistikbayon ustun bo‘lib qoladi. Asarda muallif ko‘p urug‘larni el deb ataydi. Ayniqsa bir-birlaribilan orasi buzilib ketgan qarindoshlardan uyg‘ur elining yuzagakelishi haqidagi afsona diqqatga molikdir.Ana shu uslub, ya’nitarixiy voqealar bayonida afsona va rivoyatlarnnng qorishiq holdaberilishi to XVIIasr tarixiy voqealarining bayoniga qadar davometadi. XVII-asr voqealari bayoniga kelib uslub o‘zgaradi, ya’ni tarixiy voqealar bayonida afsona va rivoyatlar o‘rnini bevosita bo‘lib o‘tgantarixiy voqea- hodisalar tasviri egallaydi. 37 Muhammad Yusuf Bayoniy. Shajarayi Xorazmshohiy. – T.: Adabiyot va san at, 1994. - 90 b.ʼ 34 Asarning sakkizinchi-to‘qqizinchi boblari aniq voqea vamateriallarga asoslangan. Endi muallif folklor va tarixiymanbalardan foydalanishdan voz kechib , o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan, o‘ziishtirok etgan yoxud ota-onalari, aka-ukalari, qarindosh-urug‘lari bilanbog‘liq sarguzashtlarni bayon qilishga kirishadi. Bunday tarixiyvoqealardai birn sifatida “Hojimxonshshgzikri” voqeasini ko‘rsatibo‘tish mumkin. “Shajarayi turk”da tarixiy voqealar bayonida ikki xil yo‘nalishniko‘rnsh mumkin: birinchisi-urug‘ va qabilalar, elu elatlar hayotito‘g‘risidagi ma’lumotlar, ikkinchisi-tarixiy shaxslarning hayoti vafaoliyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan tarixiy voqealardir. Elu-elatlargategishli bo‘lgan badiiy lavhalarda o‘sha elatlarning kundalik yumushlari,turmushi haqida ma’lumotlar berilgan. Masalan, “Qorluq elining zikri”da: “Qorluq eli Mo‘g‘ulistonda Berk tog‘larining ichinda yurt qilibo‘lturdilar. Ekin ekarlar erdi va mollari ham bo‘lur erdi. Bir yaxshisinipodshoh ko‘tarib, ul o‘lsa yana birisini, va ko‘p ermaslar erdi” 38 . Yana shuni ham alohida ta’kidlash lozimki, “Shajaran turk” asariningdastlabki sahifalaridagi elatlarning turmushi haqidagi har bir tarixiyvoqea tasviri o‘sha elatlarning turmushini ko‘rsatuvchi hikoyalar darajasigako‘tarilganligidir. Bunga misol qilib , “Uyg‘ur elining zikri”, “Naymanelining zikri” “Jaloir elining zikri” va boshqa juda ko‘pgina shutaxlitdagi zikrlarni ko‘rsatib o‘tish mumkin.”Urmanqit” elining zikri”da “Bu elning yurtlari qalin yog‘ochningichinda turur. Urmanqnt ot qo‘ydilar. Bularning yurtlari qirg‘iz viloyatina yaqin bo‘lur...Bulardanboshqa taqi bir Urmanqit otli el bo‘lur. Ikkisining bir-birina xech qarindoshliki bo‘lmas. Bu ayta turganimiz o‘z oldina bir boshqa elturur. Taqi biri mo‘g‘ul, nukuz o‘g‘lonlarindin turur. Urman ichinda ko‘po‘lturgan uchun onlarg‘a ham Urmanqit ot qolib turur” deyilgan bo‘lsa, “Tatar elining zikri”da quyidagi tasvirga duch kelamiz: “Aning oti qadimda va bu vaqtda ham mashhur turur. Qadim yetmish mingevlik erdilar. Ko‘p uruq erdilar. Har qaysisi falon elmiz teb ayturlarerdi. Har 38 Xudoyberganov K. Xiva xonlari shajarasi. – Xiva.: 1996. - 120 b. 35 uruqlari boshqa-boshqa har yerda o‘lgururlar.Ammo yaxshilari vako‘praki Xitoyga yaqin. Buyurnavur tegin yerda o‘ltururlar erdi. Xitoypodshohlarina itoat qilib xizmat qilurlar erdi. Goh-goh Xitoy bilan yovbo‘lurlar erdi. Anda Xitoy podshohi lashkarlar yuborib, o‘lturtib vachapturtub, taqi o‘zig‘a boqiturur erdi.Bir necha ko‘p ellari Ayqiramurantegan suvningyoqasinda o‘ltururlar erdi. Ayqiramuran qirg‘iz viloyatiningtushindin o‘tkandin so‘ng ko‘p suvlar anga qo‘shulur, taqi ulug‘ suv bo‘lur. Taqi borib Achi (Amu) tengiziga quyar. Quygan yerinda, tengsiz yoqasinda birulug‘ shaharbo‘lur. Har bir el, xalq nomining o‘ziga xos ma’nosi, nomlanish sababi bo‘ladi. Etnonimlar tarix taqozosi bilan vujudga kelgan bo‘lib, axborot tashiydi. Ular qadimiy so‘zlar bo‘lgani uchun xalqlarning etnogenezini, turmushtarzi, tili va diniga oid ko‘pgina ma’lumotlarni aniqlash mumkin , shuning uchun ham ularni o‘rganish muhim ilmiy ahamiyatga ega. O‘zbek xalqi elat bo‘lib, ma’lum tarixiy davrda, ma’lum hududda, mahalliy etnoslar asosida, turli davrlarda kelib qo‘shilgan etnik komponentlarning aralashib borishi natijasida yanada shakllanib, rivojlanib borgan. O‘zbek xalqining ajdodlari ham elat bo‘lib, Movarounnahr, Xorazm hamda ularga tutash hududlarda shakllanib borgan. O‘zbek urug‘larining o‘ziga xos etimologiyasi mavjud. Ular har bir millat milliy tilining o‘ziga xos xususuiyatlarini ochib beradigan muhim manba hisoblanadi. Quyida ularning ayrimlariga to‘xtalib o‘tamiz (shuni aytish kerakki, etnonimlar etimologiyasi haqida keltirilgan fikrlar turli manbalarga tayanib yozilgan , har qanday etimologiya ham nisbiydir). Arlot eli (hozirda Olot) – arlot so‘zi ”otaning sevar o‘g‘li” ma’nosida talqin etilgan. Arlat bir kishining oti turur. Ani otasi ko‘p sevar edi. Aning uchun Arlat tedilar. Barcha Arlat eli aning nasli turur 39 .. Avshar eli – qadimiy urug‘lardan biri bo‘lib, arab geograflari Buxoro yaqinida Avshar degan qishloqni tilga oladilar. Abulg‘oziy Bahodirxon avshar so‘zini ”ishini ildam ishlamoqchi” deb izohlaydi. Baday eli (hozirda Badoy) – Kilgit urug‘iga mansub shaxs naslidan tarqalgan urug‘ nomi. Bayot eli – “ davlatli” degan ma’noni anglatgan. 39 Abulg’oziy. Shajarayi turk. T.: Cho’lpon. 1992, - 87 b . 36 Do‘rman eli – (hozirda Do‘rmon) mo‘g‘ulchada ”to‘rt” degan ma’noni anglatadi. Kilgit eli – “tilida, nutqida kamchiligi bor kishi” ma’nosini anglatadi. Bu haqda Abulg‘oziy Bahodirxon shunday yozadi: “Kishining tilida kamligi bo‘lsa, turk xalqi bo‘ltak der. Aning uchun Kilgit tedilar. Barcha Kilgit eli u kishining nasli turur”. Nayman eli – Naymanlar mo‘g‘ul urug‘i deb hisoblanar edi; olimlar naim so‘zi mo‘g‘ulchada “sakkiz” ma’nosini anglatadi deb aytadilar. “Bu qadim el turur, boshlari va mollari ko‘p bo‘lur erdi. Yurtlari mo‘g‘ul yurtinda bo‘lur. Qoraqurim tegan yerda va ekinlari bo‘lmas” 40 Toponimist olim S.Qorayev etnograf N.A.Aristovning nayman so‘zi Sibirdagi Nayma daryosi nomidan olingan degan fikrni bildirgani haqida ma’lumot beradi. So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra naymanlar asli turkiy qabila bo‘lib, sakkizo‘g‘uzlarni mo‘g‘ullar o‘z tiliga moslab nayman deb ataganlar. Qalmoq eli – qalmoq so‘zining ma’nosi ”chetda qolgan” (islom diniga kirmay qolgan) degan ma’noni biildirgan. Qaniq eli – bir kishi qaniq-qaniq qilib yuruvchi arava yasadi u va undan tarqalgan elni Qaniqli dedilar. Qipchoq eli – qadim turk elida ”ichi qo‘sh yog‘och” ni qipchoq deb atashgan. (O‘g‘uzxon daraxt ichida tug‘ilgan bolani asrab olib, unga shunday nom berdi. Qipchoq eli shuning naslidan tarqaldi).Keyinchalik bu xalq nomiga ko‘chgan. Qarluq eli – turkiyda ”qorlik, qorliq joy” (tarixiy voqea asosida kelib chiqqan) degan ma’noni anglatadi.”Qorluq eli Mo‘g‘uliston tog‘larining ichinda yurt qilib o‘lturdilar. Qorluqning podshohi Arslonxon tegen erdi”. Qayin eli – qayi so‘zi ”mahkam” ma’nosida ishlatilgan. Qayin etnonimi ham shu so‘zdan kelib chiqqan. Qayon eli – bu so‘z ”kuchli, tez” degan ma’noni anglatgan va shuning uchun xalq nomi shunday atalgan. 40 Муравъев Н.Н. Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1822 годах. Ч.2. – М., 1822. – 164 c . 37 Qirg‘iz eli – O‘g‘uzxonning Qirg‘iz otli bir nabirasi bo‘lgan. Qirg‘iz eli shuning naslidan tarqalgan. Qirayt eli – qiraytning ma’nosi qoraburan bo‘lib, bir kishining yetti o‘g‘li bor edi. Yettisi ham qora. Ularni xalq kiroytlar deb atashgan , shundan keyin ularning naslini shu nom bilan tarqalgan. Qiyot eli – ”Shajarayi turk” asarida yozilishicha, bu so‘z mo‘g‘ulcha ”tog‘dan oqqan sel” ma’nosida bo‘lib, qiyon so‘zining ko‘pligidir. Bu fikr V.V.Radlov asarlarida ham uchraydi. Qo‘nqirat eli – (hozirda Qo‘ng‘irot) “Shajarayi turk” asarida yozilishicha, qayon naslidan bo‘lgan Cho‘rliq mergan degan kishining Qo‘nqirat degan o‘g‘li bo‘lgan va barcha Qo‘nqirat eli uning naslidan tarqalgan. Qo‘niqqimar eli –”O‘rmavit uruqindin bir kishi bor erdi. Aning uch o‘g‘li bor erdi. Ulug‘iga xalq Qo‘niqqimar ot qo‘ydi. Qo‘niqning ma’nosi ulug‘ temak bo‘lur. Bu vaqtda ham ulug‘ qarg‘ani qo‘niq qarg‘a derlar. Qimarning ma’nosi burun, ul kishining burni bisyor ulug‘ erdi. Aning uchun Qo‘niqqimar laqab qoldi. Barcha qo‘niqqimar uruqib kishining nasli turur” Turqaq eli – So‘ngaki ma’lum ermas, qaysi turkdin erkani. Ma’nosi saqchi temak turur. Podshohlari o‘zlarini saqlamoq uchun bir necha kishilarni eshiklari oldida navbatchilikka qo‘yishgan. Podshohni qo‘riqlaganlarni turqaqlar deb, keyinchalik xalq nomiga ko‘chgan. Uyg‘ur eli – ma’nosi ”yopishg‘ur” . Qoraxonning o‘g‘li O‘g‘uzxon bir elni birlashtirib, shunday atagan. Xalaj eli – bu so‘z aslida “Qol, och” (tarixiy voqea asosida) shaklida bo‘lib, talaffuzda Qoloch, Xalaj tarzida o‘zgarishlarga uchrab kelgan. O‘rmanqit eli – “bu elning yurtlari qalin yag‘ochning ichinda turur. Aning uchun O‘rmanqit ot qo‘ydilar” 41 Shunday qilib aytadigan bo‘lsak,turkiy xalq uzoq shakllanish va taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. Bu taraqqiyot davomida turk ulusi turli xalqlar bilan o‘zaro 41 Qorayev S . Toponimika . Toshkent, 2006. - 95 b. 38 aloqa o‘rnatib, nafaqat o‘zining, balki o‘sha xalqlarning ham rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Etnonimlarning etimologiyasi masalasi tilshunos , tarixchi hamda etnograflarning hamkorlikdagi tadqiq obyekti bo‘lgandagina bu borada siljishga erishish mumkin. 39 XULOSA Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Xiva xonligi Shayboniylar hukmronligi davri tarixi O rta Osiyo tarixida muhim o‘rin tutadi. Ushbu davrʻ siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan murakkab jarayonlarga boy bo‘lib, Xiva xonligining shakllanishi va rivojlanishida katta ahamiyat kasb etgan. Shayboniylar sulolasining hukmronligi ostida Xiva xonligi o‘zining hududiy mustaqilligini mustahkamlash, iqtisodiy va harbiy salohiyatini oshirishga intilgan. Ammo bu jarayon ko‘p qiyinchilik va ichki hamda tashqi ziddiyatlar bilan kechgan. Shayboniylarning Xiva xonligidagi hukmronligi xonlik tarixida yangi bosqichni boshlab berdi. Ularning asosiy siyosiy maqsadi davlatni markazlashtirish, ichki boshqaruv tizimini mustahkamlash va mintaqada o‘z hukmronligini saqlab qolish bo‘lgan. Bu davrda davlat boshqaruvi harbiy va diniy aristokratiya vakillarining qo‘lida to‘plandi. Shariat asosidagi qonunlar joriy qilindi, ichki nizolar bostirildi va markaziy hokimiyat kuchaytirildi. Shu bilan birga, Shayboniy hukmdorlari Buxoro va boshqa qo‘shni davlatlar bilan doimiy raqobatda bo‘lib, Xiva xonligi mustaqilligini saqlab qolish uchun turli diplomatik va harbiy choralarni amalga oshirgan. Xiva xonligining iqtisodiy hayoti asosan dehqonchilik va chorvachilikka asoslangan bo‘lib, savdo-sotiq faoliyati ham muhim o‘rin tutgan. Xususan, Xiva o‘zining qulay geografik joylashuvi tufayli savdo yo‘llarida muhim markazlardan biri bo‘lib xizmat qilgan. Shahar hunarmandchiligi, bozorlardagi faoliyat, paxta yetishtirish va ipakchilikning rivojlanishi xonlik iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri bo‘ldi. Soliq tizimi isloh qilinib, davlat daromadlarini oshirishga qaratilgan qator choralar ko‘rildi. Biroq, kuchli feodal tuzum, soliq yukining ortishi va ichki siyosiy beqarorlik iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qilgan. Shayboniylar davrida Xiva xonligining tashqi siyosati asosan qo‘shni davlatlar bilan kurash va mustahkam pozitsiyani saqlab qolishga qaratilgan edi. Xonlik Buxoro xonligi, Qo‘qon xonligi, Rossiya imperiyasi hamda Eron bilan doimiy ziddiyatda bo‘lib, bu davlatlarning ta’siridan qutilish uchun harbiy yurishlar olib borgan. Xususan, Xiva va Buxoro o‘rtasidagi raqobat doimiy 40 urushlarga sabab bo‘lib, bu ichki beqarorlikni yanada kuchaytirgan. Shayboniylar hukmronligi davrida madaniyat, ilm-fan va diniy hayot ham ma’lum darajada rivojlandi. Islom dini davlat boshqaruvida muhim rol o‘ynab, madrasalar va masjidlar qurildi. Ilmiy va diniy ta’lim beruvchi maktablar tashkil etildi, ammo siyosiy beqarorlik tufayli madaniy taraqqiyot unchalik yuqori bosqichga chiqib ketmadi. Shu bilan birga, turkiy va forsiy adabiyot namunalari rivojlanib, Xiva o‘zining tarixiy-madaniy merosini boyitishga harakat qilgan. Biroq Shayboniylar hukmronligi davrida Xiva xonligi ichki siyosiy beqarorlik, hududiy urushlar va qo shni davlatlar bilan ziddiyatlarga ham duchʻ kelgan. Xonlik o‘z mustaqilligini saqlab qolish uchun Buxoro, Qo‘qon xonliklari hamda Eron va Rossiya bilan murakkab diplomatik munosabatlarni yuritishga majbur bo‘lgan. Ichki ziddiyatlar esa hokimiyat uchun kurash, mahalliy zodagonlar va qabilalar o‘rtasidagi nizolar, iqtisodiy tanazzul va boshqaruv tizimidagi muammolar orqali yanada kuchaygan. Umuman olganda, Shayboniylar davridagi Xiva xonligi murakkab davrni boshdan kechirdi. Bir tomondan, davlat boshqaruvi markazlashtirishga intilgan, iqtisodiy va harbiy tizim isloh qilinib, tashqi siyosat faol olib borilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ichki qarama-qarshiliklar, o‘zaro urushlar va iqtisodiy qiyinchiliklar xonlikning barqaror rivojlanishiga to‘sqinlik qilgan. Shayboniylar hukmronligi Xiva tarixida muhim iz qoldirgan bo‘lsa-da, ularning hukmronligi uzoq davom etmadi va keyinchalik boshqa sulolalar taxtga ega chiqdi. Shu sababli, ushbu davr Xiva xonligi tarixini tushunishda va umumiy O‘rta Osiyo tarixiy jarayonlarini o‘rganishda katta ahamiyatga ega. 41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon hayot, demokratik O zbekiston davlatiniʻ birgalikda barpo etamiz. –T.: O zbekiston, 2017. – 388 b. ʻ II. Manbaviy adabiyotlar 2. Munis va Ogahiy. Firdavs ul-iqbol .- Toshkent, 2010. - 460 b. 3. Abulg ozi Bahodirxon. ʻ Shajarayi turk. — Toshkent: Cho lpon, 1992. ʻ – 192 b. 4. Muhammad Yusuf Bayoniy. Shajarayi Xorazmshohiy. ― Toshkent: G afur ʻ G ulom, 1994. - 476 b. ʻ III. Ilmiy adabiyotlar 5. Ahmedov B. Tarixdan saboqlar. – T.: O qituvchi, 1994. - 220 b. ʻ 6. Azamat Ziyo. O zbek davlatchiligi tarixi. – T.: Sharq, 2000. - 420 b. ʻ 7. Abdurasulov A. Xiva tarixiy-etnografik ocherklar – T.: 1997. - 150 b. 8. Eshov B. O zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – T.: Yangi asr ʻ avlodi, 2012. - 350 b. 9. Mannonov B. Xorazm tarixnavisligida Xiva xonligi tashqi siyosati – T.: “Sharqshunoslik”, № 6, 1997. - 190 b. 10. Matniyozov M. Xorazm tarixi. 1-2 kitob – Urganch.: 1997. - 260 b. 11. Eshov B. O zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – T.: Yangi asr ʻ avlodi, 2012. - 340 b. 12. Muhammad Alixon G ofur. Xorazm safari kundaligi (Muhammadshoh Qojor ʻ va Ollohqulixon o rtasidagi diplomatik aloqalar tarixidan. 1842-yil) / Fors tilidan I. ʻ Bekjonov tarjimasi. – T.: Yangi asr avlodi, 2009. - 230 b. 13. Muhammad Yusuf Bayoniy. Shajarayi Xorazmshohiy. – T.: Adabiyot va san at, 1994. - 1 ʼ 90 b. 14. Muhammadjonov A, Ne matov T. Buxoro va Xivaning Rossiya bilan ʼ munosabatlari tarixiga doir ba zi manbalar. – T.: O zFA. 1957. - 240 b. ʼ ʻ 15. Munirov Q. Xorazmda tarixnavislik. – T.: O zbekiston, 2002. - 250 b. ʻ 16. Mutalov O. Xiva xonligi Olloqulixon davrida. – T.: Ofset-print, 2005. - 290 b. 42 17. Rajabov Q., Qandov B., Shaymardonov. O‘zbekiston tarixining muhim sanalari. – T.: O‘zbekiston. 2012. - 340 b. 18. Safarov B. Xorazm tarixi. – T.: 1957. - 220 b. 19. Xudoyberganov K. Xiva xonlari shajarasi. – Xiva.: 1996. - 320 b. 20. Yo ldoshev M. Xiva xonligida feodal yer yegaligi va davlat tuzilishi. – T.: ʻ O zdavrnashr, 1959. - 210 b. ʻ 21. Qorayev S. Toponimika. Toshkent, 2006. - 95 b. IV. Xorijiy adabiyotlar 22. Муравъев Н.Н. Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1822 годах. Ч.2. – М., 1822 . – 320 c. 23. Вамбери А. Путешествие по Средней Азии. – Москва, 2003. – 246 c . 24. Иванин М.И. Хива и река Аму-Дарыя. – C Пб., 1873. - 290 c . V. Internet manbalari 25. https:// www.e-tarix.uz 26. https:// www.ziyonet.uz 27. https:// www.natlib.uz . 28. https:// www.cyberleninka. ru 43

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SHAYBONIYLAR HUKMRONLIGI DAVRI VA XIVA XONLIGINING TASHKIL TOPISHI

1.1.Shayboniylar sulolasining hokimiyatni egalashi

1.2. Xiva xonligining tashkil topishi va siyosiy tarixi

II BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA XIVA XONLIGI TARIXI

2.1. Shayboniylar sulolasi boshqaruvi davrida Xiva xonligi

2.2. “Shajarayi turk” asarida Xiva xonligi davlatchilik boshqaruv tarixini o‘rganishdagi ahamiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить