Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligi tarixiga doir manbalar tasnifi

Купить
O'ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA 'LIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLIGI MIRZO ULUG'BEK N OMIDA GI O'ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TA RIX FA KULTETI 60220300-Tarix (mamlak at lar v a y o'nalishlar bo'y icha) X IVA X ON LIGI TA RIX I GA DOIR MA N BA LA R TA SN IFI MA VZUSIDA GI KURS ISHI Qabul qiluvchi:_______________ Bajaruvchi:_________________ TOSHKENT – 2025 1 MUN DA RIJ A KIRISH ......................................................................................................... ............ 3 I. BOB. MA N BA LA RDA SIY OSIY BOSHQA RUV VA HUKMDORLA R FA OLIY A TIGA OID MA 'LUMOTLA R. 1.1 Manbalarda Xiva xonligi siyosiy boshqaruviga oid ma'lumotlar ....................... 5 1.2 Xiva xonligi hukmdorlari shaxsiyatining manbalarda tasvirlanishi ................. 10 II. X IVA X ON LIGI HA RBIY BOSHQA RUV TUZILISHI. X ON LIKN IN G TUGA TILISHI. 2.1 Manbalarda xonlik harbiy tuzilmasi va tavsifi .................................................. 15 2.2 Manbalarda Xiva xonligi tugatilishi va uning tahlili ........................................ 25 X ULOSA ...................................................................................................... .......... 28 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R .............................................................. 30 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Xiva xonligi Markaziy Osiyo tarixida muhim siyosiy va madaniy markazlardan biri bo‘lgan. Uning ko‘p asrlik tarixi, ijtimoiy-siyosiy tuzilishi va madaniy hayoti haqida boy yozma manbalar mavjud. Ushbu manbalarni ilmiy asosda tasniflash – tarixiy haqiqatni tiklash, manbalararo tafovut va uyg‘unlikni aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, bugungi kunda tarixiy merosni ob’ektiv baholash va uni zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Shu sababli Xiva xonligi tarixiga doir manbalarni tizimli tahlil qilish dolzarb ilmiy masalalardan biridir. Kurs ishining maqsadi. Xiva xonligi tarixiga oid yozma manbalarni tahlil qilish, ularning ilmiy ahamiyatini aniqlash hamda mazkur manbalarni mazmuni, shakli va kelib chiqishiga ko‘ra tasniflashdan iborat. Shuningdek, ushbu manbalar asosida Xiva xonligining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini o‘rganishga xizmat qiluvchi ilmiy asoslarni yaratish ko‘zda tutiladi. Kurs ishining v azifalari. Xiva xonligi tarixiga oid manbalar to‘plami chuqur o‘rganilib, ularning turli jihatlari bo‘yicha tasnifi amalga oshiriladi. Shuningdek, ushbu manbalarning tarixiy ahamiyati aniqlanib, ular asosida xonlik hayotining asosiy qirralari yoritiladi. Bularni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilandi. -Manbalarda Xiva xonligi siyosiy boshqaruviga oid ma'lumotlarni to‘plash -Xiva xonligi hukmdorlari shaxsiyatining manbalarda tasvirlanish -Xiva xonligi harbiy boshqaruv tuzilishi va Xonlikning tugatilish sabablarini ochib berish -Manbalarda xonlik harbiy tuzilmasini tavsiflash -Manbalarda Xiva xonligi tugatilishi va uning tahlilini ko‘rib chiqish Belgilangan vazifalarning bajarilishi kurs ishining ilmiy darajasini oshiradi hamda Xiva xonligi tarixi bo‘yicha manbalarni kompleks tahlil qilish imkonini beradi. O’rganilish darajasi. Xiva xonligi tarixi manbalarini o‘rganish va tasniflash ilmiy adabiyotda alohida o‘rin egallab kelmoqda. Ushbu sohani yoritishda bir qator nufuzli tadqiqotchilar muhim izlanishlar olib borgan bo‘lib, ularning ishlari bugungi 3 tarixshunoslikda asosiy manba sifatida xizmat qilmoqda. Ular: Vyatkin V 1 . Romaskevich V 2 . Tolstov S 3 . Bartold V 4 . Poliakov E 5 . Piotrovskiy M 6 . Osmanov B 7 . Xoshimov M 8 . Jumanazarov A 9 . Singari tatqiqotchilar tamonidan Xiva xonligi tarixi chuqur tahlil qilingan. Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi : Mazkur kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va umumiy 31 betdan tashkil topgan. 1 Вяткин В. Материалы по истории Хорезма. — Москва: Изд-во АН СССР, 1957. 2 Ромаскевич В. История Хивинского ханства. — Ташкент: Фан, 1973. 3 Толстов С. Памятники Хорезма. — Ленинград: Изд-во Академии наук СССР, 1948. 4 Бартольд В. Тюркские государства Средней Азии. — Москва: Изд-во АН СССР, 1963. 5 Поляков Е. Исторические источники Хивы. — Ташкент: Изд- во Наука, 1982. 6 Пиотровский М. Археологические исследования в Хорезме. — Москва: Наука, 1970. 7 Османов Б. История Средней Азии. — Ташкент: Фан, 1990. 8 Хошимов М. История Хивинского ханства в источниках. — Ташкент: Фан, 1985. 9 Jumanazarov A. Xorazm tarixi manbalari. — Samarqand: Universitet, 1994. 4 I. BOB. MA N BA LA RDA SIY OSIY BOSHQA RUV VA HUKMDORLA R FA OLIY A TI GA OID MA 'LUMOTLA R. 1.1 Manbalarda X iv a xonligi siy osiy boshqaruv iga oid ma'lumot lar Xorazm Shayboniyxon bosqini arafasida Xuroson davlati tasarufida edi, qongirot qabilasidan Chin Sofi hokim bolib, noibi hisoblanardi. Xorazmni 1505 yil Shayboniyxon, 1510 yil Eron shohi Ismoil bosib oldi. Xorazmliklar safaviylar hukmronligiga qarshi kurash boshlanadi. Xorazmning mo``tabar zotlari taxtga Shaybon avlodlaridan Berka sultonning ogli Elbarsxonni otqazishga qaror qildi, u Dashti Qipchoqda edi. Berka Sulton va Shayboniyxon xonadonlari bir shajaradan bolsada, dushmanlik munosabatida edi, Muhammad Shayboniyxon 1480 yil taxt uchun kurashda Berka Sultonni oldirishi buning sabablaridan biri. Xorazm xalqi Elbarsxon etakchiligida 1512 yil Eron qo’shinlarini butunlay quvib chiqarishga muvaffaq boldi. Xorazm mustaqilligi tiklandi va bu yangi davlat 1512 yil Xiva xonligi deb atala boshlandi, Xiva xonligi asososchisi Elbarsxon ham Shayboniylar (1512- 1770) vakili edi. Xiva xonligida shayboniylar hukmronligi 1770 yilgacha davom etdi. Elbarsxon davrida poytaxt Vazir shahridan Urganch shahriga kochirildi. Elbarsxon Vazir shahrini Eron qo’shinidan ozod qilgach, bu galaba sharafiga ogillari nomiga "gozi" laqabini qoshib aytishni buyurgan. Elbarsxon davrida Dashti Qipchoqdan Xorazmga koplab o‘zbek qabilalar kochib kelishi natijasida hukmdorlarning ijtimoiy tayanchi mustahkamlandi va xonlik hududini qoshni davlatlar hisobiga. G‘ozi - musulmon haq dini uchun kurashuvchi 10 . Ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayot. Movarounnahrdagi Shayboniylar davlati kabi Xiva xonligi ham katta-kichik mulklarga bolingan. Yirik o`zbek qabilalarining boshliqlari amalda mustaqil mulk egalariga aylanib, ijtimoiy hayotga hal etuvchi tasir korsatgan. Ularning markaziy hokimiyatga boysunmaslikka, mustaqillikka intilishi Xiva xonligida ozaro nizolarni keltirib chiqargan. Shuningdek, XVI asr 70- yillarida Xiva xonligi iqtisodiy inqirozga duchor bolishining asosiy sabablaridan biri 10 G‘ulomov Ya. Xorazmning sug‘orilish tarixi . – Toshkent: O‘zFAN, 1959. – B 184. 5 - Amudaryo ozani ozgarib, Orol yonalishiga burilishi edi. Erlar cholga aylanib, aholi boshqa hududga kochib otgan. Xiva xonligini XVI asrda 2 marta Buxoro bosib olishi, ozaro qabilaviy nizolar, ogir soliqlar hamda turli tolov va jarimalar aholini xonavayron qilgan, bu savdo-sotiqqa katta putur etkazgan. Xiva va Buxoro ortasida ozaro nodo`stona munosabatlar hukm surishining sababi. Xonliklar doimo bosqinchilik urushlari hisobiga o`z hududlarini kengaytirishga urunishi. Xiva va Buxoroda hukmron sulolalarning bir-biriga ganim bolib qolgan xonadonlarga mansubligi edi. Ubaydullaxon Abdullaxon II davrida Xiva xonligi Buxoroga boysundirilgan. Boysundirish harakati Ubaydullaxon davrida boshlanib, u 1537-1538 yillarda Xivani boysundirdi va ogli Abdulazizni Xorazmga noib etib tayinladi. Xiva xoni Avaneshxon (1525- 1538) oldirildi. Xorazm xalqi Avaneshxon avlodlari boshchiligida mamlakatni ozod qildi, Ubaydullaxon yuborgan qo’shinni tor-mor qildi, Abdulazizxon Urganchdan Buxoroga qochib ketdi. Buxoro xoni Abdullaxon II 1595 yilda Xiva xonligini boysundirdi, 1598 yil Abdullaxon vafotidan keyin Xiva xonligi mustaqilligi tiklandi 11 . Xiva xonligi siyosiy hayotida XVII asrdan ikki jarayon kuchaya bordi. Qabila boshliqlari xonga o‘z xohishlarini o‘tkaza olganlar, xon ularsiz biror masalani mustaqil hal eta olmas edi, qabila boshliqlari xon taqdirini hal etardilar. Bu holat Xiva xonligida davlat porakandaligi yuz berayotganligini anglatardi. Arab Muhammadxon (1602-1621) davrida porakandalik yuqori nuqtasiga etdi. Amudaryo o‘zanining o‘zgarishi bu davrda ham davom etishi natijasida Arab Muhammadxon poytaxtni Urganchdan Xivaga ko‘chirishga majbur bo‘ldi. Arab Muhammadxon davrida Rossiya chegarasini qo‘riqlab turgan Yoyiq kazaklari atamani Nechay, ataman Shamay Xorazmga hujum qildi. Xiva qo‘shini ularni tor- mor qildi. Arab Muhammadxonning o‘g‘illari Habash va Elbars Sultonlar 1616 yilda ayrim qabila boshliqlariga tayanib otasiga qarshi isyon ko‘tardi, otasi yon bosib Vazir shahrini ham ularga berdi. Habash va Elbars 1621 yilda yana isyon ko‘tarishdi. Arab Muhammadning ikki o‘g‘li — Asfandiyorxon va Abulg‘oziy Sultonlar otasi tarafida qatnashdi. Habash va Elbars urushda g‘olib chiqdi, otasini asirga olib Xivaga keltirdi 11 Hamidov H. Ernazarov Sh. O`zbekiston tarixi. – Toshkent: 2021. – B 100. 6 va ko‘p o‘tmay qatl etildi. Abulg‘oziy Sulton Buxoro xoni Imomqulixon saroyida panoh topdi, Asfandiyorxon Eron shohi Abbos I yordamida 1623 yilda Xiva taxtini egallagach, Habash va Elbars qatl etildi. Xivaga qaytib kelgan ukasi Abulg‘oziyni Urganch hokimi etib tayinladi. Aka-uka o‘rtasida munosabatlar buzilgach, Abulg‘oziy Sulton Turkiston, Toshkent, Buxoroda qochib yurishga majbur bo‘ldi. Asfandiyorxon siyosatidan norozi bo‘lgan turkmanlarning chaqiriqi bilan Abulg‘oziy yana Xivaga qaytib bordi. Asfandiyorxon unga Xivani topshirishga majbur bo‘ldi. Biroq qulay fursat kelgach Abulg‘oziyni 1630 yilda Eron shohi huzuriga garov tariqasida jo‘natdi. Abulg‘oziy Erondagi 10 yillik tutqunlikdan qochib, Orol o‘zbeklari qarargohiga keladi. Asfandiyorxon vafot etgach, 1644 yilda Abulg‘oziy Bahodirxon Xiva taxtini egalladi. Abulg‘oziy qabila boshliqlari nufuzini oshirib, ularning markaziy hokimiyatga qarshi harakatiga barham berish maqsadida 32 qabilani 4 guruhga bo‘ldi: qiyot-qo‘ng‘irot, uyg‘ur-nayman, qang‘li-qipchoq, nukuz- mang‘it. Xon qabilaga tegishli masalalarni har bir qabilaviy guruhga tayinlangan inoqlar orqali hal qilgan. Inoq (turkiycha - ishonch) — Markaziy Osiyoda XI-XVIII asrlarda hukm surgan sulolalar saltanatida "maslahatchi", “amaldor”, "vazir" ma’nosini anglatgan 12 . Abulg‘oziy 1663 yilda hokimiyatni o‘g‘li Anushaxonga topshirdi. Anushaxon davrida Buxoro-Xiva munosabatlari yanada keskinlashdi. Anushaxon qo‘shini bir necha marta Buxoro xonligiga yurishlar qilib, Samarqandni egalladi, biroq 1685 yilda G‘ijduvon yaqinidagi jangda Xiva qo‘shinlari tor-mor etildi. Buxoro xoni Subhonqulixon Anushaxonga qarshi Xivada fitna uyushtirdi, Anushaxon 1686 yilda taxtdan tushiriladi. Subhonqulixon Xivada o‘z tarafdorlaridan fitnachi guruh uyushtiradi. Buning oqibatida Xiva xonligining siyosiy hayoti yanada murakkablashdi. Xonlik ziddiyatlar, qarama-qarshiliklar girdobida qoldi. Qishloqlar va ekinlar xarobaga aylandi. Sherg‘ozixon (1714-1728) davrida Buxoro xoni Abulfayzxon Xiva xoniga qarshi orolliklarni qarshi gij-gijlay boshladi, natijada Orolbo‘yi Xivadan ajralib chiqdi. Xiva xonligida boshlangan kurash goh u tomon, goh bu tomonning ustunligi bilan to Sherg‘ozixon vafot etguniga qadar davom etdi. 12 Hamidov H. Ernazarov Sh. O`zbekiston tarixi. – Toshkent: 2021. – B 101. 7 Qabilalar o‘zaro kelishmagach, taxtga Qozoq xonligidan chingiziy sultonlarni o‘tqazish boshlandi, 1728 yilda taxtga o‘tqazilgan Elbarsxon (1728-1740) ularning birinchisi bo‘ldi. Siyosiy beqarorlikdan foydalangan Eron shohi Nodirshoh 1740 yilda Xivani bosib oldi. Nodirshoh Xivaga o‘z odamini hokim etib tayinlab, Eronga qaytadi. Xivada Eron boshqaruv tizimi o‘rnatilib, aholiga "moli omon" solig‘i solinadi. Biroq ichki nizolar to‘xtamagan. Taxt uchun qabilararo kurash boshlandi, taxtga atayin chingiziy xonlarni o‘tqazish davom etdi, bu hodisa “xonlar o‘yini” deyiladi. Xonlar amalda inoqlar qo‘lida itoatkor bo‘lib qoldi. Xivada o‘zaro ichki kurashlarda ma’lum muddat turkman yovmutlari ustun kelib turdi. Ichki boshboshdoqlik Qo‘ng‘irot qabilasi hokimiyatga kelgunga qadar davom etdi 13 . Xiva xonlari arxivi hujjatlari Rossiya bosib olgach, 1873 yilda Peterburgga olib ketilgan. XVII asrda yashagan Hasanbek Rumluning “Eng go‘zal tarix” asari XVI asrning birinchi yarmidagi Xiva tarixiga bag‘ishlangan. Xiva xoni, tarixchi olim Abulg‘oziy Bahodirxonning (1603- 1664) “Shajarayi turk” asari ko‘plab tarixiy dalillar to‘plagan bo‘lib, katta ahamiyatga ega. “Shajarayi turk” asari 1512-1663 yillardagi Xiva ijtimoiy-siyosiy tarixiga, Xiva-Buxoro munosabatlariga oid 9-bobi bilan tarix fani uchun katta qiymatga ega 14 . Ushbu asar turkiy qabilalar shajarasi, xivaliklar va Abulg‘ozining davlatni birlashtirish uchun kurashi haqida ma’lumot beradi. Munisning tarixiy asari “Firdavs ul-iqbol” 1806 yilda Eltuzarxon topshirig‘i bilan yozilgan bo‘lib, Xivaning XVI asrdan 1812 yilgacha bo‘lgan tarixini qamrab oladi. Munis vafotidan so‘ng Xiva xonligi tarixini yozishni Og‘ahiy davom ettirgan; uning “Shohidi iqbol” asari 1812-1872 yillardagi tarixni aks ettiradi. Xudoyberdi Avaz Muhammadning 1831-1832 yillarda yozilgan “Dili g‘aroyib” asari ham Xiva xonligi va uning shaharlari haqida muhim ma’lumotlar beradi. Asfandiyorxon topshirig‘i bilan Yusufbek Bayoniy 1912 yilda Xiva xonligining 1872-1911 yillardagi tarixini yaratgan 15 . Xiva xonligi xon tomonidan saroy amaldorlari yordamida boshqariladigan, yakka hokimiyatga asoslangan davlat bo‘lib, uning boshqaruv tizimi Buxoro va 13 O‘sha asar. – B 102. 14 Hamidov H. Ernazarov Sh. O`zbekiston tarixi. – Toshkent: 2021. – B 110. 15 O‘sha asar. – B 111. 8 Qo‘qon xonliklaridan deyarli farq qilmagan. Xonlikdagi eng yuqori unvon — xon bo‘lib, u siyosiy, harbiy va diniy hokimiyatga ega edi. Buxoro va Qo‘qon xonliklaridan farqli ravishda, XIX asr boshlariga kelib xon huzurida doimiy faoliyat yurituvchi Kengash (Devon) mavjud edi. Eng yuqori lavozimdagi amaldorlar a’zo bo‘lgan bu kengashning vakolatlari cheklangan bo‘lsa-da, barcha qarorlar amalda xon tomonidan qabul qilingan. Shunga qaramay, saroy ayonlari, qabila boshliqlari va mahalliy hokimlarning davlat boshqaruvidagi o‘rnini e’tirof etish zarur 16 . Xonlikdagi barcha mansab va unvonlarni uch toifaga — harbiy- ma’muriy, harbiy va diniy amallarga bo‘lish mumkin. Xiva xonligida davlat tili o‘zbek tili bo‘lib, Buxoro va Qo‘qon davlatlaridan farqli o‘laroq, bu yerda ikki tillilik hukmron emas edi. Barcha farmonlar, davlat ishlari va hujjatlar o‘zbek tilida yozilardi. Xonning o‘zi raislik qilgan Oliy kengash davlatning qonun chiqaruvchi, ma’muriy va sud organi vazifasini bajargan hamda unda eng nufuzli amaldorlar qatnashgan. Ular orasida devonbegi, qushbegi, mehtar, naqib, shayxulislom, mutavalli, mirob, qozi, farmonchi, darg‘a, shig‘ovul, dasturxonchi, arbob, miroxo‘r, to‘shakchi, oq-og‘o va boshqa amaldorlar bo‘lgan. Kengash qatnashchilar Haftaning juma kunlari ko‘rinishxonada to‘planardilar. Ularga osh tortilar, so‘ngra maslahat kengashi quyuq ziyofat tarzida, ba’zan kech tundan erta tonggacha davom etardi 17 . Xulosa qilib aytganda Xiva xonligi markazlashgan, ya’ni xon hokimiyati ustuvor bo‘lgan davlat tizimiga ega edi. Xon siyosiy, harbiy va diniy hokimiyatni o‘z qo‘lida jamlagan, biroq boshqaruvda unga yordam beruvchi saroy amaldorlari va Kengash (Devon) ham muhim rol o‘ynagan. Harbiy-ma’muriy, harbiy va diniy lavozimlar aniq ajratilgan bo‘lib, davlat boshqaruvi tartibli va tizimli bo‘lgan. Xiva xonligida o‘zbek tili davlat tili sifatida mustahkam o‘rin egallagan. Xon huzurida doimiy faoliyat yuritgan Oliy kengash davlat qonunlarini ishlab chiqish, ma’muriy ishlarni yuritish va sud vazifasini bajarishda muhim ahamiyat kasb etgan. 16 A Sagdullayev, B Aminov. O Mavlonov. N Norkulov. O‘zbekiston tarixi davlat va jamiyat taraqqiyoti. I-qism. – Toshkent: Akademiya, 2000. – B 202. 17 Vohidov Sh. Xoliqova R. Markaziy Osiyo davlatlarida boshqaruv tarixidan. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2006 – B 64. 9 1.2 X iv a xonligi huk mdorlari shaxsiy at ining manbalarda t asv irlanishi Xiva xonligi tarixida hukmdorlar faqatgina davlat boshqaruvchilari emas, balki o‘z zamonasining siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatgan shaxslardir. Ularning shaxsiy fazilatlari, dunyoqarashi, boshqaruv uslubi va xalq bilan munosabatlari turli tarixiy, adabiy va diplomatik manbalarda o‘z aksini topgan. Bu manbalar hukmdorlarning faqat tarixiy obrazini emas, balki ularning ichki dunyosini, jamiyatdagi o‘rnini ham yoritadi. Eng muhim manbalardan biri bu Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiyning tarixiy-asarlari hisoblanadi. Uning “ Gulshani davlat” , “Riyozu-d-davla ” kabi asarlarida Xiva xonlari, ayniqsa Muhammad Rahimxon I, Allakulikxon, Sayid Muhammadxon, Muhammad Rahimxon II (Feruz) kabi hukmdorlarning faoliyati va shaxsiy sifati tafsilotlari bilan tasvirlanadi. Ogahiy o‘z asarlarida hukmdorlar ni donolik, adolatparv arlik, saxovatpeshalik, ilm-fanga e’tibor beruvchi zotlar sifatida ko‘rsatadi. Masalan, Muhammad Rahimxon II (Feruz) nafaqat siyosiy arbob, balki shoir, madaniyat homiysi, Xivadagi birinchi matbaaning asoschisi sifatida ham tasvirlanadi. Adabiy manbalarda hukmdorlar obrazlari ko‘pincha madhiyaviy ruhda keltirilgan. Ogahiy, Munis, Bayoniy kabi shoirlar o‘z asarlarida hukmdorlarni ilohiy adolat vakillari sifatida ko‘rsatganlar. Bu shoirlarning she’riyati orqali xonlar xalq orasida obro‘li, bilimdon va xayrixoh rahbarlar sifatida talqin qilinadi. Biroq, ba’zi she’rlarda ehtiyotkorlik bilan hukmdorlarning kamchiliklari yoki adolatsiz qarorlariga ham ishora qilingan bo‘lib, bu adabiy tanqidiy yondashuv hisoblanadi. Yozma tarixiy va diplomatik hujjatlar – farmonlar, shartnomalar, siyosiy bitimlar orqali ham hukmdorlar shaxsiyatiga oid muhim ma’lumotlar olish mumkin. Bu hujjatlar hukmdorlarning siyosiy tafakkuri, tashqi aloqalarga munosabati, ijtimoiy islohotlarga yondashuvi haqida dalillar beradi. Masalan, Muhammad Aminxonning Rossiya bilan olib borgan yozishmalari uning o‘z mustaqilligini saqlab qolishga uringan qat’iyatli shaxs ekanini ko‘rsatadi. Xiva xonligi hukmdorlari haqida Rossiya imperiyasi vakillari, sayohatchilar, diplomatlar tomonidan yozilgan manbalarda esa turlicha tasvirlar uchraydi. Ayrim rus 10 manbalarida hukmdorlar qattiqqo‘l, shubhali, hatto zolim sifatida tasvirlangan bo‘lsa, boshqa hujjatlarda ularning siyosiy donoligi, davlatni boshqarishdagi tajribasi e’tirof etiladi. Bu manbalarning ba’zilarida mualliflarning siyosiy qarashlari va manfaatlari hukmdor shaxsiyatiga nisbatan subyektiv baholar berilishiga sabab bo‘lgan. Xiva xonligi hukmdorlari shaxsiyati turli manbalarda rang-barang tarzda aks ettirilgan. Mahalliy tarixiy va adabiy manbalar ularni ko‘proq ijobiy obrazda – donishmand, adolatli va madaniyatparvar shaxslar sifatida tasvirlagan bo‘lsa, chet el manbalarida tanqidiy qarashlar ham uchraydi. Shunga ko‘ra, bu hukmdorlar shaxsiyatini har tomonlama o‘rganish uchun manbalarning tarixiy konteksti va muallif pozitsiyasini hisobga olish muhim ahamiyat kasb etadi. Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy o‘zining “Gulshani davlat” va “ Riyozu-d-davla ” nomli tarixiy asarlarida Xiva xonlarining faoliyatini tasvirlagan. U Muhammad Rahimxon I (1806–1825) ni adolatparvar, ilm-fan homiysi, xalq manfaatlarini ko‘zlovchi hukmdor sifatida ta’riflaydi 18 . Ayniqsa, Muhammad Rahimxon II (Feruz) (1864–1910) faoliyati yuksak baholanib, uning matbaachilikni rivojlantirgani, ilm-ma’rifat va adabiyotga homiylik qilgani e’tirof etiladi 19 . Feruz arab va fors tillaridan tarjimalar qilgan, o‘zi ham she’riyat bilan shug‘ullangan adib sifatida tarixda qoldi. Adabiy manbalarda – xususan, Ogahiy, Munis va Bayoniy singari shoirlar asarlarida – hukmdorlar ideal rahbar obrazida, ya’ni donishmand, saxovatli va dindor shaxslar sifatida tasvirlanadi 20 . Bunday she’riy ifodalarda ko‘pincha madhiyaviy ruh kuchli bo‘lib, hukmdorlar ilohiy adolat vakili sifatida ko‘rsatilgan. Biroq ba’zi she’rlarda ularning kamchiliklari yoki adolatsizliklari ham ehtiyotkorlik bilan tanqid qilingan, bu esa shoirlarning ijtimoiy ongidan dalolat beradi. Yozma huquqiy manbalar, ya’ni farmonlar, shartnomalar, diplomatik yozishmalar orqali ham hukmdorlar shaxsiyatini tahlil qilish mumkin. Masalan, Muhammad Aminxon (1845–1855) Rossiya imperiyasi bilan olib borgan siyosiy yozishmalarida o‘z mustaqilligini 18 Ogahiy M. Gulshani davlat. – Toshkent: Fan, 1969. – B 45–50. 19 Ogahiy M. Riyozu-d-davla . – Toshkent: Sharq, 1994. – B 112–119. 20 Munis Xorazmiy va Ogahiy. Firdavs ul-iqbol (tanqidiy matn). – Toshkent: Fan, 1999. 11 saqlab qolishga intilgan, milliy g‘ururga ega, qat’iyatli rahbar sifatida ko‘rinadi 21 . Bu kabi hujjatlar hukmdorlarning siyosiy qarorlarini va diplomatik pozitsiyalarini ochib beradi. Chet ellik tarixchilar va diplomatlarning esdaliklarida Xiva hukmdorlariga nisbatan turli qarashlar mavjud. Masalan, rus harbiylari va diplomatlarining xotiralarida ba’zida hukmdorlar zolim, qattiqqo‘l yoki g‘arazli sifatida ta’riflangan 22 . Ammo boshqa manbalarda ularning siyosiy farosati, xalq ustidan o‘z hukmronligini mohirona amalga oshirgani ham tan olingan. Bu esa mualliflarning siyosiy pozitsiyasi va manfaatlariga bog‘liq holda, subyektiv yondashuvlarning mavjudligini ko‘rsatadi. Xiva xonlari shaxsiyati manbalarda xilma-xil tarzda aks ettirilgan. Mahalliy tarixiy va adabiy manbalar ularni ko‘proq ijobiy obrazda – donishmand, adolatli, ma’rifatparvar rahbarlar sifatida tasvirlasa, chet el manbalarida tanqidiy baholar ham uchraydi. Shu bois hukmdorlarning tarixiy obrazini to‘g‘ri anglash uchun manbalarni har tomonlama tahlil qilish, ularning yozilgan konteksti va muallif pozitsiyasini hisobga olish zarur. Xiva xonligi hukmdorlari shaxsiyati turli davr manbalarida faqat siyosiy rahbar sifatida emas, balki o‘ziga xos madaniy, diniy va hatto harbiy qobiliyatlarga ega shaxslar sifatida tasvirlangan. Xonlarning shaxsiy fazilatlari ularning yuritgan siyosatida, diniy e’tiqodlarida, xalq bilan munosabatlarida, hamda o‘z zamonasining ilm-fan va san’atga bo‘lgan munosabatida yaqqol namoyon bo‘lgan. Abulg‘ozi Bahodirxon(1643–1663) Xiva taxtida o‘tirgan hukmdorlar ichida o‘zining tarixiy asar yozgan ilk xon sifatida ajralib turadi. U o‘zining “Shajarai turk” va “Shajarai tarokima ” asarlarida nafaqat o‘z ajdodlarini, balki o‘zi boshqargan davrning siyosiy holatini tarixiy obyektivlik bilan bayon etgan 23 . Bu asarlarda xon o‘zini xalqning xizmati uchun ishlovchi rahbar sifatida ko‘rsatadi, bu esa u zamonda hukmdorning o‘zini qanday ko‘rganini ifodalaydi. Shuningdek, Eltuzarxon ( 1804–1806) qisqa hukmronligi davomida ichki islohotlar o‘tkazishga uringan hukmdor sifatida esga olinadi. U markaziy hokimiyatni 21 Saidov A. Xiva xonligining tashqi siyosati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1986. – B. 75–82. 22 Vamberi A. Markaziy Osiyoga sayohat. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1990. – B. 213– 215. 23 Abulg‘ozi Bahodirxon. Shajarai turk / tarj. va nashr: A. Karimov. – Toshkent: Fan, 1991. – B. 10–24. 12 kuchaytirishga harakat qilgan, bu esa ba’zi mahalliy zodagonlar qarshiligiga sabab bo‘lgan. Uning siyosiy qat’iyati va mustaqillikka intilishi tarixiy manbalarda qisqa, ammo salmoqli faoliyat sifatida baholanadi 24 . Rahimqulixon (1839–1845) davrida esa Xiva xonligining Rossiya bilan diplomatik va harbiy munosabatlari kuchaygan. Manbalarda u harbiy islohotlarga alohida e’tibor qaratgan, armiyani modernizatsiya qilishga uringan shaxs sifatida tilga olinadi. Aynan uning davrida Xivada ilk bor to‘plar va otish qurollari keng miqyosda ishlatilgan, bu esa xonning zamonaviy urush texnologiyalarini joriy etishga intilganini ko‘rsatadi 25 . Yana bir muhim shaxs sifatida Sayid Muhammadxon (1855–1864) nomi tilga olinadi. Ba’zi mahalliy manbalarda u adolatli va qat’iy xon sifatida tavsiflangan bo‘lsada, xorijiy manbalarda u ko‘proq konservativ, Rossiyaga qarshi siyosati bilan tanilgan hukmdor sifatida tasvirlanadi. Uning davrida ijtimoiy adolatga intilish, soliq tizimining islohoti va islomiy qadriyatlarga rioya qilish ustuvor yo‘nalishlar bo‘lgan 26 . XIX asr oxirida Xivada hukm surgan Asfandiyorxon (1910–1918) o‘z davrining oxirgi mustaqil hukmdorlaridan biri sifatida e’tiborga loyiq. U islomiy qadriyatlarni mustahkamlash bilan birga, zamonaviy maktablar ochish, ta’lim tizimini yangilashga harakat qilgan. Biroq, bu islohotlar bilan bir qatorda uning mustabid siyosati ham tanqid qilingan, ayniqsa, jadidlar tomonidan. Bu esa Xiva tarixidagi modernizatsiya va an’anaviylik o‘rtasidagi ziddiyatlarni ko‘rsatadi 27 . Xiva xonligi hukmdorlari shaxsiyati turli tarixiy, adabiy va diplomatik manbalarda rang-barang va ko‘p qirrali tasvirlangan. Mahalliy manbalarda ular asosan adolatli, dono, ilm-fan va madaniyatga e’tiborli rahbarlar sifatida yuksak baholanadi. Shu bilan birga, ba’zi manbalarda ularning qattiqqo‘lligi va mustabidligi haqida ham ishora qilinadi. Chet el manbalarida esa hukmdorlar haqida ko‘proq tanqidiy va subyektiv fikrlar uchraydi, bu ularning siyosiy konteksti va 24 Бартольд В. Сочинения в 9 томах. – Том V. – Москва: Наука, 1968. – С 193–195. 25 Арандаренко Г. К истории среднеазиатских ханств. – СПб: Императорская типография, 1893. – С 84–88. 26 Толстов С. Древний Хорезм. – Москва: Наука, 1948. – С 235–240. 27 Murodova D. Xiva xonligi va jadidchilik harakati. – Urganch: Ixtisoslashtirilgan nashriyot, 2012. – B 55–60 13 mualliflarning pozitsiyasiga bog‘liq. Xonlarning shaxsiy fazilatlari, boshqaruv uslublari va siyosiy qarashlari, shuningdek, ularning madaniy va diniy hayotga bo‘lgan munosabati manbalar orqali batafsil o‘rganilishi mumkin. Ularning har biri o‘z davrida mamlakatni boshqarish, mustaqillikni saqlash va rivojlantirish yo‘lida turli usullarni qo‘llagan. Shu bois, Xiva xonligi hukmdorlarining shaxsiyatini o‘rganishda manbalarni har tomonlama tahlil qilish, ularning tarixiy, siyosiy va madaniy kontekstini hisobga olish muhimdir. 14 II. X IVA X ON LIGI HA RBIY BOSHQA RUV TUZILISHI. X ON LIKN IN G TUGA TILISHI. 2.1 Manbalarda xonlik harbiy t uzilmasi v a t av sifi XVI-XIX asrlarda Turkiston xonliklaridagi harbiy qurolli kuchlar, ularning tuzilmalari bir-biriga o‘xshash edi. Xususan, Xiva xonligida XVI asrdan Arabshohiylardan bo‘lgan sulola hukmronlik qilgan bo‘lsa, XVIII asr ikkinchi yarmidan hokimiyat tepasiga chingiziylar o‘rniga yangi sulola vakillari Qo‘ng‘irotlar keldi. Qo‘ng‘irotlar sulolasidan bo‘lgan Muhammad Amin inoq (1770‒1790) va Avaz inoqar (1790‒1804) davrida taxtga soxta xonlarni qo‘yib davlatni boshqarib keldi. 1804 yil taxtga kelgan Qo‘ng‘irotlar sulolasidan bo‘lgan Eltuzar inoq (1804-1806) “xon”lik titulini olib o‘zini “xon” deb e’lon qildi va shundan boshlab 1920 yilgacha Xivada hukmronlik qilgan Qo‘ng‘irotlar sulolasi o‘zlarini “xon” deb atay boshladi. Ushbu sulola davrida davlatning xavfsizligini ta’minlash, tashqi siyosiy kuchlardan himoyalanish, mamlakatda tartib-intizomni saqlash maqsadida harbiy kuchlar rivojlantirilib borildi. Davlat boshqaruvida markazlashtirilib, ushbu sulola hukmronlik qilgan davri siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy sohada yuz bergan muhim o‘zgarishlar bilan belgilanadi. Bu vaqtga kelib harbiy sohaga ham jiddiy e’tibor qaratila boshlandi. Xonlik qo‘shini yangi, zamonaviy qurol-yarog‘lar bilan ta’minlandi, qo‘shin tuzilmalari kuchaytirildi. Markaziy hukumat tomonidan harbiy sohada islohotlar o‘tkazilib, ko‘plab urug‘ va qabilalar o‘rtasidagi kurashlarga chek qo‘yildi. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. Xiva xonligi harbiy tarixini yoritishda mahalliy manbalar, bu yerga kelgan sayyohlar, harbiylar, elchilar, savdogarlarning kundaliklari, xotiralari, hisobotlari va arxiv hujjatlari muhim ahamiyatga ega. Ushbu manba va hujjatlarda xonlik harbiy taktik-strategiyasi, boshqaruvi, harbiy bo‘linmalar, qurol-yarog‘lari, navkarlarga berilgan maosh va yer-suvlar, harbiy mansab egalari to‘g‘risida muhim ma’lumotlar berilgan. Bunda asosan Abulg‘ozixonning “Shajarayi turk”, Munis va Ogahiyning “Firdavs ul-iqbol”, Ogahiyning “Riyoz ud-davla”, “Jome al-voqeoti sultoniy”, “Zubdatu-t-tavorix”, “Gulshani davlat”, “Shohidi ul-iqbol”, Muhammad Yusuf Bayoniyning “Shajarayi 15 Xorazmshohiy” asarlari, O‘zbekiston Milliy arxivida “Xiva xonlari kanselyariyasi” nomi ostida saqlanayotgan I-125 jamg‘arma hujjatlari muhimdir. Bundan tashqari Xivaga kelgan chet ellik I. Blankennagel, N. Muravev, G. Danilevskiy, A. Vamberi, Mak Gaxan, Ismoil Mirpanjiyning kundalik xotiralari va hisobotlarida xonlik harbiy holati, ta’minoti, qo‘shin boshqaruvi, taktik-strategik usullari, harbiy mansab egalari faoliyati, mudofaa qobiliyati to‘g‘risida qiziqarli ma’lumotlar berilgan 28 . Xiva xonligi qo‘shini muntazam va nomuntazam qo‘shindan iborat bo‘lgan. Qo‘shinning asosan “otliq” va “piyoda” qo‘shin guruhidan iborat bo‘lib, asosiy zarbdor kuch, bu “otliq” qo‘shin bo‘lgan. Navkarlar o‘zbek, qoraqalpoq, turkman, qozoq va boshqalardan tashkil topgan. Ular turli urug‘larga bo‘lingan bo‘lib, qo‘ng‘irot, yovmut, taka, jamshidiy, yimroli, chovdur, go‘klan, saqar, qorachaqa, orolqo‘ng‘irot, ag‘orli, ali-eli, mang‘it, qipchoq, qoradoshli, uyg‘ur, nayman, tobin va boshqalardan tashkil topgan. Qo‘shin bevosita xonga bo‘ysungan hamda harbiy harakatlar vaqtida ularga xon tomonidan sarkardalar tayinlanib ular o‘z urug‘larini boshqargan. Bu to‘g‘risida Muhammad Yusuf Bayoniy Xiva xoni Muhammad Aminxonning (1846-1855) safarga chiqishini tasvirlar ekan, xon oldidan avval Pahlavon Mahmud, undan keyin Eltuzarxon, Muhammad Rahimxon I, Olloqulixon, Rahimqulixon tug‘ini ko‘tarib, so‘ngra qo‘ng‘irot, qoraqalpoq, yovmut, yimroli, go‘klan, jamshidiy kabi, jami 25 ta boshqa urug‘larning bayroqlarini ko‘tarib o‘tganliklarini yozadi 29 . Xonlikda harbiy mansab egalari davlat chegaralarini mustahkamlash, qo‘shni davlatlar bilan tashqi aloqalarni olib borish, faol ichki va tashqi siyosat yuritishda muayyan harbiy kuchlarga tayangan. Buxoro va Qo‘qon xonliklarida kuzatilgani kabi Xivada ham qo‘shinni boshqarishda muayyan ierarxiyaga bo‘ysunilgan. Xonlikda harbiy kuchlarni boshqaruvning o‘ziga xos boshqaruv tizimi mavjud bo‘lib, bir qator harbiy mansab va unvonlar, xususan, sarkarda, sipohsolor, lashkarboshi, yasovulboshi, mingboshi, yuzboshi, dahboshi (ellikboshi), o‘nboshi, bahodirlar bu tizimning turli pog‘onalarini egallaganlar. Dastlab, o‘nboshi, 28 Иванин М. Хива и река Аму-Дарья. — Москва: 1873. – С 60. 29 Вамбери А. Путешествие по Средней Азии. — Москва: Наука , 2003. – С 249. 16 ellikboshi, janglarda mahorati oshganlarga yuzboshi, mingboshi hamda boshqa mansablar va bahodir unvonlari berilgan. Xonlikda rasman harbiy kuchlar boshlig‘i oliy hukmdorning o‘zi sanalgan. Biroq turli tarixiy shart-sharoitlar taqozo etganida qo‘shinni boshqarish ishi – sarkardalik turli mansab egalari zimmasiga yuklatilgan holatlar tarixiy manbalarda qayd etiladi. Bunda ularning xonga sadoqati, tajribasi va urug‘lar o‘rtasidagi obro‘yi hisobga olingan. Qo‘shbegi, mehtar, inoq, otaliq, biy, beklarbegi, parvonachi, mirob kabi mansab egalarining ham o‘z navkarlari bo‘lib, ular xon tomonidan ma’lum bir guruhga, ayrim hollarda katta qo‘shinga sarkardalikka tayinlangan 30 . Muhammad Aminxon davrida (1846‒1855) yuqori harbiy unvon amir ul-umarolik mansabi joriy etilgan bo‘lib, bungacha bu unvon Muhammad Amin inoq (1762-1790) davrida berilgan edi. XIX asr ikkinchi yarmidan boshlab avval rioya etib kelingan udumlarda, o‘zgarishlar ko‘zga tashlanadi. Jumladan, “Yasovulboshi” mansabi egasi harbiy harakatlar vaqtida xon tomonidan qo‘shin boshlig‘i vazifasiga tayinlanish bilan birga mamlakat ichida ichki nazoratni ham ta’minlagan. XIX asr birinchi yarmida bu mansab egasi turkman urug‘lariga sarkardalikka tayinlangan. Xususan, yovmut urug‘iga Rahmatulla yasovulboshi va Qorachuqa urug‘iga Mahmud yasovulboshi sarkarda bo‘lgan. XIX asr oxirlarida yasovulboshi Xivada ikki kishidan iborat bo‘lib, biri qo‘shin boshlig‘i, ikkinchisi rasmiy arizalarni ko‘rish ishlariga ma’sul bo‘lgan. Yasovulboshining yordamchilari yasovullar deyilib, ular viloyatlarda turli sun’iy sug‘orish kanallarini qazish va ta’mir etish ishlarini ham nazorat qilgan. Yasovullar xonga kelgan arznomalarni ham tekshirganlar 31 . Shuningdek, XX asr boshlarida tinchlik vaqtida saroyda xonni qo‘riqlash, ichki nazorat (politsiya), qamoqxona ishlariga boshchilik Mingboshi mansabiga tayinlangan shaxs qo‘shindagi mingta va undan ko‘proq navkarga boshliq bo‘lgan. Bundan keyingi, to‘pchiboshi- artilleriya boshlig‘i, yuzboshi – yuzta, ellikboshi (panjohboshi) – ellikta, o‘n boshi – o‘nta navkarga boshliq bo‘lgan. XVI-XIX asrlarda bu harbiy lavozim egalari uchta xonlikda ham bir xil vazifani bajargan 30 Bregel Y. Firdaws al-iqbal. History of Khorezm. By Shir Muhammad Mirab Munis and Muhammad Riza Mirab Agahiy / Translated from Chaghatay and Annotated by Yuri Bregel. Brill. – Leiden: Boston Koln, 1999 – Р 762. 31 Абдурасулов А. Хива (тарихий-этнографик очерклар). – Ташкент: 1997. – Б 174. 17 bo‘lib, ularning vazifalari o‘zgarmagan. Davlat chegarasi xavfsizligini ta’minlash, “qorovulbegi”ga, ya’ni chegara xizmati boshlig‘iga yuklatilgan. Qorovulbegining ham qo‘lida o‘z navkarlari bo‘lib, ular chegaradan o‘tayotgan har bir kishini tekshirib, mamlakatga kirgizganlar. Bundan tashqari “bojbon”lar ham bo‘lib, ular mamlakat hududiga kirib kelayotgan savdogarlardan va boshqalardan turli xil bojlarni undirganlar. Shaharda harbiylar mamlakatdagi ichki tartibni saqlashda ham muhim rol o‘ynaganlar. Xususan, turli markazlarda ichki tartibni saqlash ishlari bilan mirshablar shug‘ullangan. XX asr boshida Xivaning darvozalarini jami 50 nafar mirshab va 9 nafar yuzboshi qo‘riqlagan. Ular poytaxt shaharni qo‘riqlash bilan birga xon qarorgohi Arkni ham qo‘riqlab turganlar.Harbiy yurishlarda xonga hamroh bo‘luvchi oliy sudya boshqa xonliklardagi kabi an’anaviy “qozi urdu” (“qozi o‘rda”) yoki “qozi askar” deb atalib, ular harbiy jinoyatlar bo‘yicha, shariat qonun-qoidalari asosida hukm chiqarganlar, shuningdek, ayrim hollarda oddiy fuqarolarning ishlarini ham ko‘rganlar 32 . Qal’alar himoyasida uning mustahkamligiga javobgar shaxs “kutvol” yoki “katovul” hisoblangan. Xon oldiga arzga kelganlarning arizalarini “dodhoh” ko‘rib, xonga yetkazgan hamda javobini arzchiga ma’lum qilgan. Xiva xonligiga dodxoh mansabi Buxorodan kelgan. Dodhoh harbiy harakatlarda ham ishtirok etgan. Saroy darvozalarini qo‘riqlashga eshikog‘asi mas’ul bo‘lib, u ham harbiy harakatlarda ishtirok etgan. Shuningdek, dasturxonchi, oshmehtar, shig‘ovulni ham o‘z navkarlari borligi arxiv hujjatlarida keltirib o‘tiladi. Xonlik qo‘shinida musiqachilar bo‘linmalari ham mavjud bo‘lib, harbiylarni yurish vaqtida ruhlantirish hamda ko‘rikdan o‘tkazishda, bevosita qo‘shindagi nog‘orachi va harbiy musiqachilar guruhi muhim o‘rin egallagan. Bular karnaychi (shifurchi), surnaychi, nog‘orachi, tablchilar bo‘lib, ular xonning saroydan chiqishini xalqqa ma’lum qilish bilan birga qo‘shin harakatga kirganda yoki jang boshlanganida harbiylarni ruhiy, ma’naviy jihatdan qo‘llab-quvvatlaganlar. Xiva xonligida balog‘at yoshiga yetgan va o‘z hohishi bilan murojaat etgan har bir yigit harbiy xizmatga olingan. Yigitlar o‘zlarining harbiy 32 Йўлдошев М. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. – Ташкент: 1959. – Б 155. 18 xizmatga chaqiriluvini, asosan, tavochilar, ya’ni jarchilar tomonidan, harbiy harakat to‘g‘risidagi xon farmonining o‘qib eshittirilishi, bozorlar va masjidlardagi e’lonlar orqali bilib olganlar. Masjidlar orqali harbiy xizmatga yaroqli kishilarning ro‘yxati tuzilib, ular harbiy harakatlarga jalb etilgan. Nogiron yoki xizmatga yaroqsiz kishilar harbiy xizmatga olinmagan. Harbiy xizmatni o‘tash muddati ko‘rsatilmagan bo‘lib, qo‘shin ichida yoshi ulug‘ kishilarni ham uchratish mumkin bo‘lgan. Ular ko‘p janglarda tajriba orttirib yosh navkarlarga o‘z bilim va ko‘nikmalarini o‘rgatib borganlar 33 . Harbiy xizmatga olinganlarning maxsus ro‘yxati tuzilib, har bir askarning nomi va unga berilgan ot-ulovi maxsus daftarlarda, harbiy amaldorlar, xon devoni tomonidan yoki masjidlarda yozib borilgan. Shuningdek, ushbu ro‘yxatlarda harbiy xizmatga olinganlar qaysi viloyat, masjiddan olinganligi va kimning farzandi ekanligi hamda oilada katta yoki kichikligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar ham qayd etilgan. Navkarlar yurish vaqtida ko‘p hollarda o‘zlarini o‘zlari ta’minlagan, biroq yurishdan keyin ushbu xarajatlar odatda xon tomonidan ma’lum bir to‘lov evaziga to‘lab berilgan. Harbiylar o‘zlariga kerakli narsalarni arzon va qisqa vaqt ichida sotib olishlari uchun, harbiy qarorgoh atrofida bozorlar tashkil qilingan bo‘lib, navkarlar narsalarni shu joydan sotib olganlar. Bu narsa dehqon va savdogarlarga ham, harbiylarga ham qulay bo‘lgan 34 . Xonlik harbiy qo‘shini tuzilishi jihatdan o‘rta asr an’analarini saqlab qolgan bo‘lib, arabchada o‘ng qanot “maymana” va chap qanot “maysara” deyilgan bo‘lsa, bu atama turk-mo‘g‘ulchada o‘ng qanot “burong‘or” va chap qanot “juvong‘or” deb ham atalgan. Harbiy harakat vaqtida asosiy kuchlarning oldida boruvchi harbiy bo‘linma “manglay” yoki “hirovul” deyilgan. Ulardan oldin qorovullik bo‘linmasi yuborilgan va qo‘shin orqasidan yuruvchi bo‘linma “soqa” harakatlangan. Aholidan to‘plangan qo‘shin turiga “qoracherik” (ko‘ngilli qo‘shin) deyilgan. Bundan tashqari “bahodirlar dastasi” deb atalgan guruh ham mavjud bo‘lib, ular jang vaqtida tez va 33 Карпов Г. Батцер Д. Хивинские туркмены и конец Кунградской династии. – Ашхабад: 1930. – С 22. 34 Муҳаммад Ризо Эрниёзбек ўғли Огаҳий. Жоме ал-воқеоти султоний. Асарлар. VI-жилд. – Ташкент: 1980. – Б 54. 19 shijoat bilan harakat qilganlar. Janglarda mardlik ko‘rsatgan sarkardaga tug‘ bilan birga nog‘ora ham berilgan. Maxfiy xizmat xodimlari josus, munhiy, ayyor, axborotchi yoki buhri deyilgan. Xonlik qo‘shini safida farroshchi, kemachi va qayiqchi navkarlar, mahramlar, miltiqsozlar, doruchilar, yunuvchi (duradgor) va temirchi ustalar, piyoda to‘pchilar, kulollar, piyoda sarbozlar guruhi tunqator chodirchi navkarlar ham bo‘lgan. Bundan tashqari lashkar yig‘ish uchun xon tomonidan “navkar talabi” bilan turli hududlarga farmon ham yuborilgan bo‘lib, ular belgilangan muddat ichida, har kun guruh-guruh bo‘lib yoki o‘zlari kelib qo‘shilganlar. Axal, Tajan va Marvda o‘tirgan taka, solur va sariq urug‘laridan to‘plangan navkarlarning guruh bo‘lib kelganligi manbalarda qayd etiladi. Xonlikga harbiy xizmatga olingan turkmanlar harbiy yurishlar uchun 10 ta oiladan 1 ta otliq navkar olingan va hukumat ularga harbiy xizmati uchun har bir navkar uchun 10 tanobdan еr bergan[20]. Muhammad Rahimxon I (1806‒1825) davrida Oliy Kengash ta’sis etilgan bo‘lib, unda harbiy yurishlar, muhim davlat ahamiyatiga molik masalalar ko‘rib chiqilgan. Ushbu Kengash haftaning juma kunida yig‘ilish o‘tkazganligini N. N. Muravev o‘z asarida yozib qoldiradi 35 . XVI – XIX asrlarda ham Buxoro va Qo‘qon xonliklaridagi kabi Xivada ham harbiylar primitiv qurollar bilan birga yangi zamonaviy qurol turlaridan ham foydalanib kelganlar. Ularni sovuq va o‘t-ochar qurol turlariga ajratish mumkin. Sovuq qurol turlariga qilich, xanjar, nayza, o‘q-yoy, oybolta, sovut, dubulg‘a kirgan. O‘t-ochar qurol turlariga esa to‘fang, berdanka (miltiq), to‘p va to‘pponcha (pistolet)lar kirgan. Xiva xonligida ham bu qurol turlari deyarli o‘zgarmay, XX asr boshlarida ham jangdagi asosiy qurol turlaridan biri bo‘lib qolaverdi. Xivada jangdagi asosiy qurol turi qilich, nayza, xanjar, o‘q-yoy, oybolta va boshqalar hisoblangan. Harbiylarning qilichi egilgansimon va ko‘p hollarda juda yaxshi Xuroson temiridan tayyorlangan. Sovuq qurol turlaridan bo‘lgan nayza esa hamma joyda ham ishlatilmagan. Uning dastasi ingichka qamishdan, yarim sajen uzunlikda yasalgan. Nayza eng yaxshi temirdan tayyorlangan. Jangda uzoq masofadan otish 35 Муравьев Н. Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1820 гг. гвардейского Генерального штаба капитана Николая Муравьева, посланнаго в сии страны для переговоров . — Москва: 1822. — С 65. 20 uchun kamon va o‘q-yoydan ham foydalanilgan. Oyboltaga o‘xshash qurol yoki xanjarning bir turi “chekan” deyilib, jangda sovut kiygan jangchini еngish uchun ishlatganlar. XIX asrda xonlikdagi Yangi Urganch va Chimboy asosiy temirchilik markazlari edi. Ularda turli metall buyumlar bilan bir qatorda, harbiy qurol-aslahalar ham tayyorlangan. Shuningdek, Hazorasp bekligida miltiq va Yangi Urganch yaqinidagi Begovot qishlog‘ida qilich tayyorlangan 36 . Miltiqdan XVI-XVIII asrlarda ham foydalanganlar, biroq ularning soni kam bo‘lgan. XIX asr ikkinchi yarmiga kelib esa Xivada turli-tuman zamonaviy qurol-yarog‘ turlari ham ishlatila boshlandi. Ruslar bilan Xivaga kelgan amerikalik jurnalist Mak-Gaxan Xivadagi qurol-yarog‘lar to‘g‘risida yozib, qilich, xanjar, miltiq hamda turli baho va o‘lchamdagi to‘pponchalarni eslatib o‘tadi. Yana bir qurol turi “shamxol” deyilib, bu qurol yеlkaga qo‘yib, uzoqqa otiladigan og‘ir qurol bo‘lib, ko‘proq merganlar foydalangan. Qo‘shinda maxsus shamxolchilar bo‘limasi ham bo‘lgan. Xiva devonbegisi Matmurot qoldirgan ma’lumotga ko‘ra, shamxol Xivada ishlatilgan qurol bo‘lib, undan juda uzoqqa otishda foydalanilgan. Xonlikda to‘pchilar bo‘linmasi bo‘lib, u jang vaqtida asosiy hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan. To‘pxona xon qarorgohi atrofida bo‘lib, agar harbiy harakat vaqtida qarorgoh ko‘chsa, to‘pxona ham ko‘chgan. Bayoniy o‘zining “Shajarayi Xorazmshohiy” asarida Olloqulixon (1825-1843) tomonidan qo‘shin to‘pxonasi Yusuf mehtar deganga topshirilgani va to‘pxona qo‘shindan oldinda borib harbiy qarorgohda joylashib olinishligi to‘g‘risida buyruq berganligini ta’kidlab o‘tadi. Ushbu to‘plardan foydalanishda qullar ham qatnashgan bo‘lib, ular “to‘pchi dug‘ma”lar deyilgan 37 . Tarixiy manbalarda XVI-XVII asrlarda ham to‘plardan harbiy harakatlarda foydalanganligi to‘g‘risida ma’lumotlar keltiriladi. To‘plar katta va kichik to‘plarga bo‘lingan. Xonlikdagi kichik to‘plar, ya’ni “falkonet”lar ham mavjud bo‘lgan. To‘plarning soni har-xil bo‘lib, ayrim ma’lumotlarda poytaxt shahar Xivaning Ichan- qal’asi uchta darvozasida 20 ta to‘p va to‘p o‘rnatilgan maxsus moslama 36 Огаҳий. Жоме ал-воқеоти султоний. Асарлар.VI-жилд. – Ташкент: 1980 – Б 10. 37 O‘sha asar – Б 12. 21 bo‘lgan bo‘lsa, boshqa bir ma’lumotda, 1870 yilda xonlikda 60 ta to‘p mavjud bo‘lgan deyiladi. To‘p va miltiqlarning o‘qini tayyorlashga ishlatiladigan dori (porox)ni xivaliklar o‘zlari tayyorlagan va uni bozorda sotganlar, lekin uni tayyorlash uchun oltingugurtni Buxorodan sotib olganlar. Porox asosan, Ilali, Ko‘hna Urganch va Oqtepa bozorlarida sotilgan. Asosiy xaridor yaqin o‘rtada yashovchi turkmanlar bo‘lib, bunday poroxning bir pud narxi 6 rubldan 12 rublgacha bo‘lgan. Xiva xonligida Buxoro va Qo‘qon xonliklaridagi kabi harbiylarga e’tibor ancha yuqori bo‘lib, oliy hukmdor ularga suyangan holda ichki va tashqi siyosat yuritgan. Harbiylarni rag‘batlantirish va moddiy ta’minlashda har-xil sovg‘a-salomlar, to‘nlar, qilich, pichoq, Xiva atrofidan ma’lum miqdorda еr-suv ajratib berilgan. Ogahiy harbiylarni rag‘batlantirilgani, ularni moddiy tarafdan davlat tomonida n doim qo‘llab- quvvatlab turilganlig i haqida shunday yozadi, “Mirmuhammadxon jamshidiy boshlig‘ borcha sarkardalarg‘a oltun raxtlig‘ tavsanu to‘pchoq va kimxo xil’at va tamomi zar futa va tillo dastalig‘ pichoq in’om qilib, har birig‘a xurshidi ofoq yonglig‘ mumtozlig‘, sarafrozlig‘lar еtkurdilar. Sanodidi lashkariyadin dog‘i yuz kishiga xanjari murassa’ bila libosi mulamma’ inoyat qilib, yana ming kishiga sarupoyi zardor baxshishidan bahrabardorlig‘ bag‘ishladilar. Va bosh kesib kelturgon muborizlarig‘a har bosh uchun panjai ehsonidin o‘n tillo in’om qilib, shodikim etdilar va yaro ko‘torgon bahodirlarg‘a bog‘i bu tariqada atovu karam bila barumandlig‘ еtkurub, o‘zga askariyani dog‘i iltifoti podshohona va inoyoti xisravonadin bahramand va arjumand qildilar 38 . Jang vaqtida yarador bo‘lgan harbiylar 5-10 tilla miqdorda pul yoki boshqa narsa bilan ta’min etilgan. Buni Bayoniyning quyidagi so‘zlari ham tasdiqlaydi, yamut bahodirlorig‘a sarpoy va in’omlor berdilor. Niyoz bahodirkim Chorjuy urushida kub maydondorliq etib, og‘ir zaxm kutorib erdi, onga ziyodati in’omlor etdilor”. Harbiy harbiy yurishdan qaytib kelgan sarkardalarga turli xil sarpo yoki oltin kamar berilganligini “Shajarayi Xorazmshohiy” asarida ko‘rish mumkin. Unda “Saloq Qurbon Qilichxon Xurosondin kelib mulozamatg‘a еtdi. Ul hazrat onga 38 Огаҳий. Жоме ал-воқеоти султоний. Асарлар.VI-жилд. – Ташкент: 1980. – Б 14. 22 mehribonliq kurguzub sarpoy berdilor va oltun kamar berib sarafroz etdilor...” - deb qayd etiladi. Harbiy yurishlardan qaytgan navkarlarga 5 tilladan “navkar puli” berilgan. Harbiy mansabi yuqoriroqlar 50-100 tilladan yoki bundan ham ko‘proq pul olgan. Bundan tashqari “ot puli”, “qunuq puli”, “ozuqa puli” ham berib borilgan. Har bir navkar yurishda qo‘lga tushirgan o‘ljasining 1/5 qismini “g‘on” sifatida xonga berishi lozim bo‘lgan. Navkarlarga xizmati evaziga bulardan tashqari, 5-10 tanobdan, ayrim hollarda jangda ko‘rsatgan jasorati, iqtidoriga qarab bundan ham ko‘proq еr-suv berilgan 39 . Xususan, 1852 yilda mehtar tomonidan go‘klan navkarlariga 50 tanobdan yеr o‘lchab berilgan. Xonlikdagi harbiylar va diniy ulamolar soliqlardan ozod etilgan. Navkarlarga qurollar bilan birgalikda, otlar ham berilgan bo‘lib, qo‘shinga olingan otlarga tamg‘a bosib qo‘yilgan. Xon qarorgohi bo‘lgan “Ichan-qal’a” o‘ziga xos mudofaa vazifasini o‘tagan. Olloqulixon davriga kelib, 1842 yilda “Dishan qal’a” ya’ni “tashqi qal’a” devorlari quriladi. Bu qal’a devorlarining ustiga maxsus kichik ravoq va teshiklar ishlangan bo‘lib, bu еrdan jangchilar o‘q-yoy, nayza yoki miltiqdan otishda foydalanganlar. Shu bilan birga teshiklar kuzatuv vazifasini ham o‘tagan. XVI-XIX asrlarda Xiva qo‘shinidagi harbiylar o‘q o‘tmaydigan sovut, ya’ni javshan kiygan va qalqon bilan himoyalanganlar. Buni ular kiyimlari ustidan kiyganlar. Xivalik harbiylar odatda o‘zlariga tegishli kiyimlariga qilich va pichoq taqib yurganlar. Shu o‘rinda xonlikdagi harbiylar soni masalasi ham muhim masalalardan biri hisoblanadi. Harbiy jang olib borishda qo‘shin miqdori ham asosiy o‘rin egallagan. Qo‘shin soni turli vaqtlarda o‘zgarib turgan. Bu asosan hukmdorning shaxsiy sifat va xislatlariga ham bog‘liq bo‘lgan. XVI-XIX asrlarda Xiva qo‘shini soni o‘zgarib turgan 40 . Odatda bu narsa harbiy harakatlarni muhimligi va ko‘lamiga ham bog‘liq bo‘lgan. Katta yurishlarda qo‘shin soni ancha ortgan. Qo‘shin soni haqida XIX asr boshida Xivada bulgan N.N.Muravev bu yеrdagi qo‘shin sonini 12 000 navkardan iborat deydi. 1813 yilda Muhammad Rahimxon I tomonidan Eronga qilingan 39 Веселовский Н. Очерк историко географических сведений о Хивинском ханстве. От древнейших времен до настоящаго. — Москва: 1877. — С 207. 40 O‘sha asar – C 210. 23 yurishda 12 000 kishi ishtirok etgan. 1829 yilga kelib qo‘shin soni 40 000 kishiga еtkazgani kuzatish mumkin. Buni shu yili Olloqulixon (1825- 1842) tomonidan Eronga qilingan yurish tasdiqlaydi. Unda 40 000 harbiy qatnashgan bo‘lib, yo‘lda vabo kasalligining tarqalishi sabab bu yurish amalga oshmaydi. Qo‘shin orqaga qaytishga majbur bo‘ladi. 1855 yil Muhammad Aminxon tomonidan Saraxsga uyushtirilgan yurishda ham 40 000 kishi ishtirok etgan bo‘lib, xonga ko‘mak berish uchun jamshid, qorayob, tiyman, Maymana va Shibirg‘ondan solur, soru q, taka, go‘klan, yovmut va boshqa turkman urug‘ hamda aymoqlaridan navkarlar keladi. Rus manbalari ma’lumotiga ko‘ra, 1855 yilda Xiva otliq navkarlari 25 000 dan 35 000 gacha bo‘lgan. Xiva xonligi Rossiya protektoratiga o‘tganidan so‘ng xonlik qo‘shini soni kamayib ketganini kuzatish mumkin. Xonlikda 1500-2000 atrofida qo‘shin saqlashga ruxsat oladi. Bular asosan tinchlikni saqlab turish, turli xil soliqlarni yig‘ish, saroyni qo‘riqlash ishlarini bajargan 41 . Xulosa qilib shuni ta’kidlash lozimki, Xiva xonligi tarixiga oid yozma manbalarda davlatning ushbu ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotiga oid ma’lumotlar bilan bir qatorda xonlikdagi harbiy ish, mansab va unvonlar, qurol-yarog‘lar, qo‘shin tarkibi, harbiy taktika, qo‘shin ta’minoti va hokazolar haqida boshqa manbalarda uchramaydigan muhim ma’lumotlar keltirilib o‘tiladi. Garchi o‘lka Rossiya protektorati o‘rnatilgan bo‘lsada, harbiy soha ham rivojlantirilib borildi. 41 Карпов Г. Батцер Д. Хивинские туркмены и конец Кунградской династии. – Ашхабад: 1930. – С 25. 24 2.2 Manbalarda X iv a xonligi t ugat ilishi v a uning t ahlili Xiva xonligi Markaziy Osiyoda tashkil topgan mustaqil davlatlardan biri bo‘lib, XVII asr boshlaridan XX asr boshlariga qadar mavjud bo‘lgan. Bu davlat asosan Xorazm hududida joylashgan bo‘lib, turkman, qoraqalpoq va o‘zbek qabilalarini o‘z ichiga olgan. Xiva xonligi o‘zining siyosiy mustaqilligini uzoq vaqt davomida saqlab kelgan bo‘lsa- da, XIX asr oxiriga kelib kuchli ichki va tashqi bosimlar ostida zaiflashdi. Xiva xonligining zaiflashishiga bir necha omillar sabab bo‘ldi. Birinchidan, ichki siyosiy beqarorlik, ya’ni xonlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar va markazlashgan hokimiyatning yo‘qligi. Ikkinchidan, iqtisodiy tanglik, savdo yo‘llarining o‘zgarishi va tabiiy resurslardan samarali foydalana olmaslik. Uchinchidan esa, tashqi bosim, xususan, Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoni egallash bo‘yicha yuritgan siyosati Xiva xonligini og‘ir ahvolga solib qo‘ydi. 1873-yilda general Kaufman boshchiligidagi Rossiya imperiyasi qo‘shinlari Xiva xonligiga yurish boshladi. Bu yurish natijasida xonlik bosib olindi va xonlik Rossiyaga qaram protektorat davlatga aylantirildi. Xiva xoni Muhammad Rahimxon II o‘z hukmronligini davom ettirgan bo‘lsa-da, amalda u Rossiya imperiyasi tomonidan nazorat qilinadigan hukmdor edi 42 . Shundan so‘ng, xonlikda harbiy, siyosiy va iqtisodiy sohalarda Rossiya ta’siri kuchaydi. Xiva xonligi 1917-yilgi Fevral inqilobi va undan keyingi Oktyabr inqilobidan so‘ng yanada beqaror tus oldi. Bolsheviklar butun Rossiya imperiyasi bo‘ylab sho‘rolar hokimiyatini o‘rnatishga harakat qilayotgan bir paytda, Xiva xonligida ham inqilobiy harakatlar avj oldi. 1920-yil fevral oyida inqilobiy kuchlar Xiva xonini — Asfandiyorxonni taxtdan ag‘dardi. Shu tariqa Xiva xonligi rasman tugatildi. Xonlik o‘rnida 1920-yilning 26-aprelida Xorazm Xalq Sovet Respublikasi e’lon qilindi. Bu respublika Sovet Rossiyasi bilan yaqin aloqada bo‘ldi va qisqa vaqt ichida sovet tizimiga to‘liq integratsiyalashdi. 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralash islohoti davomida Xorazm hududi tugatilib, uning yerlarining katta qismi yangi tashkil etilgan O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi va 42 Hamidov H. Ernazarov Sh. O`zbekiston tarixi. – Toshkent: 2021. – B 105. 25 Turkmaniston SSR tarkibiga qo‘shildi. Shu tariqa, bir necha asr davomida mavjud bo‘lgan Xiva xonligi siyosiy xaritadan yo‘qoldi. Bu jarayon Markaziy Osiyoda Rossiya va keyinchalik Sovet hokimiyatining to‘liq hukmronlik qilishiga olib keldi . Rossiya Xivaga yurish uchun 5 yil tayyorgarlik ko‘rishining asosiy sababi – 1717 yil B. Cherkasskiyning halokatga uchragani, 1839 yil Perovskiy qo‘shini Xivaga borolmay qaytib ketgani edi. Xivani bosib olish Rossiya uchun Amudaryoni qo‘lga kiritish edi. Amudaryoni egallash, birinchi navbatda, suv manbai, suv orqali savdo aloqalari, uning quyi oqimidagi serhosil yerlaridan foydalanish degani edi. Xiva xonligining istilo etilishi ham Rossiya tomonidan O‘rta Osiyo istilo qilinishining 3-bosqichi (1873–1878) davomida amalga oshirildi. Xivaga hujum 4 harbiy okrugdan: g‘arbda – Mang‘ishloq, shimolda – Orenburg, sharqda – Turkiston, janubda – Krasnovodskdan olib borildi. Hujumda 12 mingdan ortiq askar, 4600 ot va 20 ming tuyadan iborat harbiy qo‘shin ishtirok etgan, bu qo‘shinga Kaufman boshchilik qildi. Ko‘p sonli qo‘shin deyarli bir vaqtda 1873 yil fevralda Toshkent, Orenburg, Mang‘ishloq va Krasnovodskdan yo‘lga chiqdi. Issiq va suvsizlik sababli Krasnovodsk va Mang‘ishloq qo‘shinlari yarim yo‘ldan ortiga qaytdi, Xivaga 7,5 ming kishi yetib bordi. Toshkent va Orenburg qo‘shinlari 1873 yil mayda Xiva xonligi chegaralariga keldi, asosiy qo‘shin mayning o‘rtalarida Xivaga yetib keldi, ularga yo‘lda kichik guruhlar hujum qiladi 43 . Ikki tomon o‘rtasida 1873 yil may oyida Hazorasp qal’asi, Qo‘ng‘irot, Xo‘jayli, Mang‘it va Xiva shaharlari yaqinida janglar bo‘lib o‘tdi.Ruslarning Xivaga 1-hujumi qaytarildi; hujumga qo‘mondonlik qilgan Veryovkin yarador bo‘ldi, ruslar chekinib, Kaufman boshchiligidagi kuchlarni kutishga majbur bo‘ldi. Kaufman ham jang bilan Xivani egallay olmagach, Hazorasp darvozasi ochib berilishi tufayli ruslar 29 mayda poytaxt Xivani egalladi, Kaufman muzokara olib borish yo‘lini tanladi.Gandimiyon shartnomasi. Kaufman Xivani bosib olgach, xon xazinasini kontribusiya (tovon) evaziga musodara qilib, qadimiy qo‘lyozmalar, xonning toji va taxti, tanga zarb qiladigan tamg‘a va zarb tasviri, qo‘ng‘irot xonlarining hokimiyat ramzlari, moddiy boyliklarni Sankt-Peterburgga jo‘natdi. 43 Hamidov H. Ernazarov Sh. O`zbekiston tarixi. – Toshkent: 2021. – B 155. 26 Kaufman Xiva xoni bilan muzokara o‘tkazish uchun Gandimiyon qishlog‘idagi qarorgohiga bordi. 1873 yil 12 avgustda M. Rahimxon II sulh shartnomasini imzoladi, bu Xiva xoni Rossiya tobeligiga o‘tganini ko‘rsatardi. Shartnomaning 1-moddasida: "Sayid Rahim Bahodirxon o‘zini Rossiyaning sodiq xodimi deb tan oladi. U qo‘shni xonlar bilan do‘stona va savdo shartnomalar tuzishdan voz kechadi hamda Rossiya ruxsatisiz jangovar harakatni amalga oshirmaydi" – deb yozib qo‘yilgan edi. Xiva xonligiga qarashli Amudaryoning o‘ng sohili va unga tutash yerlar, bu joylarda yashaydigan o‘troq va chorvador aholisi bilan xon tasarrufidan chiqdi.Rossiya kemalariga Amudaryo bo‘ylab erkin harakatlanishi uchun keng huquq berildi. Rossiya savdogarlari va ularning mollari uchun xon va mahalliy hokimlar javobgar bo‘ladigan bo‘ldi, ular xonlikda erkin yurish, boj to‘lovlarisiz savdo qilish huquqini qo‘lga kiritdi. Gandimiyon shartnomasida ruslar uchun: "Amudaryo chap qirg‘og‘ida ruslar o‘z pristanlarini qurish huquqiga ega, Xonlik ularning xavfsizligi uchun javobgar" – deb ko‘rsatib qo‘yildi. Shartnomaga binoan Xiva xonligi 2 mln 200 ming rubl tovonni 20 yilda to‘lashi belgilandi, xazinada mablag‘ yo‘qligidan aholidan yig‘ib olinadigan bo‘ldi. Gandimiyon shartnomasi Xiva xonligining Rossiyaga tobeligini, Xonning boshqa davlatga bo‘ysunganligini ko‘rsatuvchi hujjat bo‘ldi. Xiva xonligi hududi 3 baravar qisqarishi Xonlikni davlat sifatida nomigagina mavjudligini, aslida mustaqilligini yo‘qotgan protektoratga aylanganligini ko‘rsatadi 44 . 44 Hamidov H. Ernazarov Sh. O`zbekiston tarixi. – Toshkent: 2021. – B 156. 27 X ULOSA Manbalarda Xiva xonligining siyosiy boshqaruvi haqida ma’lumotlar uning markaziy hokimiyatining tashkil etilishi, xonlar va ularning vakillarining vazifalari, shuningdek, mahalliy boshqaruv tizimining tuzilishi bilan bog‘liqdir. Siyosiy boshqaruvda xonlikda amaldorlarning vakolatlari va ularning hukmdorga bo‘lgan sodiqligi alohida o‘rin tutgan. Shuningdek, manbalarda hokimiyat vakillari orasida kuchli ijtimoiy va siyosiy raqobat mavjudligi ham qayd etilgan. Bu esa xonlik ichida ichki nizolar va hokimiyatga doimiy intilishlarni yuzaga keltirgan. Manbalarda Xiva xonligi hukmdorlarining shaxsiyati ko‘plab tarixiy manbalarda ijobiy va salbiy jihatlari bilan tasvirlangan. Hukmdorlar o‘z vaqtida siyosiy, harbiy va iqtisodiy muammolarni hal qilishda faol bo‘lgan, ammo ba’zilarining shaxsiy fe’l-atvori va siyosiy qarorlari xonlik ichida nizolar va inqirozlar keltirib chiqargan. Hukmdorlarning shaxsiyatiga oid tasvirlar ularning siyosiy faoliyati, diplomatik aloqalari va jangovar strategiyalarini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Xiva xonligi harbiy boshqaruv tizimi tashkil etilgan bo‘lib, u qurolli kuchlarni boshqarish, mudofaa va istilo siyosatini amalga oshirishga yo‘naltirilgan edi. Harbiy boshqaruvdagi zaifliklar va tashqi bosqinlarga qarshi samarali choralar ko‘rilmasligi xonlikning tugatilishida muhim rol o‘ynadi. Rossiyaning harbiy yurishlari va tayyorgarligi, shuningdek ichki nizolar va markaziy hokimiyatning zaifligi Xiva xonligining mustaqilligini yo‘qotishiga sabab bo‘ldi, ma’lumotlar uning qo‘shinlari tarkibi, jangovar usullari, mudofaa tizimi va harbiy okruglarning tashkil etilishi bilan bog‘liq. Xonlikda harbiy boshqaruv harbiy amaldorlar tomonidan amalga oshirilib, ular qo‘shinlarni boshqarish, janglarga tayyorlash va hududlarni himoya qilish vazifalarini bajargan. Ammo manbalarda harbiy tuzilmaning texnologik va tashkiliy jihatdan zaif tomonlari ham qayd etilgan. Xiva xonliginin g tugatilishi Rossiya imperiyasi ning O‘rta Osiyoda mustahkamlanish siyosati va harbiy yurishlari natijasida yuzaga kelgan. Manbalarda bu jarayon ko‘plab harbiy harakatlar, siyosiy bosimlar va shartnomalar (masalan, Gandimiyon shartnomasi) orqali amalga oshirilgani tasvirlanadi. Xonlikning hududi qisqarishi, mustaqilli gining yo‘qolishi va protektor atga aylanishi uning 28 tugatilishining asosiy sabablari sifatida ko‘rsatiladi. Tahlil natijalariga ko‘ra, ichki zaifliklar va tashqi bosimlarning uyg‘unlashuvi xonlikning mustaqilligini saqlab qolish imkonini bermagan. Xiva xonligi O‘rta Osiyoda yuzlab yillar davomida mavjud bo‘lgan muhim siyosiy va madaniy markazlardan biri bo‘lib, uning tarixiy rivojlanishi ko‘plab ichki va tashqi omillar ta’sirida shakllangan. Manbalar asosida ko‘rilganda, xonlikning siyosiy boshqaruvi, hukmdorlarning shaxsiyati, harbiy tuzilishi va ichki ijtimoiy muammolari uning barqarorligi va mustaqilligini ta’sir qilgan asosiy omillar bo‘lgan. Xonlik o‘zining diplomatik aloqalari va harbiy kuchlari orqali mintaqaviy siyosatda muhim rol o‘ynagan bo‘lsa-da, ichki nizolar va tashqi bosqinlar uning zaiflashishiga olib kelgan. Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga kengayishi jarayonida Xiva xonligi muhim bosqichlardan biri sifatida bosib olingan va bu jarayon xonlikning mustaqilligini yo‘qotishiga, hududining qisqarishiga va Rossiya protektoratiga aylanishiga sabab bo‘lgan. Shu bilan birga, xonlikning madaniy merosi va ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi mintaqaning tarixiy va madaniy qadrini oshirib, bugungi kunda ham katta ahamiyatga ega. Shu tariqa, Xiva xonligi tarixi mintaqaning siyosiy, ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarini tushunishda muhim manba hisoblanadi va uning o‘rganilishi O‘rta Osiyo tarixini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. 29 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R I. Asosiy manbalar. 1.Абулғози Баҳодирхон. Шажараи турк / тарж. ва нашр: А. Каримов. – Тошкент: Фан, 1991. 2.Муҳаммад Ризо Эрниёзбек ўғли Огаҳий. Жоме ал-воқеоти султоний. Асарлар. VI-жилд . – Ташкент: 1980. 3.Ogahiy M. Gulshani davlat. – Toshkent: Fan, 1969. 4.Ogahiy M. Riyozu-d-davla . – Toshkent: Sharq, 1994. 5.Munis Xorazmiy va Ogahiy. Firdavs ul-iqbol (tanqidiy matn ). – Toshkent: Fan, 1999. 6.Муравьев Н. Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1820 гг. гвардейс кого Генерально го штаба капитана Николая Муравьев а, посланнаго в сии страны для переговоров . — Москва: 1822. II. Asosiy adabiy ot lar 1.Абдурасулов А. Хива (тарихий-этнографик очерклар). – Ташкент: 1997. 2. Арандаренко Г. К истории среднеазиатских ханств. – СПб: Императорская типография, 1893 3.Бартольд В. Сочинения в 9 томах . – Том V. – Москва: Наука, 1968. 4.Бартольд В. Тюркские государства Средней Азии.— Москва: Изд- во АН СССР, 1963. 5.Веселовский Н. Очерк историко географических сведений о Хивинском ханстве. От древнейших времен до настоящаго. — Москва: 1877. 6.Вяткин В. Материалы по истории Хорезма . — Москва: Изд-во АН СССР, 1957. 7.Иванин М. Хива и река Аму-Дарья . — Москва: 1873. 8.Йўлдошев М. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши . – Ташкент: 1959. 9.Карпов Г. Батцер Д. Хивинские туркмены и конец Кунградской династии . – Ашхабад: 1930. 30 10.Муродова Д. Хива хонлиги ва жадидчилик ҳаракати. – Урганч: Ихтисослаштирилган нашриёт, 2012. 11.Османов Б. История Средней Азии. — Ташкент: Фан, 1990. 12.Пиотровский М. Археологические исследования в Хорезме . — Москва: Наука, 1970. 13.Поляков Е. Исторические источники Хивы . — Ташкент: Изд-во Наука, 1982. 14.Ромаскевич В. История Хивинского ханства . — Ташкент: Фан, 1973. 15.Saidov A. Xiva xonligining tashqi siyosati . – Toshkent: O‘qituvchi, 1986. 16.Толстов С. Древний Хорезм. – Москва: Наука, 1948. 17.Толстов С. Памятники Хорезма. — Ленинград: Изд-во Академии наук СССР, 1948. 18.Vamberi A. Markaziy Osiyoga sayohat. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1990. 19. Вамбери А. Путешествие по Средней Азии. — Москва: Наука, 2003. 20.Vohidov Sh., Xoliqova R . Markaziy Osiyo davlatlarida boshqaruv tarixidan . – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2006. 21.Jumanazarov A. Xorazm tarixi manbalari. — Samarqand: Universitet, 1994. 22.Hamidov H. Ernazarov Sh. O`zbekiston tarixi . – Toshkent: 2021. 23.A Sagdullayev, B Aminov, O Mavlonov, N Norkulov. O‘zbekiston tarixi davlat va jamiyat taraqqiyoti. I-qism . – Toshkent: Akademiya, 2000. 24.G‘ulomov Ya. Xorazmning sug‘orilish tarixi . – Toshkent: O‘zFAN, 1959. X orijiy adabiy ot lar 1. Bregel Y. Firdaws al-iqbal. History of Khorezm. By Shir Muhammad Mirab Munis and Muhammad Riza Mirab Agahiy / Translated from Chaghatay and Annotated by Yuri Bregel. Brill. – Leiden: Boston Koln, 1999. 31

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. MANBALARDA SIYOSIY BOSHQARUV VA HUKMDORLAR FAOLIYATIGA OID MA'LUMOTLAR

1.1 Manbalarda Xiva xonligi siyosiy boshqaruviga oid ma'lumotlar

1.2 Xiva xonligi hukmdorlari shaxsiyatining manbalarda tasvirlanishi

II. XIVA XONLIGI HARBIY BOSHQARUV TUZILISHI. XONLIKNING TUGATILISHI

2.1 Manbalarda xonlik harbiy tuzilmasi va tavsifi

2.2 Manbalarda Xiva xonligi tugatilishi va uning tahlili

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить