Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 49.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligi soliq tizimi

Купить
MUNDARIJA: KIRISH……………………………….……………………………………………2 I-BOB. XIVA XONLIGI SOLIQLAR TIZIMINING O’ZIGA XOSLIGI……4 1.1 Xiva xonligi siyosiy tarixi……………………………………………………… 4 1.2 Xiva xonligining bu davrdagi ijtimoiy iqtisodiy holati………………………..10 II-BOB. XIVA XONLIGIDA SOLIQ TIZIMI VA MAJBURIYATLARNING BOSHQA XONLIKLARDAN FARQLI TOMONLARI……………………..12 2.1 Xiva xonligida soliq yig’imlarini undirib olishga biriktirilgan shaxslar……...12 2.2 Xiva xonligida yerga egalik qilish shakllari va soliq turlari…………………..20 XULOSA…………………………………………………………………………28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..29 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Xiva xonligi davlati o’zbekiston tarixida muhim tarixiy davlat hisoblanadi, bu davlat salkam to’rt asrga yaqin tarixga ega davlat hisoblanadi. Bu davr ichida xiva xonligi o’zing mustaqiligi yo’lida ko’plab ishlar shulardan,davlatda ijtimoiy-siyosiy,iqtisodiy, madaniy,harbiy sohada hamda soliq yo’lida ko’plab ishlar olib bordi. XIX asrning birinchi yarmida xonlikda 800 ming kishi istiqomat qilgan.Aholining asosiy mashg’uloti dehqonchilik va chorvachilik bo’lib, dehqonlar 90%ni tashkil etgan.Lekin ular sug’oriladigan yerlarning 5%ga egalik qilardi.Ekin ekiladigan yerlarning aksariyati xon va beklar ,maschit va madrasa, katta yer egalarining mulki hisoblangan.To’lanadigan soliqning miqdori erning sifatiga va yer egasining ijtimoiy -siyosiy mmavqeiga qarab belgilangan. XIX asrning birinchi va ikkinchi choragiga aloqador hujjatlar nafaqat Jurjon yoki Go’ja qishlog’i, balki butun xonlikning arxivi Sankt -Peterburg shahridagi Saltikov-Shedrin nomli xalq kutubxonasi fondlarida saqlanmoqda.1873-yil Xiva xonligi Rossiya imperiyasiga tobe bo’lgach Sankt-Peterburg shahriga ataylab olib ketilgan va 1940 -yilgacha hech kimga ko’rsatilinmay saqlangan.Sharqshunos olimlar V.V.Bartold, P.P.Ivanov ,M.Yo’ldoshev ,G’ulomov ,Boltayev ,A.Abdurasulov va boshqalar ushbu arxiv hujjatlarining bir qismini o’rganib chiqdilar. Lekin bu yerda saqlanayotgan qo’lyozma kitoblar ,bosma asarlar va XIX asr o’rtalariga doir hujjatlarning 3-ming jildligini hisobga olsak ,hozirgacha e’lon qilingan kitoblar 10% ham tashkil qilmaydi. Ushbu qo’lyozmalarJurjon ,Go’ja, Indavak , Xistiyon, Arvak, Jindiyon kabi qishloqlarda yashagan ota bobolarimizning XIXasr o’rtalari va XXasr boshlarida yer, suv mulki, soliq yoki navkar berish kabi ijtimoiy munosabatlarni aniqlashga biroz bo’lsa-da yordam beradi. Xiva xonligini o’rganish dolzarbligi shu davrdagi soliq tizimi va siyosatini o’rganib, undagi 2 o’zgarishlar va qanday turdagi soliq tizimi yo’lga quyilganligini o’rganib chiqish mavzuni dolzarbligi hisoblanadi. Mavzuning o’rganilish darajasi. Xiva xonligi o’rganilishda shu davrga ya’ni xiva xonligi tarixiga tegishli asarlar hamda tarixchilar tomonidan izlanishlar olib borilgan manbalar, shu davrda yashagan shaxslar asarlaridan foydalanib Xiva xonligidagi soliq tizimini o’rganildi. Bularga misol tariqasida quidagi tarixchi olimlarni keltirish mumkin: Y. G’ulomov, G’. Ho’janiyozov, O. Masharipov, I. Jabborov, A.F. Ahmadjonov, M. Matniyozov, E. Rtveladze, A. Abdurasulov va boshqalar 1 . Mavzuning maqsad va vazifasi. Kurs ishining maqsad va vazifalari sirasiga quidagilar kiradi: 1. Xiva xonligida soliq turlari farqlash 2. Soliq yigi’ish jarayonlarini o’rganish 3. Kimlar tomonidan o’z vaqtida yig’ib olinganligini o’rganish 4. Xiva xonligidagi soliqlarni boshqa xonliklar bilan solishtirish va ularning farqlarini aniqlash. 5. xiva xonligidagi yer egalik shakillari va majburiyatlarini organish Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obektivlik prinsiplari asosida taxlil qilindi. Shuningdek, Tarixiy-qiyosiy taxlil, qadriyatlr uyg’unligi kabi tamouillarga amal qildi. Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va taqqoslash usullari qo’llanildi. Kurs ishining strukturasi. Kurs ishi ikkita bob, to’rtta paragrif, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 1 Y. G’ulomov – “Xorazmning sug’orilish tarixi”, Toshkent-1959 . G’. Ho’janiyozov – “Qadimgi Xorazm mudofaa inshoatlari”, “O’zbekiston”, Toshkent-2007. O. Masharipov – “Xorazmnoma”, 2-kitob, Xorazm-2007. I. Jabborov – “Buyuk Xorazmshohlar davlati”, “Sharq”, Toshkent-1999. M. Matniyozov – “Xorazm tarixi”, 2-jild, Urganch-1997. . Ртвеладзе Э .( Мамбетуллаев М . Древняя и средневековая Хива . Основнье периодь, Исторического развития // Хива - город тьсячьг куполов. - Ташкент; Шарк, 1997. Абдурасулов Абдулла- ” Хива” этнографик очерк, “Узбекистон” нашриёти, Тошкент-1996 . 3 I-BOB. XIVA XONLIGI SOLIQLAR TIZIMINING O’ZIGA XOSLIGI 1.1 XIVA XONLIGI SIYOSIY TARIXI Temuriylar tasarrufida bo lgan Xorazm hududini Shayboniyxon1505 yildaʻ bosib olgan. Shayboniyxon vafoti (1510 yil) dan keyin Xorazm Eron safaviylari qo l ostiga o tdi. Ularga qarshi xalq qo zg olonlari bo lib, unga Vazir qal asi qozisi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ Umar va Baqirg on qishlog idan mulla Sayd Hisomiddin boshchilik qildi. Ikki yil ʻ ʻ davom etgan kurashlar natijasida eroniylar mamlakatdan quvib chiqarilgan va xorazmliklar taklifi bilan 1511 yilda Vazir shahrini egallagan shayboniylardan Elbarsxon Xorazm hukmdori deb tan olingan. 1512 yilga kelib xonlik hokimiyati ko chmanchi o zbeklarning boshqa ʻ ʻ urug i (shajarasi) rahbari Elbarsxon qo liga o tadi. Shu vaqtdan boshlab Xiva ʻ ʻ ʻ xonligi yuzaga keladi, uning poytaxti turli yillarr Vazir, Qo hna Urganch va Xiva ʻ shaharlari bo lgan. Xonlik tarkibiga Xorazmdan tashqari Mang ishloq, Balxan ʻ ʻ tog lari, Dehiston, O zboy(Uzboy) va O rta Xuroson hududlari kirgan. ʻ ʻ ʻ Elbarsxon (1511—16) bilan birga Dashti Qipchoqdan Xorazmga kelgan qabilalar o troqlashganlar. Uning davrida xorazmliklar Turkmanistonning janubiy ʻ qismi, Eron shimolidagi Saraxs, Orol va Mang ishloqni egallashgan. Yangi ʻ yerlarni Elbarsxon o g illari va ukasi, qarindoshlariga bo lib berishi natijasida ʻ ʻ ʻ mayda hokimliklar paydo bo lgan ʻ 2 . Elbarsxon vafotidan keyin uzluksiz o zaro nizolar sababli xonlar tez-tez ʻ almashib turgan. 16-asrda Xiva xonligini Sulton Hojixon (1516), Husaynqulixon (1516), So fiyonxon (1516—22), Bujaqaxon (1522—26), Avaneshxon (1526— ʻ 38), Alixon (1538—47), Akatoyxon (1547—56), Yunusxon (1556—57), Do stxon ʻ (1557—58), Hoji Muhammadxon (1559—1602) lar boshqarganlar. Bu davrda 2 Y. G’ulomov – “Xorazmning sug’orilish tarixi”, Toshkent-1959. 23-B. 4 xalq, Elbarsxon avlodlari o rtasidagi o zaro qirg inlaridan tashqari Buxoro va Xivaʻ ʻ ʻ xonligi o rtasida urushlar azobini ham tortishga majbur bo lgan. Buxoroliklar ʻ ʻ Ubaydullaxon va Abdullaxon II hukmronlik davrlarida (1537—38; 1593; 1595— 98) Xorazmga hujumlar qilib, qisqa vaqt Xiva xonligini Buxoroga bo ysundirganlar. Bu urushlar va 16-asrning 70-yillarida Amudaryo o zanining ʻ ʻ o zgarib, Kaspiy dengiziga oqmay qo yganligi ham Xorazm iqtisodiyotiga salbiy ʻ ʻ ta sir ko rsatgan hisoblanadi. ʼ ʻ 17-asr boshlariga kelib, Xorazm taxti uchun bo lgan sulolaviy kurashlardan ʻ so ng, taxtga o tirgan Arab Muhammadxon davrida Xiva xonligida davlat ʻ ʻ parokandaligi o zining yuqori cho qqisiga yetgan. Rus kazaklari, qozoqlar va ʻ ʻ qalmiqlarning talonchilik yurishlari, Arab Muhammadxonning o g illari Habash va ʻ ʻ Elbarslarning otalariga qarshi chiqishlari parokandalikni avj oldirgan. Bu kurashda ularning qo li baland kelib, otalarini qatl ettirishga erishadilar. Padarkush Elbars va ʻ Habash sultonlar (1621—23) akalari Asfandiyor (Isfandiyor, 1623—43) tomonidan taxtdan tushirilib, qatl qilingan. Eron shohi Abbos I homiyligida taxtga chiqqan Asfandiyorxon davrida mamlakat siyosiy hayotidagi keskinlik saqlanib qoldi. Orol bo yidagi o zbek qo ng irotlari Asfandiyorga bo ysunmay qo yishgan. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Mamlakatda tarqoqlik va zulm kuchaygan. Bundan foydalangan yirik mulkdorlar Abulg oziy Bahodirxonni 1643 yilda xon qilib ko tarishgan. Abulg oziy ʻ ʻ ʻ Bahodirxon akasi vafotidan keyin 1644 yilda Xiva xonligi taxtiga o tirgan. U ʻ markaziy hokimiyatni mustahkamlab, Buxoro xonligining Chorjo y, Vardanza, ʻ Qorako l, Karmana atroflariga bir necha marta harbiy yurishlar qildi ʻ 3 . Abulg oziy Bahodirxon 1662 yilda Buxoro xoni Abdulazizxon bilan sulh ʻ tuzib, 1663 yilda hokimiyatni o g li Anushaxonga topshirgan. Shunga qaramay ʻ ʻ Xiva qo shinlari Buxoro, Samarqand, Qarshiga talonchilik yurishlarini davom ʻ ettirgan. 1685 yilda Xiva qo shinlari G ijduvon yaqinida mag lubiyatga uchragach, ʻ ʻ ʻ Buxoroning Xiva xonligiga ta siri kuchaygan. Buxoro xoni Subhonqulixon ʼ Anushaga qarshi fitna uyushtirib, uning o g li Arang Muxammadxonga taxtni ʻ ʻ egallashga yordam berdi. Lekin uning hukmronligi juda qisqa bo lgan. 17-asrning ʻ 3 O. Masharipov – “Xorazmnoma”, 2-kitob, Xorazm-2007. 65-B. 5 oxiri — 18-asr boshlarida Xiva xonligida Xudoydodxon (1687—88), O zbekxon—ʻ Arnakxon (1688—90), Jo ji Sulton (1694—97), Valixon (1697—99), ʻ Shohniyozxon (1699—90), Shohbaxtxon (1702—03), Sayid Alixon (1703—05), Musaxon (1705—06), Yodgorxon (1706—13) kabi o nlab xonlar almashgan. Bu ʻ mamlakat ahvolini yanada og irlashtirgan. Xuddi shu davrga kelib Rossiyaning ʻ Sharqqa bo lgan qiziqishi ortgan va Pyotr I 1714—17 yillarda Aleksandr ʻ Bekovich-Cherkasskiy boshchiligida Xivaga harbiy ekspeditsiya jo natgan. ʻ Xiva xoni Sherg ozixon (1714—28) Qayrag och darasidagi ochiq ʻ ʻ to qnashuvda katta talafotga uchragach, harbiy hiyla ishlatib, rus qo shinlarini 5 ta ʻ ʻ shaharga bo lib yuborgan va ularni alohida-alohida qirg in qilgan. Bu paytda ichki ʻ ʻ nizolar, zulm avj olgan, Orol bo yi aholisi Xivaga bo ysunmay qo ygan edi. 1728 ʻ ʻ ʻ yilda Xivadagi Sherg ozixon madrasasi qurilishida qullar qo zg olon ko tarib, xon ʻ ʻ ʻ ʻ va uning mulozimlarini qatl qilishgan. Shu voqeadan keyin Xiva xonligida siyosiy o yin yana avj olgan. Xiva xonligidagi o zaro urushlarda Elbarsxon (1728—39) ʻ ʻ hokimiyatni qo lga kiritgach, ichki nizolarni bostirib, qo shni hududlarga ʻ ʻ bosqinchilik yurishlarini amalga oshirgan. 1740 yilda Eron shohi Nodirshoh Xiva xonligiga bostirib kirib, uni o ziga bo ysundirgan. 1741 yilda xorazmliklarning ʻ ʻ qo zg oloni eroniylar tomonidan bostirilgan ʻ ʻ 4 . Buxoro xonligi bilan O rta Osiyoda hukmronlik huquqi yo lidagi kurashda ʻ ʻ Xiva askarlari Qorako l, Chorjo y, Vardanzini xorabazorga aylantirdi va ʻ ʻ Karmanagacha yetib keldi. 1662 yil Xiva xoni Abulg ozixon navbatdagi urushdan ʻ so ng Buxoro xoni Abulazizxon bilan sulh tuzdi. Lekin uning o g li Anushaxon ʻ ʻ ʻ (1663-1687yy.) davrida Buxoroga hujumlar yana davom ettirildi. 1685 yil xivaliklar Samarqandni egallab olishga muvaffaq bo lishdi. Lekin G ijduvon ʻ ʻ yonida Anushaxon mag lubiyatga uchradi va Samarqandni tashlab chiqishga ʻ majbur bo ldi. Ko p o tmasdan Buxoro xoni Anushaxonga qarshi fitna uyushtirdi, ʻ ʻ ʻ unda Anushaning o g li Ernak(Ereng) ham ishtirok etdi. 1687 yil Anusha hibsga ʻ ʻ olinib, ko zi ko r qilindi. ʻ ʻ 4 G’. Ho’janiyozov – “Qadimgi Xorazm mudofaa inshoatlari”, “O’zbekiston”, Toshkent-2007, 83-B. 6 1668 yil Buxoro xoni Subxonquli Xorazmni o ziga bo ysindirdi va uningʻ ʻ hukmdori etib Shohniyozni tayinladi- keyinchalik u xonlik unvonini qabul qildi. Shohniyoz xonlik hokimiyatini mustahkamlash va Buxoroga tobelikdan xalos bo lishga intildi. Shu maqsadda 1700 yil Buxorodan yashirin holda Petr I ga elchi ʻ jo natib, qo l ostidagi xalqi bilan o zini Rossiya fuqaroligiga qabul qilishni so radi. ʻ ʻ ʻ ʻ Xon Arab Muhammad (1702-1714yy.) ham Rossiya ko magiga umid qilgan ʻ ko rinadi. Sherg ozixon (1715-1728yyy.) hukmronligi davrida feodal fitnalari ʻ ʻ davlatni bo lak-bo lakka ajratib tashlagan. 1717 yil Xiva xonligi Rossiya ʻ ʻ davlatining A.Bekovich-Cherkasskiy boshchiligidagi harbiy ekspedisiyasi hujumini bartaraf etishga muvaffaq bo lgan. Sherg ozidan so ng xonlik taxtiga ʻ ʻ ʻ Ilbars (1728-1740yy.) o tirdi. Eron shohining Afg oniston va Hindistonga qilgan ʻ ʻ yurishidan foydalangan Ilbars Xurosonga hujum qildi. Ushbu voqea, shuningdek Xiva tomonidan Eron hukmronligining rad etilishi va Buxoroni harbiy jihatdan qo llab quvvatlanishi Nodirshohni Xorazmga yurish qilishga undadi. Hazorasp ʻ yonida Ilbars mag lub bo ldi. To rt kunlik qamaldan so ng Nodirshoh poytaxtni ʻ ʻ ʻ ʻ zabt etdi. Xiva armiyasining katta qismi Nodirshoh qo shinlari tarkibiga kiritildi ʻ 5 . Xivada Nodirshoh vakili va Eron harbiy garnizoni qoldirildi. Lekin xonlikning shimoliy qismida Eron hukmronligi kuchga ega emas edi. Bu yerda orolliklar orasida 1730—1732 yillarda Rossiya fuqaroligini qabul qilgan Kichik qozoq ulusi xoni Abul Xayrning o g li Nuralining mavqei baland edi. 1741 yil ʻ ʻ xivaliklar Eronga qarshi bosh ko tarishdi. Xiva qo zg olonchilar tomonidan ozod ʻ ʻ ʻ etildi hamda vakil va garnizon yo q qilindi. Xonlik taxtini Nurali egalladi. Bu ʻ voqealardan xabar topgan Nodirshoh o g li Nurullomirzoga Xorazmga qarshi ʻ ʻ yurishni buyuradi. Nuralini taxtga ko targan Xiva korchalonlari Marvga bo yin ʻ ʻ egib borishadi. Ularning iltimosiga ko ra Nodir Xiva xonligiga Ilbarsning o g li ʻ ʻ ʻ Abu Muhammadni tayinlaydi. 18 asrning 40-yillarida Xivada bir necha xon almashdi. 18-asr o rtalaridagi xonlar goh Eron shohlarining xohishi, goh Buxoro ʻ hukmdorlarining ta siri, goh mahalliy aholi qo ng irot urug ining yordami bilan ʼ ʻ ʻ ʻ 5 A.F. Ahmadjonov – “Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda”, “Sharq”, Toshkent-1998, 125-B. 7 tez-tez almashinib turgan. Bu davrda Tohirxon (1739—40), Abulxayrxon (7—8 kun), Nuralixon (1740—42), Abulg oziyxon II (1742—46), G oyibxon (1746—ʻ ʻ 56), Qoraboyxon (1756—57), Temurg oziyxon (1757—64) va boshqalar Xiva ʻ xonligida rasman hukmronlik qilishgan. 18-asrning 60-yillaridan badavlat shaharliklar va ruhoniylarning qo llab-quvvatlashiga erishgan o zbek qo ng irot ʻ ʻ ʻ ʻ urug lari Xiva xonligida hokimiyatni qo lga ola boshlagan. Inoq Muhammad Amin ʻ ʻ (1770—90) 1770 yilda turkmanlarning qarshiligini sindirib, 1782 yilda Buxoro amirligi hujumini qaytarib, Xiva xonligida o zbek qo ng irotlarning amaldagi ʻ ʻ ʻ hokimiyatini mustahkamlagan. Avaz Muhammad Inoq davrida Xiva xonligida markaziy hokimiyat mustahkamlanib, iqtisodiy ahvol birmuncha yaxshilangan. Bu bilan 19-asr boshlarida o zbek qo ng irotlar sulolasi hokimiyatni rasman ʻ ʻ ʻ egallashiga zamin tayyorlagan. Muhammad Amin Inoq va Avaz Muhammad Inoqlar chingiziy sultonlar nomidan hokimiyatni boshqargan bo lsalar, ularning ʻ vorisi Eltuzar (1804—06) 1804 yilda Abulg oziyxon V Yodgorxon o g li (1802— ʻ ʻ ʻ 04)ni taxtdan tushirib, o zini xon deb e lon qilgan. Shuning uchun ham Eltuzarxon ʻ ʼ Xiva xonligi taxtiga o tirgan qo ng irotlar sulolasining 1-xoni hisoblanadi. Uning ʻ ʻ ʻ vorisi, inisi Muhammad Rahimxon I Xiva xonligini birlashtirishni nihoyasiga yetkazgan. 1811 yilda bir qancha yurishlardan keyin qoraqalpoqlarni ham Xiva xonligi tarkibiga qo shib olgan. U o tkazgan siyosiy, ma muriy, iqtisodiy islohotlar ʻ ʻ ʼ natijasida boshqaruv tizimi takomillashib, soliqlar tartibga tushgan 6 . Olloqulixon (1825—42), Rahimqulixon (1842—45) va Muhammad Aminxon (1846—56) davrlarida Xiva qo shinlarining Xurosonga yurishlari ʻ kuchaydi, Marv shahri uchun Buxoro amirligi bilan tez-tez urushlar bo lib turgan. ʻ Xiva xonlari bu davrda Sirdaryoning Orol dengiziga quyiladigan joyidan Turkmaniston hududidagi Kushkagacha bo lgan yerlarni boshqargan. 1855 yilda ʻ Saraxsni qamal qilish paytida Muhammad Aminxonning halok bo lishi ʻ mamlakatda parokandalikka sabab bo lgan. Abdullaxon (1855—56), ʻ Qutlug murodxonlar (1856) 6 oydan ko p hukmronlik qilmaslaridan o ldirilgan. ʻ ʻ ʻ 1856 yilda taxtni Said Muhammadxon (1856—64) egallagan. 6 M. Matniyozov – “Xorazm tarixi”, 2-jild, Urganch-1997, 64-B. 8 Xiva xonligida so nggi mustaqil hukmdor Feruz taxallusi bilan ijod qilganʻ Muhammad Rahimxon II (1864—1910) bo lgan. Uning davrida xonlikning ʻ siyosiy, iqtisodiy, madaniy jihatdan o sishi ko zga tashlanadi. Lekin, 1873 yilda ʻ ʻ Rossiya Xiva xonligini bosib olgan, Muhammad Rahimxon II va K.P.Kaufman imzolagan Gandimiyon shartnomasiga ko ra, Xiva xonligi Rossiyaga qaram ʻ davlatga aylanib qolgan. Asfandiyorxon (1910—18) Rossiyadagi o zgarishlar ʻ sabab Xiva xonligida zulmni kuchaytirgan. Shu bilan birga Rossiya hukumati talabi bilan 1910—13 yillarda vazir Islomxo ja boshchiligida islohotlar o tkazishga ʻ ʻ harakat qilgan. 1914—16 yillarda soliqlarning ko payishi, iqtisodiy ahvolning ʻ og irlashishi sababli xalqning norozilik harakati kuchaydi. ʻ 1917 yilda Rossiyadagi fevral inqilobi ta sirida Yosh xivaliklar va boshqa ʼ siyosiy kuchlarning talabi bilan Asfandiyorxon majlis chaqirish va nozirlar kengashini tuzish to g risidagi manifestga imzo chekkan. 1917 yil oxirlarida Xiva ʻ ʻ xonligidagi sovetlarga moyil kuchlarning olib chiqib ketilishi majlisning tugatilishiga asos bo lgan. 1918 yilning yanvarida so nggi rus askarlarining Xiva ʻ ʻ xonligidan chiqib ketishi Junaidxon Xiva shahrini egallashiga imkon bergan. Asfandiyorxon Junaidxon qo lida qo g irchoq hukmdorga aylanib qolgan. Siyosiy ʻ ʻ ʻ o yinlar sababli 1918 yil oktabr oyida Junaidxon tomonidan Asfandiyorxon ʻ o ldirilgan va so nggi xon Said Abdullaxon (1918 yil oktabr — 1920 yil 2 fevral) ʻ ʻ taxtga chiqarilgan. Bu davrda Xiva xonligi mustaqil davlat sifatida faoliyat yurgizgan. Yosh xivaliklar qizil armiyaning yordami bilan 1920 yil 2 fevralda Sayd Abdullaxonni taxtdan tushirishgan va Xiva xonligi tugatildi deb e lon ʼ qilishgan. 9 1.2 XIVA XONLIGINING BU DAVRDAGI IJTIMOIY IQTISODIY HOLATI XIX asrning birinchi yarmida xonlikda 800 ming kishi istiqomat qilgan.Aholining asosiy mashg’uloti dehqonchilik va chorvachilik bo’lib, dehqonlar 90%ni tashkil etgan.Lekin ular sug’oriladigan yerlarning 5%ga egalik qilardi.Ekin ekiladigan yerlarning aksariyati xon va beklar ,maschit va madrasa, katta yer egalarining mulki hisoblangan.To’lanadigan soliqning miqdori erning sifatiga va yer egasining ijtimoiy -siyosiy mmavqeiga qarab belgilangan. XIX asrning birinchi va ikkinchi choragiga aloqador hujjatlar nafaqat Jurjon yoki Go’ja qishlog’i, balki butun xonlikning arxivi Sankt -Peterburg shahridagi Saltikov-Shedrin nomli xalq kutubxonasi fondlarida saqlanmoqda.1873-yil Xiva xonligi Rossiya imperiyasiga tobe bo’lgach Sankt-Peterburg shahriga ataylab olib ketilgan va 1940 -yilgacha hech kimga ko’rsatilinmay saqlangan 7 . Sharqshunos olimlar V.V.Bartold, P.P.Ivanov ,M.Yo’ldoshev ,G’ulomov ,Boltayev ,A.Abdurasulov va boshqalar ushbu arxiv hujjatlarining bir qismini o’rganib chiqdilar. Lekin bu yerda saqlanayotgan qo’lyozma kitoblar ,bosma asarlar va XIX asr o’rtalariga doir hujjatlarning 3-ming jildligini hisobga olsak ,hozirgacha e’lon qilingan kitoblar 10% ham tashkil qilmaydi. Ushbu qo’lyozmalarJurjon ,Go’ja, Indavak , Xistiyon, Arvak, Jindiyon kabi qishloqlarda yashagan ota bobolarimizning XIXasr o’rtalari va XXasr boshlarida yer, suv mulki, soliq yoki navkar berish kabi ijtimoiy munosabatlarni aniqlashga biroz bo’lsa-da yordam beradi.Sharqshunos V.V Bartold ,Yahyo G’ulomov ma’lumotlariga qaraganda 1843-1867 yillarga doir tarixiy hujjatlarda Jurjon qishlog’i aholisi soliq va majburiyatlarini to’lashda yetakchi bo’lib,yiliga 109 tillo soliq to’lagan, 36 navkar, 133 qazuvchi bergan, xo’jalik xonadonlar soni esa 70 dan ortiq bo’lgan. Ma’lum bo’lishicha Ashir ,Sho’rqala ,Jojiqlar va Oyo Jurjon 7 Y. G’ulomov – “Xorazmning sug’orilish tarixi”, Toshkent-1959, 34-B. 10 elatlari ham yagona Jurjon elatlari ham yagona Jurjon nomi bilan atalgan.Xonlikda to’lanadigan soliqlar miqdori bo’yicha Go’ja ikkinchi,Arvuk uchinchi, Xistiyon qishloqlari to’rttinchi o’rinni egallaganlar.1843-1867 yillarda Jurjon aholisi 234 -xonadonda istiqomat qilganlar ularda 2300-2400 kishi mavjud bo’lgan .25-oila xon tomonidan turli soliq va majburiyatlardan ozod etilgunicha XXasr boshlarida voha hududiga kelgan agranom O.Shkapskiy “Amudaryo ocherklari” kitobining foydalanilayotgan yerning miqdoridan qat’iy nazar uch toifaga bo’ladi. Masalan 10 tanob va undan ziyod a’lo erli xo’jaliklar ,5- 10 tanob avsot erli va 1-5 tanob adnosho’rxok yomon yerli dehqonlarga ajratilgan. 50-100 tanobdan ziyodr yerli soliqlardan butunlay ozod etilgan.Ular uchun soliq ijrochidan undirib olinavergan 8 . Akademik M.Yo’ldoshevning “Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi” monografoyasida aytilishicha ,1870-yildaXorazm qishloqlarida 23011 xonadon bo’lgan va ular har yili 40993 tillo pul yer solig’i to’lab kelganlar " Yevropa davlatlarida bo’lgani singari O’rta Osiyo davlatlarida ham qullar mehnatidan dehqonchilikda foydalanganlar .Masalan :Hijriy 1206 yilda QizilTaqir qishlog’ida ishlatilingan qullar dehqonchilikda 6 ming botmon (har botmon 20 kg teng)dan olingan.Hammasi bo’lib o’sha joyda 18310 botmon g’alla yig’ib olingan.Demak yetishtirilgan hosilning 3/1qismi qul mehnatini eksplutatsiya qilish evaziga olingandir". Toshkent Sharq qo’lyozmalari institutining 33-fondida saqlanayotgan bir vaqfnomada Xiva yaqinidagi Indavak qishlog’idagi machitlarga qarashli 15, Sadirxos qishlog’ida 17 tanob a’lo yer bo’lganligi va ular qullar hamda xo’dojuylar tomonidan ko’mak (hashar)yo’li bilan ishlab hosil olinayotganligi qayd etiladi. O’sha joydagi ikki elatning soliq daftarlarini yig’ishtirib ko’rilganda quyidagi mznzara namoyon bo’ladi. Jindiyon qishlog’ida 1843-yilda yaxshi yerli 22 xonadon bo’lib, 37 tillo soliq to’laganlar .1867-yilga kelib Jindiyonda yaxshi yerlilar3 alo 23 tillo , Indavakda esa yaxshi yerlilar 14-ga tushib qolganlar va 38 tillo soliq to’laganlar.Akbar Zamonov va Soyibjon Tillaboyev ma’lumotlariga qaraganda 8 N. Jo’rayev – “O’zbekiston tarixi”, 2-kitob, “Sharq”, Toshkent-2011, 96-B. 11 xonlikda turli majburiyatlar doimiy yoki favqulodda soliqlarning qariyb 25 turi mavjud bo’lgan XIX asr o’rtalarida Xiva xonligida quyidagi soliqlar mavjud bo’lgan. II-BOB. XIVA XONLIGIDA SOLIQ TIZIMI VA MAJBURIYATLARNING BOSHQA XONLIKLARDAN FARQLI TOMONLARI 2.1 XIVA XONLIGIDA SOLIQ YIG’IMLARINI UNDIRIB OLISHGA BIRIKTIRILGAN SHAXSLAR Ma’lumki, Xiva xonligi tipik feodal davlat bo’lib aholining 95 foizi qishloq xo’jaligi bilan mashg’ul bo’lgan. Ekiladigan er maydonlarining aksariyati xon va beklar machit va madrasalar, katta er egalarining mulki hisoblanadi. Ekin maydonlari asosan 3 turga bo’lingan. To’lanadigan soliqning miqdori erning sifatiga va er egasining ijtimoiy-siyosiy mavqeiga qarab belgilangan. XIX asrning birinchi va ikkinchi choragiga aloqador hujjatlar nafaqat Juryon yoki Go’ja qishlog’i, balki butun xonlikning arxivi Sankt-Peterburg shahridagi Saltikov-Shedrin nomli xalq kutubxonasi fondlarida saqlanmoqda. Ular 1873 yil yoz oylarida rus askarlari Xivaning zabt etgan chog’da ataylab olib ketilgan va 1940 yilgacha hech kimga ko’rsatilmay saqlangan. Sharqshunos olimlar V.V.Bartold, P.P.Ivanov, M.Yo’ldoshev, Ya.G’ulomov, A.Boltaev, A.Abdurasulov va boshqalar ushbu arxiv hujjatlarining bir qismini o’rganib chiqdilar. Lekin bu erda saqlanayotgan qo’lyozma kitoblar, toshbosma asarlar va XIX asr o’rtalariga doir hujjatlarning 3 ming jildligini hisobga olsak, hozirgacha e’lon qilingan kitoblar 10 foizni ham tashkil qilmaydi. Ushbu qo’lyozma hujjatlarni kitob va vaqtli matbuot asarlarini varaqlab Juryon, Go’ja, Indavak, Xistiyon, Arvuk, Jindiyon kabi qishloqlarda yashagan ota-bobolarimizning XIX asr o’rtalarida va XX asr boshlarida er, suv mulki, soliq yoki navkar berish kabi ijtimoiy munosabatlarni biroz bo’lsada aniqlashga yordam beradi 9 . Masalan: 1843-1867 yillarga doir tarixiy hujjatlarda Juryon qishlog’i o’z atrofidagi barcha machitqo’mlar orasida eng salmoqlisi hisoblangan va yiliga 109 9 Ogahiy Muhammad Rizo. Riyoz ud-davla // Asarlar. - Toshkent: Fan, 1978, 49-B. 12 tillo soliq to’lagan, 36 navkar, 133 qazuvchi bergan, xo’jalik-xonadonlar soni 70 dan ortiq bo’lgan. Ma’lum bo’ladiki, qishloqdagi Ashir, Sho’rqal’a, Jo’jiqlar va Oyoq Juryon elatlari ham yagona Juryon nomi bilan atalgan. To’lanadigan soliqlar miqdori bo’yicha Go’ja ikkinchi, Arvuk uchinchi va Xistiyon qishloqlari to’rtinchi o’rinlarni egallagan. Kelib chiqishi arab yoki forslardan bo’lgan xo’jalar, xon amaldorlari, eshonlar hamda etim-esirlar er solig’idan ozod etilganlar. 1843-1867 yillarda Juryon aholisi 234 xonadonda istiqomat qilganlar. Har bir oilada o’rtacha 10 jondan yashagan deb hisoblasak qishloqda taxminan 2300-2400 kishi yashagan. 25 oila xon tomonidan turli soliq va to’lovlardan ozod etilgan. “Soliq to’lash tartibi” – deb yozadi XX asr boshlarida vohaga kelgan agronom O.Shkapskiy “Amudaryo ocherklari” kitobining 105-betida, “foydalanayotgan erning miqdoridan qat’iy nazar uch toifaga bo’linadi. Masalan: 10 tanob va undan ziyod a’lo erli xo’jaliklar, 5-10 tanob avsot (o’rta) erli va 1-5 tanob adno – sho’rxok yomon erli dehqonlarga ajratilgan 10 . 50-100 tanobdan ziyod erlilar soliqlardan butunlay ozod etilganlar. Ular uchun soliq ijrochidan undirib olinavergan. Akademik M. Yo’ldoshevning “Xiva xonligida feodal er egaligi va davlat tuzilishi” nomli monografiyasida ko’rsatilishicha 1870 yilda Xorazm qishloqlarida 23 011 xonadon bo’lgan va ular har yili 40 993 tillo pul yer solig’i to’lab kelganlar. Dehqonchilikda qullar mehnatidan keng foydalanilgan. Masalan: Hijriy 1266 yilda (1849-1850) Qizil Taqir qishlog’ida ishlatilgan qullar dehqonchiligidan 6 ming botmon (har botmon – 20kg. teng) don olingan. Hammasi bo’lib o’sha joyda 18 310 botmon g’alla yig’ib olingan. Demak, yetishtirilgan hosilning uchdan bir qismi qul mehnatini ekspluatatsiya qilish evaziga olingandir. Toshkent Sharq qo’lyozmalari institutining 33-fondida saqlanayotgan bir vaqfnomada Xiva yaqinidagi Indavak qishlog’ida machitlarga qarashli 15, Sadirxos qishlog’ida 17 tanob a’lo er bo’lganligi va ular qullar hamda xudojuylar tomonidan ko’mak (hashar) yo’li bilan ishlab hosil olinayotganligi qayd etiladi. 10 Раҳмонова Юлдузхон – “Хива тарихидан лавҳалар”, “Akademnashr”, Toshkent-2019, 72-B. 13 O’sha joydagi ikki elatning soliq daftarlarini chog’ishtirib ko’rilganda quyidagi manzara namoyon bo’ladi. Jindiyon qishlog’ida 1843 yilda yaxshi erli 22 xonadon bo’lib 37 tillo soliq to’laganlar. 1867 yilga kelib Jindiyonda yaxshi erlilar 3 oila bo’lib 23 tillo, Indavakda esa yaxshi erlilar 14-ga tushib qolganlar va 38 tillo soliq to’laganlar. Ko’rinib turibdiki, soliq undiruvchilar erlarning yomonlashuvini inobatga olmaganlar, natijada yig’ilgan soliq miqdori 23 yil davomida kamaytirilmagan. Xiva xonligi iqtisodiy hayotida qishloq xо’jaligi alohida muhim о’ringa ega edi. Xonlikda yer egaligi uch hil shaklda bо’lib, davlat yerlari, vaqf yer egaligi va hususiy yer egaligi shakllaridan iborat bо’lgan. Davlat yerlari odatda xon va uning yaqinlariga tegishli bо’lib, ular suv manbalariga yaqin hosildor yerlardan iborat bо’lgan. Davlat xazina-siga xonning shaxsiy mulki sifatida qarash hukmron edi. Xususiy yer mulklar ichida yirik mansabdor, harbiy — ma‘muriy va diniy amaldorlarga tegishli yer-mulklar katta foizni tashkil etardi. Qishloq jamolari egalik qiladigan yerlar dexqonlarga odatda 8-12 tanobdan bо’lib berilgan 11 . Vaqf yerlariga odatdagidek, masjid va madrasalarga, diniy muassasalar va qabristonlarga tegishli yerlar kirgan va ulardan olinadigan daromad shu joylarning sarf-harajati uchun sarflangan. Xonlikda, asosan, о’zbeklar dehqonchilik tumanlarida yashab kо’pchilikni tashkil qilganlar. Shuningdek, turkmanlar, qoraqal-poqlar, kam miqdorda tojiklar, eronliklar, yahudiylar, arablar ham istiqomat qilishgan. Ijtimoiy hayotda xon va uning amaldorlari va diniy ulamolarning mavqei yuqori bо’lib, iqtisodiy hayotning asosini tashkil qiluvchi yer ham asosan ular qо’lida bо’lgan. Kam yerli va yersiz dehqonlar ulardan ijaraga yer olib ishlaganlar. Sun‘iy sug’orishga asoslangan dehqonchilik mamlakat iqtisodida muhim о’rin tutgani uchun Amudaryodan chiqarilgan kanallarni qazish davlat ahamiyatiga molik ishhisoblangan. Shuningdek, chorvachilik, hunarmandchilik, savdo-sotiq ham iqtisodiy hayotda muhim о’rin tutgan. Xiva xonligi Buxoro, Qо’qon, Eron va Rossiya kabi qо’shni davlatlar bilan savdo-sotiq ishlarini olib borgan. Soliqlar barcha musulmon davlatlaridagidek 11 Абдурасулов Абдулла - ” Хива ” этнографик очерк , “ Узбекистон ” нашриёти , Тошкент -1996, 105-B. 14 xiroj, zakot, boj va jizyadan iborat bо’lgan. Shu bilan majburiy mehnatning ba‘zi turlari amalga oshirilgan. Voha iqtisodining asosini dehqonchilik va chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq tashkil etib, dehqonchilikda Amudaryoning quyi oqimidan olingan kо’plab kanallar va ariqlar muhim о’rin tutgan. Bu ariq va kanallar orasida eng yiriklari quyidagi sug’orish shaxobchalari edi - Pitnak kanali, Polvon kanali, G’azovot kanali, Shohabbaz kanali, Yarmish kanali, Qilich Niyoz biy kanali, Qorakо’z kanali, Arna kanali, Bо’zsuv kanali, Suvvoli Xon kanali210. XIX asrning 50-yillarida Kaltaminor, Bog’yop, Amirobod, Saribiy kanallari va boshqa bir qator katta-kichik sun‘iy sug’orish inshootlari barpo etildi 12 . Bulardan tashqari yana kо’plab о’rtacha kattalikdagi va uzunlikdagi sug’orish kanallari va ariqlari ham voha dexqonchiligi uchun qо’l kelgan. Qishloq xо’jaligida paxta, sholi va ekinlar yetishtirish, bog’dorchilik va poliz ekinlari ekish keng tarqalgan va rivojlangan edi. Biroq xonlik xududlarida ipakchilik yaxshi rivojlanmagan edi. О’troq aholi ham о’z xо’jaliklarida chorva mollari boqsalarda, biroq chorvachilik mahsulotlariga bо’lgan asosiy talablarini chorvadorlar tomonidan yetishtirilgan mahsulotlar yordamida qondirganlar. Chorvachilikda asosan bir о’rkachli tuyalar, ot va qо’y boqilgan. Asosiy sug’orish manbai Amudaryo edi. U Hinduqush tog’ining 4000 metr balandlikdagi Shimoliy yonbag’ridan boshlanib, Pomirdaryoga kelib qо’shilguncha Vaxandaryo deb ataladi. Pomirdaryo Vaxshga kelib quyilguncha Panjdaryo deb ataladi. Ular: Vaxandaryo, Pomirdaryo, Gung, Bartangdaryo va Vang. XVIII asrning 70- yillarida Davkar kо’liga quyiladigan irmoqlarda tо’g’onlar qurildi. Ayni vaqtda Amudaryo deltasidagi aqoli yangi ariqlar ochib, Chumanoy va Changli Posu irmoqlaridan g’arb tomondagi yerlarda ekin ekilgan. XIX asrning birinchi yarmida bir qancha kanallar qurilgan. 1815 yilda Daryolikning о’ng sohilidagi yerlarni sug’orish uchun Qilich Niyozboy katta kanali qurilgan, 1831 yilda Kо’hna Urganchni sug’orish uchun Lavzan kо’lidan ariq chiqarilgan, 1846 yilda kanaldan chiqarilgan suv Amudaryoning eski о’zaniga yetib kelgach, bu yerda tо’g’on qurilib, Kо’hna Urganch janubidagi yerlarni 12 A. Doniyorov – “Markaziy Osiyo xalqlari tarixi”, darslik, “Book Trade”, Toshkent-2022. 86-B. 15 sug’orish imkoni yaratildi, 1847 yilda bu yerdagi kanallar kengaytirildi va uzaytirildi. Amudaryo oqimining doimo о’zgarib turishi, uning toshqin vaqtlari keltiradigan tashvishlari serloyqa Amu suvining arna va ariqlarga qum uyumlarini tо’plash maqalliy deqqonchilik uchun har yili qо’shimcha meqnat sarflanishini talab etgan ayniqsa, Amudaryoda aprel, may, iyun oylari suv toshqini kо’p bо’lgan. Toshqinlar paytida qudratli daryo oqimi qirg’oqdagi sun‘iy inshootlarni, uy hovlilarni, ekin dalalarini yemiradi, qishloq va tо’qayzorlarni suv bosib ketar edi. Bunday ofatdan saqlanish uchun aholi daryo bо’ylab tuproqdan katta damba (qachi) tiklaganlar. Aksincha suv tanqis bо’lgan paytda sun‘iy kanallarning saqasiga qо’shimcha inshootlar qurganlar. Masalan, Xivaning asosiy suv manbai - Polvonyonda suv yetmaganda ishlatish uchun 6 ta saqa qurilgan - Toshsaqa, Piryongan, Chag’allaqarka, Xavazak (Beshariq), Kacheneva va Tо’g’riteshik. Bundan tashqari, qishda va erta bahor paytlari barcha suv tarmoqlarini, ayniqsa, boshkanal va yoplarni bir necha marta qazib chuqurlashtirganlar, qо’shimcha dambalar qurganlar. Qо’shimcha kanal. arnalar qazish, ularni ta‘mirlash, yо’llarni va qal‘alarni tuzatish kabi turli jamoatchilik ishlari majburiy tarzda о’tkazilgan.214 Bunday ishlar erta bahorda boshlanib 12 kun yoki undan kо’proq vaqt davom etgan. Har 10 tanob yer ―bir suv qisoblanib, bir qazuvchiga ajratilgan. Agar yer hajmi undan oz bо’lsa, bir necha deqqon xо’jaligi birikib suv jamoasi (jabdi)ni tuzib bir qazuvchini о’zlari odatda 20 tadan birikib, bir guruh tashkil qilganlar va har guruh о’z orasidan rais (jabdi boshi), jamoa ishlarini bajaradigan xizmatkor va qо’shchini saylagan. Bunday ishlar suv ochilguncha bahor paytida о’tkazilgan. Zarur oziq-ovqat, ish qurollarini har bir qazuvchi о’zi keltirgan. Undan tashqari har qazuvchi maxsus soliq ―afanak puli tо’lagan. Har bir jabdiga muayyan ariq (yon) qismi ajratilgan. Qazuvni boshqaruvchi xon amaldorlari (sohibkor) tayinlangan unga har qishloqning vakili (yasovul) bо’ysungan. Xiva xonligida suv inshootlarini ta‘minlash va tozalash uchun 700 mingga yaqin ishchi kuni sarflangan. Suv taqsimoti muayyan tartibda maxsus ma‘muriyat (mirobchilik) tomonidan boshqarilgan. Qazuv odatda suv boshidan boshlangan. 16 XIX asrda Xiva xonligining 380 ming botmon sug’oriladigan yerining 100 ming botmonidan kо’prog’i xon, tо’ra, katta amaldorlar va mulkdorlarning boshqa toifalariga tegishli edi. Yer sug’orilgan - axya va sug’orilmagan - adra yerlarga bо’linar edi. Dashtlar, tо’qaylar, botqoqliklar va yaylovlar adra yerlariga kirar edi. Davlatga qarashli yerlar podsholik yoki amlok yerlari deb atalardi. Ularga ijarachi deqqonlar ishlov berardi. Bundan tashqari yarimchilar qam bor edi. Ular ijara uchun xosilning yarmini berardi. Hunarmandchilik ham xonlik iqtisodiy hayotida alohida о’ringa ega bо’lib, hunarmandchilik va halq amaliy san‘atning Xiva xonligi xududdarida о’ziga xos maktabi yaratilgan edi. Xonlikda har bir shaharda kо’plab hunar turlari bilan shug’ullanuvchi hunarmandlar mavjud edi. Ular faqatgina ichki bozorni о’z mahsulotlari bilan ta‘minlabgina qolmasdan, balki tashqi savdoga ham ajoyib hunarmandchilik mahsulotlarini chiqarar edilar. Tashqi savdoda chetdan qо’rg’oshin, mis, temir, chо’yan kabi metallar va metall buyumlar asosan Rossiyadan, oltin, kumush, hunarmandchilik mahsulotlari hamda qishloq xо’jalik mahsulotlari Buxoro, Qо’qon, Eron va Rossiyadan keltirilgan va о’z navbatida Xiva xonligida ham chetga shunday mahsulotlar va nafis hunarmandchilik mahsulotlari chiqarilgan 13 . Xivalik savdogarlar tranzit savdo aloqalarida ham faol ishtirok etganlar va bu yerlardan о’tadigan savdo karvonlaridan olinadigan boj yig’imlari ham xonlik xazinasiga kattagina daromad keltirib turgan. Xiroj va zakot kabi asosiy soliqlardan tashqari turli yig’imlar va majburiyatlar mavjud bо’lgan. Davlat soliqlaridan ruhoniylarning ayrim vakillari, katta amaldorlar, tarxon yorliqlari egalari va boshqalar ozod etilardi. Masalan, 1826 yilda Olloqulixon imtiyozlar beradigan tarxon yorliqlarini bir necha hojilarga berdi. Soliqlar va majburiyatlarning uncha tо’liq bо’lmagan rо’yxatiga begar - 12 kunlik davlat mehnat majburiyatiga (har bir xonadondan bir kishi) jalb etilardi. Qazu-butun qishloq aqolisini katta va boshqa kanallarning bosh hamda yuqori qismini har yili tozalashga safarbar etish, ichki qazu yoki obxо’ra qazu-kanallarning taqsimlagich tarmog’ini har yili tozalash, qachi - himoya dambalari qurish yoki ularni 13 Маньковская Л.Ю. Хива Хоразм наққошлиги хазинаси. Альбом. – Тошкент Дрезден, 1982 , 53-B. 17 mustahkamlashga safarbarlik, salg’ut-yer solig’i, alg’ut-bir tо’la soliqlar, miltiq puli-aholidan qurol xarid qilishga pul yig’ish, arava oluv-aqoli aravalarini davlat ishlariga safarbar qilish, ulog’ tutu-aqoli otlari va tuyalarini safarbar etish, qо’nalg’a-amaldorlarga turar-joy berish, sо’ysun-qо’nalg’a chog’ida uy egasiga qarashli qо’y yoki buzoqni sо’yib, mehmondorchilik qilish, chopar puli-soliqlar yig’ish xabarini yetkazganlik uchun haq tо’lash, afanak pulibegar xabarini yetkazganlik uchun haq tо’lash, chibik puli-ommaviy ishlardan ozod etilganlik uchun haq tо’lash va boshqalar 14 . Boshqa bir manbada XIX asr о’rtalarida Xiva xonligida quyidagi soliqlar rasm bо’lganligi kо’rsatib о’tiladi217: Begor – ishlab berish solig’i. ―hashar, qazuv – 12 kunlik majburiy xizmat, olg’ut - bir yо’la olinadigan soliq, solg’ut solig’i, miltiq solig’i – qurol solig’i, uloq tutuv – ot-uloq sayil puli, qо’nolg’a- qо’noq solg’uti (mehmon), sо’ysun solig’i – jonlig’ sо’yib osh berish, chopar puli – xabar solig’i (pochta), tarozi puli – tag-joy solig’i, mirobona – mirob solig’i, darbozabon puli – bozorga kirish puli, otlanuv puli – shikor yoki safar puli, ipak puli – 40/1 qism zakot, mir tuman – hoqim tо’ra solig’i, shig’ovul puli – yо’l puli, qorovul puli – soqchilik haqi, pul solig’i – hazinachi puli, qurubon puli – tо’qay puli, mushribona – hosil nazoratchisi haqi, afanak puli – yerni bо’sh qoldirgani jarimasi, chuvik puli – (aniqlanmagan), olomon puli – jarima, tutun puli – yong’in havfsizligi kabi soliqlar. Odatda meyorlarga muvofiq soliq olinmasdan amaldorlar va soliq yig’uvchilar hisob-kitoblarni har qanday qilib bо’lsa ham chalkashtirar hamda soliq tо’lovchi aholidan kо’proq soliq olishga intilardi. Masalan, begar belgilangan qoidaga kо’ra 12 kundan oshmasligi kerak bо’lsa-da, amalda 15-20 kun va hatto 50 kun davom etar edi. Deqqonlar о’zlari foydalanadigan kanallarning taqsimlagich tarmog’ini tozalashdan tashqari, daromadidan navkarlar foydalanadigan kanallarni ham tozalashlari kerak edi. XIX asrning boshlarida Muhammad Rahimxon I о’tkazgan soliq islohoti natijasida soliqlar pul bilan undirilib, davlat xazinasiga topshiriladigan bо’ldi. Soliq miqdori dehqonlarning yer maydonlari hajmiga nisbatan olinishi belgilandi. 14 Худойберганов К . Хива дунёдаги энг кўҳна қалъа . - Тошкент , 2012, 69-B. 18 Jumladan, yer 10 tanob (4 ga)dan ortiq bо’lsa, soliq 3 tilla, 5-10 tanobgacha - 2 tilla, 5 tanobdan kam bо’lsa, yiliga 1 tilla qilib belgilandi. Ammo yersiz hamda davlat yerlarida chorikor bо’lib ishlaydigan dehqonlar ham soliq tо’lashga majbur edilar. Agar 15 tanob yerda chorikor bо’lsa, 34 tanga, 10 tanob yerga - 34 tanga yoki 3 dan 2 qismi, 5 tanob yerda bо’lsa, 34 tanga yoki 3 dan 1 qismi mikdorida soliq tо’langan. Albatta, Xiva xonligida soliqlarning turlari, mikdori, undirilish tartibi hamma davrda ham bir xil bо’lgan deyish qiyin. Lekin hukmron sulolalar va ularning vakillari о’zgarib turgan bо’lsa-da, bu yerda soliq tizimi boshqa xonliklardagidan kо’p farq qilmagan. Hunarmandlar dо’kon yig’imi, tagijoy, bozor о’rnidan foydalanganlik solig’i, kiroyi asbob ijarasi solig’i tо’lashga majbur bо’lganlar. Masalan, xon amaldorlariga sovg’a qilish uchun buyumlar yig’imi о’tkazilgan. Pulli tо’lovlardan tashqari, turli mahsulot tо’lovlari ham bо’lgan. 2.2 XIVA XONLIGIDA YERGA EGALIK QILISH SHAKLLARI VA SOLIQ TURLARI Xorazm dehqonchiligida eng qiyin muammo tuproqni ishlash va uning hosildorligini saqlash muammosi bo‘lgan. Xorazm sharoitida yerni sug‘orish ham qiyin muammo edi. Xorazmda ko‘p yer bo‘lishiga qaramay, har bir dehqon 19 Amudaryoga tutashgan yerning har bir qarichi uchun qattiq kurash olib borar edi48. Daryo chetidan uzoqlashgan sari yer ishlanmas va ekilmasdan qola berar edi. Bunday yerlarga faqat suv jon kirgizishi mumkin edi. Xorazmda yerlar ikki usul bilan chig‘iriq bilan va chig‘iriqsiz sug‘orilar edi. Chig‘iriqsiz sug‘oriladigan yerlarga suv daryolardan ariqlar orqali chiqarilar, ariq suvlari yerlarning nishabiga qarab oqar edi. Yerni chig‘riq (chig‘ir) bilan sug‘orilgan taqdirda buning uchun daryoga katta chig‘iriq o‘rnatilar, bu chig‘iriqni suvning oqishi harakatga keltirmay, balki ot, ho‘kiz yordami bilan harakatga keltirilar, kichikroq chig‘irlarni esa odamlarni o‘zi aylantirib, harakatga keltirar edi. Tabiiyki, sug‘orish inshootlarini muttasil ta'mirlab turish va yangi inshootlar qurish, katta sug‘orish tizimlarini qurishda ishni tashkil etish uchun juda ko‘p mablag‘ va kuch sarflash zaruriyati tug‘ilar edi. Shu sababli Xorazm vohasida davlat hokimiyati qanchalik barqaror bo‘lsa, sug‘orish tizimi shu qadar keng miqdorja olib borilar va foydalaniladigan yerlar ham shunchalik ko‘payar edi 15 . 1860 yillarda qurilgan Daryoliq kanalining Yormish va Qilichniyozboy ariqlari oralig‘idan Amudan chiqqan suvni butun o‘zani bo‘ylab, Ko‘hna Urganchdan yuqorida Lavzan ariqqa quyilgan joyigacha uchta to‘g‘on qurilgan. Birinchi yuqori to‘g‘on mayli janganl mavzesida joylashgan edi. Bu joyda suv to‘g‘on orqali dam qilinib, hozirgi xonning amakisi (Muhammad Rahimxon Feruzning amakisi) amirulumaroga qarashli yerlar aynan shu yerdan sug‘oriladi. Shu sababdan ham to‘g‘onning nomi ham Amirulumaro to‘g‘oni deb ataladi50. Ollohqulixon (1825-1842) taxtga o‘tirgandan keyin, 1839-1840 yili Munisning shogirdi va uning tarbiyasini olgan Ogahiyni chaqirib, 1813 yil voqyealarini bayon etishi bilan uzilib qolgan “Firdavs ul-iqbol” asarini davom ettirishni buyuradi. Ogahiy 1813 yildan boshlab Xorazmda sodir bo‘lgan voqyealarni yoza boshlaydi. “Firavds ul-iqbol” uzoq davrni qamrab olgan bo‘lib, Markaziy Osiyo, ayniqsa, Xiva xonligi tarixini o‘rganishda qimmatli manbadir. Asarda Xorazmning qadimiy davri bilan bir qatorda, Xiva xonligining 1825 yilgacha bo‘lgan siyosiy 15 Ртвеладзе Э.( Мамбетуллаев М. Древняя и средневековая Хива. Основнье периодь, Исторического развития // Хива - город тьсячьг куполов. - Ташкент; Шарк, 1996, C . 48 20 tarixi bayon etilgan, toj-taxt, boylik uchun olib borilgan kurashlar va shuningdek, Xiva xonlarining turkman va qoraqalpoq xalqlari bilan bo‘lgan munosabatlari haqida ham ko‘plab ma'lumotlar keltirilgan 16 . XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida davlat hokimiyatining markazlashuvi bilan Xiva xonligida irrigatsiya qurilishiga yanada e'tibor kuchayadi. “Firdavs ul- iqbol” asarida qayd qilinishicha xonlikda yangi yerlarni o‘zlashtirish munosabati bilan 1808-1815 yillarda Qilichniyozboy, 1838-1839 yillarda Toshsoqa kanallari qurilgan. Xonlikning asosiy boyligi yer hisoblanardi. Bu Yei»lar sug’oriladigan (axya) va sug’orilmaydigan (adra) yerlardan iborat edi. Egalik shakliga ko’ra, Xiva xonligining yerlari ham uchga bo’lingan. 1. Davlat yerlari (podshohi). 2. Xususiy mulk (xususiy yerlar). 3. Vaqf yerlari. Xon va uning qarindoshlari, oliy martabali boshqa turli amaldorlar, ruhoniylar, savdo-sotiq tabaqalari barcha yerlarning deyarli yarmiga egalik qilishgan. Amaldorlarning yerlari 2–3 ming tanobni tashkil etgan. Xon va uning qarindoshlari undan ham katta hajmdagi yer maydonlariga egalik qilishgan. Qolgan yerlar davlat ixtiyoriga olingan (vaqf yerlaridan tashqari). Davlat yerlarida va xususiy mulk yerlarida ijarachi dehqonlar mehnat qilganlar. Ijara yerlarining hajmi 10 tanobgacha bo’lgan. Xon va boshqa xususiy mulk yerlarida dehqonchilik qiluvchilar yarimchilar deb atalgan. Bunday deb atalishiga ular yetishtirgan hosilning yarmini ijara haqqi uchun berganliklari sabab bo’lgan edi. Xonning qarindoshlari o’z xususiy yerlaridan davlatga soliq to’lamas edilar. Davlat soliqlaridan ruhoniylar, katta amaldorlar, tarxon yer olganlar ham ozod etilgan edilar. Mayda yer egalari tobora xonavayron bo’lib borganlar. Oxir-oqibatda, ular yerlaridan judo bo’lganlar. 16 M. Matniyozov – “Xorazm tarixi”, 2-jild, Urganch-1997, 67-B. 21 Shaharlarning iqtisodiy taraqqiyotdan orqada qolishi, yirik sanoatning mutlaqo yo’qligi oqibatida G’arbiy Yevropa davlatlarida yersiz dehqonlar shaharga ish izlab borishdek imkoniyatga ega bo’lmagan. Oqibatda, ular qishloqda qolishga majbur boiganlar. Suv tanqisligi tufayli dehqonchilik qiyin sharoitda olib borilardi. Shu boisdan Amudaryodan suv chiqarishga e’tiborberildi. XVIII asr 70-yillarida Davkor koli yonida kanal, XIX asr boshlarida esa Lavzan kanali, Qilich Niyozbiy kanali, Katta Xonobod kanali qurildi. Bu tadbirlar yerlarni sug’orish holatini yaxshilashga ko’maklashdi 17 . Xiva xonligida soliq va majburiyatlar haddan tashqari ko’p bo’lgan. Asosiy soliq salg’ut, ya’ni yer solig’i edi. Bundan tashqari, salgut (bir yo’la to’lanadigan soliq), miltiq puli (qurol sotib olish uchun aholidan yig’iladigan jarima), arava oluv (aholining qo’lidagi aravalarini davlat Ishlariga safarbar etish), uloq tutuv (aholining qo’lidagi otlar va tuyalarni safarbar etish), qo’nalg’a (elchilar va amaldorlarga ko’chib o’tish uchun joy berish), so’ysun (qo’nalg’a chog’ida amaldorlarni mehmon qilish uchun mol so’yish), chopar puli (soliq yig’ish xabarini yetkazuvchilar uchun haq to’lash), tarozuyona (tarozibonga to’lov haqi), mirobona (mirob uchun yig’im), darvozabon puli (yukni o’tkazganlik uchun shahar darvozasi qorovuliga to’lanadigan haq), mahalliy hukmdorga haq to’lash, qorovulga haq to’lash, pul solig’ini qabul qilayotganda xazinachiga haq to’lash, qo’riqbonga (o’rmon yoki yaylov nazoratchisiga) haq to’lash, mushrifona (hosilni tekshiruvchi va uning miqdorini aniqlovchi amaldorga haq to’lash), afanak puli (begar majburiyatini o’tash haqida xabar berganlik uchun to’lanadigan haq), chibik puli (ommaviy ishlarda qatnashishdan ozod etilgani uchun to’lanadigan haq), ruhoniylarga to’lanadigan haq. Ko’rinib turibdiki, mehnatkash xalq 18 ta soliq va boshqa to’lovlar to’lagan. Hunarmandlar, tashqi savdo bilan shug’ulla-nuvchi savdogarlar, chorvadorlar zakot to’lashgan. 17 Ogahiy Muhammad Rizo. Riyoz ud-davla // Asarlar. - Toshkent: Fan, 1978, 58-B. 22 Muhammad Rizo Ogahiy (1809-1874) buyuk shoir, muarrix, iste'dodli tarjimon va davlat arbobidir. U Xorazmda Xiva xonligining poytaxti Xivadan 7-8 chaqirim uzoqlikdagi Qiyot qishlog‘ida tavallud topdi. Dastlabki ma'lumotni Qiyot qishlog‘ida olgach, Xiva madrasalaridan birida o‘qishni davom ettirdi. Muhammad Rizoning ma'naviy kamolotida amakisi – shoir, ulug‘ murabbiy Shermuhammad Munis (1778-1829) alohida o‘rin tutadi. Munis xon saroyida katta va mas'uliyatli lavozim – mirob lavozimida edi. Uning vafotidan so‘ng – 1829 yildan Ogahiy saroy ishlariga aralasha boshladi. Xiva xoni Olloqulixon uni mirob lavozimiga tayinlaydi. Saroydagi bu mansab ilm-fan, adabiyot va san'at shaydosi bo‘lgan Ogahiyning anchagina vaqtini band qilar edi 18 . Ogahiy buyuk lirik shoir edi. U “Ta'iz ul oshiqin” (“Oshiqlar tumari”) nomli hajman katta bo‘lgan devrn tartib qildi. “Bayozi mutafarriqai forsiy” majmuasini tuzgan. Ogahiy zabardast muarrix sifatida o‘z salaflari Abulg‘ozi Bahodurxon, Shermuhammad Munis Xorazmiy kabi mutafakkirlar an'analarini davom ettirdi. U ustozi Munis tugatishga ulgurmagan Muhammad Xovandshoh Mirxondning “Ravzat us-safo” asarining birinchi jildi tarjimasini, “Firdavs ul iqbol” tarixiy asarini Olloqulixon topshirig‘iga binoan oxiriga yetkazdi. Bundan tashqari u o‘zi “Riyoz ud-davla”, “Zubdat ut-tavorix”, “Shohidi iqbol”, “Jome'ul voqyeoti sultoniy”, “Gulshani davlat” nomli yirik ilmiy-tarixiy asarlar yaratdi. Ularda 1813- 1873 yillar mobaynida O‘rta osiyoda ro‘y bergan tarixiy voqyea-hodisalar xronologik izchillikda bayon etiladi. Tarixiy asarlarda Ogahiy tasvirlayotgan ko‘p voqyealarning shohidi bo‘lganligi yoxud ishonchli manbalarga asoslanganligi ko‘zga yaqqol ko‘zga tashlanadi. Muarrix asarlarida badiiy ijodning ko‘plab namunalaridan, hikmatli so‘zlar, xalq maqollari, iboralari kabi xalq og‘zaki ijodiga mansub bo‘yoqlardan mohirona foydalandi. Ogahiy musulmon Sharqi mutafakkirlari asarlaridan yigirmadan ortig‘ini katta mahorat ila o‘zbek tiliga tarjima qilindi. Mutafakkir o‘zining “Ta'viz ul-oshiqin” devonining “Debocha”sida ularning ro‘yxatini keltirib o‘tadi. Bu asarlar Kaykovusning “Qobusnoma” asariga 18 Абдурасулов Абдулла - ” Хива ” этнографик очерк , “ Узбекистон ” нашриёти , Тошкент -1996, 71-B. 23 aloqasi bo‘lmasa-da, ularning Ogahiy tomonidan tarjima qilingan qismlar “Qobusnoma” va Ogahiyning tarjimonlik faolyatining alohida jihatlarini yortishda yordam beradi 19 . “Guliston” – Shayx Muslihiddin Sa'diyning 8 bobdan iborat bo‘lgan didaktik asari bo‘lib, unda umumbashariy orzular ta'limiy-tarbiyaviy hikoyatlarda bayon etilgan. Ogahiygacha bu asar 14 asr oxirida Sayfm Saroyi tomonidan o‘zbek tiliga “”Gulistoni bit turkiy” nomi bilan erkin tarjima qilingan. 1909 yilda Toshkentda Murodxo‘ja domla Solihxo‘ja o‘g‘li ham tarjima qilgan va madrasa talabalariga qulay bo‘lsin uchun katta sharh bilan ta'minlagan. Asar “G‘ulomiya” matbaasidan bosmadan chiqqan. Keyinchalik G‘afur G‘ulom, Shoislom Shomuhamedov, Rustam Komilovlar o‘zbek tiliga tarjima qildilar. 1913 yilda atoqli pedagog, shoir Abdulla Avloniy Sa'diyning “Guliston” asariga nazira sifatida “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini yaratdi52. Ogahiy Sa'diyning “Guliston” asarini 19862-1863 yillarda o‘zbek tiliga tarjima qilgan. “Axloqi Muhsiniy”– XV asrda yashab, ijld qilgan allomalardan biri, Alisher Navoiyning do‘sti Kamoliddin Xusayin Voiz Koshifiy (1440-1504) tomonidan yozilgan ta'limiy-ma'rifiy asar. Bu asarda ta'lim-tarbiya, bola arbiyasida ota-ona, mualimning o‘rni kabi masalalar keng yoritilgan. Xusayn Voiz o‘z davrining yirik axloqshunos oliim, voizlardan bo‘lib, “Anvari Suhayliy” (“Kalila va Dimna”ning fors tilidagi tarjimasi), “Futuvvatnomai sultoniy” kabi inson kamoloti haqidagi asarlari mavjud Ogahiy “Axloqi Muhsiniy” asarini umrining oxirida 1873 yilda o‘zbek tiliga o‘girgan. “Daloyil ul hayrot”– XV asrda yashab faoliyat ko‘rsatgan aqidashunos Muhammad ibn Sulaymon Juzuliyning Muhammad payg‘ambar va uning sahobalari, avliyolari hayot haqida hikoya qiluvcht rivoyatlar, madhiyalar to‘plami bo‘lib, asar daloyilxon - talabalar uchun asosiy qo‘llanma bo‘lgan. Ogahiy ushbu asarni Fasix al Qasriy tomonidan usmonli turk tiliga qilingan sharhini 1870 yilda tarjima qilgan. “Zubdat ul-hikoyat” (“Hikoyalar sarasi”) – Boburiyzoda Avrangzeb hukmronligi davrida Hindistonda yashab ijod qilgan tarixichi olim Muhammad 19 Y. G’ulomov – “Xorazmning sug’orilish tarixi”, Toshkent-1959, 84-B. 24 Vorisning tarixiy-badiiy, axloqiy asari hisoblanib, undagi axloqiy ta'limiy hikoyatlar podshoh Avrangzeb – Olamgir faoliyatiga bog‘liq holda tasvirlangan. Asarning Ogahiy tarjimasi O‘zR FA Sharqshunoslik institutining qo‘lyozmalar fondida saqlanmoqda. “Badoe ul –vaqoe” (“Go‘zal voqyealar”) –Zayniddin Mahmud ibn Abdujalil Vosifiyning memuar asari. Unda Ibn Sino, Ulug‘bek Mirzo, Muhammad Havofiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Husayn Boyqaro kabi olim va shoirlar, davlat arboblari haqida nihoyatda qizikarli hikoyatlar keltirilgan. Asrlar davomida bu go‘zal asar yYevropa va rus sharqshunoslari B.A.Dorn, V.V.Bartold, A.Yu.Yakubovskiy, ye.E. Bertelslar e'tiborini qozonib kelgan. 1961 yilda Moskvada professor A.N.Boldirev “Badoe ul-vaqyeo”ning ilmiy-tanqidiy matnini nashr ettirdi. Ogahiyshnos olim, professor Fathulla G‘anixo‘jaev ushbu asarning Ogahiy tarjimasini topishga muvaffaq bo‘ldi. Ogahiyning xonlikda, ayniqsa, Muhammad Rahimxon Feruz oldida e'tibori nihoyatda yuqori edi. Faqat “Qobusnoma”ni emas, balki shayx Muslihiddin Sa'diyning “Guliston” asarini ham shahzoda Feruz topshirig‘iga binoan tarjima qildi 20 . Ogahiy va Feruz munosabatlari ko‘proq Navoiy va Husayn Boyqaro munosabatlarini eslatadi. 1863 yili Feruzning otasi Sayyid Muhammad vafot etadi. 19 yoshli Muhammad rahim Xiva xonligi taxtiga ko‘tariladi. Uning saltanat sohibi bo‘lishi toj-taxt uchun kurashlar, xunrezliklar bilan emas, balki saroy ahillarining “shuaro va fuzalo xayl”ning hohish irodasi bilan amalga oshdi. Bu holni Muhammad Yusuf Bayoniy “Shajarai Xorazmshohiy” asarida katta mamnuniyat bilan tasvirlaydi. Saltanat sohibini qutlash, bu voqyeaga bag‘ishlab tarix va qasida bitish Muhammad Rizo Ogahiy zimmasiga tushadi. Chunki o‘sha davrdagi saroydagi eng martabali inson Ogahiy edi. Uning 92 baytdan iborat Muhammad Rahimxon II – Feruzga bag‘ishlab yozgan 92 baytdan iborat “Ma'vizatnoma”si Bayniyning asarlarida qayd etilgan. Unda shoir yosh xonga davlatni adolat bilan boshqarish haqida pand-nasihatlar qiladi, buning uchun u tarixda o‘tgan 20 Ogahiy Muhammad Rizo. Riyoz ud-davla // Asarlar. - Toshkent: Fan, 1978, 58-B. 25 hukmdorlar faoliyatini taxt sohibi ko‘z o‘ngida jonlantiradi, ularning olib borgan ishlaridan to‘g‘ri xulosa chiqarishga dav'at etadi. Chunki u umri davomida yetti xon hukmronligini o‘z boshidan kechirdi. Ogahiy davlatni adolat bilan boshqarishda zarur bo‘lgan fazilatlar bilan birga, saltanatni parokandalikka olib boruvchi illatlar haqida ham ogohlantiradi 21 . “Qobusnoma”ning o‘zbek tiliga tarjima qilinishida o‘sha davrda 16 yoshli shahzoda bo‘lgan Muhammad Rahim Feruz (1844-1910)ning xizmatlarini ham alohida ta'kidlab o‘tish lozim. Muhammad Rizo Ogahiy o‘z shogirdi yosh yigitcha valiahd Muhammad Rahim haqida gapirib, har qanday o‘yin-kulguni yig‘ishtirb qo‘yib, “kitobxonliqqa, ma'nidonliqqa” mashg‘ul bo‘lganini, ushbu “Nasihanoma”sini shahzodaning topshirig‘i bilan tarjima qilganini ma'nuniyai bilan izhor qiladi. “.....ul shahzodai ozodaning nazari anvori mutolaasiga yetishdi va musaffo xotiriga uni turkiy til bila tarjima qildirmoq tamannosi tushdi. Bu bandai faqir Muhammad Rizo Ogahiy edi....” Muhammad Rahimxon 47 yil Xorazm vohasida davlat boshqardi, Shuning o‘ziyoq uning katta salohiyatli sultonligini, adolatparvar, ma'rifatparvar xon ekanligini ko‘rsatadi. Feruz Xiva tarixining eng og‘ir va xalq, mamlakat uchun eng tahlikali davrida – Rossiya imperiyasining mudhish istilosi yuqori bosqichga ko‘tarilgan davrda xonlik qildi. Ogahiyning “Qobusnoma”ni tarjima qilishi uning keyingi she'riyat ijodiga ham katta ta'sir ko‘rsatgan. Alalxusus, asardagi umubashariy g‘oyalar uning ba'zi she'rlariga ko‘chib o‘tgan. Shoirning “Ustina” radifli g‘azalida Kaykovusning adolatli humronligi tarannum etilgan.XIX asrda O’rta Osiyo xonliklari agrar davlatlar edi. Aholining ijtimoiy iqtisodiy ahvoli, yerga egalik tartiblari qandayligi, to’lanadigan soliq va to’lovlarning miqdori bilan belgilangan. Bu davrda yerlarning asosiy qismi, ayniqsa, ekin maydonlari xon, uning qarindosh va yaqinlari hamda bir qancha katta yer egalari qo’lida bo’lgan. Aholining aksariyati katta yer egalariga tegishli ekin maydonlarida mehnat qilganlar. Dehqonlar ijaraga 21 Раҳмонова Юлдузхон – “Хива тарихидан лавҳалар”, “Akademnashr”, Toshkent-2019, 93-B 26 olgan yerlari uchun bir qismi (ko’p hollarda hosilning 1/5 yoki 1/3 qismi) ni xiroj sifatida to’laganlar. Xiva xonligida ijaraga yer olgan dehqonlar “yarimchi” deb atalgan. Chunki ular olingan hosil yarmini ijara haqqi qilib to’lagan. Buxoro amirligi, Xiva va Qo’qon xonliklarida yerga egalik qilish shakllari deyarli bir xil edi. Ular uch turdagi yer egaligidan iborat bo’lib, amlok – davlat yeri, mulk – xususiy yerlar, shuningdek masjid va madrasalar, diniy muassasalarga qarashli – vaqf yerlari hisoblangan. Xonliklardagi yirik amaldorlar, harbiy sarkardalarga davlat tomonidan yerlar in’om etilgan. Vaqf yerlaridan olinadigan foyda hisob kitobi va taqsimoti bilan mutavalli shug’ulllangan. Aholi soliq va to’lovlarni mahsulot yoki pul ko’rinishida to’lagan. Bundan tashqari sug’orish insshootlari, yo’llar, ko’priklar qursih va ularni ta’mirlash kabi ishlarni majburiyat tarzida bajarganlar. Mehnat majburiyati aholinign ishlab berishi bo’lib, bu begar deb ham nomlangan. Bu davrda aholidan xiroj, zakot, suv, tegirmon, tuz, mulk, tomorqa, bog’ solig’I va boshqa soliqlar yig’ilgan. Xiva xonligida asosiy soliq solg’ut deb atalgan. Harbiy majburiyatda har bir erkak kishi oziq ovqati, qurol aslahasi bilan qatnashishi kerak bo’lgan. Chorvador aholi chorva mollaridan zakot solig’I, yaylov va suvdan foydalanganligi uchun ham Bu davrda shahar aholisi hunarmad va savdogarlardan savdo puli,do’kon puli, tarozi puli kabi soliqlar olingan. soliqlar to’lagan. XULOSA Xiva xonligida soliqlar tizimi tashkil etilgan shahar iqtisodiyati va jamoati uchun muhim ahamiyatga ega. Bu tizim, moliyaviy resurslarni to'plash va ularni boshqarishning asosiy usullaridan biridir. Xiva xonlidagi soliqlar tizimi, shahar iqtisodiyoti va jamoatini qo'llab-quvvatlash, moliyaviy ravishda to'plash va boshqarish jarayonini o'rganib, o'stirish uchun muhimdir. Soliqlar tizimi, shahar tarkibidagi iqtisodiy tashkilotlarning faoliyatini amalga oshirish, davlat budjetini to'plash, moliyaviy barqarorlikni ta'minlash, jamoat xizmatlarini ko'rsatish, va boshqa maqsadlar uchun moliyaning jalb qilinishi jarayonlarini boshqaradi. 27 Xiva xonlidagi soliqlar tizimi, qonunlar, tartibot va huquqiy usullar orqali boshqariladi va o'rganiladi. Soliqlar to'g'risidagi qonunlar va qoidalar o'z ichiga jamoatning iqtisodiy qonunlariga mos ravishda muammolarni hal qilish, moliyaviy barqarorlikni ta'minlash va xizmatlarni ko'rsatish uchun kerak bo'lgan mablag'larni jalb qilish, shuningdek, soliqlarni to'lash jarayonini boshqarish uchun kerak bo'lgan boshqaruv usullarini belgilaydi. Jamiyat va iqtisodiyatning o'zgaruvchanliklariga qarab, Xiva xonlidagi soliqlar tizimi ham o'zgarib turishi mumkin. Bu tizimning rivojlanishi, yangi texnologiyalarning qo'llanilishi, boshqarish usullarining o'zgarishi, soliqlarni to'lash jarayonining avtomatlashtirilishi va boshqalar kabi jarayonlar natijasida o'zgarishi mumkin. Bundan tashqari, soliqlar tizimi doimiy ravishda jamoat va iqtisodiyatga mos vafoqda bo'lishi, moliyaviy barqarorlikni ta'minlash va soliqlarni to'lash jarayonini isloh qilish yoki yangilashning zarurligi bor. Umumiy ravishda, Xiva xonlidagi soliqlar tizimi, shahar iqtisodiyati va jamoatini o'rganib, o'stirish, va boshqarishda muhim ahamiyatga ega bo'lib, qonunlar va huquqiy usullar orqali boshqariladi. Bu tizim o'zgaruvchanligi va rivojlanishi jarayonida jamoat va iqtisodiyatning talablariga mos ravishda yangilanadi. . FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Y. G’ulomov – “Xorazmning sug’orilish tarixi”, Toshkent-1959. 2. O. Masharipov – “Xorazmnoma”, 2-kitob, Xorazm-2007. 3. N. Jo’rayev – “O’zbekiston tarixi”, 2-kitob, “Sharq”, Toshkent-2011. 4. Абдурасулов Абдулла- ” Хива” этнографик очерк, “Узбекистон” нашриёти, Тошкент- 1996. 5. Usmon Qoraboyev , G ‘ ayrat Soatov – “ O ’ zbekiston madaniyati ” o ’ qub qo ’ llanma , “ Tafakkur - bo ‘ stoni ” Toshkent – 2011.. 6. I. Jabborov – “Buyuk Xorazmshohlar davlati”, “Sharq”, Toshkent-1999. 7. G’. Ho’janiyozov – “Qadimgi Xorazm mudofaa inshoatlari”, “O’zbekiston”, Toshkent-2007. 28 8. A. Doniyorov – “Markaziy Osiyo xalqlari tarixi”, darslik, “Book Trade”, Toshkent-2022. 9. Д. Бобожонов, М. Абдуллаев - "Хоразм амалий санъат усталари", Хива-2010. 10. Маньковская Л.Ю. Хива Хоразм наққошлиги хазинаси. Альбом. – Тошкент Дрезден, 1982 . 11. Ogahiy Muhammad Rizo. Riyoz ud-davla // Asarlar. - Toshkent: Fan, 1978. 12. Худойберганов К . Хива дунёдаги энг кўҳна қалъа . - Тошкент , 2012. 13. M. Matniyozov – “Xorazm tarixi”, 2-jild, Urganch-1997. 14. Q. Usmonov, M. Sodiqov – “O’zbekiston tarixi”, o’quv qo’llanma, Toshkent-2002. 15. Ртвеладзе Э.( Мамбетуллаев М. Древняя и средневековая Хива. Основнье периодь, Исторического развития // Хива - город тьсячьг куполов. - Ташкент; Шарк, 1997. INTERNET SAYTLARI RO’YXATI 1. Natlib.uz 2. Ziyouz.com 3. Academy.uz 4. Arxeologiya.uz 5. Arxiv.uz 29

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB. XIVA XONLIGI SOLIQLAR TIZIMINING O’ZIGA XOSLIGI

1.1 Xiva xonligi siyosiy tarixi

1.2 Xiva xonligining bu davrdagi ijtimoiy iqtisodiy holati

II-BOB. XIVA XONLIGIDA SOLIQ TIZIMI VA MAJBURIYATLARNING BOSHQA XONLIKLARDAN FARQLI TOMONLARI

2.1 Xiva xonligida soliq yig’imlarini undirib olishga biriktirilgan shaxslar

2.2 Xiva xonligida yerga egalik qilish shakllari va soliq turlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить