Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 423.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Купить
XIVA XONLIGIDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT MUNDARIJA: KIRISH ……………………………………………………………………… 3 I BOB. XIVA XONLIGINING SHAYBONIYLAR SULOLASI DAVRIDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOTI…………………………… 7 1.1. Mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi………………………… 7 1.2. Shayboniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot…………………………... 15 1-bob bo’yicha xulosa……………………………………………………….. 20 II BOB. XONLIKNING QO‘NG‘IROTLAR SULOLASI DAVRIDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT…………………………………………. 21 2.1. Sulola davrida ijtimoiy hayot……………………………………………. 21 2.2. Qo‘ng‘irotlar sulolasining iqtisodiy siyosati va uning natijasi………….. 27 2-bob bo’yicha xulosa………………………………………………………. 33 Xulosa ………………………………………………………………………... 34 Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………………….. 37 2 Kirish Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Ko‘hna Xorazm azaldan ilmu irfon beshigi, fan va madaniyat, ma’naviyat va ma’rifat markazi bo‘lgan. Mustaqillik yillarida xalqimizning asl tarixini yoritish borasidagi tadqiqotlar, shonli va buyuk tariximiz haqida ko‘plab ma’lumotlar bera boshladi. Bugungi kun davr talabi tarix fani oldiga ham ulkan va yangi vazifalarni qo‘ymoqda. O‘rta Osiyo xalqlari tarixini chuqur o‘rganishda Xiva xonligi qadimiyatini tadqiq etish ham katta ahamiyatga ega. Yurtboshimiz ta’kidlaganlaridek, har qanday yurt o‘zining buyuk farzandlari, shu zaminda yashab o‘tgan aziz-avliyolari bilan tabarruk va muqaddasdir. Xorazm zaminida bunday insonlar ko‘p o‘tganki, bunday zotlarning tabarruk nomlarini, bebaho merosi va ma’naviyat xazinasiga qo‘shgan hissasini har tomonlama o‘rganish, shuningdek, ularni keng ommaga tanishtirish, ularning ma’naviy qudratimiz ramzi va donishmandlik timsoli ekanligini ta’kidlash muhimdir 1 . Istiqlol yillarida ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan noyob moddiy madaniyat namunalariga bo‘lgan munosabat ham tubdan o‘zgardi. Qadimiy shaharlarimizning yubiley anjumanlari, ulug‘ ajdodlarimizning tavallud to‘ylari dunyo ilmiy jamoatchiligi ishtirokida katta tantana bilan nishonlandi. Ularning haqiqiy tarixi jahon ahliga yangi ilmiy manbalar asosida tanitildi. Shunday noyob madaniyat namunalarini Xiva shahri ham o‘z bag‘rida saqlab kelmoqda Xiva — muzey-shahar, lekin Rim shahri kabi aholi yashaydigan shahardir. Arxeologik tadqiqoitlarning ko‘rsatishicha, shahar kamida 2500 yoshga kirgan. Bularning hammasi YUNESKO tashkilotiga Xivani qo‘riqxona ahamiyatidagi shahar deb e’lon qilishga, shaharning ichki qismi bo‘lgan Ichan- qal’ani esa jahon ahamiyatidagi tarixiy yodgorlik deb e’tirof etishga asos bergan. Tadqiqot obyekti Xiva xonligida XVIII–XIX asrlarda shakllangan ijtimoiy- iqtisodiy tizim , ya’ni jamiyatning tabaqaviy tuzilmasi, xo‘jalik yuritish shakllari, dehqonchilik, hunarmandchilik, ichki va tashqi savdo-sotiq hamda soliq siyosatining tarixiy rivojlanishidir. 1 O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T. 1. – T.: O‘zbekiston, 1996. – 165-b. 3 Tadqiqot predmeti: Xiva xonligi davridagi ijtimoiy qatlamlar, iqtisodiy faoliyat turlari, savdo-sotiq munosabatlari hamda shu davrda shakllangan iqtisodiy tizimning tarkibiy tuzilmasi va ularning jamiyat hayotiga ta’siri. Tadqiqotning maqsadi: Xiva xonligidagi ijtimoiy-iqtisodiy tizimni o‘rganish orqali ushbu davrdagi aholi hayoti, iqtisodiy faoliyatning shakllanishi va rivojlanishining tarixiy jihatlarini tahlil qilish. Tadqiqotning asosiy maqsadi, Xiva xonligining iqtisodiy va ijtimoiy strukturasini, uning turli tabaqalari o‘rtasidagi munosabatlarni, shuningdek, davlatning iqtisodiy siyosatini va tashqi savdo aloqalarini o‘rganishdan iborat. Tadqiqotning vazifasi: 1. Mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi 2. Shayboniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot 3. Sulola davrida ijtimoiy hayot 4. Qo‘ng‘irotlar sulolasining iqtisodiy siyosati va uning natijasi Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: Tadqiqotda Xiva xonligining ijtimoiy va iqtisodiy tuzilmasi, uning o‘ziga xos xususiyatlari va Markaziy Osiyo davlati sifatida boshqa xonliklardan farqini chuqur tahlil qilish orqali yangi yondashuvlar taklif etiladi. Xiva xonligining iqtisodiy faoliyatidagi tashqi savdo yo‘llari va diplomatik aloqalar o‘rganilgan bo‘lib, bu mavzu bo‘yicha mavjud tadqiqotlarda yetarli to‘liq ma’lumotlar yo‘qligi sababli yangi ilmiy qarashlar kiritiladi. Xiva xonligining iqtisodiy inqiroziga olib kelgan ichki va tashqi omillarni yangi nuqtai nazardan tahlil qilish, jumladan Rossiya imperiyasining iqtisodiy siyosati va uning hududga ta’sirini baholash. Xiva xonligining iqtisodiy siyosatiga ta’sir qilgan ichki siyosiy, iqtisodiy va madaniy omillarni yangi ilmiy izlanishlar asosida baholash. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Xorijiy davlatlarning mintaqashunos va tarixshunos olimlari Abulg‘ozi Bahodirxon, Matyakubova M., Sagdullayev A., Данилевский Г.И., Ханыков Я.В., F.Yusupov, 4 Yusupov R.K., Tayloqov N. 2 v a boshqa olimlarning asarlarida Rim tarixining turli muammolari yoritiladi. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy tizimini chuqur o‘rganish orqali, ushbu davrga oid yangi ilmiy xulosalar va tushunchalar shakllantiriladi. Tadqiqot natijalari Markaziy Osiyo tarixini o‘rganishda qo‘llaniladigan asosiy nazariy usullarni rivojlantirishga yordam beradi. Tadqiqot Xiva xonligidagi iqtisodiy tuzilmani tahlil qilish orqali iqtisodiy tizimlar, savdo-sotiq munosabatlari, davlat siyosatining o‘zaro bog‘liqligini yanada chuqurroq tushunishga imkon beradi. Bu, o‘z navbatida, boshqa davlatchilik tizimlarining tarixiy rivojlanishiga nisbatan yangi ilmiy yondashuvlarni yaratadi. Xiva xonligi misolida jamiyatning ijtimoiy qatlamlari va iqtisodiy tizimning qanday o‘zgarishi haqida nazariy tushunchalar ishlab chiqiladi. Bu, boshqa tarixiy jamiyatlarning o‘zgarishlarini o‘rganishda qo‘llaniladigan qoidalarni aniqlashga yordam beradi. Xiva xonligidagi iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarning o‘zgarishi va uning amaliy tajribalari hozirgi zamon iqtisodiy siyosatini shakllantirishda foydali bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, jamiyatda ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi tengsizlikni kamaytirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar berish imkoniyatini yaratadi. Tadqiqot natijalari zamonaviy diplomatik aloqalarda savdo va iqtisodiy siyosatning o‘rni haqida amaliy tavsiyalar yaratishga yordam beradi. Xiva xonligining boshqa davlatlar bilan iqtisodiy va savdo aloqalarini o‘rganish, hozirgi xalqaro munosabatlar va savdo siyosatining samaradorligini baholashda yordam beradi. Xiva xonligi tarixini o‘rganish orqali, milliy madaniyat va tarixiy 2 Abulg‘ozi Bahodirxon. Shajarayi tarokima. – Toshkent: Cho‘lpon, 1995. – 159-b Matyakubova M. Xiva xonligi tarixi manbalari (Muhammadrizo Ogahiyning tarixiy asarlarini kodikologik xususiyatlari). Urganch, 2006. – 59- b Данилевский Г.И. Описание Хивинского ханства. ЗИРГО, 1851. Кн.: 5. – c .195 Ханыков Я.В. Пояснителная записка к карте Аралскаго Моря и Хивинскаго ханства, с их окрестностями. СПб., 1851 – c .851 Tolstov S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. - T., «Fan», 1964. – 68- b F . Yusupov O ‘ qituvchi individual tayyorgarliklarini oshirishning pedogogik - psixologik jihatlari . Xalq ta’limi №5, 2005 yil. – 105- b . Yusupov R . K . Tarixni o ‘ qitish uslubi . Samarqand Universitet . 2001 yil . – 101- b 5 merosni saqlashga oid amaliy ishlanmalar ishlab chiqiladi. Bu, nafaqat tarixshunoslar, balki arxitektorlar va madaniy merosni saqlashga mas’ul tashkilotlar uchun ham muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 36 betni tashkil etadi. Kurs ishining kirish qismida Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi, tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi, tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari, tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili), tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi, tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati, ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yoritilgan. 6 I BOB. XIVA XONLIGINING SHAYBONIYLAR SULOLASI DAVRIDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOTI 1.1. Mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi Ma’lum hudud yoki davr tarixini o‘rganish va tadqiq etishda dastlab birlamchi manbalar: arxeologik va etnografik ma’lumotlar, mahalliy tarixchilar yozib qoldirgan asarlar hamda sayyohlar, elchilar va savdogarlarning esdalik hamda kundaliklariga murojaat qilinadi. Ushbu manbalarni har tomonlama o‘rganish, tahlil qilish orqali tarixni bugungi kunda talqin qilishga erishishimiz mumkin. O‘zbek davlatchilik tarixining ajralmas qismi bo‘lgan, to‘rt yuz yildan ortiq tarixga ega bo‘lgan Xiva xonligi qo‘ng‘irotlar sulolasi davri tarixshunosligini yoritish, turli davrlarda amalga oshirilgan tadqiqotlar natijalari asosida davlatchilik muammolari o‘rganilib, haqqoniy baho berish muhim vazifalardan biriga aylangan 3 . XIX asr – XX asrning b о shlarida O‘rta О siyoga, jumladan Х iva хо nligiga k е lgan sayyohlar, о limlar, harbiylar va b о shqa davlat vakillarining yozgan asarlari, mamlakatning o`sha davr tari х i, х o`jaligi, ijtim о iy-siyosiy va madaniy hayotini o`rganishda as о siy manba bo`lib х izmat qiladi. Xiva xonligi tarixini o‘rganishda sovet tarixchi-sharqshunoslari yevropalik sayyohlar ma’lumotlariga tayangan holda hudud tarixini yoritishgan. Xususan, Rossiya Fanlar Akademiyasi muxbir a’zosi N.I.Veselovskiy Xiva xonligi tarixi va tarixiy-geografiyasiga bag‘ishlangan asarida Xiva xonligida mavjud mansab va unvonlarga ham to‘xtalib o‘tgan. Lekin asosiy e’tibor O‘rta Osiyo xususan, Xorazm xalqining “qoloq”ligi hamda o‘zaro ichki sinfiy kurashlarga qaratilgan. Turkiston arxeologiya to‘garagi asoschilaridan biri, sharqshunos olim V.V.Bartold Xiva xonligi tarixini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan yirik olim hisoblanadi. Uning shaxsiy fondida Xiva xonligi hayoti hamda Xiva shahri tarixiga doir 200 varoqdan ko ֥‘ proq materiallar mavjud. 3 Abulg‘ozi Bahodirxon. Shajarayi tarokima. – Toshkent: Cho‘lpon, 1995. – 159-b 7 Sovet davri tarixchisi P.P.Ivanov 1936-yilda Leningradda M.E.Saltikov Shedrin nomidagi davlat kutubxonasining qo‘lyozmalar bo‘limidan 1873-yilda olib ketilgan, lekin kutubxona ro‘yxatiga kiritilmagan Xiva xonlarining arxiv hujjatlarini topishga muvaffaq bo‘lgan. Oltmish yildan oshig‘roq vaqt davomida rus sharqshunos olimlarining e’tiboridan chetda qolgan ushbu rasmiy arxiv hujjatlari Xiva xonligi tarixini o‘rganishdagi muhim bosqich bo‘ldi. Xiva xonligi tarixiga doir yana bir yirik asar akademik Y.G‘ulomov tomonidan yozilgan “Xorazmning sug‘orilish tarixi” asaridir. Ushbu asar arxeologik ma’lumotlarga asoslangan holda Amudaryo hududlarida sun’iy sug‘orishning vujudga kelishi va rivojlanishi, dehqonchilik an’analari haqida bo‘libgina qolmay, xonlikdagi siyosiy hayot, aholining ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari xususida ham to‘xtalib o‘tilgan 4 . O‘zbek olimlaridan akademik M.Yo‘ldoshev Xiva xonlarining arxiv hujjatlari asosida “Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi” asarini yozgan. Ushbu asar uchta bobdan iborat bo‘lib, birinchi bobda Xiva xonlari arxivining topilishi hamda xonlik tarixini o‘rganishdagi ularning ahamiyati haqida ma’lumot beriladi. Ikkinchi bobi xonlikdagi yer egaligi, soliq turlariga bag‘ishlangan bo‘lib, uchinchi bobda Xiva xonligining ma’muriy tuzilishi, saroydagi mansab va unvonlar hamda ularning vazifalari haqida so‘z yuritiladi. Bundan tashqari Q.Munirov, A.Boltayev, A.Muhammadjonov, T.Ne’matov, O.Qo‘shjonov, O.Jalilovlar ham O‘rta Osiyo xususan, Xiva xonligi tarixini o‘rganishda o‘zlarining katta xissalarini qo‘shganlar. Mustaqillikdan keyingi davrda tadqiqotchilar tomonidan Xiva xonligining ichki va tashqi aloqalari, soliq tizimi, xonlik aholisining ijtimoiy ahvoli, madaniy hayoti to‘g‘risida ilmiy izlanishlar olib borildi va hozirgi kunda ham davom etmoqda. Masalan, A.Abdurasulov tomonidan nashr qilingan “Xiva (tarixiyetnogragik ocherklar)” asarida Xiva shahrining vujudga kelishi, joylashuvi, undagi ko‘chalar, bozorlar va boshqa jamoat muassasalari hamda Xiva shahridagi 4 Matyakubova M. Xiva xonligi tarixi manbalari (Muhammadrizo Ogahiyning tarixiy asarlarini kodikologik xususiyatlari). Urganch, 2006. – 59- b 8 madaniy hayot to‘g‘risida so‘z yuritilgan. U. Abdurasulovning “XVII asrning ikkinchi yarmi – XIX asrning birinchi choragida Xiva xonligidagi agrar munosabatlar” nomli nomzodlik ishida Xiva xonligidagi yer-suv munosabatlari tadqiqot markaziga olingan. O.Qo‘shjonov va N.Polvonov hammuallifligidagi “Xorazmdagi ijtimoiysiyosiy harakatlar va jarayonlar” nomli monografiyasida dastlab Xorazmga rus ekspeditsiyalarining kelishi, keyinchalik Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishidan tortib Xorazmdagi jadidchilik harakati hamda Xorazm Xalq Sovat Respublikasidagi siyosiy harakatlar haqida so‘z yuritilgan. Х ivadagi Ichan qal’a muz е y qo‘riq хо nasida saqlanayotgan XVII–XX asr b о shlariga mansub q о zilik hujjatlari va хо n yorliqlari tavsifiga oid E. Karimovning asari alohida e’tiborga loyiq. Chunki, unda хо nlik, х ususan, Х iva shahri tari х iga d о ir muhim bo‘lgan rasmiy hujjatlar haqida ma’lum о tlar mavjud. Shu jihatdan, ushbu asarlarning Х iva shahrining tari х ini o‘rganishda ahamiyati kattadir 5 . So‘nggi yillarda Xiva xonligi tarixiga oid olib borilayotgan tadqiqotlar jumlasiga N.Allayeva va Q.Yakubovlarning ilmiy izlanishlarini kiritishimiz mumkin. N.Allayeva tadqiqotlarida O‘rta Osiyo xususan Xiva xonligi tarixi hamda tashqi savdo va diplomatik aloqalari bo‘yicha o‘z ilmiy izlanishlarini olib bormoqda. Bundan tashqari xonlikning tashkil topishi, davlat boshqaruv, hokimyatning legitimligi hamda Xiva xonligidagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga ham to‘xtalib o‘tilganligibilan ahamiyatlidir. Xiva xonligidagi vaqf mulklari, ularni tasarruf etish, xonlikdagi vaqf muassasalarining faoliyati, vazifalari hamda mutavvalining vaqf mulkchiligidagi o‘rni xususida Q. Yakubovning ilmiy izlanishlarini keltirishimiz mumkin. Bundan tashqari U.Sheripov, S.Matkarimova, X.Madrimov, S.Soburova, M.Matyakubova, O.Mutalov, F.Ernazarov, H.Nazirovalar Xiva xonligi tarixini o‘rganishga, tariximizni ilmiy yangiliklar bilan boyitishga o‘z hissalarini qo‘shib kelmoqda. 5 Riyoz ud-davla. // Qo‘lyozma. O‘zFA ShI. – № 5364/11. SVR, VII. – № 5022. – 271-b 9 O`rta О siyo, jumladan, Х iva хо nligi tari х i bo`yicha ch е t ellik о limlarning bir qancha asarlarini ham tilga о lish lozim. Ular qat о riga jurnalist Mak-Ga х an, Yu.Br е g е l, M. О lv о rt, S.B е kk е r, J.Uil е r kabilarning asarlarini kiritish mumkin. E’tiborli jihati shundaki, XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi Xiva xonligi tarixini yoritishda xorijiy tadqiqotchilar davr madaniy muhitiga ko‘proq e’tibor qaratishgan. XX asr oxirlariga kelib Yevropa va AQSHda O‘rta Osiyo tarixini o‘rganuvchi ilmiy tadqiqot institutlari va jamiyatlari ochiladi. Xususan, Indiana universitetining Markaziy Yevroosiyo tadqiqotlari bo‘limining a’zosi hamda Ichki Osiyo tadqiqotlari ilmiy-tadqiqot institutI direktori, Xiva xonligi tarkibida bo‘lgan turkmanlar va qoraqalpoqlar tarixini chuqur o‘rgangan Yu. Bregel tomonidan nashr etilgan “Musulmon Markaziy Osiyosi” nomli fundamental asar hamda “Turkmanlar haqida maqolalar” to‘plamlari ham muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari O‘rta Osiyo tarixi va madaniyatining muammolariga bag‘ishlangan 12 ta maqoladan iborat bo‘lgan “Yuriy Bregel sharafiga Markaziy Osiyo tarixi bo‘yicha tadqiqotlar” asari ham nashr qilingan. Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, Xiva xonligi xususan qo‘ng‘irotlar sulolasi davri tarixshunoslik masalasi ziddiyatli hisoblanadi. Chunki sovet davri olimlari tomonidan yaratilgan asarlarda tarixiy haqiqatlar mafkuraga moslashtirilib xonlikni qoloq, savodsiz qilib ko‘rsatishga harakat qilingan. So‘nggi davrda olib borilayotgan tadqiqotlar hamda Xiva xonlarining rasmiy arxiv hujjatlarining topilib o‘rganilishi esa asl tarixni o‘rganishga, haqqoniy baho berishga xizmat qilmoqda 6 . XIX asr - XX asrning boshlarida O‘rta Osiyoga, jumladan Xiva xonligiga turli yillarda kelgan sayyohlar, olimlar, harbiylar va boshqa davlat vakillarining yozgan asarlari, mamlakatning o‘sha davr tarixi, xo‘jaligi, ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotini o‘rganishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi Bular qatorida N.Murav’yov, M.Ivanin, L.Sobolev, L.Kostenko, A.Kun, N.Veselovskiy, G.Danilevskiy, D.Gladishev, X.Vamberi, Grishfel’d kabi olim va 6 Ogahiy. Zubdat ut-tavorix. // Qo‘lyozma. O‘zFA ShI. – № 821/II. SVR, VII. – № № 5023, 5024 – 35-b 10 sayyohlarning esdalik va asarlarini tilga olish mumkin. Yuqorida nomlari keltirilgan mualliflarning asarlarida XIX asr ikkinchi yarmi - XX asr boshlaridagi madaniy muhitning asosi bo‘lgan kitobat va kutubxona ishiga ijtimoiy-siyosiy hayotdagi o‘zgarishlarning ta’siri bo‘lganligi haqida ma’lumotlar keltiriladi. Xiva tarixchilari Munis, Ogahiy va Bayoniy asarlarida hamda Xiva xonlari arxiv hujjatlaridagi ma’lumotlar Xiva xoni Muhammad Rahimxon I (1806- 1825) davridayoq davlat boshqaruvining ma’muriyhududiy, moliyaviy, harbiy va diniy-ma’rifiy negizlari yaratilganligini, bu esa o‘z navbatida, Xorazmda davlatchilik rivojida muhim bosqich bo‘lganini tasdiqlaydi. O‘rta Osiyo, jumladan, Xiva xonligi tarixi bo‘yicha yuqorida nomlari tilga olingan olimlardan tashqari chet ellik olimlarning bir qancha asarlarini ham tilga olish mumkin 7 . Ular qatoriga jurnalist Mak-Gaxan, Yu.Bregel’, M.Olvort, S.Bekker, J.Uiler kabi olimlarning mavzuga oid asarlarini ko‘rsatish mumkin. V.A. Girshfeld va M.N. Galkinlar: «Xiva xonligida XIX asr oxiri va XX asr boshida 519439 kishi yashagan, uning 488922 kishisi, ya’ni 94,1 % o‘troq, 30515 kishisi, ya’ni 5,9 % ko‘chmanchi holda yashagan» 8 , – deb ma’lumot bersalar, V. Lobachevskiy asarida 1910 yilda Xiva xonligida 646044 kishi (107600 xo‘jalik) yashagan. Uning 397000 nafari (61,4 %) – o‘zbeklar va sartlar, 184200 nafari (24,4 %) – turkmanlardan, 34200 nafari(5,3 %) – qoraqalpoqlardan, 23000 nafari (3,5 %) – qozoqlardan iborat. Shuningdek arablar, tatarlar, forslar, ruslar va boshqa millat vakillari istiqomat qilishi qayd qilingan 9 . Bu ma’lumotlardan rus mualliflarining xonlik aholisi sonini statistik jihatdan o‘rganganligini bilish bilan birga, xonlikda o‘zbeklardan tashqari boshqa millat vakillari ham ko‘pchilikni tashkil qilgani ma’lum bo‘ladi. XIX asrning 50-yillaridan boshlab, ingliz-rus raqobatining oshgani sayin Yevropa va Amerika diplomatlari va sayyohlarining e’tibori Xiva va Buxoroga 7 Sagdullayev A.O‘zbekiston tarixi, T., 1999. – 159-b 8 Гиршфельд В., Галкин М.Н. Военно-статистическое описание Хивинского оазиса. – Ташкент, 1903. ЧастьII. – С. 1, 27, 111, 114. 9 Лобачевский В. Военно-статистическое описание Туркестанского военного округа. Хивинский район. – Ташкент: ТуркВО, 1912. – С. 66. 11 qaratilgan, natijada xorijlik mualliflar tomonidan ilmiy izlanishlar va tadqiqotlar olib borilgan. Ushbu tadqiqotlar qamrovi keng bo‘lib, asosan mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ahvoli yoritilgan. XIX asrning ikkinchi yarmida xorijliklar Xiva xonligidagi qulchilik munosabati, qul savdosi ishini ko‘p o‘rganganlar. Jumladan, A. Vamberi xonlikda 80 mingdan ortiqroq qul bo‘lganligi haqida ma'lumot bersa, ingliz tadqiqotchilari Charls Mervin va Djeyms Abbotlar qullar soni – 42 ming kishi ekanligini, shundan 30 ming nafari – eroniylar, 12 ming nafari – hirotliklar va qolganlari ruslar ekanligini qayd qilganlar 10 . Bu masala yuzasidan XX asrda M. Xoldsvort ham ma'lumot bergan. uallif 1851-yilda Xivaga sayyohat qilgan Eron elchisi Rizoqulining qullar bayrami haqidagi xotirasini keltiradi: “Ro‘za hayiti ayyomida 5 Xorazmning yon-atrofi va uzoq-yaqin qishloqlarida qullikda yashab, navkarlik, aravakashlik va dehqonchilik qilayotgan eronliklar va boshqa o‘lkalik asirlar uch kun davomida bandilik ishlaridan qutulib, mamlakatning har burchagidan Xivaga keladilar va shaharni tomosha qilib, hordiq chiqaradilar...”. XX asr 50 yillari ikkinchi yarmida yaratilgan asarlar tahlil etilsa, ular orasida Xiva xonligi tarixi masalalari M.Xoldsvortning ”Turkiston XIX asrda” asarida nisbatan kengroq yoritilganligining guvohi bo‘lamiz. Muallif Xiva xonligi siyosiy tarixi, ma’muriy tuzilishi, yer egaligi, iqtisodiy rivojlanishi, Rossiyaning xonlikni zabt etishi va Rossiya zabt etgandan keyingi xonlik holati kabi masalalarni yoritib berar ekan, xorijlik olim R. Pirs 11 asarlaridan foydalanganligini, shuningdek Markaziy Davlat Tarix arxivi, Markaziy Davlat Harbiy Tarix arxivi, Rossiya tashqi ishlar ministrligi arxivi, O ‘ zbekiston Markaziy Davlat arxivi materiallaridan foydalanganligini e ’ tirof etadi . U 1937 yilda tashkil etilgan Xiva xonlari arxividan ham foydalanganligini yozib, o‘z asariga Osiyo bo‘limi ba’zi boshliqlari biografiyasini, Tashqi Ishlar bo‘limi boshliqlarini, Turkiston general gubernatorligi Orenburg bo‘limi boshliqlari 10 MarvinCh. TheRussianadvancetowardsIndia, C о nvers а tion with Skobeleff. – London, 1882; Reconnoitring Central Asia: Pionering adventures in the regions lying between Russia and India. –London, 1884. – P. 13 . Abbot J. Narrative of Journey from Heraut to Khiva, Moscow and St-Petersbourg during the Late Russian Inavasion of Khiva, vol.1. – London, 1884. – P. 24. 11 Pierre R. Russian Central Asia. 1867-1917.- Berkeley and Los Ang elos, 1960.- P.359. 12 haqidagi ma’lumotlarni ilova qiladi. M. Xoldsvort manba sifatida rus tarixchilari asarlaridan, oynoma va ro‘znomalardan ham foydalandi. Uning yuqorida nomi qayd etilgan asarida Xiva xonligining XIX asrdagi tarixiga asosiy e’tibor qaratiladi. Asarda Xiva xonligi tashkil etilganidan to XIX asrgacha bo‘lgan davri tarixi haqida deyarli hech narsa yozilmagan. M.Xolsdvort Xiva xonligi aholisi haqida to‘xtalib, uning umumiy aholisi 700 ming atrofida bo‘lganligini, ulardan ma’muriyatni boshqarishni ta’minlagan va hukmdor sinflarni tashkil etgan o‘zbeklar 400 ming nafarni tashkil etganligini taxmin qiladi. Shuningdek, “shaharlarda, o‘zbeklardan tashqari ayniqsa, bosqinchilik yurishlarida asirga olingan eronlar bilan aralashib ketgan asl voha aholisi ham mavjud edi”,-deb ta’kidlaydi.M. Xoldsvort “XVI asrning oxirida eski Amudaryo o‘z oqimini o‘zgartirganligi sababli eski Urganch suv ta’minotini yo‘qotadi va Xiva poytaxtga aylanadi”,- deb yozadi. M.Xoldsvort o‘z asarida yana 1851 yilda Xivaga sayohat qilgan Eron elchisi Rizoqulining yo‘llar bayramini qanday tasvirlaganiga to‘xtalib o‘tadi: ”Ramazon oyining navbatdagi bayramlari munosabati bilan eronliklar va uy xizmatkorlari, yuk tashuvchilar va ishchilar bo‘lib xizmat qilgan qullar, qishloqlarga hamda Xorazmning turli manzilgohlariga tarqaldilar va 3 kunni ozodlikda o‘tkazardilar. Ular barcha yerlardan Xivaga kelardilar va o‘zlarining vaqtlarini atrofda sayr qilish bilan o‘tkazardilar. Ular o‘zlarining yurtdoshlari o‘zlari kabi baxtsizlikdagi do‘stlari bilan uchrashardilar, o‘zlarining ahvoli haqida suhbatlashardilar…bir-birlariga ayanchli badarg‘alikdagi hayotidan nolirdilar” 12 . Haqiqatan ham, xonlikda qullar mavjud bo‘lgan bo‘lib, bu haqda mahalliy adabiyotlarda ma’lumotlar uchraydi. Masalan, ”1851 yilda Xiva xonligiga tashrif buyurgan Eron elchisi Rizoqulixon Hidoyat Lolaboshi (ba'zi adabiyotlarda qizilboshi deb yuritiladi) elchiligi fuqarolarni ozod qilish va Eronga olib ketish, shuningdek, musulmonlarni olib-sotish ya’ni qulchilikni bekor qilishga majbur etish” edi. 12 Riyoz ud-davla. // Qo‘lyozma. O‘zFA ShI. – № 5364/11. SVR, VII. – № 5022. – 285-b 13 Shuni ta’kidlash joizki, Xiva xonligida yerlarning katta qismi xon va uning yaqin qarindoshlariga qarashli edi. Bu yerlardan dehqonlarga ijara yerlar ajratilib berilardi 13 . Xiva xonzodalariga qarashli yerlar xususiy mulk bo‘lib, ular soliq to‘lamas edi. M.Xoldsvort ushbu masala bo‘yicha yaratilgan asarlarni tahlil etar ekan, zamonaviy sobiq sho‘ro tarixchilari xo‘jalik yerlarining yarmi xonga tegishli bo‘lib, uning ruxsati bilan yer egalariga berilardi ,-deb yozgan” Muallif xonlikdagi vaqf yerlar umumiy sug‘oriladigan yerlarning 4 foizini tashkil etardi, degan fikrga keladi. Uning ta’kidlashicha, ”yer soliqlari 3 ta farqli ko‘rinishda to‘planib, yer uchastkasi hajmiga bog‘liq edi. Soliqni mahsulot bilan to‘lash “diak” o‘rniga asta - sekin pul bilan soliq to‘lash (salg‘ut) kelib chiqdi. XIX asrning so‘nggi choragida bir vaqtning o‘zida ikkalasi ham mavjud edi”. Haqiqatan ham, mahalliy adabiyotlarda ko‘rsatilishicha, Muhammad Rahim xalqning noroziligi yana kuchayib, tug‘yon ko‘tarishdan qo‘rqib, soliq solish tartiblarini o‘zgartirishga kiritdi. Xiroj deb atalgan va natura bilan olinadigan eski soliq “mahsulot solig‘i” tizimi bekor qilindi. Buning o‘rniga solg‘ut deb atalgan pul solig‘i joriy qilindi, Xoldsvort yana“…qishloqlarda dehqonlar va hunarmand o‘zlarining mahsulotlarini sotardilar yoki o‘zlarining qo‘shnilariga xizmat qilib, haqini doimo mahsulot bilan yoki ba’zida naqd pul bilan olardilar. Shaharlarda hunarmandlar ustaxonalari tashkil etilgan bo‘lib, u yerda temirchi, teri (po‘st) va charmni ishlovchilar, kulollar, arqon tayyorlovchilar va gilam to‘quvchilar ishlardilar. Xulosa qilib aytganda, Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy hayotini o‘rganishda manbashunoslik va tarixshunoslik muhim rol o‘ynaydi. Ushbu sohalar orqali xonlik davridagi jamiyat tuzilishi, iqtisodiy faoliyat turlari, savdo yo‘llari, soliq tizimi hamda aholining turmush tarzi haqidagi ilmiy ma’lumotlar aniqlanadi. Manbashunoslikda asosan xonlik davrida yaratilgan tarixiy asarlar, soliq daftarlari, rasmiy hujjatlar, elchilik yozishmalari va xorijiy sayyohlar qaydnomalari 13 Хива, или географическое и статистическое описание Хивинского ханства, состоящего тепер ь в войне с Россией, заимствованное из разных отечественных и иностранных писателей, с изображениями костюмов и вида города Хивы. М.: 1840. с. 79 14 asosiy ma’lumot manbai sifatida xizmat qiladi. Jumladan, Muhammad Yusuf Munshiyning “Shohnoma-yi Xorazm”, Agahiyning “Gulshan ul-mulk” asarlari Xiva xonligining iqtisodiy va ijtimoiy hayoti haqida muhim ma’lumotlar beradi. Tarixshunoslik esa ushbu manbalarni ilmiy yondashuv asosida tahlil qilib, ularni zamonaviy tarixiy kontekstda qayta baholash imkonini beradi. O‘zbekiston, Rossiya va boshqa xorijiy olimlarning tadqiqotlari Xiva xonligi tarixini chuqur yoritishga xizmat qilmoqda. Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy hayotini to‘liq anglash uchun manbashunoslikka asoslangan tarixshunoslik yondashuvi zarur bo‘lib, bu sohalar orqali xonlikning murakkab va boy tarixiy taraqqiyot yo‘li chuqur tadqiq qilinadi. 1.2. Shayboniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot Shayboniyxon davlatni iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustahkamlash yo‘lida qator islohotlar o‘tkazdi. Birinchidan, u davlat boshqaruvida suyurg‘ol tizimini joriy etdi. Ya’ni zabt etilgan hududlarni boshqarish ishini o‘z farzandlariga, qarindosh-urug‘lariga, birodarlariga topshirdi. Bu haqda 3-mavzuda ma’lumot oldingiz. 1512-yilda shayboniylar Movarounnahrni tamoman egallagach, shayboniy sultonlar mamlakat viloyatlarini qayta taqsimlashni shayboniylarning eng nufuzli vakili Jonibek Sultonga topshirganlar. Uning ra’yiga ko‘ra Samarqand Ko‘chkunchixonga, Toshkent viloyati Suyunchxo‘jaga, Buxoro va uning atroflari Ubaydulla Sultonga doimiy merosiy mulk qilib berildi. Lekin suyurg‘ol mulklar bora-bora markaziy hokimiyatdan mustaqil bo‘lishga intilganlar 14 . Ikkinchidan, mamlakatda yer-suv qaytadan taqsim qilindi. Ko‘chmanchi qabila zodagonlari yengilgan mahalliy mulkdorlar mol-mulkini musodara qilish, sotish, egasiz qolgan yerlarni o‘zlariniki qilib olish yo‘li bilan mulklarini ko‘paytirib oldilar. Uchinchidan, mamlakat ichida ijtimoiy hayotni tartibga solishga imkon beruvchi islohot ham o‘tkazildi. Keyingi 10 yil ichida soliqlar og‘irligidan va 14 Сведения о Хивинском ханстве. Выр. из жур. “Мануфактур и торговля”. 1843. Хмыр. кол. T. C. 9 15 mulkdorlar jabr-zulmidan yer-suvlarini tashlab ketgan xo‘jaliklar yerlarini ishga tushirish masalasi ko‘rib chiqildi. To‘rtinchidan, 1507-yilda pul islohoti o‘tkazildi. Bunga ko‘ra, mamlakatning hamma katta shaharlarida vazni bir xil — 5,2 gramm bo‘lgan yangi kumush tangalar hamda mis-chaqa pullar zarb qilinib, muomalaga chiqarildi. Bu islohot iqtisodiyotni tartibga solish va savdo-sotiqni jonlantirish maqsadida o‘tkazilgan edi. Ayni paytda, bu islohot dehqonlarning soliq to‘lash imkoniyatini oshirishga, davlat va xon mulkini ko‘paytirishga imkon berdi. Shayboniyxon tomonidan amalga oshirilgan bu va boshqa tadbirlar, o‘z mohiyatiga ko‘ra, markaziy hokimiyatni mustahkamlashga xizmat qilishi zarur edi. Muhammad Shayboniyxon vafotidan so‘ng boshlangan o‘zaro toj-u taxt kurashlari hamda Eron bosqinchilariga qarshi kurash mamlakat iqtisodiy hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Bu hol, o‘z navbatida, pulning qadrsizlanishiga olib kelgan. Natijada, oliy hukmdor Ko‘chkunchixon navbatdagi pul islohotini o‘tkazishga majbur bo‘lgan. Shu yo‘l bilan ahvolning bir maromga tushishiga erishilgan. Shayboniy Abdullaxon II o‘tkazgan pul islohoti ham Buxoro xonligi tarixida muhim ahamiyatga ega voqea bo‘lgan. U oltin pul zarb etishni yo‘lga qo‘ygan va uning tarkibiga qiymati past bo‘lgan boshqa ma’danlar aralashtirilmasligini qattiq nazorat ostiga olgan. Bu pullar xonlikning butun hududida muomalaga kirdi. Bu hol, o‘z navbatida, hokimiyatning yanada markazlashuviga, xazinaga katta daromad tushishiga olib keldi, savdo-sotiq yanada jonlandi. Shayboniyxon avlodlari keyinchalik Qashqadaryoning irmoqlaridan Kesh viloyati yerlarini sug‘orish uchun 10 dan ortiq kanallar qazitganlar. Sun’iy sug‘orish ishlari, ayniqsa, Abdullaxon II davrida keng rivojlangan. Masalan, 1556–1585-yillar oralig‘ida Zarafshon daryosida Karmana, Mehtar Qosim, Chahorminor, Jondor suv ayirg‘ichlari; Nurota tog‘ida Oqchob, Murg‘ob vohasida Hovuzixon suv omborlari qurilgan. 16 Zar afshon daryosida qurilgan ko‘prik — suv ayirg‘ich Bundan tashqari, Sangzor daryosidan Jizzax vohasiga Tuyatortar kanali, Somonjuq dashtini obodonlashtirishga xizmat qilgan Xoja Ka’ab kanali, Afshona kanali, Amudaryodan Chorjo‘yga, Murg‘obdan Marvga, Vaxshdan uning atrof vohalariga suv chiqarishga imkon beruvchi kanallar qazilgan. Bundan tashqari, Abdullaxon II karvon yo‘llarini qayta jonlantirish, sardobalar, karvonsaroylar qurish va ta’mirlashga ahamiyat berdi. 1577-yilda Buxoroda yirik usti berk bozor — Abdullaxon timi qurildi. Nurota tumanidagi Oqchob yaqinida Beklarsoy darasida joylashgan qadimgi to‘g‘on qoldiqlari o‘rnida ulkan band (to‘g‘on) qurdirdi. Abdullaxon bandi uning ravoqlarini to‘g‘on tepasida turib ochishi yoki berkitishi mumkin edi. Maqsad esa o‘sha atrofdagi bo‘z yerlarni sug‘orib, dehqonchilikni rivojlantirish va yurtni obod qilish edi. Bu tadbirlar, o‘z navbatida, qishloq xo‘jaligi tarmoqlarining rivojlanishini ta’minlagan. Shayboniylar davrida ishlab chiqarish tarmoqlari bo‘lgan tikuvchilik, kulolchilik, temirchilik, qurolsozlik, zargarlik, qog‘oz va qurilish ashyolarini ishlab chiqarish rivojlangan 15 . Buxoro xonligi ma’muriy jihatdan davlat boshqaruvi viloyatlar va tumanlarga bo‘lingan. Xonlikda oliy davlat idorasi temuriylar davridagidek dargoh deb atalgan. Uning tepasida xon turgan. Ijro etuvchi hokimiyat ham avvalgidek devon 15 Tolstov S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. - T., «Fan», 1964. – 68-b 17 (vaziriik) deb atalgan. Unga devonbegi (bosh vazir) rahbarlik qilgan. Katta nufuzga ega bo‘lgan devonbegi ayni paytda davlatning moliya va xo‘jalik ishlarini ham boshqargan. Biroq shayboniylar davrida devon faoliyati temuriylar davridagidek nufuzga ega bo lmagan. Bunga dargohdagi mansablar mavqeyiningʻ kuchli bormaganligi sabab bo‘lgan. Yana bir katta davlat mansabi — otaliq edi. Xon siyosatining viloyatlardagi ta’siri otaliq mansabiga tayinlanganlarning nufuzi bilan belgilangan. Xon viloyatlarni shahzodalarga taqsimlab berar ekan, ularga rahnamo etib o‘z nazoratchisini, ishongan kishisini tayinlagan. Bunday nazoratchi, ishonchli shaxs otaliq deb atalgan. Balog‘atga yetmagan shahzodalar ulg‘ayib, mustaqil faoliyat yuritgunlariga qadar viloyatlardagi davlat ishlarini ularning nomidan otaliqlar boshqargan. Yana bir davlat mansabi — parvonachi deb atalgan. Uning vazifasi xon farmonlarini, rasmiy hujjatlarni mas’ul shaxslarga, ijrochilarga yetkazishdan iborat bo‘lgan. Dodxoh mansabida ishlagan amaldor dargohga tushgan arizalarni qabul qilgan va ularga javob qaytargan. Shuningdek, dodxoh mamlakatda adolat mezonlariga amal qilinishini ham nazorat qilgan. Muhim davlat mansablaridan yana biri — k о ‘kaldosh mansabi edi. Bu mansabga xon sulolasiga eng yaqin shaxslardangina tayinlangan. Ko‘kaldosh xon siyosatiga fuqarolarning munosabatini o‘rgangan va bu siyosatning daxlsizligini ta’minlagan. Xon va shahzodalar o‘rtasidagi ichki munosabatlar masalasi bilan xon yasovuli mansabida ishlagan amaldor shug‘ullangan. Shayboniylar davlatida eshikog‘aboshi lavozimi ham muhim sanalgan. U dargoh xavfsizligi, undagi tartib hamda kelgan- ketganlardan xabardor bo‘lib turish masalalari bilan shug‘ullangan. Yuqori davlat lavozimlari ichida katta mavqega ega bo‘lgan lavozimlardan yana biri shayxulislom hisoblangan. Shayxulislom shariat qonunlari bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirgan. Qozikalon bo‘lgan amaldor esa sud ishlariga yetakchilik qilgan. Yana bir muhim davlat lavozimi muhtasib (rais) deb atalgan. Bu lavozimni egallagan amaldor mamlakatda jamoat tartibining saqlanishini, diniy marosim va amallarga rioya qilinishini kuzatgan, bozorlarda narx-navo va tarozilarning to‘g‘riligini nazorat qilish bilan shug‘ullangan. Mehtar lavozimiga 18 tayinlangan mansabdor esa zakot va boshqa tushumlardan tushgan mablag‘larni zarur o‘rinlarda ishlatishni nazorat qiluvchi amaldor hisoblangan. Xonlikda davlat lavozimi mansabdori hisoblanmasa-da, naqib unvoniga sazovor bo‘lgan shaxsning xon saroyida nufuzi baland bo‘lgan. Chunonchi, u xonning yaqin va ishonchli kishisi sanalgan. Ayni paytda, u davlat ichki va tashqi siyosati masalalarida xonning maslahatchisi ham hisoblangan. Zarur bo lganda elchilik vazifasini hamʻ bajargan 16 . Shayboniylar davlatidagi ichki ziddiyatlar markaziy hokimiyat bilan mahalliy hokimiyat o‘rtasidagi ziddiyatlarda to‘la namoyon bo‘lgan. Shayboniylar davrida yer egaligining iqto, suyurg‘ol, tanho va jogir turlari bo‘lgan. Shayboniyxon davrida davlat katta-kichik mulklarga (suyurg‘olga) bo‘lib idora qilinardi. Bu hol suyurg‘ol egalarining markaziy hokimiyatdan ajralib chiqishiga sharoit yaratar edi. Shayboniyxon bu xatoni tuzatishga urinib, bo‘ysunishni istamagan mahalliy hukmdorlar mustaqilligini tugatishga, ayrim hukmdorlarni almashtirishga harakat qildi. Bu esa mahalliy hukmdor va zamindorlarning keskin noroziliklariga sabab bo‘ldi. Shayboniylar davrida mehnatkashlarning iqtisodiy ahvoli nochor edi. Ko‘pchilik omma yersiz bo‘lib, ijaraga yer olib ishlashga majbur edi. Asosiy soliq sug‘oriladigan yerdan olinadigan xiroj bo‘lib, daromadning 30–40 foizini tashkil qilardi. Davlat muassasalari, qo‘shin va xon xonadoni xarajatlarini qoplash uchun to lanadigan soliq ixrojot deb atalardi. Davlat pulga muhtoj bo‘lganida favqulodda ʻ soliqlar ham joriy etilgan. Aholi soliq va jarimalar to lashdan tashqari, mehnat ʻ majburiyatini ham o tashi kerak edi. Bu majburiyat aholini kanallar, zovurlar ʻ qazishga, yod va ko‘priklar qurishga, yem-xashak yig ishga jalb etishni nazarda ʻ tutardi 17 . 16 F.Yusupov O‘qituvchi individual tayyorgarliklarini oshirishning pedogogik-psixologik jihatlari. Xalq ta’limi №5, 2005 yil . – 105-b 17 Yusupov R.K. Tarixni o‘qitish uslubi. Samarqand Universitet. 2001 yil. – 101-b 19 1-bob bo’yicha xulosa Shayboniylar sulolasi hukmronligi davrida Xiva xonligining ijtimoiy- iqtisodiy hayoti o‘ziga xos taraqqiyot bosqichlarini bosib o‘tdi. Aholi asosan dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan shug‘ullangan. Amudaryo atrofidagi sug‘oriladigan yerlar hisobiga qishloq xo‘jaligi rivojlanib, paxta, g‘alla, meva-sabzavot yetishtirish asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan. Shayboniylar davrida shaharlar – ayniqsa, Xiva – muhim iqtisodiy va madaniy markazga aylangan. Karvon yo‘llari orqali Eron, Hindiston, Rossiya bilan savdo aloqalari yo‘lga qo‘yilgan. Hunarmandchilik, jumladan, kulolchilik, misgarlik, zargarlik, gilamdo‘zlik va yog‘och o‘ymakorligi taraqqiy etgan. Ijtimoiy jihatdan esa jamiyat qatlamlarga bo‘lingan: amaldorlar, ruhoniylar, dehqonlar, hunarmandlar va quldorlar mavjud bo‘lgan. Ayrim qatlamlar o‘rtasida iqtisodiy farqlar mavjud bo‘lsa-da, bu davrda umumiy barqarorlik saqlangan. Ayniqsa, Shayboniy hukmdorlar tomonidan suv inshootlari va irrigatsiya tizimlariga e’tibor berilgani iqtisodiy barqarorlikning muhim omili bo‘ldi. Xulosa qilib aytganda, Shayboniylar davrida Xiva xonligining ijtimoiy- iqtisodiy hayoti dehqonchilikka asoslangan bo‘lib, hunarmandchilik va savdo rivojlangan, bu esa xonlikni mintaqadagi muhim siyosiy va iqtisodiy markazlardan biriga aylantirgan. 20 II BOB. XONLIKNING QO‘NG‘IROTLAR SULOLASI DAVRIDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT 2.1. Sulola davrida ijtimoiy hayot XIX asrning 20-yillari boshlaridagi ma’lumotlarga ko‘ra, Xiva aholisining soni 800 ming kishini tashkil etgan. Bu raqam qat’iy bo‘lmasdan, xonlik hududining kengaya borishi bilan xonlik fuqaroligini qabul qilganlarning soni ko‘payib borgan. XIX asr o‘rtalarida xonlik poytaxti Xiva shahrida 20 mingdan ortiq aholi yashagan. 700 dan ortiq hunarmandchilik ustaxonasi , 200 dan ortiq savdo do‘koni, 3 ta katta va 15 ta kichik bozorlar bo‘lgan. Hunarmandchilikning 50 dan ortiq turi rivoj topgan. Xonlik aholisining katta qismini o‘zbeklar tashkil etgan. Ular o‘zbeklarning turli qabilalariga mansub edilar. Undan keyingi o‘rinlami turkmanlar, qoraqalpoqlar va qozoqlar egallashgan. Ulaming har biri, asosan, o‘zlariga ajratilgan yerlarda joylashgan. Har biri alohida-alohida kanalga ega bo‘lishgan. Har bir qabila o‘zlariga qarashli sug‘orish inshootlarini tiklash va ta’mirlash ishlarida qatnashgan. Har bir qabilaning kanali ham shu qabila nomi bilan atalgan 18 . Xonlik mutlaq monarxiya bo‘lib, oliy hukmdor — xon davlat boshlig‘i edi. Ma’muriy jihatdan xonlik hududi 15 ta viloyatga (Pitnak, Hazorasp, Xonqa, Urganch, Qo‘shko‘pir, G ‘azovat, Qiyot, Shohabbos, Toshhovuz, Ambar-Manoq, Gurlan, Ko‘hna Urganch, Xo‘jayli, Chumanoy va Qo‘ng‘irot) va 2 ta noiblikka bo‘lingan. Viloyatlar shahar va masjid qavmlarini (qismlarni) o‘z ichiga olgan. Masjid qavmlari obro‘li oqsoqollar, qozilar va miroblar tomonidan boshqarilgan. Davlat boshlig‘i — xon hokimiyati vakolati nasldan naslga o‘tgan. Xonlikda mehtar bosh vazir hisoblangan. U xon safarga chiqqan paytlarda xonlikni idora qilgan. Mehtar va qo‘shbegi mamlakat miqyosida soliqlar yig‘ilishiga javobgar bo‘lganlar. Xonlikda 3 ta devon (vazirlik) ham faoliyat ko‘rsatgan. Bular xo‘jalik, ijtimoiy-siyosiy va harbiy ishlar bilan shug‘ullanuvchi devonlar edi. Ularning faoliyatiga devonbegi rahbarlik qilgan. Xonlikning qo‘shiniga yasovulboshi 18 Tayloqov N. Xalq ta’limiga Zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy qilish ta’lim sifatini oshirishning omili sifatida. Xalq ta’limi. 2005 yil № 5 soni – 65-b 21 qo‘mondonlik qilgan. Xonlik tarkibidagi qozoq va qoraqalpoqlar esa o‘zlarining biylari, turkmanlar esa ularning vakili tomonidan boshqarilgan. Ularning lavozimlari nasldan naslga meros bo‘lib o‘tsa-da, nomzodini xon tasdiqlashi shart bo‘lgan.Xonlikning asosiy boyligi yer hisob- lanardi. Bu yerlar sug‘oriladigan (axya)va sug‘orilmaydigan (adra) yerlardan iborat edi. Egalik shakliga ko‘ra, Xiva xonligining yerlari ham uchga bo‘lingan: 1. Davlat yerlari (podshohi). 2. Xususiy mulk (xususiy yerlar). 3. Vaqf yerlari. Xon va uning qarindoshlari, oliy martabali boshqa turli amaldorlar, ruhoniylar , savdo-sotiq tabaqalari barcha yerlarning deyarli yarmiga egalik qilishgan. Amaldorlaming yerlari 2—3 ming tanobni tashkil etgan. Xon va uning qarindoshlari undan ham katta hajmdagi yer maydonlariga egalik qilishgan. Qolgan yerlar davlat ixtiyoriga olingan (vaqf yerlaridan tashqari). Davlat yer- larida va xususiy mulk yerlarida ijarachi dehqonlar mehnat qilganlar.Davlat yerini ijaraga oluvchilar bevatan, xususiy yerlarni ijaraga oluvchilar koranda, vaqf yerlarini ijaraga oluvchilar esa vaqfchi deb atalgan. Xonning qarindoshlari o‘z xususiy yerlaridan davlatga soliq to‘lamas edilar. Davlat soliqlaridan ruhoniylar, katta amaldorlar, tarxon yer olganlar ham ozod etilgan edilar. Biroq soliqni bu yerlarda ishlovchi ijaradorlar, ya’ni mehnatkashlar to‘lashgan 19 . Shaharlarning iqtisodiy taraqqiyotdan orqada qolishi, yirik sanoatning mutlaqo yo‘qligi oqibatida G‘arbiy Yevropa davlatlarida yersiz dehqonlar shaharga ish izlab borishdek imkoniyatga ega bo‘lmagan. Oqibatda, ular qishloqda qolishga majbur bo‘lganlar.Suv tanqisligi tufayli dehqonchilik qiyin sharoitda olib borilardi. Shu bois Amudaryodan suv chiqarishga e’tibor berildi. XVIII asming 70-yillarida Davkor ko‘li yonida kanal, XIX asr boshlarida esa Lavzan, Qilich Niyozbiy , Katta Xonobod kanallari qurildi. Bu tadbirlar yerlami sug‘orish holatini yaxshilashga ko‘maklashdi.Barcha davlatlarda bo‘lganidek, Xiva 19 Tolipov Y. Usmonboyeva M. “Pedagogik texnologiyaning tadqiqiy asoslari”. T.,”Fan”. 2006. – 38-b 22 xonligida ham aholi to‘laydigan soliqlar va ular o‘taydigan majburiyatlar belgilab qo‘yilgan edi. Xonlikda asosiy soliq salg‘ut, ya’ni yer solig‘i hisoblangan. Hunarmandlar, tashqi savdo bilan shug‘ullanuvchi savdogarlar, chorvadorlar zakot to‘lashgan.Bundan tashqari, mehnatkash xalq quyidagi bir qancha majburiyatlami ham o‘taganlar. 1. Begar— rasman 12 kunlik davlat majburiyati; unga ko‘ra, qishloqning har bir xonadonidan bir kishidan odamlarni to‘plashardi. Ular har yili turli qurilish ishlarida, kanal qazishda, yo‘llami tuzatishda, turli binolar qurilishida ishlar edilar. 2. Qazu — butun qishloq aholisini katta va kichik kanallami tozalashga safarbar etish majburiyati. 3. Ichki va obxo‘ra qazu — har yili kanallarning suv taqsimlagichini tozalash majburiyati. 4. Hachi — himoya dambalari qurish va ulami mustahkamlashda qatnashish majburiyati. Sug‘orish inshootlari qurish va ta’mirlash bilan bog‘liq majburiyatlarda qatnashish mashaqqatli ish edi. Chunki bu majburiyatlarning barchasi qo‘lda ketmon bilan bajarilar, tuproqlar esa zambilda tashilar yoki yelkada ko‘tarib chiqilar edi. Suv chiqarish va himoya to‘g‘onlari tuproq, yog‘och hamda chimlardan qurilar ediki, ko‘pincha, ular suvning bosimiga bardosh bera olmas edi. Ana shunday paytlarda ular qaytadan qurilardi. Bosimga bardosh berganlari esa bir yildan ortiqroq chidamas edi. Kelasi yili ulami qayta qurish kerak bo‘lardi. XVIII asr oxiriga kelib shaharlar hayotida uzoq davom etgan tushkunlik holati barham topdi 20 . XVIII asming ikkinchi yarmi — XIX asr boshlarida katta ko‘lamdagi sug‘orish inshootlarining tiklanishi hamda yangilarining bunyod etilishi ishlab chiqaruvchi kuchlarning o‘sishiga asos bo‘ldi. Bu hodisa, o‘z navbatida , shaharlarda hunarmandchilik, ichki va tashqi savdoning o‘sishiga sabab bo‘ldi. Biroq bu o‘sishni Yevropa davlatlari iqtisodiyoti taraqqiyoti bilan aslo tenglashtirib bo‘lmas edi. Bu davr - G‘arbiy Yevropa davlatlari hayotida tub sifat 20 Sa’diyev A. Maktabda tarix o‘qitish metodikasi. – Toshkent. "O‘qituvchi", 1988. – 184-b 23 o‘zgarishlar davom etayotgan davr edi. Chunonchi , Buyuk Britaniyada boshlangan sanoat to‘ntarishi boshqa ilg‘or davlatlarga ham yoyilgan, XIX asr o‘rtalariga kelganda esa u nihoyasiga yetayotgan edi. Binobarin, Yevropa dav- latlarida kapitalistik munosabatlar gurkirab rivojlanayotgan edi. Markaziy Osiyo xonliklarida, jumladan, Xiva xonligi jamiyati hayotida hamon o‘rta asr yer egaligi munosabatlari hukmron edi.XVIII asr oxirida Muhammad Amin hukmronligi davridan boshlab birmun- cha siyosiy barqarorlik o‘matildi. Bu omil Xiva shahrining holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Chunonchi, 1782-yilga kelib Xiva shahrida qayta tiklash ishlari tugallandi. Qayta tiklash ishlaridan tashqari yangi me’moriy obidalar ham qurildi. Masalan, 1765-yilda Sherg‘ozixon va Muhammad Amin madrasalari bunyod etildi. XIX asr boshlarida Xiva xonligi poytaxti yirik qurilish maydoniga aylandi 21 . XIX asr birinchi yarmida Xiva xonligining Buxoro, Qo‘qon, Afg‘oniston, Eron, Hindiston va Turkiya kabi davlatlar bilan savdo-iqtisodiy va elchilik aloqalari rivojlandi. Bunga, bir tomondan, Xiva xonligi hududining o‘rta osiyolik savdogarlar va Haj safariga boruvchilaming Kaspiy dengizi orqali muqaddas Ма kk а va boshqa shaharlariga o‘tish manzilgohiga aylanganligi, ikkinchidan esa chet davlatlar bilan savdo-sotiqni rivojlantirish davlat xazinasiga yaxshigina daromad keltirayotganligi sabab bo‘lgan. Bu davrda ham Xiva - Buxoro munosabatlari har doim ham silliq kechmagan. Xiva xoni Muhammad Rahimxon I Buxoro amirligi bilan elchilik aloqalarini qayta tiklashga va ikki davlat o‘rtasida savdo-sotiqni rivojlantirishga harakat qilgan. Chunonchi, 1811 — 1812- yillarda Xivaga Buxorodan O‘rozboy Jo‘ra va Avaz Murod yasovulboshi boshchiligida elchilar kelgan. Bunga javoban Muhammad Rahimxon I Buxoroga Hasan Murod otaliq boshchiligida elchilar va savdo karvonlarini yuborgan. Ayni paytda , bu ikki davlatning manfaatlari mintaqaning ayrim hududlarida, xususan, Marv viloyatida ham to‘qnash kelgan. Chunki, Marv O‘rta Osiyo davlatlarini Eron bilan bog‘lovchi muhim savdo yo‘li ustida 21 Хива, или географическое и статистическое описание Хивинского ханства, состоящего тепер в войне с Россией, заимствованное из разных отечественных и иностранных писательей, с изображениями костюмов и вида города Хивы. М.: 1840. – c .145 24 joylashgan edi. Shuning uchun ham XIX asrning 1 -yarmida bu ikki davlat o‘rtasida bir necha bor o‘zaro urushlar yuz bergan. Chunonchi, Muhammad Rahimxon I 1822- yilda Marvni Buxorodan qaytarib olgan. O‘zaro urushlarga qaramay, savdo aloqalari to‘xtab qolmagan. 1812- yilda Xivaga Eron va qozoqlarning O‘rta juz xonligidan elchilar kelishgan. Ular bilan davlat chegaralari xavfsizligi va savdo-sotiq masalalarida kelishuvga erishilgan. XIX asr boshlarida Xiva va Afg‘oniston o‘rtasida elchilik munosabatlari o‘matilgan. Muhammad Rahimxon I hatto Afg‘onistonda hokimiyat uchun kurashayotgan shoh Mahmudning ikkinchi marta hokimiyat tepasiga kelishida yordam ham bergan. Buning evaziga Afg‘oniston Xiva xonligi savdogarlariga Kobul bozorida erkin savdo qilish huquqini bergan. Xiva bozorlarida Hindiston, Xitoy, Eron, Rossiya, Buxoro va Qo‘qon kabi davlatlardan keltirilgan mollar sotilgan.Tim yozda savdo-sotiq uchun juda qulay va salqin bo‘lgan. Karvonsaroy esa ikki qavatli bo‘lib, 105 hujrali edi.Xiva xonligining anori, qovuni, uzumi, nashvatisi, anjiri va o‘rigining shirinhgiga chet ellik savdogarlar tan berishgan va bu mahsulotlar chet davlatlarda ham mashhur bo‘lgan. Xiva savdogarlari uchun Rossiyaga boradigan savdo yo‘llari xavfsiz edi. Shuningdek, Xiva xonligida Rossiya zavod va fabrikalari ishlab chiqargan tayyor iste’mol mahsulotlariga ehtiyoj baland edi. Ayni paytda, Rossiya Xiva xonligiga o‘z mahsulotlarini sotadigan bozor deb qarar edi. Rossiya mahsulotlari Yevropaning ilg‘or davlatlari tovarlari bilan raqobat qila olmayotgan bir davrda bu juda muhim edi. Ikkinchidan, Xiva xonligi, Rossiya sanoati uchun zarur xomashyo mahsulotlarini arzon narxlarda yetkazib beruvchi o‘lka ham hisoblanardi 22 . Xivadan Rossiyaga paxta , ipak, bo‘z, gilam, hunarmandchilik mahsulotlari, quritilgan meva va boshqa mahsulotlar olib borilgan. Xiva savdogarlari Nijniy Novgorod shahrida o‘tkaziladigan yarmarkalarda qatnashganlar. Rossiyadan esa 22 O`zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T., “Universitet”, 1999. – 19-b 25 Xivaga metall, to‘qimachilik mahsulotlari, turli rangh bo‘yoqlar, mo‘yna terilari, qurol-aslaha keltirilgan. Biroq har ikki davlat o‘rtasida yaxshi qo‘shnichilik munosabatlarining qaror topishiga to‘sqinlik qilgan omillar ham mavjud bo‘lgan. Bular: savdo karvonlariga hujum qilish xavfming mavjudligi, har ikki tarafning Kichik juz qozoqlarini va qoraqalpoqlami o‘z fuqarolari deb hisoblashlari; shuningdek, har ikki tomonning o‘zaro savdodan olinadigan boj hajmi masalasida uzoq vaqt bir to‘xtamga kela olmaganliklari bilan bog‘liq edi. Maqsadi O‘rta Osiyoni egallashdan iborat bo‘lgan podsho Rossiyasi O‘rta Osiyo davlatlariga, xususan, Xiva xonligiga turli bahonalami ro‘kach qilib, bosim o‘tkazishni kuchaytirib borgan. Ayni paytda, qozoq juzlarini, qoraqalpoqlami hamda turkmanlaming ayrim qabilalarini Xivaga bo‘ysunmaslikka da’vat etib turgan. Chunonchi, podsho Rossiyasi Xiva xonligi tarkibida yashovchi turkmanlaming yovmut qabilasini Rossiya fuqaroligiga o‘tkazish istiqbollarini hamda savdo karvonlarining xavfsizligini ta’minlash bahonasida chegara hududlarda istehkomlar qurish imkoniyatlarini o‘rganish maqsadida 1819- yilda armiya zobiti N.Muravyov rahbarligida maxsus ekspeditsiya ham yuborgan. Podsho Rossiyasining tajovuzkorligi 1822- yilda O‘rta juz, 1824- yilda esa Kichik juz xonliklarida xonlik hokimiyatini tugatib , ularing Rossiyaga bo‘ysundirilganida yaqqol ko‘rildi. Endi podsho Rossiyasi chegarasi bevosita Xiva xonligi chegarasiga yaqinlashib qoldi. Bunday sharoitda Xiva xonligi qozoq cho‘Banning ikki davlat o‘rtasida bir-birini ajratib turuvchi hudud bo‘lib qolishi uchun harakat qildi. Biroq, podsho Rossiyasi buni istamadi. Oqibatda, ikki davlat o‘rtasidagi munosabat keskinlasha bordi. Xulosa qilib aytganda, Qo‘ng‘irotlar davrida Xiva xonligi ijtimoiy hayoti o‘ziga xos barqarorlik va qadriyatga tayanadigan tizim asosida rivojlangan bo‘lib, bu davr ijtimoiy munosabatlarning an’anaviy va diniy mezonlar bilan tartibga solingan davri sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. Qo‘ng‘irotlar sulolasi davrida Xiva xonligining ijtimoiy hayoti an’anaviy feodal tuzum asosida tashkil etilgan bo‘lib, jamiyat qatlamlarga ajralgan edi. 26 Boshqaruv tepasida xon va unga yaqin bo‘lgan amaldorlar turgan, ularning ostida ruhoniylar, harbiylar, dehqonlar, hunarmandlar va quyi tabaqalar joylashgan. Bu davrda aholining asosiy qismi qishloq xo‘jaligi va hunarmandchilik bilan shug‘ullangan. 2.2. Qo‘ng‘irotlar sulolasining iqtisodiy siyosati va uning natijasi Inson ma‘naviyatida tarix ilmining axamiyati beqiyosdir. Albatta har qaysi xalq yoki millatning ma‘naviyatini uning tarixi, o‘ziga xos urf-odat va an‘analari, xayotiy qadriyatlaridan ayri xolda tasavvur etib bo‘lmaydi. Yuqorida keltirilganidek, bugungi kunda O‘zbekiston davlatchilik tarixi va uning muhim taraqqiyot bosqichlari nihoyatda dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev tariximiz haqida quyidagilarni aytadi. Hamma o z tarixini ulug laydi. Lekin bizningʻ ʻ mamlakatimizdagidek boy tarix, bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda yo q. Bu merosni chuqur o rganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz ʻ ʻ kerak. Bu markazga kelgan odam tariximiz haqida to la tasavvurga ega bo lishi, ʻ ʻ katta ma naviyat olib ketishi zarur. Xiva xonligidagi siyosiy vaziyat hukmron ʼ tabaqalarning urushlari va qabilalar o‘rtasidagi mojarolarni to‘xtatishga qodir bo‘lgan kuchli markaziy hokimiyatning barpo etilishini taqozo etardi. Bunday hokimiyatni barpo etishga qodir kuch sifatida maydonga o‘zbeklarning qo‘ng‘irot qabilasi chiqdi. Bu zaruriyatning natijasi o‘laroq, XVIII asrning 60-yillaridan boshlab, Xiva xonligida hokimiyatni qo‘ng‘irot qabilasi boshliqlari asta-sekin o‘z qo‘llariga ola boshladilar 23 . Kurs ishi interpretatsiya, induksiya, deduksiya, determinizm, tahliliy, qiyosiy va tizimli tadqiqot metodlaridan foydalanildi. Mavzuni tadqiq qilishda mamlakatimizda olib borilgan keng islohotlar, tarixni xolis o‘rganishga qaratilgan huquqiy asoslardan keng foydalanildi. Shuningdek ushbu tadqiq mavzusi bo‘yicha mustaqillik davrida bir qator o‘zbek olimlari tomonidan o‘rganilgan. Xususan, bu borada N.Polvonov va O.Qo‘shjonov, S.Hasanov, A.Abdurasulov, D.Bobojonov 23 O`zbekiston tarixi (qisqacha ma`lumotnoma) T.”Sharq”, 2000. – 107-b 27 va M.Abdurasulov, Q.Munirov, X.Ziyoev, Davlatyor Raxim va Shohnazar Matrasul, Mulla Olim Maxdum Hojining asarlari alohida ahamiyatga ega. O.Qo‘shjonov va N.Polvonovning ― Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar asarida, asosan, Xiva xonligidagi jadid harakatiga, uning asosida tashkil topgan ta’lim tizimiga qaratiladi. S.Hasanovning ― Xorazm ma’naviyati darg‘alari nomli asarida esa Xorazmda yetishib chiqqan allomalar va ularning fan sohasiga qanday yangiliklar qo‘shganligi keltirib o‘tiladi. A.Abdurasulovning ― Xiva asarida Xiva xonligidagi ichki siyosat masalalari, jumladan, madrasalar qatori, ulardagi ta’lim tizimi, adabiy muhit yoritib berilgan. Xususan, ta’lim tizimiga oid quyidagi ma’lumotni uchratishimiz mumkin: ― Xivadagi rus-tuzem maktabining asosiy maqsadi mahalliy millat bolalariga rus tilini o‘rgatib, mahalliy tarjimonlar tayyorlashdan iborat edi 24 . Chunki hali xonlikda rus tilida ish yuritish, kelgan maktublarni o‘qish va tarjima qilish, nomalar bitish sohasida qiyinchiliklar tug‘ilayotgan edi. Holbuki, Petro Aleksandrovsk (hozirgi To‘rtko‘l) shahrida ochilgan rus-tuzem maktabini bu davrda bir qancha xivalik yoshlar, jumladan, Asfandiyor to‘ra, Muhammad Aminaddin Muhammad hoji Aminaddin o‘g‘li 1892-1897 yillarda Fransiyaning Tuluza shahridan suv xo‘jaligi kollejida ta’lim olgan zamonaviy ma’lumotli birinchi o‘zbek irrigatori edi. Yana shu kitobda quyidagi xabar keladi: ― Feruz farmoniga muvofiq 1904 yilning 10-noyabrida Urganchda birinchi yangi usul maktabi ochildi. Unda Husayin Qo‘shaev degan Turkiyadan kelgan o‘qituvchi yoshlarga ta’lim-tarbiya bera boshladi. Mahalliy xalq vakillarining mazkur maktabga qiziqishi ortib, dekabr oyiga kelib, bu maktab o‘quvchilarinish 45 tasi mahalliy millat farzandlari edilar. Husayin Qo‘shaev 1906-1907 o‘quv yilida xonlikdagi ilg‘or ma’rifatparvar kishilarning, eng avvalo, otaonalarning orzu istaklarini hisobga olib, Urganchda qizlar maktabi tashkil etdi. Bu muhim voqeadan xursand bo‘lgan Feruz Urganchga borib, mazkur maktab ishi bilan tanishdi va Husayin Qo‘shaevning boshlagan 24 O‘zbekistonning yangi tarixi. II-kitob.T.2000. – 57-b 28 foydali tadbiri uchun uni qo‘llab-quvvatlab, boshoyoq sarpo kiygizdi va xazina hisobidan maktabga yordam berib turishga qaror qildi. Q.Munirovning ― Xorazmda tarixnavislik asarida Xiva xonligidagi faqat tarixiy asarlarga e’tiborini qaratadi. Muallif xonlikda tarix maktabiga xon Abulg‘oziy asos solganini ham eslatib o‘tadi. Yirik zodagonlar va ruhoniy tabaqasining madadiga tayangan qo‘ng‘irot qabilasining yo‘lboshchisi Muhammad Amin 1761-yilda inoqlik lavozimiga ko‘tarilgan. U turkmanlaming yovmut va chovduz qabilalariga qarshi kurash olib borgan. Biroq u dastlab muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Buxoroga Doniyolbiy otaliq yoniga ketadi. Turkman qabilalari Xorazmni egallab, Hazorasp, Xonqa, Urganch, Kat, Shohobod shaharlarini xonavayron qiladilar. Ocharchilik va vabo tarqalib, o‘zbeklar Orol va Buxoroga ketishga majbur bo‘ladilar. 1770-yilda Muhammad Amin inoq Buxorodan qaytib kelib, yovmutlarga qarshi kurashni uyushtiradi va ularni Xorazmdan haydab chiqaradi. Muhammad Amin mahalliy beklarni ham bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘ldi. Hukmronligining so‘nggi yillarida o‘z qabilasining faol qatlamiga, savdogarlar va ruhoniylar madadiga tayangan hamda turli turkman qabilalari o‘rtasidagi o‘zaro nizolardan oqilona foydalana olgan Muhammad Amin mamlakatda nisbatan siyosiy osoyishtalik vaziyatini yaratishga erishdi. Bularning barchasi mamlakat iqtisodining ko‘tarilishini ta’minlaydi. Jon saqlash uchun o‘zga yurtlarga qochib ketgan fuqarolar yana qaytib kela boshladilar. Avaz Muhammad inoq davrida Xiva xonligi iqtisodiy jihatdan ancha mustahkamlandi. Muhammad Amin ham, uning o‘g‘li Avaz (1790-1804) ham davlat hokimiyatini inoq unvonida boshqarganlar. Qozoqchingiz biylaridan soxta xonlar chaqirilib turilgan. Hokimiyat amalda inoq va maxsus kengash tomonidan boshqarilgan. Kengash tarkibiga qo‘shbegi, mehnat, vazir va otaliqlar kirgan. Inoq va kengash soxta xon nomidan ish yuritgan. Faqat Avazning o‘g‘li Eltuzar (1804-1806) hukmronligi davrida chetdan soxta xon chaqirish to‘xtatildi. Nafaqat to‘xtatildi, ayni paytda 1804yildayoq chetdan chaqirilgan soxta xon Abulg‘ozini taxtdan tushirib, o‘zini xon deb e’lon qildi. Shu 29 tariqa, qo‘ng‘irotlar sulolasi Xiva xonligi taxtini rasman egalladi. Bu sulola 1920- yilga qadar Xiva xonligini idora qildi 25 . Xiva xonligida qo‘ng‘irot sulolasi rasmiy ravishda 1804-yildan e‘tiboran boshlangan. Shu yili Muhammad Aminning nabirasi Eltuzar xon unvonini qabul qiladi. Yangi xon 1806-yilda Buxoroga qarshi olib borilgan urushda halok bo‘ladi. Uning o‘rniga ukasi va vorisi Muhammad Rahim (1806-1825) xonlikning unvoniga egalik qiladi. Muhammad Rahim 1811-yilda orolliklarni o‘ziga taslim qiladi. 1822-yilda esa Marv va undagi turkmanlar ustidan hukmronlik o‘rnatadi. Xiva xonligi ayniqsa Muhammmad Rahimning o‘g‘li Olloqulixon (1825-1846) davrida o‘z hududlarini ancha kengaytiradi. Xonlikning hududlari Sirdaryoning Orol dengizigacha quyiladigan joyidan Turkmaniston hududidagi Kushkagacha cho‘zilib ketgandi. 1846-1855yillarda xonlik qilgan Muhammad Amin (Madamin) va Abdullaxon (1855-1864) o‘z xonliklarining faoliyatlarini turkmanlarga qarshi to‘xtovsiz kurashlarda o‘tkazadilar va shu urushlarda halokatga uchraydilar. Sayid Muhammad Rahimxon (Feruz) davri (1864-1910) da Xiva xonligi Rossiya bosqinchi to‘dalariga qarshi kurash olib borolmaydi va g‘oyatda kuchli dushman bilan Gandimiyon – sharmandali sulh bitimini imzo chekishga majbur bo‘ladi. Xiva o‘z mustaqilligini yo‘qotadi va Rossiyaga qaram bir mamalakatga aylanadi. Ayniqsa Xivaning so‘nggi ikki xoni Isfandiyorxon (1910-1918) va Sayid Abdullaxon (1918-1920) davrida xalq ommasi g‘oyatda og‘ir qismatli va nihoyatda bir-biriga qarama-qarshi onlarni o‘z boshidan kechirmoqda edi [3]. Eng muhimi ana shu ziddiyatli bu davr va zamon fojiasini tushunib yeta oladigan va unga monand yo‘l tanlaydigan siyosiy va g‘oyaviy yetuk xalq hali shakklanmagan edi. Bu esa o‘lkaning tarixiy fojiasi edi. Bundan suronli va bo‘ronli milliy-ozodlik kurashi yillarida qizil saltanat ilhomchilari – bolsheviklar foydalanib qoladilar 26 . Xiva xonligi xon tomonidan saroy amaldorlari yordamida boshqariladigan, yakka hokimchilikka asoslangan davlat bo‘lib, uning boshqaruv tizimi Buxoro va Qo‘qon xonliklaridan deyarli farq qilmagan. Xonlikdagi eng yuqori unvon xon 25 O‘zbekiston tarixi (1-qism), T.”Universitet”, 1997. – 67-b 26 Matyakubova M. Xiva xonligi tarixi manbalari (Muhammadrizo Ogahiyning tarixiy asarlarini kodikologik xususiyatlari). Urganch, 2006. – 59-b 30 bo‘lib, u siyosiy, harbiy va diniy hokimiyatga ega edi. Buxoro va Qo‘qon xonligidan farqli ravishda XIX asr boshlariga kelib xon huzurida doimiy faoliyat ko‘rsatuvchi Kengash (Devon) bor edi. Eng yuqori lavozimdagi amaldorlar a‘zo bo‘lgan bu kengashning vakolatlari cheklangan, barcha qarorlar amalda xon tomonidan qabul qilingan bo‘lsa-da, lekin saroy ayonlarining, qabila boshliqlarining, mahalliy hokimlarning davlat boshqaruvidagi o‘rnini e‘tirof etish zarur. Xonlikdagi barcha mansab va unvonlarni 3 toifaga: harbiy-ma‘muriy, harbiy, diniy amallarga bo‘lish mumkin. Xiva xonligida davlat tili o‘zbek tili bo‘lib, Buxoro va Qo‘qon davlatlaridan farqli ravishda, bu yerda ikki tillilik hukmron emas edi. Barcha farmonlar, davlat ishlari, hujjatlar o‘zbek tilida yozilardi. Xonning o‘zi raislik qilgan Oliy kengash davlatning qonun chiqaruvchi, ma‘muriy va sud organi vazifasini bajarar hamda unda eng nufuzli amaldorlar qatnashardilar. Ular orasida devonbegi, qushbegi, mehtardan tashqari naqib, shayxulislom, mutavalli, mirob, qozi, farmonchi, darg‘a, shig‘ovul, dasturxonchi, arbob, miroxo‘r, to‘shakchi, oqog‘o va boshqa amaldorlar bor edi. Kengash qatnashchilari haftaning juma kunlari ko‘rinishxonada to‘planardilar. Ularga osh tortiladigan keyin, maslahat kengashi quyuq ziyofat tarzida, ba‘zan kech tundan erta tonggacha davom etardi. Mazkur kurs ishida Qo‘ng‘irotlarning hukmronligi davrida davlatning tashqi va ichki siyosatiga doir qator yangi fikrlar o‘rganildi. O‘rta Osiyoda shakllangan uchta mustaqil - Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari tarixiga bag‘ishlab alohida- alohida asarlar yaratilgan edi. Bu tarixiy asarlar mazkur xonliklarning tarixini o‘rganishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladilar. Xiva xoni va tarixnavisi Abulg‘oziy tomonidan tarixiy asarlar yozish an’anasi, keyinchalik atoqli tarixnavislar va ajoyib shoirlar Shermuhammad Munis, Muhammad Rizo Ogahiy va Muhammad Yusuf Bayoniy tomonidan davom ettirilgan edi. Xorazm tarixi bo‘yicha yozilgan hamma tarixiy asarlarni o‘zbek tilida ijod etgan mazkur tarixnavislar bir-birlarining ishini davom ettirib, uzoq davrni o‘z ichiga qamrab 31 olgan Xiva xonligi tarixini o‘rganishda ajoyib ma’lumotlarga boy qator qimmatli tarixiy asarlar yaratildi 27 . Shuni ta’kidlab o‘tish zarurki, bu qo‘lyozma tarixiy asarlar o‘z davrining ilg‘or fikrli kishilari tomonidan yozilgan bo‘lsa-da, o‘sha davrdagi hukmdorlar ra’yidan o‘tolmasdan, ularning manfaatlariga mos qilib yozilgan edi. Chunki mualliflar shu tarzda yozishga majbur edilar. Bu asarlarda qo‘shni xalqlar sha’niga aytilgan «tug‘yonkor», «isyonkor», «mufsid» kabi noloyiq iboralarni ham uchratamiz. O‘z davri va muhitining ta’siri tufayli mavjud kamchiliklarga qaramay, Xorazmda tasnif etilgan mazkur tarixiy asarlar, Xiva xonligining XVII — XIX va XX asr boshlaridagi siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy va madaniy hayotini o‘rganishda aniq ma’lumot beruvchi asosiy manba bo‘lib xizmat qiladilar. Xonlikning iqtisodiy hayotida feodal yer egaligi, sug‘orish ishlari va yangi yerlarni o‘zlashtirish va soliq masalasi asosiy masalalardan edi. Bu masalalar bo‘yicha ham mazkur tarixnavislarning asarlarida ancha ma’lumotlar keltirilgan. Xonlikning iqtisodiy hayotida asosiy masalalardan biri bo‘lgan soliq masalasiga kelsak, xivalik tarixchilar o‘z asarlarida voqealarni bayon etar ekanlar, xonlik hududida bo‘lgan shaharlar va qishloqlarga kimlarning soliq yig‘ish uchun borganligi, qaysi davrlarda qaysi xalqlarning Xiva xonligiga soliq to‘laganliklari haqida ham ma’lumotlar keltirib o‘tganlar. Savdogarlardan, shuningdek, Xiva xonligi hududidan o‘tgan Buxoro xonligiga tegishli savdogarlardan ham olingan soliqlar haqida ham ba’zi ma’lumotlarni uchratamiz. XVII — XIX asrlarda va XX asr boshlarida Xiva xonligida qurilish ishlari bo‘yicha ham ma’lum ishlar amalga oshirilgan. Madrasalar, masjidlar, qal’alar, bog‘lar, ko‘priklar va boshqa shu kabi inshootlar qurilgan. Qo‘ng‘irotlar hukmronligi XX asr boshlarida mustabid sovet davlati xokimiyatining o‘rnatilishi bilan inqirozga uchradi. Lekin ikki asrdan ortiq davrda hukmronlik qilgan bu sulola davrida Xiva xonligi ijtimoiy, iqtisodiy, madaniyat va fan sohalarida yetakchi davlat darajasiga ko‘tarildi 28 . 27 Ogahiy. Zubdat ut-tavorix. // Qo‘lyozma. O‘zFA ShI. – № 821/II. SVR, VII. – № № 5023, 5024 – 35-b 28 Matyakubova M. Xiva xonligi tarixi manbalari (Muhammadrizo Ogahiyning tarixiy asarlarini kodikologik xususiyatlari). Urganch, 2006. – 75-b 32 2-bob bo’yicha xulosa Qo‘ng‘irotlar sulolasi hukmronligi davrida Xiva xonligining ijtimoiy hayoti o‘ziga xos feodal tuzum asosida shakllandi. Jamiyat qatlamlarga bo‘lingan bo‘lib, amaldorlar, ruhoniylar, dehqonlar, hunarmandlar va qullar asosiy ijtimoiy guruhlarni tashkil qilgan. Aholi asosan qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullangan, shaharlarda esa hunarmandchilik va savdo faoliyati rivojlangan. Bu davrda islom dini jamiyat hayotida muhim rol o‘ynagan, madrasa va masjidlar orqali diniy-ma’rifiy ishlar yo‘lga qo‘yilgan. Oila va jamoa hayoti qat’iy urf-odatlar asosida boshqarilgan bo‘lib, an’anaviy qadriyatlar kuchli saqlangan. Mahalliy boshqaruv tizimi esa xonlikka sodiq bo‘lgan amaldorlar tomonidan olib borilgan. Qo‘ng‘irotlar sulolasi Xiva xonligi iqtisodiyotini tiklash va rivojlantirishga alohida e’tibor qaratdi. Sulola hukmdorlari, ayniqsa Muhammad Rahimxon I va Sayid Muhammadxon davrida sug‘orish tizimlarini kengaytirish, yerlarni qayta foydalanishga kiritish, soliq siyosatini tartibga solish kabi islohotlar o‘tkazildi. Tashqi savdo rivojlanib, Rossiya va boshqa qo‘shni davlatlar bilan savdo aloqalari yo‘lga qo‘yildi. Hunarmandchilik taraqqiy etdi, bozorlarda faol iqtisodiy harakat kuzatildi. Bu siyosat natijasida Xiva xonligida iqtisodiy barqarorlik kuchaydi, aholining turmush darajasi nisbatan yaxshilandi. Xulosa qilib aytganda, Qo‘ng‘irotlar sulolasi davrida olib borilgan iqtisodiy siyosat Xiva xonligini iqtisodiy jihatdan tiklashda, savdo va ishlab chiqarishni kengaytirishda muhim rol o‘ynadi. 33 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Xiva xonligi Markaziy Osiyodagi tarixiy davlatlardan biri sifatida o‘zining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti bilan ajralib turadi. Bu xonlikning rivojlanish jarayoni, uning iqtisodiy tuzilmasi, ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi aloqalar va tashqi savdo munosabatlari o‘z vaqtida keng miqyosda tadqiq etilgan bo‘lsa-da, ularning tafsilotlarini o‘rganish zamonamizning dolzarb masalalariga javob berishda katta ahamiyatga ega. Tadqiqotimizda Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasini chuqur o‘rganish orqali uning tarixiy ahamiyatini yoritishga harakat qildik. Tadqiqotning asosiy maqsadi Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy tizimini, uning tashqi va ichki aloqalarini tahlil qilish, hamda bu tizimning davlat siyosati va jamiyat hayotiga ta’sirini o‘rganish edi. Ushbu xulosada tadqiqotning asosiy natijalari va xulosa qilishga asos bo‘lgan tahlillarni keltirib o‘tamiz. Xiva xonligi ijtimoiy jihatdan ancha murakkab tizimga ega bo‘lgan. Aholi bir nechta tabaqaga bo‘lingan edi. Eng yuqori tabaqa xon va uning qarindoshlari, saroy ahlidan iborat edi. Buning ortidan o‘rta qatlamlar – savdogarlar, hunarmandlar, boshqaruv organlari vakillari keladi. Kam ta’minlangan qatlamlar orasida dehqonlar va qullar, shuningdek, ijtimoiy-siyosiy jihatdan marginal qatlamlarni tashkil etgan guruhlar mavjud edi. Bu tabaqalarning har biri o‘ziga xos iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarni bajarib, davlatning barqarorligiga hissa qo‘shgan. Dehqonlar agrar sohada faoliyat yuritib, yerdan foydalanish, sug‘orish tizimlarini rivojlantirish va mehnatni taqsimlashda muhim rol o‘ynagan. Xiva xonligida sug‘orish tizimi juda rivojlangan bo‘lib, dehqonchilik iqtisodiyotining asosini tashkil etgan. Bu jarayonning samaradorligi yirik shaharlar va savdo markazlarining rivojlanishiga zamin yaratgan. Hunarmandchilik va savdo esa Xiva xonligining iqtisodiy hayotida alohida o‘rin tutgan. Hunarmandlar uy-ro‘zg‘or buyumlari, kiyim-kechak, asbob-anjomlar ishlab chiqarish, shuningdek, saroylar va madaniy meroslar uchun ishlanadigan mahsulotlarni tayyorlashda faol ishtirok etgan. Savdogarlar esa o‘z navbatida Xiva 34 xonligini boshqa davlatlar bilan bog‘lagan. Ular hududdagi asosiy iqtisodiy faoliyatlarni boshqarib, tashqi savdoni rivojlantirishda muhim rol o‘ynagan. Xiva xonligi iqtisodiyoti dehqonchilikka asoslangan bo‘lib, yirik o‘simliklar, paxta, tariq, mevalar va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarilgan. Xiva xonligining sug‘orish tizimi va tabiiy resurslari yordamida dehqonchilik samarali tarzda rivojlangan. Bu holat esa qishloq joylarida kuchli iqtisodiy tizimning shakllanishiga olib kelgan. Xiva xonligi, shuningdek, yirik savdo yo‘llarining kesiq nuqtasida joylashgan edi. Bu savdo yo‘llari Xiva xonligini Markaziy Osiyo va boshqa mintaqalar bilan bog‘lab, unga katta iqtisodiy foyda keltirgan. Xiva shahri asosan Toshkent, Buxoro, Samarqand kabi yirik shaharlar bilan aloqada bo‘lib, uning iqtisodiyoti butun hududning rivojlanishiga turtki bo‘lgan. Boshqa davlatlar bilan savdo aloqalari, ayniqsa, Rossiya, Eron, Hindiston va Xitoy bilan savdo munosabatlari Xiva xonligining iqtisodiy jihatdan yanada kuchayishiga imkon yaratgan. Bundan tashqari, Xiva xonligining iqtisodiy siyosati ham salmoqli ahamiyatga ega bo‘lgan. Xonlikning soliqqa tortish tizimi, asosan, dehqonlar va savdogarlarga yuklanib, mamlakatda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan edi. Xiva xonligi davlat byudjeti, asosan, yirik savdo va soliqlardan kelib tushgan mablag‘lar orqali shakllangan. Xiva xonligining iqtisodiy siyosati nafaqat ichki rivojlanish uchun, balki tashqi aloqalar uchun ham muhim ahamiyatga ega edi. Rossiya imperiyasining Xiva xonligiga ta’siri o‘rganilgan davrda katta ahamiyatga ega bo‘lib, Rossiya bilan diplomatik aloqalar savdo va iqtisodiy aloqalar orqali amalga oshirilgan. Biroq, Xiva xonligida iqtisodiy inqiroz va ichki ziddiyatlar ham yuzaga kelgan. Xonlikning ayrim siyosiy qarorlaridan kelib chiqadigan salbiy oqibatlar va ichki ijtimoiy tartibsizliklar iqtisodiy inqirozga olib kelgan. Xiva xonligining iqtisodiy siyosatiga ta’sir qilgan boshqa muhim omil Rossiya imperiyasining iqtisodiy ta’siri va hududdagi siyosiy holat bo‘ldi. Xiva xonligidagi iqtisodiy inqirozning sabablari ko‘plab omillarga bog‘liq edi. Ichki siyosiy qarorlar, ijtimoiy ziddiyatlar va tashqi iqtisodiy bosimlar Xiva 35 xonligining iqtisodiy barqarorligini buzgan. Rossiya imperiyasining Xiva xonligiga bosim o‘tkazishi va xonlikning o‘z iqtisodiy siyosatini yuritishga qodir emasligi inqirozning asosiy sabablaridan biri bo‘ldi. Xiva xonligi ijtimoiy-iqtisodiy tizimi o‘zining murakkab tuzilishi, iqtisodiy siyosatining o‘ziga xosligi va tashqi aloqalari bilan ajralib turadi. Tadqiqot natijalari Xiva xonligining tarixiy rivojlanishida iqtisodiy va ijtimoiy omillarni chuqurroq tahlil qilish imkonini berdi. Ushbu tadqiqot, Xiva xonligining ijtimoiy- iqtisodiy tizimi va davlat siyosatining ahamiyatini yanada kengroq tushunishga yordam beradi va tarixshunoslikda yangi ilmiy yondashuvlarning rivojlanishiga hissa qo‘shadi. 36 FOYDALANGAN ADABIYOTLAR I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak. -ʻ Toshkent: O zbekiston, 2017. ʻ 2. Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini ʻ birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O zbekiston, 2016 ʻ II. Asosiy adabiyotlar : 3. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T. 1. – T.: O‘zbekiston, 1996. 4. Abulg ‘ ozi Bahodirxon . Shajarayi tarokima. – Toshkent: Cho‘lpon, 1995. – 159-b. 5. Matyakubova M . Xiva xonligi tarixi manbalari ( Muhammadrizo Ogahiyning tarixiy asarlarini kodikologik xususiyatlari ). Urganch, 2006. – 59-b. 6. Riyoz ud-davla. // Qo‘lyozma. O‘zFA ShI. – № 5364/11. SVR, VII. – № 5022. – 271-b. 7. Ogahiy. Zubdat ut-tavorix. // Qo‘lyozma. O‘zFA ShI. – № 821/II. SVR, VII. – № № 5023, 5024 – 35-b. 8. Sagdullayev A.O‘zbekiston tarixi, T., 1999. – 159-b. 9. Xorazm tarixi. Urganch . 2004. – 104-b. 10. O‘zbekistonning yangi tarixi. II-kitob.T.2000. – 57-b. 11. O`zbekiston tarixi (qisqacha ma`lumotnoma) T.”Sharq”, 2000. – 107-b. 12. O`zbekiston tarixi (1-qism), T.”Universitet”, 1997. – 67-b. 13. O`zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T., “Universitet”, 1999. – 19-b. 14. Хива, или географическое и статистическое описание Хивинского ханства, состоящего тепер в войне с Россией, заимствованное из разных отечественных и иностранных писательей, с изображениями костюмов и вида города Хивы. М.: 1840. с. 79. 37 15. Сведения о Хивинском ханстве. Выр. из жур. “Мануфактур и торговля”. 1843. Хмыр. кол. T. C. 9. 16. Данилевский Г.И. Описание Хивинского ханства. ЗИРГО, 1851. Кн.: 5. – c.195. 17. Ханыков Я.В. Пояснителная записка к карте Аралскаго Моря и Хивинскаго ханства, с их окрестностями. СПб., 1851 – c.851. 18. Хива, или географическое и статистическое описание Хивинского ханства, состоящего тепер в войне с Россией, заимствованное из разных отечественных и иностранных писательей, с изображениями костюмов и вида города Хивы. М.: 1840. – c .145. 19. Tolstov S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. - T., «Fan», 1964. – 68- b . 20. O‘zbekiston adabiyoti va san’ati». 1990 yil 10 avgust. – 195-b. 21. F . Yusupov O‘qituvchi individual tayyorgarliklarini oshirishning pedogogik- psixologik jihatlari. Xalq ta’limi №5, 2005 yil . – 105-b. 22. Yusupov R.K. Tarixni o‘qitish uslubi. Samarqand Universitet. 2001 yil. – 101-b. 23. Tayloqov N. Xalq ta’limiga Zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy qilish ta’lim sifatini oshirishning omili sifatida. Xalq ta’limi. 2005 yil № 5 soni – 65-b. 24. Tolipov Y. Usmonboyeva M. “Pedagogik texnologiyaning tadqiqiy asoslari”. T.,”Fan”. 2006. – 38-b. 25. Sa’diyev A. Maktabda tarix o‘qitish metodikasi. – Toshkent. "O‘qituvchi", 1988. – 184-b. III. Internet saytlar: 26. www.ziyouz.net sayti 27. www.ziyocom.uz sayti 28. www.history.ru sayti 29. www.uz sayti 30. www.wikepediya.com sayti 38

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Xiva xonligining shayboniylar sulolasi davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayoti

1.1. Mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi

1.2. Shayboniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

1-bob bo‘yicha xulosa

II bob. Xonlikning qo‘ng‘irotlar sulolasi davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

2.1. Sulola davrida ijtimoiy hayot

2.2. Qo‘ng‘irotlar sulolasining iqtisodiy siyosati va uning natijasi

2-bob bo‘yicha xulosa

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить