Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligida davlat boshqaruvi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI FAN: O‘ZBEKISTONNING DAVLAT MUASSASALARI KURS ISHI Mavzu: Xiva xonligida davlat boshqaruvi Toshkent-2025 Mundarija KIRISH………………………………………………………………………… I- BOB. XIVA XONLIGINING TASHKIL TOSHPISH TARIXI VA DAVLAT BOSHQARUVI 1.1.Xiva xonligining tashkil topish tarixi ……………. 1.2.Xonlikda markaziy boshqaruv…………………………………………….. II-BOB. XIVA XONLIGI MA’MURIY-HUDUDIY TUZILISHI VA HARBIY BOSHQARUV TARIXI 2.1. Xiva xonliginin g ma’muriy- hududiy tuzilishini ng o‘ziga xos jihatlari………………………………………………………………………… 2.2. Xonlikdagi harbiy qo‘shinning shakllanishi va ta’minoti………………………………………………………………………… XULOSA………………………………………………………………………….. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………… KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Tarix insoniyat hayotining shakllanishi, taraqqiy etib borishi va kelajak uchun zaruriy extiyojlarni yaratishga asos bo‘lib xizmat qilishi bilan birgalikda o‘tmish ajdodlarimizning bosib o‘tgan turmush tarzini halollik, haqqoniylik hamda tanqidiy ruhda tahlil qilishni ham o‘z zimmasiga yuklaydi 1 . Tarixni o‘rganish, tarixiy voqealarni kelajak avlodga haqqoniy ochib berish haqida muhtaram birinchi Prezident Islom Karimov o‘zlarining “Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch” asarlarida quyidagi fikrlarni bildirgan: “El yurtimiz o‘zining ko‘p asrlik tarixi davomida mash’um xatarlarni necha bor ko‘rgan, ularning jabrini tortgan. Shunday asoratlar tufayli tilimiz, dinimiz va ma’naviyatimiz bir paytlar qanday xavf ostida qolganini barchamiz yaxshi bilamiz. Ana shu fojiali o‘tmish, bosib o‘tgan mashaqqatli yo‘limiz barchamizga saboq bo‘lishi, bugungi voqelikni teran tahlil qilib, mavjud tahdidlarga nisbatan doimo ogoh bo'lib yashashga da’vat etishi lozim. O‘z tarixini bilmaydigan, kechagi kunni unutgan millatni kelajagi yo‘q. Bu haqiqat kishilik tarixida ko‘p bora o‘z isbotini topgan”. Vatanimiz milliy mustaqillikni qo‘lga kiritganidan keyin tarixiy haqiqatni mafkuraviy tazyiq va ta’sirlardan xoli tarzda, xolisona va haqqoniy, adolat va tarixiylik nuqtai nazaridan xalqimizga etkazish imkoniyati yuzaga keldi. Mustabid sovet tuzumi davrida ko‘plab muammolar qatorida millatlararo munosabatlarga ham haqqoniy yondashilmay, aksincha, bu masala faqatgina biryoqlama yoritildi. Xususan, Turkiston va Rossiya o‘rtasidagi madaniy munosabatlar tarixi soxtalashtirildi. Bunda asosan Rossiyaning Turkiston mintaqasidagi o‘lka aholisining “asriy qoloqlik dan” tarixiy taraqqiyot cho‘qqisiga olib chiqilgani ta’kidlandi. Bu munosabatlar haqida Prezidentimiz LA.Karimov: Eng avvalo, mustamlakalar va yarim mustamlakalarni rivojlantirish yo‘lidagi kuch- 1 Каримов И. А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ, - Тошкент: Шарқ, 1998-Б.3 g‘ayratlar buyuk davlatlarning kundalik va uzoq muddatli manfaatlariga bo‘ysundirilgandi, 2 - degan edi. 1998 yili Islom Karimov bir guruh tarixchilar bilan uchrashar ekan, o'zbek davlatchiligi tarixini manbalar asosida jiddiy oʻzrganishni muhim, dolzarb ilmiy yo‘nalish sifatida belgilab bergan 3 . Keyinchalik O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston FA Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish haqida gi” Qarorida 4 mazkur ilmiy yo'nalish tarix fanining istiqbolli va dolzarb mavzui sifatida belgilandi hamda davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Kurs ishi davriy chegarasi sifatida asosan Xiva xonligi deb atala boshlangan davrdan to tugatulgunga qadar bo'lgan davr - XVI asrning 70yillari va XX asrning 20-yillari olingan. Kurs ishi o‘rganganlik darajasi. Bu davrga oid manbalarni 3 qismga bo'lish mumkin. Rossiya bosqini davriga oid, sovet mustamlakasi davriga oid, mustaqillik davriga oid manbala tashkil etadi. Xiva xonligi tarixini yoritish asosan o‘tgan asming 30-yillarida topilgan XIX asr Xiva xonlarining arxivi dan boshlangan. 1936-yil Rus tarixchisi P. P. Ivanov Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) da M. E. Saltikov- Shchedrin nomidagi Davlat kutubxonasining qo‘lyozmalar bo‘limida Xiva xonlarining daftarlarini topishga muvaffaq bo‘lgan. Bu ma’lumotlar Xiva xonligini tarixini yoritishga bag‘ishlangan ishonchli arxiv xujjatlaridir. Shuningdek, A. L. Kun, V. V. Bartold 5 , A. Yu. Yakubovskiy, 6 S. P Tolstov, A. A. Semenov 7 , Ya. G. G‘ulomov, M. Y. Yuldashev tomonidan turli tomonlari o‘rganilgan. 2 Каримов И. А. Ўзбекистон ХХI аср бўсанасида хавфсисника тадии, биридирани вартори на парадит 3 Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ, Тошкент: Ўзбекистон, 1998.Б- 5. 4 Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Ўзбекистон ФА Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш” ҳақидаги Қарори // Халқ сўзи, 1998, 20 июль. 5 Акрамов Н. М., Литвинский Б. А. Выдающийся русский востоковед В. В. Бартольд. — Душанбе, 1963. 6 Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э. История народов Узбекистана. Ташкент, 1950. 7 Семенов А. А. Каталог рукописей исторического отдела Бухарской— Ташкент, 1925 XIX asrdan boshlab turli maqsadlarda Xiva xonligini o‘rganish uchun harakat qilgan rus geograf, etnograf, tarixchi, rassom, harbiy topograf va Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishining asosiy maqsadi XVI asning 70-yillari va XX asming 20-yillarida Xiva xonligidagi davlat muassasalari faoliyati yoritishdan iborat. Bu quyidagi vazifalar belgilangan: XVI asrning 70-yillari va XX asning 20-yillari Xiva xonligidagi davlat muassalarini faoliyati va strukturasini o‘rganish; Xiva xonligidagi davlat muassasalarining Qo‘qon xonligi va Buxoro amirligi davlat muassasalari faoliyati bilan o‘zaro solishtirish, taqqoslash; XVI asrning 70-yillari va XX asrning 20-yillari Xiva xonligidagi davlat muassalarini faoliyatini arxiv manbalari orqali yoritib berish; Kurs ish yakuniga ko‘ra zarur xulosalar berish. Shuningdek, mustabid sovet davri va mustaqillik yillarida e’lon qilingan tarixiy-ilmiy asarlar, ilmiy tadqiqotlar, gazeta-jurnallarda chop etilgan ilmiy maqolalar tashkil qiladi. Kurs ishining amaliy ahamiyati. Xiva xonligini davlat muassasalari tarixi bo‘yicha ilmiy manba sifatida to‘laroq tasavvur qilishga imkon beradi. Davlat muassasalari strukturasi, vazifalari va faoliyatlarini o‘rganishga imkon beradi. Unda keltirilgan ma’lumotlardan O‘zbekiston tarixi, O‘rta Osiyo va O‘zbekistonda davlat muassasalari tarixi, Xiva xonligi tarixi fanlarini o‘qitishda, ushbu fanlardan o‘quv-uslubiy majmualar yaratish, shuningdek, Arxivshunoslik va tarix yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalarga seminar mashulotlariga tayyorlanishda foydalanishlari mumkin. Kurs ishining tarkibi. Kirish, ikki bob, to‘rt qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat I-BOB. XIVA XONLIGINING TASHKIL TOSHPISH TARIXI VA DAVLAT BOSHQARUVI 1.1 Xiva xonligining tashkil topish tarixi Xiva xonligı amudaryoning quyi oqumidagi qadımıy Xorazm vohasida XVI asr boshlarida shakilangan feodal davlat bo'lib, XVII asr boshlandan mustaqil davlat sifatida boshqarilgan. Temuriylar davlati tarkibiga kirgan Xorazm vohasi 1505 yilda Shayboniyxon tomonidan bosib olingan bo‘lsa, 1510-1512 yillarda Eron sholi Ismoil Safaviy davlati tarkibiga qo‘shib olindi. Lekin Xorazmda eronliklarga qarshi kuchli xalq harakati koitariladi. Xorazmning obroili shayxlari Dashti qipchoqlik o‘zbeklar yo‘lboshchisi Elbarsxonga Xorazm taxtini taklif qiladilar. Elbarsxon qo‘shinlari qisqa muddatda eronliklarni Xorazm vohasıdan quvib chiqaradi. Elbarsxon (1712-1781) Xorazın poytaxti hisoblangan Urganch shahrini qo‘lga kiritib, amalda xonlikka asos soladi. U tez orada xonlik hududini bimmuncha kengaytiradi Hozirgi Turkmanistonning janubiy qismini, Eronning shimolidagi Seraxs tumanini, Orolni va Mang‘ishloqni egalladi. Vafotidan keyin uning vorislari hukmronlik qildılar Xususan, XVI asrda Xorazmni uning avlodlaridan Benkach Sulton, Sultonhoji, So‘fiyonxon, Sultong‘ozi, Avanushxon, Qolzon, Aqatayxon, Do‘stxon, Xojimxon, Nurmuhammadzon kabi zonlar boshqarib turganlar Shayboniy Ubaydullaxon 1537-1538 yillarda Xorazmga qisqa muddat o‘z hulonronligini o'rnatishga erishgan bo‘lsada, avanushzon vorislari tomonidan tezda Xorazm ozod etildi XVI asming ikkinchi yannida Abdullaxon ikkinchi Xorazmni bo‘ysundinsh uchun harakat qildi Bir necha marta harbiy yurishlardan so‘ng 1593 yilda Xorazm ham Buxoro xonligi tarkibiga qo‘shildi Lekin, Abdullaxon ikkinchining vafotidan keyin Xorazm yana mustaqil davlatga aylandi. 8 XVI asming 70-yillarida Xorazm poytaxti Urganchdan Xivaga ko‘chiriladi Poytaxt Xivaga ko‘chirilganidan so‘ng bu davlat poytaxt nomi bilan Xiva xonligi deb atala boshlagan. XVII asr boshlariga kelib, 8 Усмонов Қ., Содиков М., Бурхонова С. Ўзбекистон тарихи. Дарслик. Тошкент, 2005. -Б.167. Xorazan taxti uchun bo'lgan kurashlardan so‘ng Arab Muhammadxon (1602-1623) taxtga o‘tirdi. Lekin ko‘p o‘tmay, uning o‘g‘illar Habash va Elbars o‘z otasiga qarshi hokimiyat uchun kurash boshlaydilar va uni taxtdan ag‘darib, avval Xivada qatl etadilar. Shu tariqa taxtga Elbars o‘tiradi Qısqa hulanronlikdan so‘ng u ham ukasi Isfandiyor tomonidan taxtdan tushiriladi Isfandiyor hukmronlig davrida (1623-1643) Xiva xonligida siyosiy vaziyat keskinligicha qoldi Ayniqsa, Amudaryoning quytsa oqimidagi Orol hokimligi markaziy hokimiyatga bo‘ysunmadi Shuningdek, turkman qabilalarining ham xonga ta’siri katta edi. Ular yordamida Isfandiyorxon o‘zbek qabilalari vakillarini davlat boshqaruvidan chetlashtira boshlaydi. Isfandiyor o‘limidan so‘ng Xiva taxtiga o‘tirgan Abulg‘ozixon Xorazm tarixida muhim o‘rn tutdi. U 1643-yilda Orol o‘zbeklan yordamida Xiva taxtini egallaydi. Uning hukmronlik davi (1643-1663) da markaziy davlat hokimiyati birmuncha mustahkamlandi. Ko‘chmanchi turkman qabilalari va qalimiqlarga qarshi muvaffaqiyatli kurashlar olib borildi. Uning davrida Buxoro xonligi hududlariga ham talonchilik yurishlari olib borildi. 1662-yilda tugallangan o‘zaro sulhga qaramay, ikki xonlik o‘rtasidagi nizoli vaziyat keyingi yillarda ham saqlanib qoldi Abulg'ozixon og‘ir dardga chalingani uchun 1663-yilda o‘z ixtiyon bilan taxtdan voz kechadi. Uning voris: Anushaxon hukmronligi davri (1663- 1687). Xiva qo‘shinlari Buxoroga, Samarqandga, va Qarluqlarga yana hujumlar qilib turdilar Buxoroning yangi xoni Subxonqulixon nafaqat zavaliklar hujumini to‘xtatishga, balki Xivada o‘z ta’sirini o‘rnatishga muvaffaq bo‘ldi. 9 Uning yordamda Anushaxonning o‘g‘li Ermak 1687- yilda Xivada hokimiyatni egallash uchun fitna uyushtiradi. Lekin o‘z otasi Anushaxonni ko‘r qilib taxtni egallagan Ernak hokimiyatni uzoq saqlab qola olmadi Subxonqulixon 1688 yilda Xiva taxtiga Shohniyozni (1688- 1707) yillarga o‘tqazib, Xivani amalda Buxoroga vassal davlatga aylantirdi. Ammo bu siyosiy qaramlık uzoq davom etmadı. Shohniyoz Rossiya 9 Бартолд В.В. Отчет о поездки в Средню Азию с научную целю. 1893-1894. Соч. Том. 4. 1966.- 312.c. hukumdori Pyotr birinchiga xat yo‘llab, Xivani Rossiya tarkibiga qo‘shib olishini so‘raydi 1703-yilda Pyotr birichining Xiva Rossiya tarkibiga qo‘shib olinganligi haqidagi yorlig‘i Xivaning yangi xoni Arab Muhammadga (1707-1714) topshirildi Lekin Xivani o‘ziga tobe etish Rossiyaga nasib etmadi Arab Muhammad va uning vorisi Sherg‘ozixon hukumronligi davrida (1715-1728) xonlikdagi ayosiy nizolar mamlakat iqtisodini ham izdan chiqardi. Bu vaziyatda Pyotr I tomonidan uyushtirilgan Bekovich- Cherkasskiy rahbarligidagi 6 ming kishilik ekspeditsiya xonlikka kirib keldi. Lekin bu qo‘shin xivaliklar tomonidan butunlay qirib tashlanadi. Tashqi dushman bartaraf etilganiga qaramay, xonlikda ichki nizolar davom etardi. Buxoro xoni Abulfayzxon Xivadagi markaziy hokimiyatga qarshi chiqayotgan Orol hokimlarini qo‘llab-quvvatlab turdi O‘zaro urushlar Sherg‘ozixon o‘limigacha davom etdi. Elbarsxon davrida (1728- 1740) o‘zaro nizolar birmuncha susaydi. Uning davrida Xiva qo‘shinlari Xuroson yerlariga harbiy yurishlar uyushtirib katta o‘lja va asirlar bilan qaytdi. Bunga javoban Eron shohi Nodirshoh Xorazmga qarshi hujum uyushtirdi b‘lib o‘tgan janglarda g‘alaba qilgan eronliklar 1740-yilda Xiva xoni Elbarsxonni o‘ldirib, Xorazmni butunlay bo‘ysundirdilar. Shundan so‘ng Xorazimda siyosiy parokandalik boshlandi. Xiva taxtida kichik qozoq juzidan bo‘lgan Abulzayrxonning qisqa hukmronligdan so‘ng Nodirshoh Xorazmga ikkinchi marta yurish qilib, Xivani egallaydi. Xiva Nodirshohning noibi tomonidan boshqarila boshlandi. 1741-yilda Xivada qo‘zg‘olon ko‘tarilib, eronlik noib oʻldiriladi va eronliklar qo‘shini qirib tashlandi taxtga Nurolixon o‘tiradi. Lekin eronliklarning yangi qo‘shini Xorazmga borib kelishi bilan u Dashti Qipchoqqa qochib ketadi. 10 Shundan so‘ng Xiva taxtida xonlar tez-tez almashib turdi 1747-yilda qozoq sultoni Taibxon taxtga o‘tiradi (1747-1757). Lekin uning boshqaruvidan norozilik kelib chiqadi va yana qo‘zg‘olon ko‘tariladi. Xon taxtni tashlab qozoq dashtlariga qochib ketganidan keyin hokimiyatni uning ukasi Abdullaxon (1757-1758) egallaydi. Xivada 10 Eshov B.J., Odilov A.A. O‘zbekiston tarixi. Toshkent, 2014. - B.165. ko‘tarilgan navbatdagi qo‘zg‘olondan foydalangan Buxoro hukumdori Muhammad Rahimxon Xiva taxtiga o‘z odami Temur G‘ozixonni o‘tqazadi. Shu davrdan boshlab Xiva xonligida o‘zbeklarning Qo‘ng‘irot urug‘idan bo‘lgan inoqlaming hokimyatdagi ta'nazular ortib bordi 1763- yilda Inoq Muhammad Amin amalda Xivadagi birinchi darajali hukomdorga aylandi. U 1770-yilda turkiylar hujumini, 1782-yilda buxorolikl ar tajovuzini bartaraf etib markaziy hokimiyat ni birmunc ha mustahkamladi. Mahalliy hokimlar beboshligia chek qo‘yildi, mamlakat iqtisodiy ahvoli yaxshilandi Xunarmandchilik, qishloq xo‘jaligi va savdo- sotiq rivojlana boshladi XIX asr boshlariga kelib inoqlar faqat amalda emas, balki rasman ham Xiva taxtini egalladilar. Eltuzarxon Inoq (1804- 1806) yillarda Xiva taxtiga o‘tirgan qo‘ng‘irotlar sulolasining bininchi xoni hisoblanadi uning vorsi Muhammad Rahimxon I (1806-1825) yillarda Xiva xonligini birlashtirishni nihoyasiga yetkazdi. Uning davida bir qancha siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy islohotlar o‘tkazildi. Xon saroyi qoshida Kengash (devon) ta’sis etildi. Islohotlar o‘tkazilib, soliqlar tartibga solindi Ichki muomala uchun oltin va kumush tangalar zarb etildi. 1811 yilda orolliklar qoraqalpoqlar Xiva tarkibiga qo‘shildi. Muhammad Rahimxon I ning vorislari Olloqulixon davrida (1825-1842) yillarda va muhammad Aminxon davrida (1845-1855) yillar xivaliklarning Xurosonga talonchilik yurishlari birimuncha kuchaydi. Buxoro bilan Xiva o‘rtasida Marv viloyati uchun to‘qnashuvlar bo‘lib turdi. 1855 yilda Seraxmi qamal qilish chog‘ida Muhammad Rahimxon I vafot etdi va Xiva taxtiga Abdullaxon o‘tkazildi 6 oydan so‘ng u turkmanlar bilan bo‘lgan jangda o‘ldirilgach, taxtni Qutlug murodxon egalladi. 11 Xiva xonligida siyosiy vaziyat yana keskanlashib ketdi. O‘zaro sulolaviy va qabilaviy nizolar avj oldi 1859-yilda Xiva taxtiga Said Muhammad Rahimxon II (1865-1910) o‘tirdi “Feruz” taxallusi bilan ijod qilgan bu hukandor amalda Xivaning so‘nggi mustaqil xoni bo‘lib tarixga kirdi. Uning davrida xonlikning siyosiy, iqtisodiy 11 Sagdullayev A.S “O‘zbekiston tarixi”, Toshkent, VneshinVestprom. 2019. - B.212. va madaniy jihatdan yuksalishi yuz berdi. Lekin, 1873 yilda Xiva rus qo‘sh hokimchilikka asoslangan davlat bo‘lib, uning boshqaruv tizimi Buxoro va Qo‘qon xonliklaridan deyarli farq qilmagan. Xonlikdagi eng yuqori unvon xon bo‘lib, u siyosiy, harbiy va diniy hokimiyatga ega edi. Buxoro va Qo‘qon xonligidan farqli ravishda XIX asr boshlariga kelib xon xuzurida doimiy faoliyat ko‘rsatuvchi Kengash (Devon) bor edi. Eng yuqori lavozimdagı amaldorlar a’zo tomonidan bosib olindi va xonlik Rossiyaga qaram davlatga aylandi. 12 Xiva xonligi xon tomonidan saroy amaldorlari yordamida boshqariladigan, bo‘lgan bu kengashning vakolatlari cheklangan, barcha qarorlar amalda xon tomonidan qabul qilingan bo‘lsada, lekin saroy a’yonlarining va qabila boshliqlarining va mahalliy hokimlarning davlat boshqaruvidagi o‘rnini e'trof etish zarur. Ular amalda davlat boshqaruvida katta kuchga ega bo‘lganlar Ayniqsa, markaziy davlat hokimiyati zaiflashgan davrda bu narsa yaqqol ko‘zga tashlanar edi. Xonlikdagi barcha mansab va unvonlarni 3 toifaga harbiy- ma‘muriy, harbiy va diniy amallarga bo‘lish mumkun Saroy unvonları ichida xondan keyin eng katta nufuzga inoq, otaliq va biy unvonidagılar mansub bo‘lgan. Ular xonning eng yaqin maslahatchilan bo‘lib, davlatning siyosiy, iqtisodiy, moliyaviy, harbiy hayotini nazorat qilgan. Xonlikning ayosiy-iqtisodiy hayotida ulardan tashqari naqib, amir ul- umaro, mehtar, qushbegi, beklarbegi, devonbegi, parvonachi, dasturxonchi, eshik og‘asi, shotir, yasovulboshi, udaychi, mingboshi, mirobboshi va boshqa mansabdorlar ham muhim o‘rin tutgan. Diniy hokimiyat shayx ul Islom boshliq din peshvolari qo‘lida edi. Xiva xonligida davlat tili o'zbek tili bo‘lib, Buxoro va Qo'qon davlatlandan farqli ravishda bu erda ikki tillilik hukmron emas edi Barcha farmonlar, davlat ishları, hujjatlar o‘zbek tilida yozigan edi. Xiva xonligi ma’muriy jihatdan XVI-XVIII asrlarda viloyatlarga bo‘lingan bo‘lsa, XVIII asr oxiri - XIX asr boshlaridan boshlab davlatdagi asosiy ma’muriy birlik bekliklar deb yuritila boshladi. Bu davrda xonlikda 12 Шерипов У.А. Хива хонлиги тарихи. (1511-1920 май). Тарих фан. ном. дисс. Урганч 1999. –Б. 104 16 ta beklik va 2 ta noiblik mavjud edi. Ular Xazorasp, Gurlan, Xonqa, Kozma Urganch, Qo‘shko‘prik. Pitnak, G‘azovot, Qiyot, Shobboz, Shovot, Toshhovuz, Ambarmanak, Urganch, Xo‘jayli, Sho‘manoy, Qo‘ng‘irot beklikdan va Beshariq, Qiyot-qo‘ng‘irot noibliklandir. Bu bekliklar va noibliklari xon tayinlaydigan beklar va noiblar boshqarar edi. Xiva shahri esa xon va bosh vazar (inoq)ning izimida bo‘lgan. Umuman, Xiva xonligi ma’muriy jihatdan xozirgi Xorazim viloyati, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Qozog‘iston va Turkmaniston Respublikalarning bir qismi uniki edi. 13 Xonlikda o‘troq dehqonchilik tumanlanda asosan o‘zbeklar yashar edi va ular ko‘pchiligi tashkil qilgan. Shuningdek, xonlik hududlarida turkmanlar, qoraqalpoqlar, qozoqlar va kam miqdorda tojiklar, eronliklar, yahudiylar, armanlar ham istiqomat qilganlar O‘rta Osiyo davlatlari ichida Xiva xonligi qo‘shni mamlakatlarga tez-tez talonchilik yurishlari uyushtirib turuvchi davlat sifatida ma’lum edi Xonlikda eng oliy bosh qo‘mondon xon bo‘lgan. Xondan keyingi mavqeda turuvchi inoq ham o‘z hizmat vazifasiga ko‘ra harbiy-ma’muriy amaldorlarga yetakchilik qilardi. Undan keyingi harbiy mansabdor amir ul-umaro bo‘lib, qo‘shinlar boshlig‘i sarkarda deb atalar edi. Xonning shaxsiy gvardiyasi boshlig‘iga yasovulboshi unvoni berilgan bo‘lib, u xoni qo‘riqlash, tartib-intizomni saqlashga mas’ul bo‘lgan Qo‘shinlar otliq va piyoda navkarlardan tashkil topgan. Xonlikda yollangan turkman sarbozlari, turli o‘zbek qabilalaridan tuzilgan qo‘shinlar asosiy kuch edi asosiy hujum qurollar o‘q-yoy, qilich va nayza bo‘lgan. Qo‘shinning miltiq bilan ta’minlashi past darajada edi zambaraklar ham xonlikda keng tarqalmagan edi. Jang olib borish usuli Chingizxon va Amir Temur davridag harbiy qonun-qoidalarga asoslansada, ammo bu harbiy tartiblar bilan ijodiy rivojlantirilmadi. Xonlikda asosiy sudlov idoralari qozalik mahkamasi hisoblangan. Bu mahkamalar bir necha pog‘onadan tashkil topgan qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi oliy shaxs xon 13 Xudayberganov K. Xiva xonlari tarixidan: “Xorazm”, Urganch. 2008. - 142 – 143 b. bo‘lib, og‘ir jinoiy ishlarni shaxsan u ko‘rardi undan keyingi o‘rinda xonlikda bosh sudya qozikalon bo‘lgan. Bundan tashqari, har bir viloyat tuman va qozixonalarda xon tomonidan tayinlangan qozilar faoliyat olib borgan. 1.2Xiva xonlikda markaziy boshqaruv Xiva xonligi xon tomonidan saroy amaldorlari yordamid boshqariladigan, yakka hokimchilikka asoslangan davlat bo‘lib, uning boshqaruv tizimi Buxoro va Qo‘qon xonliklaridan deyarli farq qilmagan. Xonlikdagi eng yuqori unvon Xon bo‘lib, u siyosiy, harbiy va diniy hokimiyatga ega edi. Buxoro va Qo‘qon xonligidan farqli ravishda XIX asr boshlariga kelib xon xuzurida doimiy faoliyat ko’rsatuvchi Kengash (Devon) bor edi. Eng yuqori lavozimdagi amaldorlar – Inoq, Shayx ul islom, Devonbegi, Yasavulboshi, Mehtar va boshqalar a’zo bo‘lgan bu Kengashning vakolatlari cheklangan, barcha qarorlar amalda xon tomonidan qabul qilingan bo‘lsa-da, lekin saroy a’yonlarining, qabila boshliqlarining, mahalliy hokimlarning davlat boshqaruvidagi o’rnini ham e’tirof etish zarur. O‘zaro siyosiy nizolarni bartaraf etadigan, joylarda mahalliy boshqaruvni amalga oshiradigan va markaziy hokimiyatning mavqeini ta’minlab turadigan bu amaldorlar amalda davlat boshqaruvida katga kuchga ega edilar. Ayniqsa, markaziy davlat hokimiyati zaiflashgan davrlarda bu narsa yaqqol ko‘zga tashlanadi. 14 Ma’lumki har qanday davlatning siyosiy boshqaruv tizimida mavju unvon va mansablar alohida o‘rin egallaydi. Biroq turli davrlarda saroylardagi unvon va mansablar hamma vaqt ham bir xil ma’noda qo‘llanilmagan, mavjud siyosiy va ijtimoiy vaziyatdan kelib chiqib, ularning mavqei va ahamiyati o‘zgarib turgan. Xiva xonligida amalda bo‘lgan unvon va mansablar haqida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida yozilgan mahalliy muarrixlar asarlarida va xorijdan kelgan elchilik 14 Asqarov A. O‘zbekiston xalqlari tarixi.2 jild. – T.: “Fan”, 1993. – B.71. missiyalari a’zolari, sayyohlar, darvishlar, savdogarlar va boshqalar asarlarida muhim ma’lumotlar mavjud. Muhammad Rahimxon I davrida o‘tkazilgan islohotlar natijasida davlat boshqaruvi asosan, ikki bo‘g‘inli, markaziy va mahalliy boshqaruvdan iborat bo‘lib, ularning har biri musulmon davlatlarga xos bo‘lgan murakkab boshqaruv tarmoqlarga, ko‘p sonli mansabu lavozim va unvon sohiblariga ega edi. Bu lavoziml arni hammasi merosiy sanalsad a, albatta, xon tomoni dan tasdiqlanishi shart edi. Xon ba’zan boshqa urug‘dan bo‘lgan shaxsni ham biror mansabga tayin qila olar edi. Shuni ta’kidlash lozimki, katta vakolatlarga ega bo‘lgan hokimlarning turkmanlar, qozoqlar va qoraqalpoqlarni ichki ishlariga xonning ruxsatisiz aralashish huquqi bo‘lmagan. Hozirga qadar Xiva xonligidagi mansablar masalasi kam yoritilgan mavzulardan bo‘lib qolmoqda. Bu masala bo‘yicha chop etilgan ishlar kam sonli. Xususan, tadqiqotchilar Sh.Vohidov, S.Saburovalar tomonidan yozilgan maqolada Xiva xonligidagi 147 ta unvon va mansablar ro‘yxati keltirib o‘tilgan. Ayrim unvon va mansablarga ta’riflar berilgan. Xiva xonligidagi unvon va mansablar masalasi o‘z davrida sharqshunos olim S. Bobojonning “Xorazm tarixi” asarida ham yoritilgan edi. Mazkur asar 1957-yilda yozilgan bo‘lib, xonlikdagi hayotni turli jihatlardan aks ettirishga qaratilgan. Shular jumlasiga xon saroyidagi mansablar ham kiradi. Bu va boshqa asarlardan foydalangan holda Xiva xonligidagi mansabdorlar va ularning vazifalariga to‘xtalib o‘tamiz. Muallif o‘z asarida Xiva xonligidagi mansablarni ikki guruhga ajratadi. 1. Ulamoamaldorlar (mansablar). 2.Sipoho (harbiy va ma’muriy) amaldorlar (mansablar). Ulamo amaldorlarga quyidagilar kiradi: qozikalon, qozio‘rda, qoziyul xos, a’lamul ulamo, rais, muftilar (9 ta), oxunlar (70 ta), xatib (2 ta), voiz (2 ta), sadr (musaddir) (4 t), muxbirlar (4 ta). Bu amaldorlarning vazifalari o‘rta asrlar davrida boshqa islom davlatlari, xususan qo‘shni Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligidagidan unchalik farq qilmagan. 15 Ularning davlat boshqaruvida tutgan o‘rni masalasi boshqa ilmiy adabiyotlarda ham keng yoritilgan. Harbiy amaldorlar: amirul umaro, qo‘shbegi, inoq, mehtar, naqib, otaliq, beklarbegi, shayxul islom, devonbegi, zakotchi, bojbon, xazinachi, mirzaboshi mingboshi, sarhang, shig‘ovulbegi, yasovulboshi, og‘a, arbob, karvonboshi, dorg‘abegi, parvonachi, sarrof, sartif, hojirav, mirshab, eshikog‘alari (10 nafar), mirob, mushrif, mutavalli, yuzboshi (10 kishi), dahboshi, sais (2 kishi), o‘tar, biy, to‘shakchi, dasturxonchi, talqonchi, devona (2 kishi), shotir (10 kishi), surnaychi (2 kishi), karnaychi, jarchi, jallod (40 odam), mashshoqlar (100 odam), yasovulboshi, oqsoqol. “Amaldorlarning belgilangan vazifalari” deb ataladi va unda mansablarning vazifalariga ta’rif beriladi. Ammo ayrim mansablar umumiy ro‘yxatda sanalgan bo‘lsa-da, asarda muayyan mansabga ta’rif berilgan o‘rinda keltirilmagan. Masalan, “mashshoqlar (100 odam)”, deb ko’rsatilgan bo‘lsa ham, mansablar ta’riflangan o‘rinda ularning vazifasi nimadan iborat ekanligi to‘g‘risida hech nima deyilmagan. 2.Ulamo mansablar. Qozikalon – tamomi qozilarning hukmlarin yozubliqdinqiluvchi ham ulamo, amaldorl arni suluk nasab qilishda xonga maslahat beruvch i. Qozi idora – xonning oldida bo‘ladurg‘an na yerga safar qilsa hamroh yurub, xon oldidagi arzdorlarni muhokama qiladur. A’lamul ulamo – muftiylar tomonidan da’vochilar haqida berilgan fatvolarni tasdiqlovchi hamda qozilarga shariat qonunlari yo‘licha raxbarlik qiluvchi. Rais – masjidlarga imom, muezzin tayin qiladur hamda xalqlarni va kosib hunarmandlarni shariat yo‘li bilan tekshirib, xilofi sharqiluchilarning qo‘llarin bog‘lab, urib jazo beradi. 16 Mufti – (9 ta) xalqlarning da’vochilarin suhbatlariga muvofiq ko‘rub, shariat qonunicha fatvo yozib beradilar. Qozilar shu fatvo bo‘yicha da’voni 15 Xudayberganov K. Xiva xonlari tarixidan: “Xorazm”, Urganch. 2008. - 142 – 143.B. 16 Абдурасулов А. Хива (тарихий-этнографик очерклар). Т., 1997. Б.52 muhokama qiladilar. Oxunlar – (70 ta) bular madrasalarda vaqf g‘alla maosh olib, toliblarga arabiy kitoblardan ta’lim beradilar. 17 Xatib – (2 ta) xonning masjidida xon oldida va katta masjidi jome’da namozi juma va iydi namozlarida imomatlik qiladurlar. Voiz – (2 ta) xon masjidida va masjidi jome’da xalqqa din yo‘li bilan nasihat qiluvchi. Musaddir (sadr) – (4 ta) ular xon masjididagi namozlarda, amaldorlarning maraka, yig‘ilishlarida har ikkovlari birlashib, navbatli Quron o‘qiydilar. Muxbir – (4 ta) bu xon amaldorlari bilan ulamolar orasida xabar yurituvchilardir. 17 Йўлдошев М.Й. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. Т., 1959. – Б. 355. II-BOB. XIVA XONLIGI MA’MURIY-HUDUDIY TUZILISHI VA HARBIY BOSHQARUV TARIXI 2.1 Xiva xonligining ma’muriy-hududiy tuzilishining o‘ziga xos jihatlari Xiva xonligi xon tomonida n saroy amaldorla ri yordami da boshqariladigan, yakka hokimchilikka asoslangan davlat bo‘lib, uning tizimi Buxoro va Qo‘qon xonliklaridan deyarli farq qilmagan. Xonlikdagi eng oliy unvon xon bo‘lib, u ma’muriy-siyosiy, harbiy va diniy vakolatlarga ega. XIX asr boshlaridan Xiva xoni huzurida doimiy faoliyat ko‘rsatuvchi Kengash (Devon) mavjud bo‘lgan. Eng yuqori mansab va unvondagi amaldorlar a’zo bo‘lgan bu kengashning vakolati cheklangan. Xiva xonligi ma’muriy jihatdan XVI – XVIII asrlarda viloyatlarga, XIX asr oxirlarida 27 ta ma’muriy birlikka: undan bittasi – Xiva va uning atrofi bevosita xon va bosh vazirga bo‘ysungan, hokimlar tomonidan boshqarilgan 20 ta (Anbarmanaq, G‘oziobod, Gurlan, Ilonchi, Qipchoq, Qilichniyozboy, Qo‘shko‘pir, Qo‘ng‘irot, Ko‘hna Urganch, Qiyot, Mang‘it, Pitnak, Darg‘on ota, Sadvar, Porsu, Toshhovuz, Yangi Urganch, Hazorasp, Xonqa, Xo‘jayli, Shumanay(Yangiqal’a ), Shoxobod hokimlikka va ikkita (Beshariq yoki Bog‘ot, Qiyot - Qo‘ng‘irot) noiblik hamda to‘rtta turkmanlarga tegishli hududga bo‘lingan Xonlik janubdan Eron, sharqda Buxoro amirligi, g‘arbda Kaspiy dengizi, shimolda qozoq juzlari bilan chegaradosh edi. Tarixiy adabiyotlarda bu ma’muriy birliklar beklik deb atalgani bilan Xorazmda, asosan, hokimlik deb yuritilgan. 18 276 Inoqdan tortib oqsoqolgacha xazinadan maosh olishmagan. Ular, asosan, o‘zlariga tegishli yerdan olingan foyda va ishlab chiqaruvchilardan olingan soliqning bir qismi evaziga hayot kechirishgan. Bu haqda Turkiston generalgubernatorligi devonxonasiga tegishli hujjatlarning birida shunday yozilgan: “ chorizm xonlikni bosib olgandan keyin boshqaruv tizimi odingidek saqlanib qoldi, beklar va hukumat vakillari o‘zlarining xizmat mavqelarining mustahkamligiga ishonch bo‘lmaganligi sababli faqat o‘zlarining 18 Муҳаммад Ризо Эрниёзбек ўғли Огаҳий. Зубдату-т-таворих (Тарихлар сараси) / Нашрга тайёр ловчи ва сўзбоши, изоҳ ва кўрсаткичлар муаллифи Н.Жабборов. Т., 2009. – Б.216 foydalari haqidagina o‘ylashdi, himoyadan butunlay mahrum bo‘lgan, turli xil soliq va majburiyatlar yuklatilgan aholining katta qismi ochlik va yo‘qchilik holatida edi” Xiva xonligida bosh amaldorlar quyidagilar: 1)Vazir yoki qushbegi, bu birinchi mansab egasi ariq qazuvchi mardikorlarga mutasaddilik qiladi. 2) Mehtar maosh to‘lash ishlariga mutasaddi, qo‘shin xizmati ustidan nazorat qiladi va qo‘shin hisobini olada. 3) Matchan mahram va uning noibi Doniyol mahram Xiva bozorlarida sotish uchun olib kelingan mol va hayvonlardan hamda karvonlardan boj yig‘diradi[5]. Biy osoyishtalik davrida o‘ziga ishonib topshirilgan shaharlar va tumanlarni idora qiladiu Qushbegining farmoniga muvofiq bu joylardan o‘lpon yig‘diradi. Urush mahalida uning amali bizdagi ilgarigi tisyachnik (ming boshi) mansabiga to‘g‘ri keladi. 19 5) Qozilar biylar bilan birga da’vo ishlarini ko‘rib hal qiladilar, biylar yo‘qlik mahalida ularningo‘rnini bosadi, xalq huzurida qasamyod qiladig 6) Raislar shahardagi tartib-qoidalarni nazorat qiladi, toshtorozilarni tekshiradi, diniy marosimlarning bajarilishini kuzatib turadi. 7) Matchan mahram qaramog‘ida bo‘lib, shahar bozorlarida sotilgan tuyoqlik mollardan xiroj to‘playdi. 8) Yuzboshi. 9) Yasovullar xonlar qazdirayotgan ariqlarni nazorat qilib turadi Mamlakatda bosh o‘lponchilar devonbegi, qushbegi va mehtardir. Ularning har biri o‘z mahkamasiga ega, har birida uch-to‘rt kishidan iborat devon (mirza) bo‘ladi. Bu devonlardan biri boshliq hisoblanadi. Devonlar tushadigan daromad daftarlarini yurgizadilar, pullarni esa, devonbegi, qushbegi va mehtarlarning o‘zlari qabul qilib oladilar . Chunonchi, Orol-Qo‘ng‘irot nomli 60-daftarda o‘n tilla maosh olgan Hasan Omon otaliq, olti tilla olgan Pahlavon otaliq, o‘n tilla olgan O‘roz Muhammad otaliq, yigirma tilla olgan Xusayn otaliq, Uyshun va Eshniyoz otaliq, yigirma tilla olgan Gurlanlik Qilich otaliq, o‘n tilla olgan Murod otaliq va hokazolar ko‘rsatiladi. Bunday ma’lumotlarni boshqa daftarlarda ham uchratamiz. Shunday qilib, xonlikda juda ko‘p otaliqlar borligini qayd etish mumkin. Otaliq unvoni yolg‘iz 19 Йўлдошев М.Й. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. Т., 1959. – Б. 355. o‘zbeklargagina berilmasdan, boshqa urug‘ vakillariga ham berilardi. Chunonchi, 1282 (1871-1872) yili xon turli turkman urug‘idan bo‘lgan olti kishiga ham otaliq unvoni bergan Xiva xonligida qo‘ng‘irotlar sulolasi hokimiyati mustahkamlanishi Muhammad Rahimxon I davriga to‘g‘ri keladi. Qo‘ng‘irotlar sulolasi 1804 yildan to Xiva inqilobigacha, 1920- yilgacha davom etadi. Shuni alohida ta’kilash lozimki, Xiva xonligida davlat hokimiyatining markazlashuvi, uning kudratli davlatga aylanishi ma’muriy boshqaruvning 277 takomillashuviga, ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi tub o‘zgarishlarning amalga oshirilishiga ko‘p jixatdan bog‘liq bo‘lgan. Ana shuni bilgan Muhammad Rahimxon bu borada qator islohotlar o‘tkazib, quyidagilarni amalga oshirdi. 20 Ilgari butun xonlik hududi ko‘p sonli bekliklar orqali idora qilinib kelinayotgan edi. Bekliklardagi hukmdorlar esa o‘z qo‘llariga juda katta yer mulklarni to‘plab, mustaqil xokmilik tarofdori edilar. Shuni hisobga olib, Muhammad Rahimxon xonlik hududida bekliklarga bekor qildi va mamlakatni ma’muriy jihatdan 15 ta hokimlikka bo‘ldi. Keyinchalik esa 26 ta hokimlik tashkil etildi. Viloyat hokimliklari esa, o‘z navbatida, masjid-qavslarga bo‘lindi. Xonlikda jami 1578 ta masjid-qavm bo‘lgan. Viloyat hokimliklari xon tomonidan tayinlangan hokimlar orqali boshqarilgan, masjidning qozi va oqsoqollari esa viloyat hokimlari tomonidan tayinlangan. Davlat hokimiyatining boshqaruv tizimi tartibga keltirilgan. Abulg‘oziy Bahodirxon zomonidagi 360 ta lavozim qisqartirilib 100 ta lavozim ta’sis etildi. Oliy Kengash deb ataluvchi boshqarish organi ta’sis etildi. Oliy Kengash davlat hokimiyatining eng yuqori organi bo‘lib, u qonun chiqaruvchilik, ma’muriy boshqarish va oliy sud vazifasini bajardi. Pul muomalasini tartibga solish ishlari ham amalga oshirildi. O‘sha davrda Xivada Buxoroda zarb qilingan mis tangalar mamlakat ichki savdosida ishlatilar edi. Muhammad Rahimxon Ko‘hna 20 Йўлдошев М.Й. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. Т., 1959. – Б. 356. Arkda maxsus zarbxona tashkil etdi. Bu yerda oltin, kumush va misdan yasalgan xonlikning o‘z pullari-tangalari zarb qilina boshlandi. Soliq tizimi tartibga keltirildi. Avvalgi mahsulot bilan yig‘ib olinadigan soliq- hiroj o‘rniga pul solig‘i – solg‘ut joriy qilindi mamlakatning harbiy qudratini mustahkamlash borasida katta ishlar amalga oshirildi. Xonlikda muntazam armiya vujudga keldi. 1806 yilda Buxoro bilan bo‘lgan urushda Xiva qo‘shinlarining mag‘lubiyatga uchrashi xonlikning harbiy siyosiy mavqeini pasaytirib yubordi Bayoniyning “Xorazm tarixi” asarida aytilishicha 1221 (1806-1807) jumadi ulavval oyida (avgust) Beshqa’la hududidagi dehqonlarning asosiy qismi Muhammad Rahimxonga qarshi bosh ko‘tarib, Xivaga yo‘l oldilar. U bu dehqon harakatini tor-mor keltirgan bo‘lsa-da, isyondan qo‘rqib Muhammad Rahimxon Abdug‘oziy V taxtga ko‘taradi va o‘zi uning huzurida inoq bo‘lib qoladi. 21 Yana bir manbada esa Muhammad Rahimxon e’tiborli feodallarning ko‘z o‘ngida Xivaning taxtiga oxirgi xon Abulg‘oziyni ko‘tarishga majbur bo‘ldi va shuning uchun adolatlilik bilan vaqtinchalik uni taxtda qo‘ydi[15],deb yozilgan. Qo‘zg‘olondan to‘rt oy o‘tgach Muhammad Rahimxon Abdug‘oziy V ni taxtdan tushirdi va o‘zini xon deb e’lon qildi. Bayoniy bu vaqtni aniq qilib Muhammad Rahimxon payshanba kuni taxtga o‘tirdi, deb yozadi. Muhammad Rahimxon 30 yil ya’ni taxtga o‘tirguncha (1806 yil) har tomonlama ota bobolari, mualimlaridan ta’lim tarbiya olib kuchli, aqlli, adolatli davlat raxbari bo‘lib yetishdi. 22 U atrofdagilarga lavozimi yoki kelib chiqishiga 278 qarab emas balki aytgan so‘ziga va qilgan ishiga qarab baho bergan. Muhammad Rahimxon taxtga o‘tirishi bilan ko‘pgina ishlarni amalga oshirdi. Jumladan ichki va tashqi siyosatda bo‘layotgan kelishmovchiliklarni iqtisodiy sohadagi o‘zgarishlar, davlatni barqororlashtirish va markazlashtirish maqsadida boshqaruv islohotlarini, iqtisodni tartibga solish hamda rivojlantirish 21 Йўлдошев М.Й. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. Т., 1959. – Б. 357. 22 Йўлдошев М.Й. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. Т., 1959. – Б. 358. maqsadida soliqlarni tartibga solish mamlakatdagi o‘zboshimchalarni tarbiyalash uchun farmon va qonunlar ishlab chiqdi. Xorazmda markazlashgan xonlik tashkil qilish va atrofdagi xalqlarni xonlikka bo‘ysundirish uchun, ayniqsa, Muhammad Rahimxon I davrida harakat kuchaygan. Muhammad Rahimxon I Xuroson, Orolga (Qo‘ng‘irot), turkman, qoraqalpoq, yerlariga muntazam ravishda hujum qilib turdi va ulardan ko‘pini o‘ziga bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘ldi. O‘zi bosh bo‘lib, bir necha marta Orolga yurish qildi, Orol esa To‘ra Murod so‘fi boshchiligida Xiva xonligiga bo‘ysunishdan, unga zokot va xiroj to‘lashdan bosh tortgan edi. Uzoq qarshilikdan keyin 1811 yili Muhammad Rahimxon Orol atrofidagi qoraqalpoqlarni bo‘ysundirdi. Qo‘ng‘irot shahri vayron qilindi. 23 XIX asrning birinchi choragi Xiva xonligining tarixida muhim o‘zgarishlar davri bo‘ldi. Xiva xoni Muhammad Rahimxon o‘tkazgan ilohotlar tufayli davlat hokimiyati markazlashdi. Ma’muriy boshqarishning ancha takomillashgan tizimi qaror topdi, xonlikning iqtisodiy va harbiy qudrati mustahkamlandi. Lekin bu jarayon uzoqqa bormadi. 1873 yilda Xiva xonligi ham O‘rta Osiyoning boshqa xonliklari qatori, chor Rossiyasi qo‘shinlari tomonidan bosib olindi. Xiva xonligi chorizmning sof mustamlakasi bo‘lib qoldi. Xonning butun faoliyati Rossiya hukumati nazorati ostiga o‘tdi. Xonning muntazam harbiy qo‘shini tarqatib yuborilli. Xivada maxsus rus qo‘shinlari saqlandi. Xonlikning moliyaviy ishlari, soliq tizimi va xazinasi rus harbiylari nazorati ostiga o‘tdi. Oliy Kengash ishida rus ofitserlari qatnashadigan bo‘ldi. Hukumat lavozimlariga ham ular ma’qullagan amaldorlargina tayinlangan. Xiva xoni davlatni idora qilishda o‘z mustaqilligidan batamom mahrum bo‘lgan edi. 23 Yo‘ldoshev M. Y. Xiva xonligida feodal er egaligi va davlat tuzilish-Toshkent, 1959. -B. 259 2.2 Xonlikdagi harbiy qo‘shinning shakllanishi va ta’minoti Xiva xonligi qo‘shini muntazam va nomuntazam qo‘shindan iborat bo‘lgan. Qo‘shinning asosan “otliq” va “piyoda” qo‘shin guruhidan iborat bo‘lib, asosiy zarbdor kuch, bu “otliq” qo‘shin bo‘lgan. Navkarlar o‘zbek, qoraqalpoq, turkman, qozoq va boshqalardan tashkil topgan. Ular turli urug‘larga bo‘lingan bo‘lib, qo‘ng‘irot, yovmut, taka, jamshidiy, yimroli, chovdur, go‘klan, saqar, qorachaqa, orolqo‘ng‘irot, ag‘orli, ali-eli, mang‘it, qipchoq, qoradoshli, uyg‘ur, nayman, tobin va boshqalardan tashkil topgan. Qo‘shin bevosita xonga bo‘ysungan hamda harbiy harakatlar vaqtida ularga xon tomonidan sarkardalar tayinlanib ular o‘z urug‘larini boshqargan. Bu to‘g‘risida Muhammad Yusuf Bayoniy Xiva xoni Muhammad Aminxonning (1846-1855) safarga chiqishini tasvirlar ekan, xon oldidan avval Pahlavon Mahmud, undan keyin Eltuzarxon, Muhammad Rahimxon I, Olloqulixon, Rahimqulixon tug‘ini ko‘tarib, so‘ngra qo‘ng‘irot, qoraqalpoq, yovmut, yimroli, go‘klan, jamshidiy kabi, jami 25 ta boshqa urug‘larning bayroqlarini ko‘tarib o‘tganliklarini yozadi. Xonlikda harbiy mansab egalari davlat chegaralarini mustahkamlash, qo‘shni davlatlar bilan tashqi aloqalarni olib borish, faol ichki va tashqi siyosat yuritishda muayyan harbiy kuchlarga tayangan. Buxoro va Qo‘qon xonliklarida kuzatilgani kabi Xivada ham qo‘shinni boshqarishda muayyan ierarxiyaga bo‘ysunilgan. Xonlikda harbiy kuchlarni boshqaruvning o‘ziga xos boshqaruv tizimi mavjud bo‘lib, bir qator harbiy mansab va unvonlar, xususan, sarkarda, sipohsolor, lashkarboshi, yasovulboshi, mingboshi, yuzboshi, dahboshi (ellikboshi), o‘nboshi, bahodirlar bu tizimning turli pog‘onalarini egallaganlar. 24 Dastlab, o‘nboshi, ellikboshi, janglarda mahorati oshganlarga yuzboshi, mingboshi hamda boshqa mansablar va bahodir unvonlari berilgan. Xonlikda rasman harbiy kuchlar boshlig‘i oliy hukmdorning o‘zi sanalgan. Biroq turli tarixiy shart-sharoitlar taqozo etganida 24 Огаҳий. Жоме ал-воқеоти султоний. Асарлар.VI-жилд. Т., 1980. – Б.16. qo‘shinni boshqarish ishi – sarkardalik turli mansab egalari zimmasiga yuklatilgan holatlar tarixiy manbalarda qayd etiladi. Bunda ularning xonga sadoqati, tajribasi va urug‘lar o‘rtasidagi obro‘yi hisobga olingan. Qo‘shbegi, mehtar, inoq, otaliq, biy, beklarbegi, parvonachi, mirob kabi mansab egalarining ham o‘z navkarlari bo‘lib, ular xon tomonidan ma’lum bir guruhga, ayrim hollarda katta qo‘shinga sarkardalikka tayinlangan. Muhammad Aminxon davrida (1846‒1855) yuqori harbiy unvon amir ul-umarolik mansabi joriy etilgan bo‘lib, bungacha bu unvon Muhammad Amin inoq (1762-1790) davrida berilgan edi. XIX asr ikkinchi yarmidan boshlab avval rioya etib kelingan udumlarda, o‘zgarishlar ko‘zga tashlanadi. Jumladan, “Yasovulboshi” mansabi egasi harbiy harakatlar vaqtida xon tomonidan qo‘shin boshlig‘i vazifasiga tayinlanish bilan birga mamlakat ichida ichki nazoratni ham ta’minlagan. XIX asr birinchi yarmida bu mansab egasi turkman urug‘lariga sarkardalikka tayinlangan. Xususan, yovmut urug‘iga Rahmatulla yasovulboshi va Qorachuqa urug‘iga Mahmud yasovulboshi sarkarda bo‘lgan. XIX asr oxirlarida yasovulboshi Xivada ikki kishidan iborat bo‘lib, biri qo‘shin boshlig‘i, ikkinchisi rasmiy arizalarni ko‘rish ishlariga ma’sul bo‘lgan. Yasovulboshining yordamchilari yasovullar deyilib, ular viloyatlarda turli sun’iy sug‘orish kanallarini qazish va ta’mir etish ishlarini ham nazorat qilgan. Yasovullar xonga kelgan arznomalarni ham tekshirganlar. Shuningdek, XX asr boshlarida tinchlik vaqtida saroyda xonni qo‘riqlash, ichki nazorat (politsiya), qamoqxona ishlariga boshchilik qilgan, maxfiy farmonlar ham uning qo‘lida turgan. 25 Mingboshi mansabiga tayinlangan shaxs qo‘shindagi mingta va undan ko‘proq navkarga boshliq bo‘lgan. Bundan keyingi, to‘pchiboshi-artilleriya boshlig‘i, yuzboshi – yuzta, ellikboshi (panjohboshi) – ellikta, o‘n boshi – o‘nta navkarga boshliq bo‘lgan. XVI- XIX asrlarda bu harbiy lavozim egalari uchta xonlikda ham bir xil vazifani bajargan bo‘lib, ularning vazifalari o‘zgarmagan. Davlat chegarasi 25 Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruvi tarixidan. Toshkent. Yangi asr avlodi, 2006.-72 xavfsizligini ta’minlash, “qorovulbegi”ga, ya’ni chegara xizmati boshlig‘iga yuklatilgan. Qorovulbegini ham qo‘lida o‘z navkarlari bo‘lib, ular chegaradan o‘tayotgan har bir kishini tekshirib mamlakatga kirgizganlar. Bundan tashqari “bojbon”lar ham bo‘lib, ular mamlakat hududiga kirib kelayotgan savdogarlardan va boshqalardan turli xil bojlarni undirganlar. Shaharda harbiylar mamlakatdagi ichki tartibni saqlashda ham muhim rol o‘ynaganlar. Xususan, turli markazlarda ichki tartibni saqlash ishlari bilan mirshablar shug‘ullangan. XX asr boshida Xivaning darvozalarini jami 50 nafar mirshab va 9 nafar yuzboshi qo‘riqlagan. Ular poytaxt shaharni qo‘riqlash bilan birga xon qarorgohi Arkni ham qo‘riqlab turganlar. Harbiy yurishlarda xonga hamroh bo‘luvchi oliy sudya boshqa xonliklardagi kabi an’anaviy “qozi urdu” (“qozi o‘rda”) yoki “qozi askar” deb atalib, ular harbiy jinoyatlar bo‘yicha, shariat qonun qoidalari asosida hukm chiqarganlar, shuningdek, ayrim hollarda oddiy fuqarolarning ishlarini ham ko‘rganlar. Qal’alar himoyasida uning mustahkamligiga javobgar shaxs “kutvol” yoki “katovul” hisoblangan. Xon oldiga arzga kelganlarning arizalarini “dodhoh” ko‘rib, xonga еtkazgan hamda javobini arzchiga ma’lum qilgan. Xiva xonligiga dodxoh mansabi Buxorodan kelgan. 26 Dodhoh harbiy harakatlarda ham ishtirok etgan. Saroy darvozalarini qo‘riqlashga eshikog‘asi mas’ul bo‘lib, u ham harbiy harakatlarda ishtirok etgan. Shuningdek, dasturxonchi, oshmehtar, shig‘ovulni ham o‘z navkarlari borligi arxiv hujjatlarida keltirib o‘tiladi. Xonlik qo‘shinida musiqachilar bo‘linmalari ham mavjud bo‘lib, harbiylarni yurish vaqtida ruhlantirish hamda ko‘rikdan o‘tkazishda, bevosita qo‘shindagi nog‘orachi va harbiy musiqachilar guruhi muhim o‘rin egallagan. Bular karnaychi (shifurchi), surnaychi, nog‘orachi, tablchilar bo‘lib, ular xonning saroydan chiqishini xalqqa ma’lum qilish bilan birga qo‘shin harakatga kirganda yoki jang boshlanganda harbiylarni ruhiy, ma’naviy jihatdan qo‘llab- 26 Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruvi tarixidan. Toshkent. Yangi asr avlodi, 2006.-73 quvvatlaganlar. Xiva xonligida balog‘at yoshiga еtgan va o‘z hohishi bilan murojaat etgan har bir yigit harbiy xizmatga olingan. Yigitlar o‘zlarining harbiy xizmatga chaqiriluvini, asosan, tavochilar, ya’ni jarchilar tomonidan, harbiy harakat to‘g‘risidagi xon farmonining o‘qib eshittirilishi, bozorlar va masjidlardagi e’lonlar orqali bilib olganlar. Masjidlar orqali harbiy xizmatga yaroqli kishilarning ro‘yxati tuzilib, ular harbiy harakatlarga jalb etilgan. Nogiron yoki xizmatga yaroqsiz kishilar harbiy xizmatga olinmagan. Harbiy xizmatni o‘tash muddati ko‘rsatilmagan bo‘lib, qo‘shin ichida yoshi ulug‘ kishilarni ham uchratish mumkin bo‘lgan. Ular ko‘p janglarda tajriba orttirib yosh navkarlarga o‘z bilim va ko‘nikmalarini o‘rgatib borganlar. 27 Harbiy xizmatga olinganlarning maxsus ro‘yxati tuzilib, har bir askarning nomi va unga berilgan ot-ulovi maxsus daftarlarda, harbiy amaldorlar, xon devoni tomonidan yoki masjidlarda yozib borilgan. Shuningdek, ushbu ro‘yxatlarda harbiy xizmatga olinganlar qaysi viloyat, masjiddan olinganligi va kimning farzandi ekanligi hamda oilada katta yoki kichikligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar ham qayd etilgan. 28 Navkarlar yurish vaqtida ko‘p hollarda o‘zlarini o‘zlari ta’minlagan, biroq yurishdan keyin ushbu xarajatlar odatda xon tomonidan ma’lum bir to‘lov evaziga to‘lab berilgan. Harbiylar o‘zlariga kerakli narsalarni arzon va qisqa vaqt ichida sotib olishlari uchun, harbiy qarorgoh atrofida bozorlar tashkil qilingan bo‘lib, navkarlar narsalarni shu joydan sotib olganlar. Bu narsa dehqon va savdogarlarga ham, harbiylarga ham qulay bo‘lgan. Xonlik harbiy qo‘shini tuzilishi jihatdan o‘rta asr an’analarini saqlab qolgan bo‘lib, arabchada o‘ng qanot “maymana” va chap qanot “maysara” deyilgan bo‘lsa, bu atama turk-mo‘g‘ulchada o‘ng qanot “burong‘or” va chap qanot “juvong‘or” deb ham atalgan. Harbiy harakat vaqtida asosiy kuchlarning oldida boruvchi harbiy bo‘linma “manglay” yoki “hirovul” deyilgan. Ulardan oldin 27 Alimova D. va b. O‘zbekiston tarixi: Toshkent, 2000.-B.73 28 Sagdullayev A.S “O‘zbekiston tarixi”. VneshinVestprom. Toshkent. 2019. - B.212. qorovullik bo‘linmasi yuborilgan va qo‘shin orqasidan yuruvchi bo‘linma “soqa” harakatlangan. Aholidan to‘plangan qo‘shin turiga “qoracherik”(ko‘ngilli qo‘shin) deyilgan. Bundan tashqari “bahodirlar dastasi” deb atalgan guruh ham majud bo‘lib, ular jang vaqtida tez va shijoat bilan harakat qilganlar. Janglarda mardlik ko‘rsatgan sarkardaga tug‘ bilan birga nog‘ora ham berilgan. Maxfiy xizmat xodimlari josus, munhiy, ayyor, axborotchi yoki buhri deyilgan. Xonlik qo‘shini safida farroshchi, kemachi va qayiqchi navkarlar, mahramlar, miltiqsozlar, doruchilar, yunuvchi (duradgor) va temirchi ustalar, piyoda to‘pchilar, kulollar, piyoda sarbozlar guruhi tunqator (tungqator), chodirchi navkarlar ham bo‘lgan. Bundan tashqari lashkar yig‘ish uchun xon tomonidan “navkar talabi” bilan turli hududlarga farmon ham yuborilgan bo‘lib, ular belgilangan muddat ichida, har kun guruh-guruh bo‘lib yoki o‘zlari kelib qo‘shilganlar. Axal, Tajan va Marvda o‘tirgan taka, solur va sariq urug‘laridan to‘plangan navkarlarning guruh bo‘lib kelganligi manbalarda qayd etiladi. Xonlikga harbiy xizmatga olingan turkmanlar harbiy yurishlar uchun 10 ta oiladan 1 ta otliq navkar olingan va hukumat ularga harbiy xizmati uchun har bir navkar uchun 10 tanobdan еr bergan. 29 Muhammad Rahimxon I (1806‒1825) davrida Oliy Kengash ta’sis etilgan bo‘lib, unda harbiy yurishlar, muhim davlat ahamiyatiga molik masalalar ko‘rib chiqilgan. Ushbu Kengash haftaning juma kunida yig‘ilish o‘tkazganligini N.N.Muravev o‘z asarida yozib qoldiradi. XVI – XIX asrlarda ham Buxoro va Qo‘qon xonliklaridagi kabi Xivada ham harbiylar primitiv qurollar bilan birga yangi zamonaviy qurol turlaridan ham foydalanib kelganlar. Ularni sovuq va o‘t-ochar qurol turlariga ajratish mumkin. Sovuq qurol turlariga qilich, xanjar, nayza, o‘q-yoy, oybolta, sovut, dubulg‘a kirgan. O‘t-ochar qurol turlariga esa to‘fang, berdanka (miltiq), to‘p va to‘pponcha (pistolet)lar kirgan. Xiva xonligida ham bu qurol turlari deyarli o‘zgarmay, XX asr 29 Sagdullayev A.S “O‘zbekiston tarixi”. VneshinVestprom. Toshkent. 2019. - b.213. boshlarida ham jangdagi asosiy qurol turlaridan biri bo‘lib qolaverdi. Xivada jangdagi asosiy qurol turi qilich, nayza, xanjar, o‘q-yoy, oybolta va boshqalar hisoblangan. Harbiylarning qilichi egilgansimon va ko‘p hollarda juda yaxshi Xuroson temiridan tayyorlangan. Sovuq qurol turlaridan bo‘lgan nayza esa hamma joyda ham ishlatilmagan. Uning dastasi ingichka qamishdan, yarim sajen uzunlikda yasalgan. Nayza eng yaxshi temirdan tayyorlangan. Jangda uzoq masofadan otish uchun kamon va o‘q-yoydan ham foydalanilgan. Oyboltaga o‘xshash qurol yoki xanjarning bir turi “chekan” deyilib, jangda sovut kiygan jangchini еngish uchun ishlatganlar. XIX asrda xonlikdagi Yangi Urganch va Chimboy asosiy temirchilik markazlari edi. Ularda turli metall buyumlar bilan bir qatorda, harbiy qurol-aslahalar ham tayyorlangan. Shuningdek, Hazorasp bekligida miltiq va Yangi Urganch yaqinidagi Begovot qishlog‘ida qilich tayyorlangan. Miltiqdan XVI XVIII asrlarda ham foydalanganlar, biroq ularning soni kam bo‘lgan. XIX asr ikkinchi yarmiga kelib esa Xivada turli- tuman zamonaviy qurol-yarog‘ turlari ham ishlatila boshlandi. 30 Ruslar bilan Xivaga kelgan amerikalik jurnalist Mak-Gaxan Xivadagi qurol- yarog‘lar to‘g‘risida yozib, qilich, xanjar, miltiq hamda turli baho va o‘lchamdagi to‘pponchalarni eslatib o‘tadi. Yana bir qurol turi “shamxol” deyilib, bu qurol еlkaga qo‘yib, uzoqqa otiladigan og‘ir qurol bo‘lib, ko‘proq merganlar foydalangan. Qo‘shinda maxsus shamxolchilar bo‘limasi ham bo‘lgan. Xiva devonbegisi Matmurot qoldirgan ma’lumotga ko‘ra, shamxol Xivada ishlatilgan qurol bo‘lib, undan juda uzoqqa otishda foydalanilgan. Xonlikda to‘pchilar bo‘linmasi bo‘lib, u jang vaqtida asosiy hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan. To‘pxona xon qarorgohi atrofida bo‘lib, agar harbiy harakat vaqtida qarorgoh ko‘chsa, to‘pxona ham ko‘chgan. Bayoniy o‘zining “Shajarayi Xorazmshohiy” asarida Olloqulixon (1825-1843) tomonidan qo‘shin to‘pxonasi Yusuf mehtar deganga topshirilgani va to‘pxona qo‘shindan oldinda borib harbiy qarorgohda joylashib olinishligi to‘g‘risida buyruq berganligini 30 A.S.Sagdullayev A.S “O‘zbekiston tarixi”. VneshinVestprom. Toshkent. 2019. - b.214. ta’kidlab o‘tadi. Ushbu to‘plardan foydalanishda qullar ham qatnashgan bo‘lib, ular “to‘pchi dug‘malar deyilgan. Tarixiy manbalarda XVI-XVII asrlarda ham to‘plardan harbiy harakatlarda foydalanganligi to‘g‘risida ma’lumotlar keltiriladi. To‘plar katta va kichik to‘plarga bo‘lingan. Xonlikdagi kichik to‘plar, ya’ni “falkonet”lar ham mavjud bo‘lgan. To‘plarning soni har-xil bo‘lib, ayrim ma’lumotlarda poytaxt shahar Xivaning Ichan qal’asi uchta darvozasida 20 ta to‘p va to‘p o‘rnatilgan maxsus moslama bo‘lgan bo‘lsa, boshqa bir ma’lumotda, 1870 yilda xonlikda 60 ta to‘p mavjud bo‘lgan deyiladi. To‘p va miltiqlarning o‘qini tayyorlashga ishlatiladigan dori (porox)ni xivaliklar o‘zlari tayyorlagan va uni bozorda sotganlar, lekin uni tayyorlash uchun oltingugurtni Buxorodan sotib olganlar. Porox asosan, Ilali, Ko‘hna Urganch va Oqtepa bozorlarida sotilgan. Asosiy xaridor yaqin o‘rtada yashovchi turkmanlar bo‘lib, bunday poroxning bir pud narxi 6 rubldan 12 rublgacha bo‘lgan. Xiva xonligida Buxoro va Qo‘qon xonliklaridagi kabi harbiylarga e’tibor ancha yuqori bo‘lib, oliy hukmdor ularga suyangan holda ichki va tashqi siyosat yuritgan. 31 Harbiylarni rag‘batlantirish va moddiy ta’minlashda har-xil sovg‘a-salomlar, to‘nlar, qilich, pichoq, Xiva atrofidan ma’lum miqdorda еr-suv ajratib berilgan. Ogahiy harbiylarni rag‘batlantirilgani, ularni moddiy tarafdan davlat tomonidan doim qo‘llab-quvvatlab turilganligi haqida shunday yozadi, “Mirmuhammadxon jamshidiy boshlig‘ borcha sarkardalarg‘a oltun raxtlig‘ tavsanu to‘pchoq va kimxo xil’at va tamomi zar futa va tillo dastalig‘ pichoq in’om qilib, har birig‘a xurshidi ofoq yonglig‘ mumtozlig‘, sarafrozlig‘lar еtkurdilar. Sanodidi lashkariyadin dog‘i yuz kishiga xanjari murassa’ bila libosi mulamma’ inoyat qilib, yana ming kishiga sarupoyi zardor baxshishidan bahrabardorlig‘ bag‘ishladilar va bosh kesib kelturgon muborizlarig‘a har bosh uchun panjai ehsonidin o‘n tillo in’om qilib, shodikim etdilar va yaro ko‘torgon 31 Eshov B.J , A.A.Odilov A.A “O‘zbekiston tarixi”. Toshkent, 2014. - b.169. bahodirlarg‘a bog‘i bu tariqada atovu karam bila barumandlig‘ еtkurub, o‘zga askariyani dog‘i iltifoti podshohona va inoyoti xisravonadin bahramand va arjumand qildilar...”. Jang vaqtida yarador bo‘lgan harbiylar 5-10 tilla miqdorda pul yoki boshqa narsa bilan ta’min etilgan. Buni Bayoniyning quyidagi so‘zlari ham tasdiqlaydi: “... yamut bahodirlorig‘a sarpoy va in’omlor berdilor. Niyoz bahodirkim Chorjuy urushida kub maydondorliq etib, og‘ir zaxm kutorib erdi, onga ziyodati in’omlor etdilor...”. Harbiy harbiy yurishdan qaytib kelgan sarkardalarga turli xil sarpo yoki oltin kamar berilganligini “Shajarayi Xorazmshohiy” asarida ko‘rish mumkin. Unda “Saloq Qurbon Qilichxon Xurosondin kelib mulozamatg‘a еtdi. Ul hazrat onga mehribonliq kurguzub sarpoy berdilor va oltun kamar berib sarafroz etdilor...” - deb qayd etiladi. Harbiy yurishlardan qaytgan navkarlarga 5 tilladan “navkar puli” berilgan. Harbiy mansabi yuqoriroqlar 50-100 tilladan yoki bundan ham ko‘proq pul olgan. Bundan tashqari “ot puli”, “qunuq puli”, “ozuqa puli” ham berib borilgan. 32 Har bir navkar yurishda qo‘lga tushirgan o‘ljasining 1/5 qismini “g‘on” sifatida xonga berishi lozim bo‘lgan. Navkarlarga xizmati evaziga bulardan tashqari, 5-10 tanobdan, ayrim hollarda jangda ko‘rsatgan jasorati, iqtidoriga qarab bundan ham ko‘proq еr-suv berilgan. Xususan, 1852 yilda mehtar tomonidan go‘klan navkarlariga 50 tanobdan еr o‘lchab berilgan. Xonlikdagi harbiylar va diniy ulamolar soliqlardan ozod etilgan. Navkarlarga qurollar bilan birgalikda, otlar ham berilgan bo‘lib, qo‘shinga olingan otlarga tamg‘a bosib qo‘yilgan. Xon qarorgohi bo‘lgan “Ichan-qal’a” o‘ziga xos mudofaa vazifasini o‘tagan. Olloqulixon davriga kelib, 1842 yilda “Dishan qal’a” ya’ni “tashqi qal’a” devorlari quriladi. Bu qal’a devorlarining ustiga maxsus kichik ravoq va teshiklar ishlangan bo‘lib, bu еrdan jangchilar o‘q-yoy, nayza yoki miltiqdan otishda foydalanganlar. Shu bilan birga teshiklar kuzatuv vazifasini ham o‘tagan. XVI-XIX asrlarda Xiva qo‘shinidagi harbiylar o‘q o‘tmaydigan sovut, ya’ni javshan 32 Eshov B.J , A.A.Odilov A.A “O‘zbekiston tarixi”. Toshkent, 2014. - b.170. kiygan va qalqon bilan himoyalanganlar. Buni ular kiyimlari ustidan kiyganlar. Xivalik harbiylar odatda o‘zlariga tegishli kiyimlariga qilich va pichoq taqib yurganlar. Shu o‘rinda xonlikdagi harbiylar soni masalasi ham muhim masalalardan biri hisoblanadi. Harbiy jang olib borishda qo‘shin miqdori ham asosiy o‘rin egallagan. Qo‘shin soni turli vaqtlarda o‘zgarib turgan. Bu asosan hukmdorning shaxsiy sifat va xislatlariga ham bog‘liq bo‘lgan. XVI-XIX asrlarda Xiva qo‘shini soni o‘zgarib turgan. Odatda bu narsa harbiy harakatlarni muhimligi va ko‘lamiga ham bog‘liq bo‘lgan. Katta yurishlarda qo‘shin soni ancha ortgan. Qo‘shin soni haqida XIX asr boshida Xivada bulgan N.N.Muravev bu еrdagi qo‘shin sonini 12 000 navkardan iborat deydi. 1813 yilda Muhammad Rahimxon I tomonidan Eronga qilingan yurishda 12 000 kishi ishtirok etgan. 1829 yilga kelib qo‘shin soni 40 000 kishiga еtkazgani kuzatish mumkin. Buni shu yili Olloqulixon (1825-1842) tomonidan Eronga qilingan yurish tasdiqlaydi. Unda 40 000 harbiy qatnashgan bo‘lib, yo‘lda vabo kasalligining tarqalishi sabab bu yurish amalga oshmaydi. Qo‘shin orqaga qaytishga majbur bo‘ladi. 33 33 Eshov B.J , A.A.Odilov A.A “O‘zbekiston tarixi”. Toshkent, 2014. - b.171. XULOSA XIX asrning boshlarida Xiva xonligida yangi sulola Qo‘ng‘irotlar o‘z hukumatini o‘rnatib, mamlakatda XX asming 20-yillarigacha boshqarganlar. Bu davr nafaqat Xiva, balki O‘rta Osiyo davlatları uchun ham o‘ta murakkab va siyosiy voqealarga boy bo‘lgan davr hisoblanadi. Kurs ishi yakuniga ko‘ra quyidagi xulosalarga kelindi. O‘zbekiston hududida davlat muassasalarining tashkil topishi va ulaming faoliyatini alohida o‘rganish O‘zbekiston tarixi, Xiva xonligi tarixi, O‘rta Osiyo va O‘zbekistonda davlat muassasalari tarixi fanlaridan muhim manba sifatida foydalanish mumkin. Xivaning shu davrdagı tanxi o‘rganishda ko‘rish mumkinki, Qonun chiqaruvchi, ma’muny va sud ishlarini boshqaruvchi oliy hokimiyat tepasida katta er egalarining vakili sifatida xon turgan. Xon huzurida rida rasmiy maslahatchi va mashvaratchi bir kengash tarzida oqsoqollaming oliy kengashi faoliyat yuritganini ko‘rish mumkin. Saroy va xonlik boshqaruvida faoliyat yuritgan davlat muassasalari faoliyatlari izchillik bilan o'rganishga yordam beradi, Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi rasmiy faoliyat yuritgan davlat muassasalari tarixini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Xiva xonligi davlat muassasalan faoliyatlari o‘rganish orqali ularning har biriga tavsif berilib, boshqa davrlarda yoki Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligidagi faoliyatlariga tarixiy nuqtai nazardan solishtirildi. Xiva xonligi davlat muassasalari ijtimoiy-siyosiy hayotdagi o‘rni, vazifasi va tarixiga e’tibor qaratildi. Xiva xonligi davlat muassasalarining davlat boshqaruv organlari va ulaming tarlabi, turli yillarda egallab turgan mansablari to‘g‘risidagi ma’lumotlar mujassamlashtinigan. Keltinigan ma’lumotlar orqali arxiv fondlarning manbaviy ahamiyati nechog‘lik muhimligi yana bir bor o‘z tasdig‘ini topdi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Xiva xonligi davlat muassasalari faoliyatları, ulamı tashkil qilinishi masalaları, ularning vakolatlan kabi masalalar ilmiy muomalaga kiritilishida arxiv hujjatları, tarixiy manbalar, bu davıga oid manbalami Rossiya bosqmi davriga oid, sovet mustamlakasi davriga oid, mustaqillik davriga oid manbalar orqali biz o'sha davrdagi boshqaruv tizimining qay darajada tashkil qilinganliginı, undagi yutuq va kamchiliklami tahlil qilish orqali ulardan tarixiy saboqlar chiqarishga imkon beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Каримов И. А. Ўзбекистон ХХI аср бўсағасида хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари. Тошкент: Ўзбекистон, 1999, -6.55-56. 2. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Ўзбекистон ФА Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш” ҳақидаги Қарори // Халқ сўзи, 1998, 20 июль. 3. Акрамов Н. М., Литвинский Б. А. Выдающийся русский востоковед В. В. Бартольд. — Душанбе, 1963 - Б.310. 4. Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э. История народов Узбекистана. Ташкент, 1950.B-268. 5. Усмонов Қ., Содиков М., Бурхонова С. Ўзбекистонтариме. Дарслик. Тошкент, 2005. -Б.167. 6. Бартолд В.В. Отчет о поездки в Средню Азию с научную целю. 1893- 1894. Соч. Том. 4. 1966 -Б .312. 7. B.J. Eshov, A.A.Odilov. O‘zbekiston tarixi. Toshkent, 2014. - B.165. 8. A.S.Sagdullayev. O‘zbekiston tarixi. VneshinVestprom. Toshkent. 2019.- B.212 9. Шерипов У. А. Хива хонлиги тарихи. (1511-1920 май). Тарих фан. ном. дисс. Урганч 1999. –Б. 255 10. Xudayberganov.K. Xiva xonlari tarixidan: “Xorazm”, 2008. - 142 – 143 b. 11. Asqarov A. O‘zbekiston xalqlari tarixi.2 jild. – T.: “Fan”, 1993. – B.71. 12. Абдурасулов А. Хива (тарихий-этнографик очерклар). Т., 1997. Б.52. 13. Йўлдошев М.Й. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. Т., 1959. – Б. 355. 14. Муҳаммад Ризо Эрниёзбек ўғли Огаҳий. Зубдату-т-таворих (Тарихлар сараси) / Нашрга тайёр ловчи ва сўзбоши, изоҳ ва кўрсаткичлар муаллифи Н.Жабборов. Т., 2009. – Б.216. 15. Yo‘ldoshev M. Y. Xiva xonligida feodal er egaligi va davlat tuzilish- Toshkent, 1959. -B. 259. 16. Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruvi tarixidan. Toshkent. Yangi asr avlodi, 2006.-B.73. FOYDALANILGAN SAYTLAR 1. 2.

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB. XIVA XONLIGINING TASHKIL TOSHPISH TARIXI VA DAVLAT BOSHQARUVI

1.1. Xiva xonligining tashkil topish tarixi

1.2. Xonlikda markaziy boshqaruv

II-BOB. XIVA XONLIGI MA’MURIY-HUDUDIY TUZILISHI VA HARBIY BOSHQARUV TARIXI

Xiva xonligining ma’muriy-hududiy tuzilishining o‘ziga xos jihatlari

Xonlikdagi harbiy qo‘shinning shakllanishi va ta’minoti

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить