Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 727.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligi tarixiga doir manbalar tasnifi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI KURS ISHI MAVZU: XIVA XONLIGI TARIXIGA DOIR MANBALAR TASNIFI Qabul qildi: Bajardi: TOSHKENT-2025 1 MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................................................................... 2 I-BOB. XIVA XONLIGI TARIXINING MAHALLIY MANBALARDA YORITILISHI ................................................... 8 1.1.Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarai turk” asari muhim tarixiy manba sifatida ...................................... 8 1.2. Xiva xonligi manbashunosligida Muhammad Rizo Ogahiy asarlarining o‘rni ...................................... 13 II-BOB.XORAZMGA TASHRIF BUYURGAN ELCHILAR, SAYYOHLAR VA HARBIYLARNING “SAFARNOMA” VA “ESDALIKLARI” ........................................................................................................................................... 17 2.1. Muravyov va Danilevskiyning “esdaliklari” Xiva xonligi tarixini yoritgan muhim manba sifatida ........ 17 2.2. Rus tarixchilari tomonidan Xorazm o‘lkasi aholisi, tabiati va urf-odatlarining manbalarda yoritilishi . 21 XULOSA ...................................................................................................................................................... 26 Foydalanilgn adabiyotlar ro‘yxati ............................................................................................................... 28 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. O zbekiston tarixining ajralmas qismi bo‘lganʻ Xiva xonligi Markaziy Osiyodagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlarda muhim o rin tutgan davlatlardan biri hisoblanadi. Xonlik tarixi nafaqat o‘z ʻ davrining ijtimoiy-siyosiy tuzilmasini, balki xalqaro munosabatlar, savdo aloqalari, ilm-fan va madaniyatning taraqqiyoti haqida muhim ma lumotlarni o‘z ichiga ʼ 2 oladi. Xiva xonligi tarixini o rganishda ishonchli va xilma-xil manbalar asosidaʻ tahlil yuritish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, bu manbalarni tasniflash orqali tarixiy jarayonlarni aniqlik bilan tahlil qilish imkoniyati paydo bo‘ladi. Bugungi kunda tarixiy manbalarni tanqidiy o‘rganish va ularni to‘g‘ri tasniflash orqali tarix fanining metodologik asoslarini boyitish zarurati dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Xiva xonligiga oid yozma, og‘zaki va arxeologik manbalarni tizimlashtirish – nafaqat tarixshunoslar, balki madaniyatshunoslar, arxivshunoslar va boshqa mutaxassislar uchun ham qimmatli ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, bu mavzu bugungi mustaqil O‘zbekiston tarixiy merosining chuqur o‘rganilishi, milliy o‘zlikni anglash va tarixiy xotirani mustahkamlash jarayonida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Xiva xonligi Markaziy Osiyodagi eng qadimiy va tarixiy jihatdan boy davlatlardan biri bo‘lib, uning mavjudligi davomida yuz bergan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlar nafaqat O‘zbekiston, balki butun turkiy va islomiy olam tarixida muhim o‘rin egallaydi. Xonlik XVIII–XIX asrlarda va hattoki XX asr boshlarida ham o‘zining siyosiy mustaqilligini saqlab qolgan eng yirik mahalliy davlatlardan biri bo‘lib, tashqi siyosat, ichki boshqaruv tizimi, harbiy tuzilma, xalqaro savdo aloqalari va madaniy-ma’rifiy hayot bilan ajralib turgan. Xiva xonligining tarixiga oid manbalar — xususan, tarixiy yodnomalar, hujjatlar, xatlar, solnomalar, arxeologik topilmalar va og‘zaki rivoyatlar — bu davr voqealarini to‘g‘ri tushunish va tarixiy haqiqatni aniqlashda beqiyos ahamiyatga ega. Biroq bu manbalar har xil davrlarda, har xil uslubda va turli mualliflar tomonidan yaratilgani bois, ularni ilmiy asosda tasniflash, tahlil qilish va ilmiy muomalaga kiritish zarurati dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Mavzuning dolzarbligi, avvalo, Xiva xonligi tarixini chuqur, har tomonlama va manba asosida tadqiq etishga bo‘lgan ehtiyoj bilan belgilanadi. Mustaqillik yillarida tarixiy merosga bo‘lgan e’tibor kuchayib, tarixiy manbalarni qayta ko‘rib chiqish, ularni ilmiy tahlil asosida tasniflash va zamonaviy tarixshunoslik metodlari asosida o‘rganish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev tomonidan 2017-yil 24-mayda imzolangan “Qadimiy 3 yzma manbalarni saqlash, tadqiq va targ‘ib qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori 1 alohida ahamiyatga ega hisoblanadi. Shuningdek, tarixiy manbalarni tasniflash orqali tarixiy faktlarning ishonchliligi ortadi, tarixiy voqealarning xronologiyasi va ularning sabablari hamda oqibatlari aniqroq yoritiladi. Bundan tashqari, ushbu mavzu hozirgi kunda yosh avlodga tarixiy ongni shakllantirish, milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani mustahkamlashda ham muhim o‘rin tutadi. Xususan, O‘zbekistonning qadimiy davlatchilik an’analari, tarixiy davlatchilik tajribasi va xalqning siyosiy-madaniy taraqqiyoti haqida to‘liqroq tasavvurga ega bo‘lish imkonini yaratadi. Bu esa, o‘z navbatida, tarix fanining rivojlanishiga, ilmiy izlanishlar saviyasining oshishiga xizmat qiladi. Xiva xonligi tarixini o‘rganish – O‘zbekistonning, umuman olganda esa, Markaziy Osiyo mintaqasining tarixiy taraqqiyotini to‘laqonli tushunishda alohida ahamiyat kasb etadi. Xiva xonligi uzoq yillar davomida mintaqadagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotning markazlaridan biri bo‘lgan. Xiva xonligi tarixiga oid manbalar juda boy va xilma-xil bo‘lib, bu manbalar orasida tarixiy solnomalar (masalan, Munis va Ogahiy asarlari), arxiv hujjatlari, diplomatik yozishmalar, qishloq va shahar aholisiga oid daftarlar, arxeologik va etnografik topilmalar, xorijiy sayyohlar va diplomatlarning esdaliklari, shuningdek, og‘zaki tarix namunalarini ko‘rsatish mumkin. Ammo ushbu manbalarni izchil va ilmiy asosda tasniflash, ularni tahlil qilish, o‘rganish va yoritish jarayoni hali ham o‘z yechimini to‘la topgan emas. Mazkur mavzuning dolzarbligi, birinchi navbatda, tarixiy manbalarni tasniflash orqali Xiva xonligiga doir ma’lumotlarning ishonchliligini aniqlash, tarixiy haqiqatni tiklash va tarixshunoslik ilmiga yangicha qarashlarni olib kirish zarurati bilan bog‘liq. Chunki manbalarni to‘g‘ri tasniflash orqali ularni tahlil qilish imkoniyati kengayadi, tarixiy jarayonlar yanada chuqurroq anglanadi va noto‘g‘ri talqinlarning oldi olinadi. 1 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 24-maydagi “Qadimiy yozma manbalarni saqlah va targ’ib qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-2995-sonli Qarori // Xalq so’zi. № 103 (6797), 25-may 2017-yil. 4 Bugungi kunda tarix fanida manbashunoslikka katta e’tibor qaratilmoqda. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy tariximizni qayta yozish, tarixiy adolatni tiklash va xalqimizning boy tarixiy merosini o‘rganish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Shu bois, tarixiy manbalarni to‘g‘ri tasniflash, ularning ahamiyatini belgilash va har birining o‘ziga xosligini aniqlash orqali ilmiy-nazariy yondashuvlar takomillashmoqda. Bundan tashqari, Xiva xonligi tarixiga oid manbalarni tasniflash orqali ularning ilmiy, ma’naviy va amaliy ahamiyati yanada ravshanlashadi. Xususan, bu manbalar asosida yozilgan tadqiqotlar nafaqat akademik sohada, balki maktab va oliy ta’lim tizimida, madaniy-ma’rifiy tadbirlarda, tarixiy filmlar va adabiyotlar yaratilishida ham muhim rol o‘ynaydi. Xiva xonligiga oid manbalar xalqimizning tarixiy xotirasini tiklash, milliy o‘zlikni anglash, davlat mustaqilligi g‘oyalarini mustahkamlashda beqiyos ahamiyatga ega. Ularni chuqur o‘rganish tarixiy voqealarning aniq va asosli talqinini berish imkonini yaratadi, shuningdek, yosh avlodga o‘z tarixini faxr bilan o‘rganish va uni qadrlash ruhini singdiradi. Shu sababli, Xiva xonligi tarixiga doir manbalarni tasniflash mavzusi bugungi tarixshunoslik, madaniyatshunoslik va arxivshunoslik uchun nihoyatda dolzarb mavzulardan biri bo‘lib, uni chuqur va har tomonlama o‘rganish zamonaviy ilmiy ehtiyojlardan biridir. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — Xiva xonligi tarixiga oid manbalarni ilmiy asosda o‘rganish, ularning turlari, xususiyatlari va tarixiy qiymatini tahlil qilish hamda ushbu manbalarni to‘g‘ri tasniflash asosida Xiva xonligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti haqida mukammal tasavvur hosil qilishdan iboratdir. Xiva xonligi uzoq vaqt davomida mintaqaning yirik siyosiy markazlaridan biri bo‘lganligi bois, uning tarixini o‘rganish uchun asos bo‘luvchi yozma, og‘zaki va moddiy manbalarni chuqur o‘rganish, ularni turlarga ajratish, ilmiy jihatdan tasniflash dolzarb vazifalardan biridir. Kurs ishida mazkur jarayonlarni tizimli yoritish orqali tarixiy haqiqatni aniqlash, mavjud manbalarning imkoniyatlarini 5 to‘liq ochib berish va ularning ilmiy muomaladagi o‘rnini belgilash maqsad qilinadi. Kurs ishining obyekti va predmeti. Tadqiqotning tarixiy manbasini tarixiy davr voqealari va unda manbalarning tutgan o‘rnini o‘rganish tashkil qiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Xiva xonligi tarixiga doir manbalar va bu boradagi izlanishlar XIX asr oxiridan boshlab shakllana boshlagan. Xususan, rus olimlari tomonidan Turkiston general-gubernatorligi davrida olib borilgan harbiy-geografik va etnografik tadqiqotlar Xiva xonligining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga oid dastlabki ilmiy manbalar hisoblanadi. Xiva xonligiga oid tarixiy ma’lumotlar avvalo mahalliy tarixchilar — Munis (Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li) va uning jiyani Ogahiy (Muhammad Avaz) qalamiga mansub bo‘lgan “Firdavs ul-iqbol”, “Riyoz ud-davla”, “Gulshani davlat” kabi tarixiy asarlarda mujassam bo‘lib, bu manbalar uzoq vaqt davomida tarixshunoslar uchun asosiy yozma manba bo‘lib xizmat qilgan. Bu solnomalarda Xiva xonligining xonlari, siyosiy voqealar, qo‘shni davlatlar bilan bo‘lgan munosabatlar, ichki nizolar va boshqa muhim jihatlar yoritilgan. O‘zbek tarixshunosligida ushbu yo‘nalish XX asr ikkinchi yarmidan boshlab jadal rivojlana boshladi. Akramxo‘ja Sultonov, Yoqubov Sh.S., Abdullaev A., Qayumov A., Karimov A., N. Jo‘raev, X. Ziyo, T. Karimov kabi olimlar tomonidan Xiva xonligi tarixiga oid maxsus tadqiqotlar olib borilgan. Ularning ishlari orqali manbalarni ilmiy asosda tahlil qilish, ularning ishonchlilik darajasini baholash, tarixiy tafsilotlarni aniqlashtirish imkoniyati kengaydi. Mustaqillik yillarida Xiva xonligiga oid tarixiy manbalarni qayta o‘rganish, nashr qilish va ularni ilmiy muomalaga kiritish jarayoni yangi bosqichga ko‘tarildi. Jumladan, “Firdavs ul-iqbol”, “Riyoz ud-davla”, “Gulshani davlat”, “Tarixi Xiva”, “Zubdat ut-tavorix” kabi tarixiy asarlar qayta nashr qilindi va sharhlangan. Uzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi, Tarix instituti, Sharqshunoslik instituti, Qoraqalpog‘iston Respublikasi FA kabi ilmiy muassasalarda manbashunoslik, ayniqsa Xiva xonligi manbalarini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. 6 Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi Kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanigan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 7 I-BOB. XIVA XONLIGI TARIXINING MAHALLIY MANBALARDA YORITILISHI 1.1.Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarai turk” asari muhim tarixiy manba sifatida "Shajarai turk" (to‘liq nomi: "Shajarai turk", ya’ni "Turklar nasabi") - XVII asrning mashhur tarixiy asari bo‘lib, uning muallifi - Xiva xonligining hukmdori va yirik tarixchi olimi Abulg ozi Bahodirxon (1603–1663) hisoblanadi. Bu asarʻ turkiy xalqlarning kelib chiqishi, ularning qadimiy ajdodlari, nasabnomasi va siyosiy tarixiga oid eng muhim yozma manbalardan biri hisoblanadi. Muallif haqida qisqacha ma’lumot keltiradigan bo‘lsak: Abulg ozi ʻ Bahodirxon Shayboniylar sulolasiga mansub bo‘lib, 1643–1663 yillarda Xiva xonligini boshqargan. U uzoq yillar Buxoro xonligi va Eron saroyida asirlikda bo‘lgan, bu davrda arabcha, forscha va tarixiy yozuvlarni chuqur o‘rgangan. Xonlikka qaytib kelgach, nafaqat siyosiy islohotlar o‘tkazgan, balki tarixiy manbalar asosida yirik tarixiy asarlar yaratgan. “Shajarayi tarokima” asari 1658– 1661-yillar oralig‘ida, eski o‘zbek tilida yozilgan bo‘lib, unda turkiy qabilalarning, xususan turkman xalqining kelib chiqishi haqida qimmatli ma’lumotlar berilgan. Asarda barcha turkiy xalqlarning afsonaviy podshosi O‘g‘izxon va uning avlodi tarixi, shuningdek, turkman urug‘lari (solur, boyandur, taka, yovmut, tevachi, xizr eli, sari, Ali eli, yozir, va boshqalar)ning kelib chiqishi qisqa tarzda bayon etilgan 2 . Ushbu asarning tanqidiy matni ruscha tarjimasi katta ilmiy tadqiqot bilan qo‘shib, 1958-yilda akademik A.N. Kanonov (1906–1986) tomonidan nashr qilingan. Asarda tashqi siyosatda Eron bilan munosabatlar ko‘p o‘rinlarda eslatiladi. Unda shoh Ismoil vafotidan so‘ng Xiva-Eron munosabatlari nisbatan yaxshilanganligini kuzatish mumkin. Bundan Eron shohining Buchg‘axon jiyaniga uylanib o‘rtadagi aloqalarni nikoh munosabatlari bilan mustahkamlashga intilishida siyosiy maqsad ko‘zlanganligi, Eron shohining Amir Temurning Chingiziylarga kuyov bo‘lgani kabi Xorazm xoniga kuyov bo‘lmoqchi ekanligi bu 2 Abulg’oziy Bahodirxon Shajarai turk. Mas’ul muharrir: Axmedov B.A, nashrga tayyorlovchilar, Munirov Q, Mahmudov Q. – Toshkent., “Cho’lpon”. – 1999. – B. 7. 8 davrda Xiva xonligida xon hokimiyati nisbatan mustahkam ekanligi ko‘rsatadi. Dinmuhammadxon davrida vaziyat birmuncha o‘zgaradi. Asarda Abulg‘ozixon «Dinmuhammadxon bir yerda farog‘at turqudek kishi ermas erdi. Hamisha qizilboshni chopdi. Ul sababdin Shoh Tahmosib lashkar yubordi» deya qayd etadi. Xiva xoni Hoji Muhammadxon (Hojimxon) davrida Eron saroyi bilan o‘zaro aloqalar va yozishmalar ayniqsa, kuchayib, nisbatan muntazam tus oladi. Bu davrda Xivaning Buxoro xonligi bilan keskinlashgan munosabatlari Xiva-Eron siyosiy aloqalarning mustakamlanishiga xizmat qilgan. Chunki, Abdullaxon II singari kuchli raqibga qarshi kurashda bir tomondan kuchli ittifoqchiga ega bo‘lish, yoki hech bo‘lmaganda, ikki davlat o‘zaro urushayotgan davrda uchinchi davlatning betarafligini ta’minlash zarur edi. Abulg‘oziy Bahodirxonning ikkinchi asari “Shajarayi turk” nomi bilan mashhurdir. Asarning asosiy qismi 1663–1664-yillarda yozilgan. Unda Xorazmning XVI–XVII asrning birinchi yarmidagi ijtimoiy-siyosiy tarixi bayon etilgan. “Shajarayi turk”ning yozilishi sabablari haqida muallifning o‘zi bunday yozgan: “Ammo bizning ota-aqalarimizning beparvoliqi va Xorazm xalqining bevuqufl iqi, bu ikki sababdin, bizning jamoatimizning Abdullaxonning (Shayboniylardan bo‘lgan Buxoro xoni Abdullaxon II; 1583–1598) otalari (Abulhayrxon; 1528–1568) birlan bizning otalarimizning (Shayboniy Yodgorxon; XV asr) ayrilgan yeridin to bizga kelguna tarixlarini bitmay erdilar 3 . XVII asr boshlarida o‘zaro sulolaviy kurashlar Buxoroda bo‘lgani singari Xiva xonligida ham avj oldi. Hojimxondan so‘ng taxtga o‘tirgan Arab Muhammadxon va uning o‘g‘illari Elbars va Habash sultonlar o‘rtasidagi ziddiyat hokimiyat uchun jiddiy kurashlarga aylanib ketgan. Yuqoridagi ma’lumotlardan ma’lum bo‘ladiki, tashqi siyosatda Xiva xonlari Eron shohlari bilan barqaror bo‘lmasa-da har qalay doimiy aloqalarni saqlab qolganlar va bunday munosabatlardan o‘z navbatida, Eron shohlari ham manfaatdor edilar. 3 Manbashunoslik. [Mas’ul muharrir: Alimova D, taqrizchilar:To’rayev X, Karimova S, Mahkamova N.]. – Toshkent., “Turon-Iqbol”. – 2019. – B. 270. 9 Ma’lumki, xonliklar davrida rus davlati bilan ham aloqalar o‘rnatilgan edi. Ularning aksariyati, asosan XVII asrning oxiri hamda XVIII asrda amalga oshirilganligiga qaramay, albatta bu davrgacha ham O‘rta Osiyo xonliklari va rus davlati o‘rtasida o‘zaro savdo munosabatlari shakllangan edi. «Shajarayi turk» asarida bunday savdo aloqalari haqida deyarli ma’lumot keltirilmagan. Faqatgina bir o‘rinda «Biz dunyog‘a kelgan yilining avval bahorinda o‘n etti kishi o‘rusg‘a savdog‘a ketar» deyiladi. Biroq bundan Rossiyadan xonlikka qanday mahsulotlar keltirilishi yoki olib borilishini tushunish qiyin. Buxoro xonligi bilan munosabatlarda esa «Shajarayi turk»da asosan urushlarning sabablari, qay tarzda kechganligi, natijalari haqida bayon etiladi. Jumladan, Ubaydullaxonning Xivaga yurishiga o‘sha davrda Xiva xonligidagi o‘zaro ichki kelishmovchiliklar sabab bo‘lganligi, Ubaydullaxonning qulay vaziyatdan foydalanib Abulxayrxon o‘g‘illari Toshkentda Baroqxon, Samarqandda Javonmardxon, Hisordan Mamza Mahdiyning nabiralari bilan ittifoq tuzib yurish qilganligi haqida ma’lumot berilgan. Abdullaxon II ning Xivaga yurish qilishi haqida esa «Abdullaxon ikkinchi kelganining zikri»da yurishning uch sababi sanab o‘tiladi. Ushbu asar Abulg‘oziy Bahodirxonning o‘z so‘zlariga qaraganda turkman mullalari, shayhlari va beklarining iltimosi bilan yozilgan 4 . Abulg‘ozi Bahodirxonning asarida Xiva xonligidagi ijtimoiy hayot, xalqning turmush kechirishi, xonlikdagi soliq tizimi, xonlar faoliyatidagi o‘ziga xos ijobiy tomonlar va ba’zi xatolar, o‘zaro ichki va tashqi kelishmovchiliklar va urushlar haqidagi ma’lumotlarni batafsil yoritishga harakat qilingan. Tashqi siyosat masalalari yoritilayotganda esa, asosan Xiva xonligining siyosiy va harbiy aloqalari qayd etiladi. Biroq Xiva xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari, tashqi savdo munosabatlari haqidagi ma’lumotlar juda oz hisoblanadi. Abulg‘ozixon yashagan davrda turli nizolarning ko‘payganligi balki muallifni ko‘proq siyosiy jihatga e’tibor berishga undagan bo‘lishi ham mumkin. Shunday bo‘lsa-da asarni 4 Manbashunoslik. [Mas’ul muharrir: Alimova D, taqrizchilar:To’rayev X, Karimova S, Mahkamova N.]. – Toshkent., “Turon-Iqbol”. – 2019. – B. 269. 10 o‘rganish Xiva xonligining tashqi aloqalari haqida yaxshi tushunchaga ega bo‘lish imkonini beradi. "Shajarai turk" quyidagi jihatlari bilan tarixshunoslik va madaniyatshunoslikda muhim o‘rin tutadi: Turkiy xalqlarning o‘z tarixini o‘z tilida yozilgan ilk asarlardan biri bo‘lib, tarixiy o‘zlikni anglashda muhim manba hisoblanadi. Mo‘g‘ul va turkiy xalqlar orasidagi etnik va siyosiy aloqalarni tahlil qilish uchun asosiy manbalardan biridir. Asar shuningdek, turkiy urug‘- qabilalarning geografik joylashuvi, ularning o‘zaro ijtimoiy munosabatlari, urf- odatlari va an’analari haqida ham qimmatli ma’lumotlar beradi. Shaxsiy nasabnoma yozish an’anasi shakllanishida va xalqlar xotirasini saqlashda bu asarning o‘rni beqiyos. Nashrlari va tarjimalari haqida gapiradigan bo‘lsak, bular quyidagicha: "Shajarai turk" asari ko‘p marotaba nashr qilingan va turli tillarga tarjima qilingan. Asarning eng muhim nashrlari quyidagilardir: XIX asrda rus tiliga N.I. Ilminskiy, V.V. Grigoriev kabi olimlar tomonidan tarjima qilingan hisoblanadi. O‘zbek tilida bir necha bor kirill va lotin grafikasi asosida nashr qilingan. Jumladan, Abdurauf Fitrat, Habibulla Rasulovlar tahririda nashr qilinadi. Bundan tashqari ushbu asarning ingliz, turk, nemis va fransuz tillarida ham tarjimalari mavjud. Xulosa sifatida shuni takidlash joizki, "Shajarai turk" asari – nafaqat Xiva xonligi tarixini, balki turkiy dunyoning qadimiy tarixni o‘rganishda noyob manba hisoblanadi. Bu asar orqali biz turkiy xalqlarning o‘z tarixini qanday anglagani, qanday qadriyatlarni qadrlagani va tarixiy ong qanday shakllanganini bilib olamiz. Shu bois, "Shajarai turk" asari zamonaviy tarixshunoslik, manbashunoslik, tilshunoslik va madaniyatshunoslik uchun doimo dolzarb ilmiy asarlardan biri bo‘lib qolaveradi. Abulg ozi Bahodirxon asarda Xiva xonligining avvalgi xonlari,ʻ ularning faoliyati va siyosatini tilga oladi. U o z hukmronligining bosqichlari, ʻ Movarounnahr va boshqa qo‘shni hududlar bilan munosabatlari haqida qisqa bo‘lsa-da, tarixiy ma’lumotlar berib o tadi. Asarda Xiva xonligidagi ichki siyosiy ʻ ziddiyatlar, hukmdorlar o‘rtasidagi kurashlar va xonlik taxti uchun bo‘lgan nizolar haqida eslatmalar ham mavjud. Bundan tashqari asarda Xiva xonligining aholisi, 11 urug‘lararo munosabatlar, mahalliy boshqaruv tizimi haqida muayyan ma lumotlarʼ uchraydi. Abulg ozi Bahodirxon asarida Xiva xonligidagi diniy urf-odatlar, islomiy ʻ qadriyatlarning jamiyatdagi o‘rni va ulamolarning mavqei haqida ba zi fikrlarni ʼ bildirgan hisoblanadi. O‘zining diniy bilimlari va islomiy qadriyatlarga sodiqligi orqali jamiyatning axloqiy va diniy holatini ham yoritadi. U asarda Xiva xonligi tarixini faqat kuzatuvchi sifatida emas, balki bevosita ishtirokchi sifatida tasvirlagan. Ulisa qilib aytadigan bo’lsak, "Shajarai turk" asari Xiva xonligining to‘liq tarixiy manbasi bo‘lmasa-da, unda Xiva tarixining muhim jihatlari, ayniqsa, Abulg ozi Bahodirxonning shaxsiy hayoti va siyosiy faoliyati orqali aks etadi. ʻ Asarda Xiva xonligining XVII asrdagi siyosiy holati, ijtimoiy tuzilishi va diniy- madaniy muhit haqida qimmatli ma lumotlar mavjud. Ushbu ma lumotlar boshqa ʼ ʼ tarixiy manbalar bilan birga o‘rganilganda, Xiva xonligi tarixini yanada mukammal o rganish imkonini beradi. ʻ 12 1.2. Xiva xonligi manbashunosligida Muhammad Rizo Ogahiy asarlarining o‘rni Muhammad Rizo Ogahiy XIX asrda yashab ijod qilgan, Xiva xonligi tarixiga doir yirik va qimmatli asarlarni yozib qoldirgan tarixchilardan biri sanaladi. Dastlab uning qisqacha hayoti haqida gapiradigan bo‘lsak, u otasidan erta yetim qolgan bo‘lishiga qaramasdan Xiva xonligi madrasalarida tahlis oladi va arab, fors va turk tillarini mukammal o‘zlashtiradi. Ogahiy ijodiy me’rosi jihatdan Alisher Navoiydan keyin o‘zbek adabiyotida eng sermahsul ijodkorlardan biri hisoblanadi. U bizgacha 20 mingdan ortiq misrani o‘z ichiga olgan she’riy devonlar, olti tarixiy asar va 20 dan ortiq tarjima asarlarni qoldirgan sanaladi. Ogahiy o‘z hayoti davomida Xiva xonlari Muhammad Rahimxon I (1806-1825), Olloqulixon (1825-1843), Rahimqulixon (1843-1845), Muhammad Aminxon (1845-1855), Abdullaxon (1855-1855), Qutlug‘murodxon (1855-1855), Sayid Muhammadxon (1855-1864), Muhammad Rahimxon II (1864-1874) davrlarida yashab ijod qilgan. Ogahiyning o‘zbek tilida yozilgan “Ta’viz ul-oshiqin” (“Oshiqlar tumori”) devoni mavjud bo‘lib, unda shoir yashagan muhitning amaldorlaridan qattiq shikoyat qilib yozgan she’rlarini ko‘proq uchratamiz. Uning mashhur asarlaridan biri Firdavs ul-iqbol" asari bo‘lib, asar muqaddima va besh bobdan iborat 5 . Ogahiy she’rlari orasida hukmdorlarga aytilgan qasidalar ham bor. Bu devondan g‘azallar, mustazod, muxammas, musaddaslar o‘rin olgan. Devonda 18 ming misra she’r va 83 muxammas jam qilingan bo‘lib, uning kirish qismida berilgan ma’lumotlarga ko‘ra, Ogahiy quyidagi tarixiy kitoblarning muallifi bo‘lgan: “Riyoz ud-davla” (“Davlat ishlari”, 1825-1842), “Zubdat ut-tavorix” (“Tarixlar qaymog‘i”, 1846-1855), “Jom’e ul-voqeoti Sultoniy” (“Sultonlar voqealari to‘plami”, 1856-1865), “Gulshani davlat” (“Davlat gulshani”, 1865-1872), “Shohidi iqbol” (1872). Ogahiy tarixga oid asarlar yaratib Munisning bu sohadagi an’analarini ham yanada rivojlantirdi va yuksaklikka ko‘tardi. Munis va Ogahiy hamkorlikda 5 Madraimov A., Fuzailova G. Manbashunoslik. Bakalavriat ta’limi yo‘nalishi talabalari uchun darslik. – Toshkent: O‘zbekiston faylasufl ar milliy jamiyati nashriyoti, 2008. B. 226. 13 yozgan “Firdavs-ul iqbol” asari va o‘zining Xorazm tarixiga oid beshta asari faqat o‘zbek xalqining tarixini o‘rganish jihatdan ahamiyatli bo‘lib qolmasdan, balki qardosh tojik, qozoq, turkman, qoraqalpoq, rus, eron, afg‘on xalqlarining tarixi, madaniyati, san’ati, urf-odatlari, psixologiyasi, shu xalqlarning kelib chiqishi, tirikchiligining manbai, qabilalarning tarixini o‘rganishda boy manba bo‘lib xizmat qiladi. Shunisi xarakterliki, bu asarlar iste’dodli shoir, taraqqiyparvar adiblar Munis, Ogahiylar tomonidan yozilganligi sababli ularda xalqlarning tarixi, hayoti, kundalik mashg‘uloti, masjid, madrasalarning qurilishi, turli hil hodisalar bayoni, xalq qo‘zg‘olonlari, urushlar tarixi, buyuk kishilar, olimlar, shoir-yozuvchilar va shu kabi ma’lumotlar proza, poeziyada realistik asosda, to‘g‘ri, aniq ifodalab berilgan. Ogahiy Olloqulixonga bag‘ishlab “Riyoz ud-davla” (“Davlat riyozatlari”, 1844) asarini yozgan. Bu asarda Ogahiy o‘zi to‘g‘risida shunday yozadi. “Yoshlik chog‘larimda, har tarafdan boshimga balo toshi yog‘di, hamisha ko‘nglimda tinchsizlik va ta’bimda xon hukmi surar edi. Lekin jahondan etgan har xil alamlarni olimlar va shoirlarning suhbatida bo‘lish bilan bir oz tarqatar edim” 6 . Ushbu asarda Xiva xonligining XIX asr o‘rtalariga qadar bo‘lgan tarixi tasvirlangn bo‘lib, asosan quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Xiva xonlarining ketma-ketligi va ularning hukmronlik yillari; harbiy yurishlar va ichki siyosiy kurashlar, Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti va xalqning ahvoli Ogohiyning yana bir mashhur asari “Gulshani davlat” hisoblanadi. Yozilgan yili taxminan 1875-yil atrofida bo lib, mazmuni asosan Xiva xoni Muhammad Rahimxon II (Feruz)ʻ hukmronligining dastlabki yillari tarixiga bag‘ishlangan. Asar xonlikdagi siyosiy, harbiy va ijtimoiy holatlarni o zida aks ettiradi. Ayniqsa, xonlikda ruslar bilan ʻ aloqalarning kuchayishi, ichki siyosatdagi islohotlar haqida muhim ma’lumotlar beradi. "Gulshani davlat" (ba'zan "Gulshani davlat va javohiri saodat" deb ham yuritiladi) Xiva xonligining XIX asr birinchi yarmi tarixiga oid muhim ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Ogahiy bu asarni bevosita voqealarning guvohi 6 O’rozboyev A. Ogahiyning “Riyoz ud-davla” asarida ijtimoiy-siyosiy leksika. – Toshkent., 2021. B 112 14 bo‘lgan holda yozgan. U xonlik saroyida ishlagan, shuning uchun uning yozganlari ko‘plab birlamchi, ishonchli manba sifatida qaraladi. Asarda xonlikdagi soliq siyosati, boshqaruv tizimi, harbiy islohotlar va mahalliy idoralar faoliyati batafsil tasvirlangan. Bu tarixchilar uchun feodal boshqaruv tizimini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. “Gulshani davlat” asarida Xiva xonligining Qo‘ng‘irot, Buxoro amirligi va boshqa qo‘shni hududlar bilan aloqalari, harbiy yurishlari, ayniqsa 1840-yillardagi qozoq dashtlariga yurishlar tafsilotlar bilan keltirilgan. Bu voqealar asr o‘rtalaridagi mintaqaviy siyosiy muvozanatni anglashda yordam beradi. Ogahiy tarixiy voqealarni badiiy va poetik uslubda yozgan. Bu hol tarixshunoslar uchun nafaqat voqealar manbai, balki adabiy til, saroy madaniyati va o‘zbek adabiy tarixini o‘rganishda ham muhimdir. Asarda faqat xonlar emas, balki vazirlar, sarkardalar, olimlar, shoirlar va boshqa tarixiy shaxslar haqida ham batafsil ma’lumotlar keltiriladi. Bu esa shaxslar tarixini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Tarixchilar “Gulshani davlat”ni Abulg‘ozi Bahodirxonning "Shajarayi turk" va "Shajarayi tarokima" asarlari, shuningdek Ogahiyning keyingi asarlari ("Riyozu-d-davla", "Zubdat ut- tavorix") bilan bir qatorda Xiva xonligi tarixi uchun asosiy yozma manbalar qatoriga qo‘shadilar. “Firdavs ul-iqbol” (“Jannat bog‘i”) nomli Xorazm tarixiga bag‘ishlab yaratilgan shoh asarning ijodkorlari XVIII asr so‘nggi choragi va XIX asrda o‘tgan shoir, tarjimon va tarixnavis Shermuhammad ibn Avazbiy Munis (1778–1829) va uning jiyani va shogirdi Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy (1809–1847) hisoblanadi. Ushbu asarda qadim zamondan boshlab 1825-yilgacha bo‘lgan tarixiy voqealarni o‘z ichiga oladi. Asar “bismilloh”dan so‘ng: “Oliymakon sultonlarning dabdabai hashamati va garduntavon xoqonlarning kavkaba (ulug‘vorlik, shon- shavkat)i davlati ul podshohi alalitloq (mutloq, butunlay)ning qullug‘i bilan intizom toparkim ... ”, deb boshlanib, keyin: “Muqaddima ba’zi maxsusoti 15 a’loxoqoniy zikridakim osori iqboli sohibqironiy erdi”, degan jumla bilan boshlangan muqaddima, beshta bob va xotimadan iborat 7 . “Zubdat ut-tavorix” asari 1882-yilda yozilgan. Bu asar Xiva xonligi tarixining keyingi bosqichlarini, ayniqsa Sayid Muhammadxon, Muhammad Rahimxon II davrini yoritadi. Ogahiy bu asarida o‘z vaqtida bo‘lib o‘tgan voqealarni muayyan tahlil bilan yoritishga harakat qilgan. Unda tarixiy izchil davrlar, xonlar siyosati, ichki fitnalar va harbiy yurishlar keng tarzda bayon etiladi. “Tavofut ul-axbor” asari ma lumot jihatdan nisbatan qisqaroq bo‘lib, xonlikʼ tarixining ayrim jihatlarini, ayniqsa diplomatik munosabatlarni yoritadi. Bundan tashqari ushbu asar tarixiy tafsilotlar, shuningdek, saroydagi muhit va siyosiy islohotlar haqida muhim manba hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, Ogahiy o‘z asarlarida faqat faktlarni emas, balki ularni tahlil qilib, hodisalar sababini ochishga intilgan hsoblanadi. Ogahiy o z ʻ asarlarida tarixiy voqealarni ketma-ketlikda, yillar bo‘yicha aniq sanalar bilan bayon etadi. Bu yondashuv Xiva tarixining rasmiy yozma tarixini tizimlashtirishda muhim o‘rin egallaydi. Ogahiy asarlarida siyosiy voqealar, xonlar almashinuvi, harbiy yurishlar, elchilik aloqalari va tashqi siyosat kabi masalalar tafsilotli tarzda keltirilgan. Ayniqsa, Muhammad Rahimxon I, Allakulikxon, Muhammad Aminxon kabi hukmdorlar faoliyati keng yoritilgan. Ogahiy asarlari Xiva xonligining XIX asrdagi siyosiy, ijtimoiy va madaniy tarixini yuritishda beqiyos manba bo‘lib xizmat qiladi. Uning asarlari bugungi kunda ham tarixiy tadqiqotlar uchun ishonchli va boy manba hisoblanadi. 7 Ahmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2001.- B . 97. 16 II-BOB.XORAZMGA TASHRIF BUYURGAN ELCHILAR, SAYYOHLAR VA HARBIYLARNING “SAFARNOMA” VA “ESDALIKLARI” 2.1. Muravyov va Danilevskiyning “esdaliklari” Xiva xonligi tarixini yoritgan muhim manba sifatida Nikolay Muravyovning Xiva xonligiga qilgan safari va uning esdaliklari tarixiy manba sifatida katta ahamiyatga ega hisoblanadi. Tarixchi nuqtai nazardan uning yozganlari faqatgina shaxsiy kuzatuvlar emas, balki XIX asrning birinchi yarmida Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyo hududalariga qaratgan geosiyosiy qiziqishi, diplomatik strategiyasi va harbiy rejalariga asosiy e tibor qaraladi.ʼ Muravyov o‘z esdaliklarini “Описание путешествия в Хиву” (Xiva safarining tavsifi) nomi bilan yozgan (1822-yil). Ushbu asar Xiva xonligiga yuborilgan ilk rasmiy Rossiya elchilik missiyalaridan biri haqida batafsil ma’lumot beradi va asar asosan uch asosiy yo‘nalishda o‘rganiladi: Xiva Rossiya uchun strategik jihatdan muhim hudud hisoblanar edi. Chunki Orolbo‘yi mintaqasi, savdo yo‘llari va mustamlakachilik siyosatining bir qismi edi. Jamiyat va madaniyat tavsifi: Muravyov Xiva xonligi aholisi, boshqaruv tizimi, urf-odatlari, harbiy kuchi va iqtisodiyoti haqida aniq va jonli tasvirlar keltiradi. Diplomatik munosabatlar: U elchi sifatida xon bilan olib borgan muzokaralar, unga bo‘lgan munosabat va elchilikning o‘ziga xos protokol tizimi haqida yozadi. Muravyovning missiyasi quyidagilardan iborat edi: Birinchidan qurolsiz diplomatik tashrif bo‘lgan. Yana Muravyovning asosiy maqsad Rossiya fuqarolarini ozod qilish va savdo yo‘llarini ochish edi. Ular asosan asirga tushgan kazaklar va savdogarlarni tashkil qilar edi. Ammo u ushbu safar orqali Rossiya uchun muhim bo lgan harbiy-strategik ʻ ma’lumotlar ham to‘plashga muvofiq bo ladi. ʻ Ushbu esdaliklarlik ham bir qancha muhim va qimmatli jihatlari mavjud bo lib, ular quyidagilardan iborat: 1.Birlamchi manba sifatida ishonchliligi. ʻ Muravyov voqealarni bevosita ishtirokchi sifatida yozgan hisoblanadi. 17 Xiva xonligining ichki hayotining tasvirlanishi. Yani bu davrda boshqa manbalar xonlikning ichki hayotiga oid ma lumotlar kam bo‘lgan. Asardaʼ imperiyaning Markaziy Osiyoga bo‘lgan siyosiy qarashlari aks etadi. Bundan tashqari muallif bir qancha qiziqarli ma lumotlar haqida ham yozib ʼ qoldirgan. Jumladan, Xivaliklarning begona odamlarga ehtiyotkorona munosabati, xonlikdagi yarim mustaqil qishloqlar, ya’ni xon hukmronligi cheklangan hududlar mavjud bo lganligi kabilar. Bundan tashqari quyidagi malumotlar ham keltirilgan: ʻ “Kaspiy dengizining narigi tomonida har qanday savdo punkti tashkil etilishi masalasi Xiva bilan munosabatlar qayta yo lga qo yilishiga bog liq bo lganligi, ʻ ʻ ʻ ʻ shuningdek, ruslar qo lida savdo koloniyasi tashkil etilishi rejalashtirilgan yerlar ʻ haqida yetarlicha asosli ma lumotlar bo lmaganligi sababli, Ermolov ʼ ʻ Yekaterinopol okrug boshlig i mayor Ponomaryovga turkmanlarning dengiz ʻ bo yidagi ko‘chmanchi hududlariga borib, joyni ko zdan kechirishni topshirdi. ʻ ʻ Kapitan Muravyov (Nikolay Nikolaevich, keyinchalik — Karsskiy) esa Xiva xoniga xat bilan yuborildi” 8 . Danilevskiy (to liq ismi: Nikolay Yakovlevich Danilevskiy) XIX asrda ʻ yashagan rus olimi, faylasufi va tabiatchi bo lib, u O rta Osiyoga qilgan sayohati ʻ ʻ davomida ilmiy va siyosiy ahamiyatga ega bo‘lgan asarlar yozgan. Danilevskiy 1860-yillarda Rossiyaning siyosiy va ilmiy doiralarida faol bo‘lgan. U biolog, geograf, va tarixiy-falsafiy yo‘nalishdagi olim sifatida tanilgan. Uning O rta Osiyoga tashrifi Rossiyaning bu hududdagi geosiyosiy manfaatlari ʻ ortib borayotgan bir davrga to‘g‘ri keladi. Bu safar ilmiy tadqiqot bilan bir qatorda, siyosiy maqsadlarni ham o‘z ichiga olgan. Danilevskiy O rta Osiyo hududiga qilgan safari davomida tabiiy-geografik, ʻ ijtimoiy-iqtisodiy va etnografik kuzatuvlar olib bordi. U hududning geologik tuzilishi, suv resurslari, o‘simlik va hayvonot dunyosi haqida ma lumotlar to‘pladi. ʼ Bu kuzatuvlar XIX asr ilmiy ekspeditsiyalarining muhim qismi edi. Bu asar Danilevskiyning O rta Osiyoga qilgan ilmiy va siyosiy safarlari ʻ davomida o‘z ko‘zlari bilan ko‘rgan manzaralarni, tahlillarni va kuzatuvlarni o‘z 8 Поьздка Муравьева в Хиву в 1819 году. Солдатская Библютека. - С-Петербург., 1899. С. 5. 18 ichiga oladi. Unda ayniqsa Xiva xonligining:shaharsozligi,qishloq xo‘jaligi,sanoat savdo-sotiq aloqalari va aholi turmush tarzi batafsil tahlil qilinadi. Danilevskiy ushbu asarni XIX asrning ikkinchi yarmi, ya ni Rossiya O rta Osiyoga faol harbiyʼ ʻ va siyosiy ekspansiya boshlagan davrda yozgan. Asar Rossiyaning ushbu hududdagi manfaatlarini oqlash, xalqlarni "sivilizatsiyalash" siyosatini asoslashga xizmat qilgan. Danilevskiy Xiva shahrini va boshqa yirik markazlarni (Urganch, Ko‘hna Urganch, Hozarasp va boshqalar) geografik, demografik va ijtimoiy nuqtai nazardan tasvirlaydi. Shahar infratuzilmasi, mudofaa inshootlari, bozorlari va masjidlarini bayon qilgan hisoblanadi. Xiva xonligining Ichki va tashqi savdosi haqida muhim ma lumotlar beradi: ʼ Asarda Xivada ishlab chiqarilgan mahsulotlar – zargarlik, qurolsozlik, kulolchilik, gilamdo‘zlik kabi hunar turlari haqida yozilgan. Bu ma lumotlar milliy ʼ hunarmandchilik tarixini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. U Xiva xonligida yashagan turkmanlar, qoraqalpoqlar, qozoqlar, o zbeklar ʻ va boshqa etnik guruhlar haqida etnografik ma lumotlar keltiradi. Shuningdek, ʼ sotsial tabaqalanish, yer egaligi, soliqlar tizimi haqida ham batafsil yozadi. Danilevskiy o‘z ko‘zlari bilan ko‘rgan voqealarni tasvirlagan bo‘lib, bu uni birlamchi manba sifatida qadrlashga sabab bo‘ladi. Asarda O rta Osiyo xalqlariga nisbatan past nazar, "sivilizatsiyadan yiroq" ʻ deya talqin etishlar mavjud. Bu Rossiyaning kolonial maqsadlarini oqlashga xizmat qilgan. Xiva xonligi haqida keyingi tarixiy va iqtisodiy tadqiqotlar uchun noyob statistik va madaniy ma lumotlar beradi. ʼ Garchi Danilevskiy ilmiy maqsad bilan yo‘lga chiqqan bo‘lsa-da, uning yozuvlarida Rossiya imperiyasi mafkurasiga sodiqlik seziladi. Bu esa ba zi ʼ tafsilotlarni biryoqlama yoritilishiga olib kelgan hisoblanadi. Xulosa qilib aytadigan bo‘sak, Danilevskiyning "Xiva va xonlikning boshqa shaharlari hamda qishloqlari, savdo-sotig‘i va sanoati" asari XIX asrdagi O rta ʻ Osiyo tarixini o‘rganishda muhim va qimmatli manbalardan biri sanaladi. Unda 19 mavjud bo‘lgan iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy tafsilotlar orqali tarixchilar Xiva xonligining o‘sha davrdagi holatini chuqur tahlil qilish imkoniga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, bu asarni tanqidiy nuqtai nazardan tahlil qilish, Rossiya imperiyasi manfaatlarining qanday aks ettirilganini aniqlash ham tarixiy tadqiqotlar uchun muhim hisoblanadi. 20 2.2. Rus tarixchilari tomonidan Xorazm o‘lkasi aholisi, tabiati va urf- odatlarining manbalarda yoritilishi Xorazm o‘lkasi o‘sha davrda Markaziy Osiyoning eng muhim hududlaridan biri bo‘lib, Rossiya tarixchilari tomonidan yoritilgan asarlar, xususan XVIII-XIX asrlarda, hududning geosiyosiy, iqtisodiy va madaniy ahamiyatini ko‘plab manbalarda aks ettirgan. Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyo bilan aloqalarini kuchaytirgan va Xorazm o‘lkasiga qaratilgan tashriflar hamda tadqiqotlar bilan bog‘liq ko‘plab yirik tarixiy manbalar yaratilgan. Xiva xonligidagi eng mustahkam qal’alardan bir Hozorasp qal’asi hisoblanadi. Eramizning X asrda arab geogroflari uni eng mustahkam qal’a degan bo‘lsa, bir necha asrdan keyin vayronaga aylanadi va uning o‘rnida Muhmmad Niyoz Inoq tomonidan yangi qal’a barpo etilgan 9 . Rossiya tarixchilari tomonidan Xorazmning geografik holati ko‘plab asarlarda yoritilgan. Bu hududning ahamiyati, avvalo, Amudaryo va Orol dengizining atrofida joylashganligi, savdo yo‘llarining markazlashganligi bilan bog‘liq bo‘lgan. Bartold va Yakubovskiy kabi tarixchilar Xorazmning quruqlik va suv resurslaridan qanday foydalanganini batafsil tasvirlaganlar. Ular Xorazmning suv ta’minoti, dehqonchilik va savdo yo‘llari haqida chuqur ma’lumotlar keltirgan. Ular bu hududni "O‘rta Osiyo daryolarining etakchi markazi" sifatida ko‘rgan. Nikolay Muravyov va Ivan Garkaviy kabi sayyohlar Xorazmni iqlimi va tabiat sharoitlari haqida shunday yozishgan: "Xorazmning ochiq dashtlari va kichik o‘rmonlar hududning asosiy tabiiy xususiyatlarini tashkil etadi, ammo intensiv dehqonchilik va suv ta’minoti tizimlari bu erdagi insonlarning hayotini davom ettiradi." Xorazm xalqi haqida rus tarixchilaridan keltirilgan ma’lumotlar, asosan, etnik tarkib, diniy qarashlar, va ijtimoiy tuzilmaga qaratilgan hisoblanadi. Xorazm o‘lkasidagi ijtimoiy hayot va xalqning urf-odatlari, XIX asrda Rossiya imperiyasi vakillari tomonidan alohida ta’riflangan. Jumladan, V.Bartold Xiva xonligi 9 O ʻ zbekiston tarixi . Xrestomatiya . VI jild (1860-1917- yillar ). [ Mas ʼ ul muharrir : t . f . d ., prof . Ziyoyeva D . H .]. - Toshkent : " O ʻ zbekiston " , 2023. - B . 391. 21 aholisini arab, turk, va mo‘g‘ul aralashmasidan tashkil topgan deb ko‘rsatgan va bu hududda yuzaga kelgan xalqlarning turli madaniy an’analari va tillari haqida so‘zlagan. Xorazm xalqi ko‘pincha musulmon, lekin mavjudligi va faoliyati ko‘p sufiylar va shamanistlarning diniy ta’riflari va ta’siri ostida bo‘lgan. Xorazmda diniy masalalar faqat diniy rahbarlar tomonidan boshqarilgan, bu esa Xiva xonligining markazlashgan hokimiyat tuzumi bilan bog‘liq bo lgan.ʻ Xorazm o‘lkasining urf-odatlari va madaniyati haqida ham bir qancha asarlarda muhim ma lumotlar keltirib o tilgan. Xorazmning madaniy hayotini ʼ ʻ yoritish, ayniqsa, rus tarixchilari tomonidan keng o‘rganilgan. Bu hududdagi urfu- odatlar, xalqning kiyinish tarzlari, mehmondo‘stlik kabi jihatlar haqida ko‘plab asar va esdaliklar mavjud. Nikolay Muravyov Xorazmga qilgan safarida, aholi bilan uchrashgan va ular o‘zlarining oddiy, ammo mexnatga qudratli bo‘lgan hayotlarini tasvirlagan. "Ular chiroyli va jismonan baquvvat, har kuni og‘ir mehnat bilan shug‘ullanadi," deb yozgan. Muravyov ko‘pgina ijtimoiy guruhlar, harbiylar, hunarmandlar va dehqonlar haqida ham yozgan hisoblanadi. “Bir kishi maydonda baribir jangchi emas, shuning uchun ham barcha yo‘lovchilar Xivoga ketayotgan karvonga yetib olganlariga xursand bo‘lishdi” 10 . Xorazm aholisi o‘z an’analari va mehmonga bo‘lgan e’tibor bilan mashhur bo‘lgan. O‘sha davrdagi rus diplomatlari va sayyohlar Xorazmning mehmondo‘stligini yuqori baholaganlar. Rus tarixchisi P. M. Makarov bu haqda shunday yozgan: "Xorazmda mehmonni kutib olishning o‘ziga xos an’analari bor: ularni ko‘plab qavatlardan iborat ulug‘vor joylarda kutib olishadi". Xorazmning iqtisodiy yirik tarmog‘i, ayniqsa, dehqonchilik, savdo va hunarmandchilikga asoslangan edi. Rossiya tarixchilari Xorazmni O‘rta Osiyoning savdo markazi sifatida ta’riflaydilar. Jumladan, Yakubovskiy Xorazmni ijtimoiy va iqtisodiy tahlil qilishda, shaharlarda bo‘layotgan savdo jarayonlari, ko‘plab 10 Поьздка Муравьева в Хиву в 1819 году. Солдатская Библютека. - С-Петербург., 1899. С. 16. 22 savdogarlar va dehqonlarning bir-biriga bog‘langan hayotini batafsil yoritgan. Xorazmning savdo yo‘llaridagi ahamiyatini ta’kidlash bilan birga, Rossiya imperiyasi uchun bu hududda savdo munosabatlarini yo‘lga qo‘yish zarurligini ham yozgan. Xorazmda ekologik resurslar haqida ham tarixchilar tomonidan ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Ushbu hududning suv resurslari (Amudaryo va boshqa daryolar) haqida rus tarixchilari e’tiborini qaratgan. Aynan Bartold Xorazmning Amudaryo va Orol dengizi bilan bog‘liq tabiiy sharoitlarini ta’kidladi. U Xorazmning agrotexnik tizimlarini va irrigatsiya tarmoqlarini birinchi bo‘lib ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilgan. Xorazmning qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun xonlik hukumatining qat’iy siyosatini ta’kidlaydi. Rus tadqiqotchilari Xorazm aholisi haqida yozar ekan, ularning etnik tarkibi, ijtimoiy tabaqalari, mehnat faoliyati va diniy e’tiqodlariga alohida e’tibor qaratganlar. Ayniqsa: Lerx, Maev, Grigoriev singari tarixchilar Xorazm aholisi ko‘p asrlik tarixga ega bo‘lgan turkiy va forsiy qabilalarning aralashmasidan tarkib topganini qayd etganlar. Seversev o‘z asarida quyidagilarni yozadi: Yig‘ilgan ma’lumotlar ustida ish olib borib,O‘rta Osiyo tabiatini o‘rganishni davom ettirishim lozimligini angladim 11 . Maev (Rossiya geografik jamiyati a’zosi) 1870-yillardagi safarida shunday yozadi: “Xorazm aholisi turkman, qozoq, qoraqalpoq, o‘zbek, tojik va arab urug‘laridan iborat. Ularning har biri o‘z urf-odatlari, til va kiyinish madaniyatini saqlagan...” Aholining ko‘pchiligi dehqonchilik, bog‘dorchilik, hunarmandchilik bilan shug‘ullangan. Shuningdek, turkmanlar Xorazmning janubiy chekkalarida ko‘chmanchi hayot tarzini saqlab qolgan. Xorazm tabiiy-geografik jihatdan Amudaryo bo‘yidagi voha bo‘lib, cho‘l hududlar bilan o‘ralgan. Rus tadqiqotchilari buni aniq tasvirlab berganlar: 11 O zbekiston tarixi. Xrestomatiya. VI jild (1860-1917-yillar). [Mas ul muharrir: t.f.d., prof. Ziyoyeva D.H.]. -ʻ ʼ Toshkent : " O zbekiston" , 2023. - B. 423. ʻ 23 Maksheyev o‘z asarlarida Xorazmning Amudaryo deltasida joylashgani sababli suv resurslariga boyligini, ammo qattiq iqlim sharoitlari tufayli qattiq mehnat bilan hayot kechirish zarurligini ta’kidlagan: “Xorazm yerlari unumdor, lekin shafqatsiz iqlimi va yozgi issiqligi, sovuq qishlari odamlardan chidam va quvvat talab qiladi.” Venyukov esa Amudaryoning har yili o‘z yo‘nalishini o‘zgartirishi va natijada dehqonchilik hududlarining ham o‘zgarishini qayd etgan. U Xorazmda kanal tizimlarining murakkabligi va bu tizim xalqning mehnat faoliyati bilan bog‘liqligini alohida ta’kidlaydi. Xorazm urf-odatlari rus tarixchilarining alohida e’tibor markazida bo‘lgan. Xususan: Zarubin va Makarov singari etnograflar Xorazmda saqlanib qolgan islomgacha bo‘lgan an’analar, marosimlar, ayollar mavqei va mehmonga munosabat haqida yozganlar. Xususan, Zarubin shunday yozgan: “Xorazmliklar nikoh marosimlariga alohida e’tibor beradilar. Kelin uchun o‘tkaziladigan to‘y, to‘rt kun davom etadi. Ayollar jamiyatda yopiqlikda bo‘lsa-da, oilada ulkan rol o‘ynaydi.” Rus harbiy elchilari, jumladan Muravyov, Ignatyev, Skobelevlar Xorazmda jamoaviy hayotning tartib-intizomi, mahalla instituti, va bazar odoblarini ko‘tarib chiqqan. Ular xalqning insoniyligi, jismoniy baquvvatligi va diniy sadoqatini yuqori baholaganlar. Xalq og‘zaki ijodi ham rus etnograflari tomonidan yozib olingan, xususan, folklor, ertak, maqollar, va epik qo‘shiqlar. Bu orqali ular Xorazm xalqlarining tarixiy xotirasi va axloqiy qadriyatlarini tahlil qilganlar. Mahalliy ulamolar va xon saroyi jamiyatda katta nufuzga ega bo‘lgan. Shuningdek, diniy ta’sir jamiyatning mehnat, ta’lim va ijtimoiy axloqiy hayotiga singib ketgan. Xulosa sifatida aytish mumkimki, Rus tarixchilari Xorazmni nafaqat strategik va siyosiy nuqtai nazardan, balki etnografik, madaniy va ijtimoiy antropologik jihatdan ham chuqur o‘rgangan. Bu manbalar Xorazm aholisining o‘ziga xos hayot tarzi, ijtimoiy qadriyatlari, diniy marosimlari va tabiiy sharoit 24 bilan uyg‘un yashash madaniyatini yoritishga xizmat qiladi. Ushbu yozuvlar hozirgi kunda ham xalqshunoslik, tarixshunoslik va madaniyatshunoslik tadqiqotlari uchun muhim asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Rus tarixchilari tomonidan Xorazm o‘lkasining tabiati, aholisi, urf-odatlari va iqtisodiy hayoti haqidagi yoritilishlar o‘sha davrdagi geosiyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar haqida muhim ma’lumotlar beradi. Ular Xorazmni O‘rta Osiyoning markaziy qismlaridan biri sifatida tasvirlaydilar va ushbu hududning Rossiya imperiyasi bilan aloqalarini shakllantirishda katta ahamiyat kasb etishini ta’kidlaydilar. 25 XULOSA Xiva xonligiga doir manbalar tasnifi mavzusiga umumiy xulosa beradigan bo lsak, Xiva xonligi tarixi boy va murakkab, shuning uchun uning tarixiniʻ o‘rganishda manbalarning turlari va tasnifi juda muhim ahamiyatga ega. Xiva xonligiga oid manbalar turli xil bo‘lib, yuzaga kelgan siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlarni yoritishda qimmatli ma’lumotlarni taqdim etadi. Xiva xonligining o‘zining tarixiy manbalari, masalan, xonning saroyidagi yozuvchilar tomonidan yozilgan asarlar, o‘ziga xos tarixiy voqealarni, o‘tgan davrda yuzaga kelgan siyosiy voqealarni va xonlikdagi ijtimoiy holatlarni aks ettiradi. Bu manbalar ko‘pincha xonning siyosiy faoliyatini, qarorlarini va Xiva xonligidagi ichki siyosatni yoritib beradi. Lekin shunday bo‘lsada mahalliy manbalarda ko‘proq xon ulug‘lanadi. Hattoki bazi joylarda bo‘rttirishlarni ham ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi. Bu esa tarixchi yoki yozuvchilarga nisbatan xon ta’sirining kuchli bo‘lganligini ko‘rsatadi. Chet ellik elchilar yoki tarixchilar tomonian yozilgan asarlar esa haqiqatga ancha yaqinroq hisoblanadi. Ular asosan ko‘rgan-kechirganlarini yo‘l-yo‘lakay yozib yurishgan. Xiva xonligi tarixi bo‘yicha o‘rganish uchun manbalar har xil bo‘lishi, ular orasidagi farqlarni to‘g‘ri tahlil qilish esa tarixchilar uchun muhim bir vazifalardan biri hisoblanadi. Shuningdek, bu manbalar orqali Xiva xonligining xalqaro aloqalari, ijtimoiy tizimi va madaniy rivojlanishi haqidagi to‘liqroq va aniqroq tasavvurga ega bo‘lish mumkin bo ladi. Xiva xonligi O‘rta Osiyo tarixida muhim ʻ o‘rin tutgan siyosiy tuzilmalardan biri bo‘lib, uning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotini o‘rganishda boy tarixiy manbalar majmuasiga tayanish zarur. Avvalo, Xiva xonligiga oid manbalarni kelib chiqishi, mazmuni va xronologik qamrovi bo‘yicha bir necha asosiy guruhlarga ajratish mumkin: mahalliy yozma manbalar, chet el elchilari va sayyohlarining safarnomalari, rus harbiy va diplomatik vakillarining esdaliklari, etnografik va arxeologik tadqiqotlar, hamda og‘zaki manbalar. Har bir manba turi o‘ziga xos tarixiy faktlar, kuzatishlar va madaniy tafsilotlarni o‘zida mujassam etadi. 26 Chet ellik elchilar va sayyohlar asosan Xivaga tashrifi davomida bevosita guvoh bo‘lgan holatlarni tasvirlab, tarixiy voqealarni tashqi kuzatuvchi sifatida baholaganlar. Ayniqsa, Vamberining “Markaziy Osiyoga sayohat” asarida Xiva xonligidagi siyosiy muhit, ayollarning jamiyatdagi o‘rni, xon saroyidagi protokollar haqida berilgan tasvirlar ilmiy jihatdan qimmatlidir. Shuningdek, Xiva xonligiga oid manbalar orqali o‘sha davr xalqaro siyosati, hayot tarzini chuqur o‘rganish mumkin. Xiva xonligi Rossiya imperiyasi uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lgani sababli, manbalarda harbiy, iqtisodiy va diplomatik holatlar ko‘proq yoritilgan. Xiva xonligi tarixiga oid manbalarni tasniflash va o‘rganish, faqat tarixiy faktlarni bilish emas, balki ushbu davrni kompleks ravishda tushunish ya’ni siyosat, madaniyat, ijtimoiy muhit, xalq dunyoqarashi va tashqi aloqalarni bir butun holda baholash imkonini beradi. Har bir manbaning o‘ziga xos qiymati bor, lekin ularni chuqur tahlil qilmasdan, tarixiy haqiqatga to‘liq yaqinlashish qiyin hisoblanadi. 27 Foydalanilgn adabiyotlar ro‘yxati 1.Abulg‘oziy Bahodirxon Shajarai turk. [Mas’ul muharrir: Axmedov B.A, nashrga tayyorlovchilar, Munirov Q, Mahmudov Q.]. – Toshkent., “Cho‘lpon”. – 1999. 2. Ahmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2001. 3. Madraimov A., Fuzailova G. Manbashunoslik. Bakalavriat ta’limi yo‘nalishi talabalari uchun darslik. – Toshkent: O‘zbekiston faylasufl ar milliy jamiyati nashriyoti, 2008. 4.Manbashunoslik. [Mas’ul muharrir: Alimova D, taqrizchilar:To‘rayev X, Karimova S, Mahkamova N.]. – Toshkent., “Turon-Iqbol”. – 2019. 5. O‘rozboyev A. Ogahiyning “Riyoz ud-davla” asarida ijtimoiy-siyosiy leksika . – Toshkent., 2021. 7. O zbekiston tarixi. Xrestomatiya. VI jild (1860-1917-yillar). [Mas ul muharrir: ʻ ʼ t.f.d., prof. Ziyoyeva D.H.]. - Toshkent : " O zbekiston" , 2023. - B. 391. ʻ 6. Поьздка Муравьева в Хиву в 1819 году. Солдатская Библютека.С- Петербург., 1899. 28

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB. XIVA XONLIGI TARIXINING MAHALLIY MANBALARDA YORITILISHI

1.1. Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarai turk” asari muhim manba sifatida

1.2. Xiva xonligining manbashunosligida Muhammad Rizo Ogahiy asarlarining o‘rni

II-BOB.XORAZMGA TASHRIF BUYURGAN ELCHILAR, SAYYOHLAR VA HARBIYLARNING “SAFARNOMA” VA “ESDALIKLARI”

2.1. Muravyov va Danilevskiyning “esdaliklari” Xiva xonligi tarixini yoritgan muhim manba sifatida

2.2. Rus tarixchilari tomonidan Xorazm o‘lkasi aholisi, tabiati va urf-odatlarining manbalarda yoritilishi

XULOSA

Foydalanilgn adabiyotlar ro‘yxati

Купить