Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 238.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Купить
XIVA XONLIGIDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT MUNDARIJA: KIRISH ……………………………………………………………………… 3 I BOB. XX ASR BOSHLARIGACHA BO‘LGAN DAVRDA XIVA XONLIGIDA IJTIMOIY IQTISODIY VA MADANIY HAYOT ………. 7 1.1. Xiva xonligining siyosiy tarixi va uning madaniy hayotga ta’siri ………. 7 1.2. Xiva xonligi tarixi bo‘yicha manbalar…………………………………… 13 1.3. XX asr boshlarigacha bo‘lgan davrda Xiva xonligida ijtimoiy iqtisodiy hayot ………………………………………………………………………….. 17 II BOB. XX ASR BOSHLARIDA XIVA XONLIGIDA SAN’AT VA MADANIYAT……………………………………………………………….. 26 2.1. XX asr boshlarida Xiva xonligida shaharlar hayoti uninng san’at va madaniyat rivojidagi o‘rni……………………………………………………. 26 2.2. XX asr boshlarida Xiva xonligida an’anaviy san’at turlari va ularning shakllanishi……………………………………………………………………. 32 Xulosa ………………………………………………………………………... 37 Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………………….. 40 2 Kirish Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Ko‘hna Xorazm azaldan ilmu irfon beshigi, fan va madaniyat, ma’naviyat va ma’rifat markazi bo‘lgan. Mustaqillik yillarida xalqimizning asl tarixini yoritish borasidagi tadqiqotlar, shonli va buyuk tariximiz haqida ko‘plab ma’lumotlar bera boshladi. Bugungi kun davr talabi tarix fani oldiga ham ulkan va yangi vazifalarni qo‘ymoqda. O‘rta Osiyo xalqlari tarixini chuqur o‘rganishda Xiva xonligi qadimiyatini tadqiq etish ham katta ahamiyatga ega. Yurtboshimiz ta’kidlaganlaridek, har qanday yurt o‘zining buyuk farzandlari, shu zaminda yashab o‘tgan aziz-avliyolari bilan tabarruk va muqaddasdir. Xorazm zaminida bunday insonlar ko‘p o‘tganki, bunday zotlarning tabarruk nomlarini, bebaho merosi va ma’naviyat xazinasiga qo‘shgan hissasini har tomonlama o‘rganish, shuningdek, ularni keng ommaga tanishtirish, ularning ma’naviy qudratimiz ramzi va donishmandlik timsoli ekanligini ta’kidlash muhimdir 1 . Istiqlol yillarida ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan noyob moddiy madaniyat namunalariga bo‘lgan munosabat ham tubdan o‘zgardi. Mustabid tuzum davrida tashlandiq holga kelib qolgan, toptalgan va “yo‘q bo‘lib ketish” holiga kelib qolgan, xalqimizning aziz avliyolari, buyuk mutafakkirlarining hoki abadiy qo‘nim topgan va ming yillar mobaynida e’zozlanib kelingan muqaddas qadamjo- ziyoratgohlar ta’mirlandi, qayta tiklandi va bugun obod go‘shalarga aylantirildi. Qadimiy shaharlarimizning yubiley anjumanlari, ulug‘ ajdodlarimizning tavallud to‘ylari dunyo ilmiy jamoatchiligi ishtirokida katta tantana bilan nishonlandi. Ularning haqiqiy tarixi jahon ahliga yangi ilmiy manbalar asosida tanitildi. Shunday noyob madaniyat namunalarini Xiva shahri ham o‘z bag‘rida saqlab kelmoqda Xiva — muzey-shahar, lekin Rim shahri kabi aholi yashaydigan shahardir. Arxeologik tadqiqoitlarning ko‘rsatishicha, shahar kamida 2500 yoshga kirgan. Bularning hammasi YUNESKO tashkilotiga Xivani qo‘riqxona ahamiyatidagi shahar deb e’lon qilishga, shaharning ichki qismi bo‘lgan Ichan- qal’ani esa jahon ahamiyatidagi tarixiy yodgorlik deb e’tirof etishga asos bergan. 1 O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T. 1. – T.: O‘zbekiston, 1996 3 «Avesto» kitobi Xorazm to‘g‘risida tarixiy ma’lumotlar beradi. «Tarixning otasi» deb sanalgan Gerodot Xorazm va xorazmliklar to‘g‘risida gapirib o‘tgan edi. Beruniy esa Xorazmdagi qadimiy dehqonchilik to‘g‘risida hikoya qilgan. Tadqiqot obyekti Xorazm xalqlari madaniyati tarixida XX asr boshlari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Xiva — tarixiy qurilish, butunligicha bino va inshootlar, aslida ochiq havodagi butun bir shahar amalda tarixiy holida saqlanib qolgan dunyoning bir nechtagina shaharlaridan biridir. Xiva shahrining monumental inshootlari go‘yoki qaytadan barpo etilgan shaharni hosil qilgan bo‘lib, u bizni bor-yo‘g‘i ikki-uch avlod ustalarning hayoti davomida qurilishi tezligi bilan hayratda qoldiradi. Lekin boshqa sharoitlarda halokatli bo‘ladigan holatlar – kichik yer bo‘laklaridagi tasodifiy qurilishlar, o‘ta siqiq sharoitlar va yer kamligi bu yerda me’morchilik inshootlarining benihoya go‘zalligi, nafisligi va turli-tumanligiga sabab bo‘ldi. Sobiq Sho‘ro tuzumi davrida ko‘pgina tarixchilar tomonidan, O‘rta Osiyo hudududida yashagan qadimgi xalqlarning moddiy va ma’naviy madaniyatiga nisbatan sho‘rolar davrida noxolis yondoshildi. Istiqlol yillarida ushbu fikrlarnining asossiz ekanligi, bu o‘lkada juda qadimdan bizning ajdodlarimiz, yashab yuksak madaniyat namunalarini yaratishganligini isbotlandi. Tadqiqot predmeti: Xiva xonligi davridagi ijtimoiy qatlamlar, iqtisodiy faoliyat turlari, savdo-sotiq munosabatlari hamda shu davrda shakllangan iqtisodiy tizimning tarkibiy tuzilmasi va ularning jamiyat hayotiga ta’siri. Tadqiqotning maqsadi: Xiva xonligidagi ijtimoiy-iqtisodiy tizimni o‘rganish orqali ushbu davrdagi aholi hayoti, iqtisodiy faoliyatning shakllanishi va rivojlanishining tarixiy jihatlarini tahlil qilish. Tadqiqotning asosiy maqsadi, Xiva xonligining iqtisodiy va ijtimoiy strukturasini, uning turli tabaqalari o‘rtasidagi munosabatlarni, shuningdek, davlatning iqtisodiy siyosatini va tashqi savdo aloqalarini o‘rganishdan iborat. Tadqiqotning vazifasi: 1. Xiva xonligining ijtimoiy tuzilmasini o‘rganish; 2. Xiva xonligidagi iqtisodiy faoliyatning asosiy turlarini aniqlash; 3. Xiva xonligida tashqi savdo va diplomatik aloqalar o‘rnatilishi; 4 4. Iqtisodiy tizimning davlat siyosatiga ta’sirini tahlil qilish; 5. Xiva xonligining iqtisodiy inqiroziga sabab bo‘lgan omillarni aniqlash: Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: Tadqiqotda Xiva xonligining ijtimoiy va iqtisodiy tuzilmasi, uning o‘ziga xos xususiyatlari va Markaziy Osiyo davlati sifatida boshqa xonliklardan farqini chuqur tahlil qilish orqali yangi yondashuvlar taklif etiladi. Xiva xonligining iqtisodiy faoliyatidagi tashqi savdo yo‘llari va diplomatik aloqalar o‘rganilgan bo‘lib, bu mavzu bo‘yicha mavjud tadqiqotlarda yetarli to‘liq ma’lumotlar yo‘qligi sababli yangi ilmiy qarashlar kiritiladi. Xiva xonligining iqtisodiy inqiroziga olib kelgan ichki va tashqi omillarni yangi nuqtai nazardan tahlil qilish, jumladan Rossiya imperiyasining iqtisodiy siyosati va uning hududga ta’sirini baholash. Xiva xonligining iqtisodiy siyosatiga ta’sir qilgan ichki siyosiy, iqtisodiy va madaniy omillarni yangi ilmiy izlanishlar asosida baholash. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Xorijiy davlatlarning mintaqashunos va tarixshunos olimlari Abulg‘ozi Bahodirxon, Matyakubova M., Sagdullayev A., Данилевский Г.И., Ханыков Я.В., F.Yusupov, Yusupov R.K., Tayloqov N. 2 v a boshqa olimlarning asarlarida Rim tarixining turli muammolari yoritiladi. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy tizimini chuqur o‘rganish orqali, ushbu davrga oid yangi ilmiy xulosalar va tushunchalar shakllantiriladi. Tadqiqot natijalari Markaziy Osiyo tarixini o‘rganishda qo‘llaniladigan asosiy nazariy usullarni rivojlantirishga yordam beradi. Tadqiqot Xiva xonligidagi iqtisodiy tuzilmani tahlil qilish orqali 2 Abulg‘ozi Bahodirxon. Shajarayi tarokima. – Toshkent: Cho‘lpon, 1995; Matyakubova M. Xiva xonligi tarixi manbalari (Muhammadrizo Ogahiyning tarixiy asarlarini kodikologik xususiyatlari). Urganch, 2006; Sagdullayev A.O‘zbekiston tarixi, T., 1999; Данилевский Г . И . Описание Хивинского ханства . ЗИРГО, 1851. Кн.: 5; Ханыков Я.В. Пояснителная записка к карте Аралскаго Моря и Хивинскаго ханства, с их окрестностями. СПб., 1851; Tolstov S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. - T., «Fan», 1964; F . Yusupov O ‘ qituvchi individual tayyorgarliklarini oshirishning pedogogik - psixologik jihatlari . Xalq ta ’ limi №5, 2005 yil ; Yusupov R . K . Tarixni o ‘ qitish uslubi . Samarqand Universitet. 2001 yil; Tayloqov N. Xalq ta’limiga Zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy qilish ta’lim sifatini oshirishning omili sifatida. Xalq ta’limi. 2005 yil № 5 soni 5 iqtisodiy tizimlar, savdo-sotiq munosabatlari, davlat siyosatining o‘zaro bog‘liqligini yanada chuqurroq tushunishga imkon beradi. Bu, o‘z navbatida, boshqa davlatchilik tizimlarining tarixiy rivojlanishiga nisbatan yangi ilmiy yondashuvlarni yaratadi. Xiva xonligi misolida jamiyatning ijtimoiy qatlamlari va iqtisodiy tizimning qanday o‘zgarishi haqida nazariy tushunchalar ishlab chiqiladi. Bu, boshqa tarixiy jamiyatlarning o‘zgarishlarini o‘rganishda qo‘llaniladigan qoidalarni aniqlashga yordam beradi. Xiva xonligidagi iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarning o‘zgarishi va uning amaliy tajribalari hozirgi zamon iqtisodiy siyosatini shakllantirishda foydali bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, jamiyatda ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi tengsizlikni kamaytirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar berish imkoniyatini yaratadi. Tadqiqot natijalari zamonaviy diplomatik aloqalarda savdo va iqtisodiy siyosatning o‘rni haqida amaliy tavsiyalar yaratishga yordam beradi. Xiva xonligining boshqa davlatlar bilan iqtisodiy va savdo aloqalarini o‘rganish, hozirgi xalqaro munosabatlar va savdo siyosatining samaradorligini baholashda yordam beradi. Xiva xonligi tarixini o‘rganish orqali, milliy madaniyat va tarixiy merosni saqlashga oid amaliy ishlanmalar ishlab chiqiladi. Bu, nafaqat tarixshunoslar, balki arxitektorlar va madaniy merosni saqlashga mas’ul tashkilotlar uchun ham muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 45 betni tashkil etadi. Kurs ishining kirish qismida Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi, tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi, tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari, tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili), tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi, tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati, ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yoritilgan. I BOB. XX ASR BOSHLARIGACHA BO‘LGAN DAVRDA XIVA XONLIGIDA IJTIMOIY IQTISODIY VA MADANIY HAYOT 6 1.1. Xiva xonligining siyosiy tarixi va uning madaniy hayotga ta’siri Xorazm hududida jami 20 ga yaqin o‘zbek qabilasi istiqomat qilar edi. Ular orasida qo‘ng‘irot, mang‘it, nayman, qipchoq va qiyot qabilalari ko‘p sonli va eng kuchli qabilalar bo‘lgan. Shayboniyxon bosqini arafasida Xorazm temuriy Sulton Husayn Boyqaro boshliq Xuroson davlati tasarrufida edi. Xorazmda qo‘ng‘irot qabilasidan chiqqan Chin So‘fi hokim edi. U rasman Husayn Boyqaro noyibi hisoblanardi. 1505-yili Shayboniyxon, 1510-yilda esa Eron hukmdori shoh Ismoil Xorazmni bosib oldilar. Biroq shoh Ismoilning hukmronligi uzoqqa bormadi. Vazir shahri qozisi Umar qozi yetakchiligida safaviylar hukmronligiga qarshi harakat boshlanadi. Xorazmning mo‘tabar zotlari mamlakat taxtiga Shaybon avlodlaridan Berka Sultonning o‘g‘li Elbarsxonni o‘tqazishga qaror qildilar. U bu davrda Dashti Qipchoqda edi. Berka Sultonning xonadoni Shayboniyxon xonadoni bilan garchand bir shajaradan bo‘lsa-da, ular o‘zaro dushmanlik munosabatida edilar. 1480- yilda o‘zaro toj-u taxt uchun kurashda Muhammad Shayboniyxon tomonidan o‘z bobokaloni Shaybonxon avlodiga mansub Berka Sultonning o‘ldirilganligi buning sabablaridan bin edi 3 . Xorazmning erksevar xalqi Elbarsxon yetakchiligida 1511—1512 yillarda Eron qo‘shinlarini mamlakatdan butunlay quvib chiqarishga muvaffaq bo‘ldi. Shu tariqa 1511-yilda Xorazm mustaqilligi tiklandi va bu davlat endi Xiva xonligi deb atala boshlandi. Bu davlat asoschisi ham shayboniylar vakillari bo‘ldi. Xiva xonligida shayboniylar hukmronligi 1770- yilgacha davom etdi. XVII asr Xiva xonligining siyosiy hayotida o‘ziga xos ikki xususiyat - bu, bir tomondan, markaziy hukmron sulola nufuzining pasayishi bo‘lsa, ikkinchi tomondan, qabila boshliqlari ta’sirining kuchayishi bo‘ldi. Qabila boshliqlari: beklar, biylarning kuch-qudrati shu darajaga borib yetgan ediki, ular oliy hukmdorga o‘z xohish-istaklarini o‘tkaza olganlar. Xon davlat hayotiga oid har bir 3 www.ziyouz.net sayti 7 masalani ularsiz mustaqil hal eta olmas edi. Aksincha, aynan shu qabila boshliqlari xon taqdirini hal etardilar. Binobarin, Xiva xonligida davlat parokandaligi yuz berdi. Parokandalik Arab Muhammadxon davri (1602 - 1621) da yuqori nuqtasiga yetgan edi. Amudaryo o‘zanining o‘zgarishi bu davrda ham davom etdi. Natijada, Arab Muhammadxon xonlik poytaxtini Urganchdan Xivaga ko‘chirishga majbur bo‘ldi. Yuz bergan iqtisodiy tanglik davlatning siyosiy ahvoliga juda katta salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Bundan tashqi kuchlar foydalanib qolishga urindi. Chunonchi, Arab Muhammad davrida Rossiya chegarasini qo‘riqlab turgan Yoyiq kazaklari ataman Nechay, ko‘p o‘tmay ataman Shamay Urganchga hujum qildilar. Biroq, ular talonchilikdan iborat maqsadlarini amalga oshira olmadilar. Aksincha Xiva qo‘shini ularni tor-mor etdi 4 . 1616-yili Atab Muhammadxonning o‘g‘illari Habash Sulton bilan Elbars Sulton nayman va uyg‘ur qabilalarining boshliqlariga tayanib, otalariga qarshi isyon ko‘tardilar. Ota farzandlariga yon bosdi. Ular boshqaruviga topshirilgan hududlarga Vazir shahrini ham qo‘shib berdi. Biroq bu bilan nizo tugamadi. 1621- yili ular yana isyon ko‘tarishdi. Bu safar otalari Arab Muhammadxon tarafida uning boshqa ikki o‘g‘li - Asfandiyorxon va Abulg‘ozi Sulton urushda qatnashdilar. Bu urushda Habash Sulton va Elbars Sulton qo‘shinlari g‘olib keldi. Noqobil farzandlarning amri bilan asir olingan otaning ko‘ziga mil torttirildi va Xivaga keltirib qamab qo‘yildi. Oradan ko‘p vaqt o‘tmay, xon qatl etildi. Abulg‘ozi Sulton Buxoro xoni Imomqulixon saroyida panoh topdi. Asfandiyorxon esa Hazoraspda yashirindi. Keyinchalik u Eron shohi Abbos I huzuriga yo‘1 oldi va uning yordamida 1623- yilda Xiva taxtini egalladi va Habash hamda Elbars qatl etildi. Bui voqeadan xabar topgan Abulg‘ozi Sulton Xivaga qaytdi. Akasi Asfandiyorxon (1623-1643) uni Urganch hokimi etib tayinladi. Biroq tez orada aka-uka o‘rtasidagi munosabatlar buzildi. Natijada, Abulg‘ozi Sulton Turkiston, Toshkent, Buxoroda qochib yurishga majbur bo‘ldi. Asfandiyorxon siyosatidan norozi bo‘lgan turkmanlarning chaqirig‘i bilan u yana 4 Abulg‘ozi Bahodirxon. Shajarayi tarokima. – Toshkent: Cho‘lpon, 1995 8 Xivaga qaytib bordi. Akasi endi unga Xivani topshirishga majbur bo‘ladi 5 . Biroq olti oydan so‘ng Abulg‘ozi Eron tasarrufiga o‘tgan Niso va Darunga (Ashxobod bilan Qizil Arvat o‘rtasida joylashgan manzilgoh) hujum qilinganlikda ayblanib, hibsga olinadi va Eronga, shoh Safi I (1629-1642) huzuriga o‘z navkarlari qo‘riqchiligida jo‘natiladi. Abulg‘ozi Sulton Eronda 10 yil tutqunlikda kun kechirgan (1630-1639); o‘n yildan so‘ng tutqunlikdan qochib, 1642- yilda Orol o‘zbeklari qarorgohiga yetib keladi. Asfandiyorxon vafot etgach, 1644-» yilda Abulg‘ozi Bahodirxon Xiva xonligi taxtini egallaydi. Uning yigirma yillik xonlik davri jang-u jadallar bilan kechdi. Buxono xoni qo‘shinlari bilan bir necha marta to‘qnashdi. Inoqlar Abulg‘ozi qabila boshliqlari nufuzini oshirishi bilan ularning markaziy hokimiyatga qarshi xatti-harakatlariga barham bermoqchi bo‘ldi. U xonlikdagi barcha qabilalarni to‘rt guruhga bo‘ldi: qiyofa qo‘ng‘irot, uyg‘ur- nayman, qang‘il-qipchoq, nukuz-mang‘it. Bunda qabilalarning urf-odatlari, turmush tarzi va qarindoshlik aloqalari hamda joylashgan yeri hisobga olindi. Har bir qabilaviy guruhlar inoq tayinlanib, xon shu inoq orqali qabilaga tegishli masalalarni hal qilgan. Inoqlar xonning eng yaqin maslahatchisi sifatida saroyda istiqomat qilganlar. Abulg‘ozi Bahodirxon Buxoro xoni bilan 1662-yilda sulh tuzib, 1663-yilda hokimiyatni o‘g‘li Anushaxonga topshiradi. Anushaxon davrida Buxoro - Xiva munosabatlari yanada keskinlashdi. Anushaxon bir necha marta Buxoro xonligini xonavayronlikka olib kelgan harbiy yurishlar uyushtirdi. Uning qo‘shini hatto Buxoroga yetib bordi, Samarqandni egalladi. Nihoyat, 1685-yilda G‘ijduvon yaqinidagi jangda Xiva qo‘shinlari tor-mor etildi. Oxir-oqibatda, Buxoro xoni Subhonqulixon Anushaxonga qarshi Xivaga fitna uyushtirdi. 1687- yilda Anushaxon taxtdan tushirilib, ko‘ziga mil torttirildi. Subhonqulixon Xivada o‘z tarafdorlaridan shunday fitnachi guruh uyushtira olgan ediki, ular ta’sirida XVI asr oxiri XVII asr boshlarida Xivada «xonlar 5 Matyakubova M. Xiva xonligi tarixi manbalari (Muhammadrizo Ogahiyning tarixiy asarlarini kodikologik xususiyatlari). Urganch, 2006 9 o‘yini» - o‘nlab xonlar almashinuvi sodir bo‘ldi 6 . Bu voqealar oqibatida Xiva xonligining siyosiy hayoti yanada murakkablashdi, xonlik ziddiyatlar, qarama- qarshiliklar girdobida qoldi. Xiva xoni Sherg‘ozixon (1714-1728) davrida Buxoro xoni Abulfayzxon orolliklarni Xiva xoniga qarshi gijgijlay boshladi. Natijada, Orolbo‘yi aholisi Xiva xonligidan ajralib chiqdilar. Xiva xonligida boshlangan o‘zaro kurash goh u tomon, goh bu tomonning ustunligi bilan to Sherg‘ozixon vafot etguniga qadar davom etdi. Xiva xonligidagi siyosiy vaziyat hukmron tabaqalarning urushlari va qabilalar o‘rtasidagi mojarolarni to‘xtatishga qodir bo‘lgan kuchli markaziy hokimiyatning barpo etilishini taqozo etardi. Bunday hokimiyatni barpo etishga qodir kuch sifatida maydonga o‘zbeklarning qo‘ng‘irot qabilasi chiqdi. Bu zaruriyatning natijasi o‘laroq, XVIII asrning 60- yillaridan boshlab, Xiva xonligida hokimiyatni qo‘ng‘irot qabilasi boshliqlari asta-sekin o‘z qo‘llariga ola boshladilar. Yirik zodagonlar va ruhoniy tabaqasining madadiga tayangan qo‘ng‘irot qabilasining yo‘lboshchisi Muhammad Amin 1761-yilda inoqlik lavozimiga ko‘tarilgan. U turkmanlaming yovmut va chovduz qabilalariga qarshi kurash olib borgan 7 . Biroq u dastlab muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Buxoroga - Doniyolbiy otaliq yoniga ketadi. Turkman qabilalari Xorazmni egallab, Hazorasp, Xonqa, Urganch, Kat, Shohobod shaharlarini xonavayron qiladilar. Ocharchilik va vabo tarqalib, o‘zbeklar Orol va Buxoroga ketishga majbur bo‘ladilar. 1770- yilda Muhammad Amin inoq Buxorodan qaytib kelib, yovmutlarga qarshi kurashni uyushtiradi va ularni Xorazmdan haydab chiqaradi. Muhammad Amin mahalliy beklarni ham bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘ldi. U xon avlodidan bo‘lmagani sababli taxtga Abulfayzxonning o‘g‘li Bo‘lakayxonni nomiga, qo‘g‘irchoq xon sifatida o‘tqazadi. Hokimiyatni esa o‘zi boshqaradi. 1782-yilda Buxoro amirligi qo‘shinlarining hujumini qaytarib, Xiva xonligi 6 Matyakubova M. Xiva xonligi tarixi manbalari (Muhammadrizo Ogahiyning tarixiy asarlarini kodikologik xususiyatlari). Urganch, 2006 7 www.history.ru sayti 10 mustaqilligini saqlab qoladi. Xiva xonligini boshqargan Muhammad Amin 1 inoq 20 yil davomida 13 marta soxta xonlarni almashtirgan 8 . Hukmronligining so‘nggi yillarida o‘z qabilasining faol qatlamiga, savdogarlar va ruhoniylar madadiga tayangan hamda turli turkman qabilalari o‘rtasidagi o‘zaro nizolardan oqilona foydalana olgan Muhammad Amin mamlakatda nisbatan siyosiy osoyishtalik vaziyatini yaratishga erishdi. Bularning barchasi mamlakat iqtisodining ko‘tarilishini ta’minlaydi. Jon saqlash uchun o‘zga yurtlarga qochib ketgan fuqarolar yana qaytib kela boshladilar. Avaz Muhammad inoq davrida Xiva xonligi iqtisodiy jihatdan ancha mustahkamlandi. Muhammad Amin ham, uning o‘g‘li Avaz (1790-1804) ham davlat hokimiyatini inoq unvonida boshqarganlar. Qozoqchingiz biylaridan soxta xonlar chaqirilib turilgan. Hokimiyat amalda inoq va maxsus kengash tomonidan boshqarilgan. Kengash tarkibiga qo‘shbegi, mehnat, vazir va otaliqlar kirgan. Inoq va kengash soxta xon nomidan ish yuritgan. Faqat Avazning o‘g‘li Eltuzar (1804-1806) hukmronligi davrida chetdan soxta xon chaqirish to‘xtatildi. Nafaqat to‘xtatildi, ayni paytda 1804- yildayoq chetdan chaqirilgan soxta xon Abulg‘ozini taxtdan tushirib, o‘zini xon deb e’lon qildi. Shu tariqa, qo‘ng‘irotlar sulolasi Xiva xonligi taxtini rasman egalladi. Bu sulola 1920- yilga qadar Xiva xonligini idora qildi. Eltuzarxon xonlikda markazlashgan davlat siyosati yuritish uchun harakat qiladi. 1804- yilda Eltuzarxon Buxoroga yurish qildi. 1806-yilda Amudaryo bo‘yida bo‘lgan hal qiluvchi jangda Xiva qo‘shinlari tor-mor etildi, Eltuzarxon ham halok bo‘ldi. Eltuzarxon vafot etgach taxtga uning ukasi Muhammad Rahim I o‘tirdi. Muhammad Rahim I Xiva xonligini siyosiy jihatdan birlashtirishga kirishdi. Ayni paytda turkmanlarni bo‘ysundirish masalasi yetakchi o‘ringa chiqdi. Turkmanlarning turli qabilalari qanchalik qattiq qarshilik ko‘rsatmasinlar, birin- ketin bo‘ysundirilib borildi. 8 Xorazm tarixi. Urganch . 2004. Б.86 11 Bo‘ysunishni istamagan yovmut qabilasi Xurosonga ko‘chib ketdi. Biroq, Eron hukumatining tazyiqi ostida, shuningdek, yaylov maydoni topilmaganligi uchun yana Xiva xonligi hududiga qaytib keldi. Endi ular Xiva xoni tomonidan ajratib berilgan hududga joylashishga majbur bo‘ldilar. Shu davrdan boshlab yovmut qabilasining taqdiri Xiva xonligi bilan uzil-kesil bog‘landi va ular xonlik fuqarolari tarkibiga olindi. Ularga ham soliq to‘lash belgilandi. Shuningdek, xon qo‘shiniga belgilangan miqdorda navkar yuborish majburiyati ham yuklandi. Uzoq davom etgan urushlar va yillab sarson-sargardonlikda yurish yovmutlarni qishloq xo‘jaligidan ancha uzoqlashtirib qo‘ygan edi. Shu tufayli ular xon qo‘shinida sidqidildan xizmat qildilar. Ulardan o‘z zamonasining eng jangovar otliq harbiy qism tuzilganligi ham bejiz bo‘lmagan. Muhammad Rahimxon I o‘zbeklar va turkmanlardan tuzilgan qo‘shinga tayanib yirik zodagonlar qarshiligini sindirish uchun shiddatli kurash olib bordi. Bu kurashda o‘z raqiblarini birin-ketin bo‘ysundira bordi. Muhammad Rahim I ga dushmanlik ruhidagi Orolbo‘yi zodagonlari guruhi qattiq qarshilik ko‘rsatdi. 1811 - yilda uning ham qarshiligi sindirildi. Qo‘ng‘irot shahri yakson qilindi. Xiva xoni mustaqil bo‘lib ajralib chiqqan qoraqalpoqlarni bo‘ysundirishga kirishdi. Qoraqalpoqlar Buxoro amiri Haydardan yordam olishga harakat qildilar. Biroq, bunga erisha olmagach, Xiva xonligiga bo‘ysunishga majbur bo‘ldilar. 1812-1820- yillar oralig‘ida qozoqlarning Kichik juz xonligi hududiga 2 marta hujum uyushtirildi. Buning oqibatida, xonlik hududlarining yanada kengayishiga erishildi. 1813- yilda Shimoliy Xurosonda joylashgan turkmanlarning takya qabilasi Xiva xonligiga qaramligini tan olishga va belgilangan hajmda soliq to‘lab turishga majbur etildi. 1822- yilda esa Marv shahri xonlikka qo‘shib olindi. 1824yilda Yangi Marv shahri bunyod etildi. Muhammad Rahimxon I bo‘ysundirilgan qabilalar zodagonlarining qabila orasidagj mavqeyi nihoyatda qudratli bo‘lganligini hisobga olib, Ularga u yer-mulk 12 va turli imtiyozlar in’om etgan. Bu omil xonlikda siyosiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilishi kerak edi 9 . Muhammad Rahimxon I davrida xonlik siyosiy jihatdan birlashtirildi. Ayni paytda mamlakatda nisbiy barqarorlik ta’minlandi. Uning hududlari yanada kengaydi. Xiva xonlari Olloqulixon (1825-1842) va Muhammad Amirxon (1846-1853) davrida ham o‘zaro urushlar to‘xtamadi. Olloqulixon Buxoroga 7 marta, Xurosonga 5 marta yurish qilgan bo‘lsa, Muhammad Aminxon Marvga 10 marta yurish qiladi. o‘nlab shahar va qishloqlar talanadi. Zulm, talonchilik davom etdi. Xalq turmushi og‘irlashib bordi. 1.2. Xiva xonligi tarixi bo‘yicha manbalar Xiva xonligi tarixi bo‘yicha manbalar birinchi navbatda, tarixiy hujjatlarni o‘rganish natijasida to‘plangan. Arxiv hujjatlari bugungi avlodni o‘tmish tarixi bilan tanishtirishda beqiyos ahamiyatga ega. Olimlar u manbalarni o‘rganadilar, sharhlaydilar va shu orqali o‘tmish tarixini tiklaydilar. Xiva xonlari arxivi hujjatlari Rossiya xonlikni bosib olgach, 1873- yilda Peterburgga olib ketilgan. Keyinchalik ular olimlar tomonidan topilib o‘rganilgan va sharhlangan. Arxiv hujjatlari Xiva xonligining davlat tuzumi, soliq va majburiyatlar, pul muomalasi, davlatning ma’muriy-hududiy bo‘linishi, aholining xo‘jalik mashg‘uloti, savdo-sotiq ishlari kabi masalalar haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. XVII asrda yashagan Hasanbek Rumluning «Eng go‘zal tarixi» asari XVI asrninj birinchi yarmidagi Xiva tarixiga bag‘ishlangan. Xiva xoni, tarixchi olim Abulg‘oziy Bahodirxonning (1603-1664) «Shajarayi turk» asari ayniqsa katta ahamiyatga ega asardir 10 . Asarda juda katta tarixiy faktlar to‘plangan. Asar turkiy qabilalar shajarasi haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. Shuningdek, kitobxonni 9 www.wikepediya.com sayti 10 Riyoz ud-davla. // Qo‘lyozma. O ‘ zFA ShI . – № 5364/11. SVR , VII . – № 5022 13 Xiva va xivaliklar, shuningdek, Abulg‘oziyning ham o‘zaro urushlar oqibatida parchalanib ketgan davlatni birlashtirish yo‘lida olib borgan shiddatli kurashi bilan ham tanishtiradi. Asarning 1512-1663-yillar oralig‘idagi Xiva ijtimoiy-siyosiy tarixiga, Xiva - Buxoro munosabatlariga bag‘ishlangan IX bobi tarix fani uchun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Mahalliy mualliflar orasida Munis va Ogahiylarning tarixiy asarlari ham tarix uchun muhim manba hisoblanadi. Munisning «Firdavsul iqbol» deb ataluvchi tarixiy asari 1806- yilda Eltuzarxonning topshirig‘i bilan yozilgan. Asar Xivaning XVI asrdan 1812 yilgacha bo‘lgan tarixini qamrab olgan. Munis vafot etgach, xonlik tarixini yozish ishini Ogahiy davom ettirgan. U bitgan tarixiy asar «Shohidi iqbol» deb atalib, o‘zida 1872-yilgacha bo‘lgan tarixni aks ettiradi. Xudoyberdi Avaz Muhammadning 1831-1832-yillarda yozilgan «Dili g‘aroyib» asari ham Xiva xonligi, uning shaharlari haqida muhim ma’lumotlar beradi. Xiva xonligining 1872-1911-yillardagi tarixini Xiva xoni Asfandiyorxonning topshirig‘i bilan 1912-yilda Yusufbek Bayoniy yaratgan. Xiva tarixi bo‘yicha rossiyalik mualliflarning asarlari.1725-yilda Xivaga Rossiya elchisi bo‘lib kelgan Florio Benevini esdaliklarida ilmiy jihatdan muhim ma’lumotlar yozib qoldirilgan. 1793-1794-yillarda Orenburgdan Xivaga oftolmolog vrach Blankennagel taklif etilgan. U xonning ko‘zi ojiz bo‘lib qolgan amakisini davolagan. U yozib qoldirgan esdalik ma’lumotlar juda qimmatli edi. Rossiya elchisi sifatida Xiva xonligiga 1819-yilda kelgan N. I. Muravyov ham yozib qoldirgan esdaliklar eng qimmatli manbalar qatorida turadi. «Esdaliklar» Xiva to‘g‘risida, qadimiy obidalar, davlat boshqaruvi tizimi, hunarmandchilik va savdo-sotiq to‘g‘risida batafsil ma’lumotlardan iborat. Shuning uchun ham bu kitob fransuz va nemis tillariga ham tarjima qilingan edi. Muallif asarida o‘zbek xalqiga xos xususiyatlar haqida to‘xtalib, o‘zbeklarni «aql-idrokli, suhbati yoqimli va o‘tkir, qat’iyatli, matonatli, urf-odati oddiy, yolg‘on va aldovdan nafratlanuvchi, harbiy ishda hormay-tolmaydigan mard va jasur kishilar», deb ta’riflagan ham edi. 14 N. I. Muravyov o‘z fikrini davom ettirib, yana quyidagilarni qayd etgan 11 : «Xiva shahri keng maydonda bog‘-rog‘ bilan o‘ralgan. Atrofi esa devor bilan o‘ralgan hamda Amudaryodan suv quvuri o‘tkazilgan. Xiva aholisi o‘zining mashaqqatli mehnati bilan cho‘1-u biyobonni hosildor o‘lkaga aylantirgan. Atrof hammasi ekinzor maydon. Bug‘doyzor, sholipoya, uzumzorva shirin-shakar bog‘, Chorvachilik ham rivojlangan». 1842-yilda Xiva va Rossiya o‘rtasida «Majburiyatlar akti» shartnomasining imzolanishiga erishgan elchi G. Danilevskiy o‘zi bilan Xivaga kelgan tabiatshunos olim R. Baziner bilan birgalikda «Xiva va xonlikning boshqa shaharlari hamda qishloqlari, savdosotig‘i va sanoati» nomli asar yozib qoldirganlar. 1858-yilda Xiva va Buxoroga yuborilgan diplomatik missiya rahbari N.Ignatyev yozib qoldirgan esdaliklar ham Xiva tarixi bo‘yicha muhim manba hisoblanadi 12 . Taniqli sharqshunos olim N. Vasilevskiyning «O‘zbeklar Xorazmda», «Inoqlar hukmdorligi» va «Qo‘ng‘irot sulolasi» asarlari Xiva xonligining XVI asr va undan keyingi asrlar tarixiga bag‘ishlangan. Bundan tashqari, Xiva bilan Rossiyaning XVIII-XIX asrlardagi o‘zaro aloqalari yana bir sharqshunos olim S. Jukovskiyning «Rossiyaning keyingi 300 yilda Buxoro va Xiva bilan aloqasi» asarida o‘z ifodasini topgan.Yevropa sayyohlari va olimlari yozib qoldirgan manbalar. Yevropa mamlakatlari sayyohlari va olimlari yozib qoldirgan asarlar ichida ingliz savdo va diplomatiya vakili A. Jenkinsonning esdaliklari Xiva xonligining XVI asr tarixi haqida muhim ma’lumot beradi. Jenkinson esdaliklari, «Jenkinsonning Xiva va Buxoroga sayohati» deb nomlangan. Yevropa sayyohlari ichida taniqli venger sharqshunos olimi A. Vamberi yozib qoldirgan «O‘rta Osiyo bo‘ylab sayohat» deb ataluvchi asar Xiva tarixi bo‘yicha ham eng qimmatli manbalardan hisoblanadi. Uning esdaliklari o‘zbek tilida ham chop etilgan. 11 Сведения о Хивинском ханстве. Вы р. и з жур. “ Мануфактур и торговля ” . 1843. Хмыр. кол. Т. 9. С. 105, 129, 130, 149.” 12 O‘zbekistonning yangi tarixi. II-kitob.T.2000 15 O‘zbekiston olimlarining Xiva xonligi tarixiga oid asarlari o‘zbekiston olimlari ham Xiva xonligi tarixini o‘rganish ishiga katta hissa qo‘shganlar. Ular orasida akademik I. Mo‘minov boshchiligida yaratilgan «Xorazmning qadimgi davrdan hozirgi kungacha bo‘lgan tarixi» (1976-yil) alohida qimmatga ega. Xorazmning eng qadimgi davrlaridan to hozirgi kungacha, shu jumladan, XVI-XIX asrlar birinchi yarmi tarixi haqida Xiva, shahrining 2500 yilligi yubileyi munosabati bilan chop etilgan «Xiva ming gumbaz shahri» kitobi ham tarixiy faktlarga iuda boy asardir (1997-yil). Siz bu asar bilan tanishish imkoniga egasiz. Erinmay uni bir varaqlab chiqsangiz ayni muddao bo‘lur edi. 1962- yilda Xiva xonlari arxivi Toshkent shahriga olib kelingan va O‘zbekiston markaziy davlat arxivida saqlanmoqda. Muhammadrizo Ogahiyning tarixga oid Riyoz ud-davla» (1825-1842 yil voqealari), Zubdat ut-tavorix» (1843-1846 yil voqealari), «Jome’ ul-voqyeoti sultoniy» (1846-1855 yil voqealari), «Gulshani davlat» (1856-1865 yil voqealari), «Shohidi iqbol» (1866-1872 yil voqealari) asarlari xonlik tarixi bo‘yicha asosiy manbalardir. Munis va Ogahiyning tarixiy asarlarini o‘rganish va ommalashtirish borasida shu paytgacha talaygina ilmiy tadqiqot ishlari qilingan. O‘zbek tarixchilari bilan bir qatorda rus sharqshunoslari ham Munis va Ogahiy tarixiy asarlarini o‘rganib, o‘zlarining ijobiy fikrlarini bildirib o‘tganlar, shu o‘rinda V.V.Bartoldning fikrlarini keltirib o‘tish mumkin. V.V.Bartold Munis va Ogahiyning tarixiy asarlariga bunday baho beradi: «Munis va Ogahiy tomonidan yaratilgan adabiy va tarixiy asarlar qanchalik kamchilikka ega bo‘lmasin, tarixiy voqealarni bayon etish va ularda keltirilgan faktik materiallarning ko‘pligi jihatidan bizgacha yetib kelgan Qo‘qon va Buxoro xonliklari tarixi bo‘yicha yozilgan hamma asarlarni ancha orqada qoldiradi». Bu qimmatli qo‘lyozma manbalardan biri «Riyoz ud-davla» asari bo‘lib, u 1825 yildan 1842 yilgacha Xorazmda bo‘lgan voqealarni o‘z ichiga oladi. Bu asar Ogahiy tarafidan 1260-1844 yilda yozilgan. Ogahiy bu asarni yozishda o‘sha davr tarixchilarining an’anasiga muvofiq hamd va na’t bilan boshlaydi. Dastlab o‘z hayoti haqida qisqacha gapirib, Xiva xoni Olloqulixonga maqtovlar bag‘ishlaydi. 16 Undan so‘ng tarix ilmiga ta’rif berib, bu asarning yozilishiga sababchi bo‘lgan shaxslar haqida gapiradi. So‘ngra Olloqulixonning tug‘ilishidan boshlab, to vafotigacha Xorazmda bo‘lgan tarixiy voqealarni bayon etadi. Asar orqali Ogahiyning hayot yo‘li va ijodiy faoliyatini ham o‘rganish mumkin. Bu asarning bir necha nusxasi Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining Sankt-Peterburg bo‘limida, shuningdek bir necha nusxasi O‘zbekiston FA Sharqshunoslik institutining qo‘lyozmalar fondida saqlanmoqda. O‘zbekiston FA Sharqshunoslik instituti fondidagi 821/II raqamlik nusxa yaxshi saqlagan bo‘lib, nasta’liq xatida, qora siyoh bilan ko‘chirilgan. Matn 25 satrdan iborat. Boblar nomlari va ajratilgan so‘zlar qizil siyohda o‘sha davr ananasiga xos ravishda kitobat qilingan. Asar 1298/1880-81 yili ko‘chirilib, 117 varaqdan iborat, o‘lchovi 26,5x43,5 sm. Kotibi Mulla Muhammadrizo ibn Muhammadkarim devon. 5364/II raqamli mazkur asarning nusxasi ham yaxshi nasta’liq xatida ko‘chirilgan. Qora siyohda Qo‘qon qog‘oziga ko‘chirilgan, matni 25 satrdan iborat. Boblar nomi va ajratilgan so‘zlar qizil siyohda berilgan. Kotibi Mulla Muhammadrizo ibn Muhammadkarim devon. Biroq 345 varaqdan boshlab xat biroz o‘zgargan, bundan asarning davomini boshqa kotib ko‘chirgan degan xulosaga kelish mumkin. Qo‘lyozma Muhammad Rahimxon II Feruz buyrug‘iga ko‘ra 244 varaqda ko‘rsatilishicha 5 rajab 1321-1904 yil 27 sentyabrda ko‘chirilgan. Jami 120 varaqdan iborat. O‘lchovi 29,5x43,5 sm 13 . 1.3. XX asr boshlarigacha bo‘lgan davrda Xiva xonligida ijtimoiy iqtisodiy hayot Xiva xonligida chor Rossiyasi protektorati o‘rnatilagnidan keyin xalq xo‘jaligida ma’lum o‘zgarishlar bo‘ldi, lekin Turkiston o‘lkasidagiga va Buxoro amirligidagiga qaraganda bu yerda kapitalistik munosabatlar sekinlik bilan rivojlangan edi. 1873 yilda Chor Rossiyasining qo‘shinlari 13 O`zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T., “Universitet”, 1999 17 Xiva xonligini bo‘ysundirdi. 1873 yil 12 avgustda Rossiya bilan Xiva xonligi o‘rtasida sulh shartnomasi tuzildi. Xiva xonligi haqiqatda Rossiya imperiyasining vassali bo‘lib qoldi. Xonlik hududining Rossiyaga qo‘shilgan qismida 1873 yilda Amudaryo okrugi tashkil qilindi. U 1874 yilda Amudaryo bo‘limi deb o‘zgartirildi. Rossiya zabt etishidan avval xonlikka qarashli yerlarning kattaligi 130 590 kvadrat km edi. Protektorat o‘rnatilagnidan keyin 75 000 kvadrat km qismi (Amudaryo bo‘limi) Turkiston general-gubernatorligi qaramog‘iga o‘tdi. 19asrning 2-yarmida xonlikdagi aholining jami 500 ming kishiga yaqin bo‘lib, Amudaryo bo‘limining aholisi 205 ming kishi edi. Xiva xonligida turli xalqlar: o‘zbeklar, turkmanlar, qoraqalpoqlar, qozoqlar, eroniylar, arablar va boshqalar yashar edi. Son jihatdan o‘zbeklar ko‘pchilikni (64,7 foiz) tashkil qilgan. Xonlikda davlat tuzumining muhim tomoni shunda ediki, unda davlat apparati bir tizimga solinmagan edi va u maxsus idoralarga ajratilmagan edi. Uning yana bir muhim xususiyati shunda ediki, davlat apparatining yuqori va mahalliy organlaridagi amaldorlar xizmatlari uchun xonlik tomonidan maosh olmas edi. Xon xazinasi uchun to‘plangan soliqlardan tashqari aholidan yig‘ib olingan mablag‘lar bu amaldorlarning daromad manbai hisoblanar edi. 1873 yildan keyin xonlikda ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan aytarli siljish bo‘lmadi. Faqat rus kapitalining ta’siri ostida xalq xo‘jaligining ayrim tarmoqlari bir qadar rivojlandi. Aholining asosiy tirikchiligi dehqonchilik edi. Sug‘oriladigan yerlarning yarmidan ko‘pi xon va amaldorlar qo‘lida to‘plangan edi. Yirik yer egalari o‘z yerlarini kambag‘al dehqonlarga og‘ir shartlar bilan ijaraga berardilar. Xonlik dehqonchiligida donli ekinlardan bug‘doy, jo‘xori, sholi, mosh, tariq, arpa va boshqalar, moyli ekinlarodan kunjut, zig‘ir, texnika ekinlaridan ro‘yon va paxta, tamaki, sabzavot va poliz ekinlari yetishtirilar edi. 19-asr oxirida xonlikning jami ekin maydoni 2 005 520 desyatina bo‘lib, shundan sug‘oriladigan ekin yerlari 324 000 desyatina edi. Sug‘oriladigan ekin yerlarining 90 foizga yaqini xonlikning janubida edi. Xonlikning Xiva, Xonqa, Xazorasp, Yangi Urganch, Ambar Manoq, Ko‘xna Urganch, Toshovuz, Pitnak, 18 Ilyali, gurlan, Mang‘it, Porsu va boshqa rayonlaridan iborat janubiy qismi xonlikning eng unumdor qismi bo‘lib, davlatdagi barcha dehqonchilik mahsulotining 80 foizi shu yerlarda yetishtirilar edi. Xonlik aholisining 60 foizga yaqini shu janubiy hududda yashardi. Xonlikning janubiy qismida asosan don yetishtirilsada, paxtachilik, pillachilikva qorako‘lchilik ham kattagina o‘rin tutar edi. Xiva xonligida dehqonchilik Buxoroga qaraganda ko‘p darajada yuqori turgan. Qishloq xo‘jalik ekinlarini almashlab ekish usuli Xiva xonligida qadimdan ma’lum edi. Ammo dehqonchilik texnikasi juda qoloq bo‘lgan. Bu yerda asosan omoch, yog‘och mola, ketmon, belkurak bilan dehqonchilik qilingan. Xonlikdagi yerlarni sug‘orish uchun Amudaryodan suv olingan. Xonlikda Shohobod, Yormish, G‘azovot, Polvonyob, Qilich Niyozboy, Lovdon va boshqa kanallar qazilgan. Yerlarni sug‘orida chig‘irdan ham foydalanilgan. Xiva xonligidagi chor ma’murlari yangi kanallar qurishga va eskilarini yaxshilashga harakat qilganlar. Shu maqsadda 90-yillarda injener Gelman loyixasi asosida xonliknipng janubida yangi kanal qurila boshladi, u 100 ming desyatina yangi yerlarni sug‘orish imkonini berardi. Loyixa asosida 1894 yil boshlangan ishlar 1900 yilgacha davom etdi. Shu davr ichida mo‘ljallangan ishlarning faqat bir qismi bajarildi xolos. Mo‘ljaldagi 100 ming desyatina o‘rniga faqat 1065 desyatina yangi yerga suv chiqarildi xolos 14 . 19-asrning oxirida xonlik ekin maydonlarining 44,2 foiziga don ekinlari, 32 foiziga texnika ekinlari ekildi. Shu davrlardan e’tiboran paxtachilik tez rivojlana boshladi. Xonlikda paxtachilikka ixtisoslagan rayonlar vujudga kela boshladi. Tovar-pul munosabatlari rivojlanishi bilan xonlikda amalda bo‘lgan natura solig‘i dahyak o‘rniga pul bilan soliq olina boshladi. 19-asrning oxirlarida xonlikdagi ekin ekiladigan yerlarning yarmidan ko‘pi xon va uning amaldorlari qo‘lida edi. Xonlikdagi hunarmandlar va dehqonlar 14 Хива, или географическое и статистическое описание Хивинского ханства, состоящего тепер в войне с Россией, заимствованное из разных отечественных и иностранных писательей, с изображениями костюмов и вида города Хивы. М.: 1840. с. 79 19 nihoyatda og‘ir ahvolda qolgan edi. Aholining bu qatlami soliq va majburiyatlarning og‘irligidan azob chekardi. Ular ayrim hollarda soliqlarni to‘lashdan oshkora bosh tortardilar. 19-asrning oxirlarida katta yer egalari qo‘lida 1000 tanobdan 5000 tanobgacha yerlar bo‘lgan. XX asr boshlarida katta feodallar dehqonlarning yerlarini, chorvadorlarning yaylovlarini zo‘rlik bilan tortib ola boshlaydilar. Buning ustiga xon o‘z atrofiga sodiq kishilarni to‘plash uchun katta-katta yerlarni o‘z odamlariga in’om qilib, ularni soliqlardan ozod qila boshlaydi. 19- asrning 80-yillarida 1800 dan ortiq mulkdorlar soliqlardan ozod qilinganlik haqida yorliq olganlar. Bunday yorliqlarning ko‘pi sayyidlar, xo‘jalar va boshqalarga berildi. 19-asr oxirlarida 4 mingga yaqin ruhoniylar o‘lponlardan ozod qilindi. Ularning har birining yeri 10 tanobdan 400 tanobgacha borar edi. Bu shundan dalolat beradiki, protektorat amalda bo‘lgan davrda yerlar katta feodallar qo‘lida to‘plana borgan. Shu bilan birga yersiz dehqonlar soni tobora ko‘payib bordi. Xon va boshqa yer egalarining qo‘lida ko‘plab koranda dehqonlar ishlar edi. Manbalarga ko‘ra, 19-asr oxirida Xiva xonligida 25ga yaqin turli soliq va majburiyatlar bo‘lgan. Bu soliq va majburiyatlar xon va amaldorlarning istagi bilan joriy etilar edi. Soliq va majburiyatlarning ko‘pligidan ayrim paytlarda oddiy aholi xonlik tuzumiga qarshi qo‘zg‘olonlar ko‘tarib turgan. Bunday xalq chiqishlari xonnning jazo qo‘shinlari toimonidan bostirilardi 15 . Dehqonlarning o‘z yerlarini tashlab Amudaryo bo‘limi hududiga o‘tib ketishlari sodir bo‘lib turgan. Xiva xonligida natura xo‘jaligi ham birmuncha saqlanib qolgan edi. Xonlikda uy hunarmandchilik ishlab chiqarishi rivojlanib bordi. Deyarli har bir dehqon uyida hunarmandchilik ishlab chiqarishi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, bu qo‘shimcha daromad manbai bo‘lar edi. Masalan, dehqon xo‘jaliklari ip yigirish, to‘quvchilik, kiyim- kechak, poyafzal, gilam, sholcha, kigiz va boshqa narsalar tayyorlash bilan shug‘ullanardi. Bundan tashqari har bir qishloqlarda hunarmandlar – temirchilar, ko‘nchilar, bo‘zchilar, elakchilar, kulollar, yog‘och ustalari, 15 Сведения о Хивинском ханстве. Выр. из жур. “Мануфактур и торговля”. 1843. Хмыр. кол. T. 9 20 bo‘yoqchilar, juvozkash va boshqalar bor edi. Qishloq hunarmandlarining shahar hunarmandlaridan farqi shunda ediki, ular turli sexlarga uyushmagan bo‘lib, shahar hunarmandlariga qaraganda bozor bilan kam aloqada bo‘lganlar. Ya’ni ular asosan o‘zlari va qishlog‘i uchun mahsulot tayyorlaganlar. Metall ashyolar ishlaydigan katta ustaxonalar Xiva, Yangi Urganch, Chimboy, Xazorasp shaharlarida bor edi. Ular qishloq xo‘jalik asboblari ishlab chiqarganlar. Ko‘nchilik ustaxonalari Xiva, Xonqa, Yangi Urganch, Xo‘jayli va boshqa shaharlarda bor edi. Xiva shahridagi hunarmandlarning mahsulotlari ichki bozorlardagina sotilmay, qo‘shni davlatlar – Buxoro va boshqalarga ham chiqarilgan. Rossiya protektorati o‘rnatilganidan keyin tovar-pul munosabatlari va Rossiya bilan savdosotiqning rivojlanishi natijasida hunarmandchilikda keskin o‘zgarishlar yuz beradi. Rossiyadan gazlamalar, bo‘yoqlar va boshqa narsalar ko‘proq keltirila boshladi. Buning natijasida mahalliy hunarmandchilikning ba’zi bir turlari tanazzulga uchradi. Oddiy hunarmandlarning ahvoli tobora yomonlashib bordi. 19-asrning oxirida Xiva xonligining Rossiya bilan bo‘lgan tashqi savdosi ham o‘sib bordi. Xiva xonligidan Rossiyaga paxta, jun, qorako‘l, terilar, ipak, ko‘n, gilamlar, choponlar, guruch, baliq, quruq mevalar ko‘p miqdorda olib ketilar edi. Rossiyadan Xivaga asosan sanoat mollari – metal ashyolar (qozonlar, idishlar), gazlamalar, poyafzallar, tayyor kiyim-kechak, qand, choy va boshqa mahsulotlar olib kelingan. Buxorodan Xivaga tamaki, mayiz, oshlangan teri, shohi va ip gazlamalar, kalava ip, ko‘rpalar, temir, qog‘oz, ranglar va boshqa mollar olib kelib sotilgan. Afg‘oniston va Erondan pilla, qo‘y ichaklari, choy, qo‘rg‘oshin, mis va cho‘yan qozonlar keltirilgan. Ulgurji savdo asosan Yangi Urganch, Xiva, o‘jayli, Xonqa va boshqa shaharlarda bo‘lar edi 16 . Xiva savdogarlari ham o‘z mollarini Rossiyaning ichki shaharlariga olib borganlar. Masalan, 1880 yilda Xivaning katta savdogarlaridan 7 tasi xonlikdan 16 Данилевский Г.И. Описание Хивинского ханства. ЗИРГО, 1851. Кн.: 5 21 Rossiyaga 9900 pud paxta, 1210 pud chorva mahsulotlari va 240 pud hunarmandchilik mahsulotlarini olib borganlar. Rossiya bilan Xiva xonligi o‘rtasidagi savdo-sotiq, eksport-import ishlari XX asr boshlariga qadar Rossiyaning “Nobel”, “Moskva savdo sanoat jamiyati” firmalari va katta savdogarlardan Donov, aka-uka Maniulovlar, Sozonov, Novikov, Chernikov, aka-uka Safarovlar, Petrosov, Sarkisovlarning qo‘lida bo‘lgan. 19-asrning 90-yillarida Xiva xonligidan Rossiyaga chiqarilgan mahsulotlar o‘rta hisobda 278 166 pudni, Rossiyadan xonlikka keltirilgan mollar 238 800 pudni tashkil etdi. 19-asrning so‘nggi o‘n yilligida Rossiyadan 7 923 600 so‘mlik 230 905 pud miqdorida mol keltirilgan bo‘lsa, Xivadan Rossiyaga 3 924 600 so‘mlik 482 750 pud miqdorida mahsulot chiqarildi. Xonliklardagi sotsial-iqtisodiy va madaniy hayot masalasi juda murakkab bo‘lgan. Xiva xonligiga asos solgan paytda xonlik aholisi 900 ming kishini tashkil etgan. Aholining yarmi ko‘chmanchi edi.Xonlikdagi aholining 65 foizini o‘zbeklar, 26 foizini turkmanlar, qolgan qismini esa qoraqalpoqlar, qozoqlar va boshqalar tashkil qilgan. Xonlik hududida 20 dan ortiq o‘zbek qabilalari bo‘lib ular qiyot, qo‘ng‘irot, nukus, mang‘it, uyg‘ur, nayman, qipchoq va boshqa qabilalar edi. O‘zbeklar asosan o‘troq hayot kechirib, dehqonchilik bilan shug‘ullanganlar. Xiva xonligidagi aholi etnik va til jihatdan bir-biridan farq qiladigan quyidagi to‘rtta guruhga bo‘lingan bo‘lgan. 1. Til jihatdan turkiylashgan qadimgi Xorazmliklarning avlodlari, bular ko‘p chetdan turli sabablarga ko‘ra kelib qolgan guruhlarni o‘ziga singdirishga erishgan. Bularni kasbu-korlari dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq bo‘lgan. 2. Xonlikning g‘arb va janubiy tomonlarida turkman qabilalari joylashgan Ular o‘troq hayot kechirsalarda, asosan kasbi chorvachilik bo‘lib, ular yer- mulklaridan oladigan umumiy daromadning qismi miqdorda soliq to‘lashgan (xonga). Bundan tashqari ularning adoqli, xizr eli qabilalari xonni navkarlar bilan ta’min etib turgan. 3. Elbarsxon Xorazmga xon bo‘lib kelganda u bilan birga Dashtu qipchoqdan o‘zbeklar kelgan. Ular yarmi ko‘chmanchi hayot tarziga ega bo‘lib, 22 to‘rtta guruhga bo‘lingan: Qiyot-qo‘ng‘irot, Uyg‘un-nayman, Qongli-qipchoq hamda Nukuz-mang‘it. 4. Hukmron tabaqalar, ya’ni “oq suyaklar” bo‘lib, ularning qo‘lida juda katta boylik va qullar bo‘lgan (qullar bular asirga Eron va Rossiyadan tushgan odamlar). Xiva xonligida (XVI asr) boshqaruv tizimi juda murakkab bo‘lib, urug‘chilikka asoslangan byurokratik tizim mavjud edi. Xivada boshqa xonliklardan farqli o‘laroq inoq degan lavozim bo‘lib, bu lavozimni egallagan odam xondan keyingi odam hisoblanib, amir-ul-umaro, ya’ni hukmdorlar hukmdori deb atalardi. Xonlikda devonbegi ham bo‘lib, u xonning o‘zidan keyingi amaldor hisoblanardi. Yana qo‘shbegi degan lavozim bo‘lib, unga xonlikning janubiy qismidagi o‘troq aholi bo`ysunardi. Bu yerda xon, vazir va qushbegidan tashqari yana 5 kishidan iborat xon maslahatchilari (ular urug‘ boshliqlaridan tuzilardi) bo‘lgan har urug‘ boshliqlaridan (inoqlar va otaliqlar) 2 kishi davlat boshqaruviga kirgan. Xonlik boshqaruvida yasovullar shtati bo‘lgan. Yana yuzboshi, mingboshi kabi amaldorlar bo‘lgan. Yana joylardagi amaldorlar o‘zlarining quyi boshqaruv tizmlariga ega bo‘lib, o‘z yerlarini mustaqil boshqarishgan. Xonlik o‘z navbatida okruglarga bo‘lingan bo‘lib, ularni hokimlar va qozilar boshqargan. Xonlikda yashovchi turkman, qozoq va qoraqalpoqlar hokimlarga bo`sunmay, faqat o‘zlarining urug‘ boshliqlariga itoat qilganlar. Turkmanlarda ular bek hamda vakillar deyilsa, qoraqalpoq va qozoqlarda biy deb atalganlar. Xonlikda din ahllari: so‘filar, shayxlar katta hurmat e’tiborga ega bo‘lganlar 17 . Xonlikda XIX asr 1 yarmida ham feodal munosabatlarning rivojlanib borishiga qaramay, o‘tmish patriarxal hayot qoldiqlari saqlanib qolayotgan edi. Yer hamda suv xon, yirik feodallar qo‘lida edi. Ayrim feodallar qo‘li ostidagi yerlar 15 ming tanobni tashkil qilganda, oddiy jamoa a’zosi bo‘lgan dehqonning yeri 1-2 tanobdan oshmas edi 18 . 17 Ханыков Я.В. Пояснителная записка к карте Аралскаго Моря и Хивинскаго ханства, с их окрестностями. СПб., 1851 18 Хива, или географическое и статистическое описание Хивинского ханства, состоящего тепер в войне с Россией, заимствованное из разных отечественных и иностранных писательей, с изображениями костюмов и 23 Rus elchisi ((Moskva) Ivan Xoxlov ma’lumotiga ko‘ra XVII asrda xon qo‘shinlari soni 15 mingdan 30 minggacha bo‘lgan. Xonlik iqtisodini bu davrda og‘ir soliqlardan tushgan pullar tashkil qilgan. Iqtisodiy hayot xonlikda juda og‘ir bo‘lgan. Xiva xonligida yerning bir qismi hukmronlik qildayotgan sulola a’zolariga (to‘ralarga), shuningdek harbiy boshliqlarga (sarkardalarga) hamda vaqf yerlari sifatida masjid-madrasalarga berilgan. Bu yerlarda ishlovchi ijarachilar “bevatanlar”, “yarimchilar” deb atalganlar. Oddiy mehnatkash xonga “salgut” deb atalgan og‘ir yer solig‘ini to‘lagan. Yana “begar” deb atalgan majburiyat bo‘lib, bunga asosan har bir xonadondan bir kishi 12 kun davomida xonga ishlab bergan. Aholining dehqonchilik bilan shug‘ullanadigan qismi suvni yetishmasligidan azob chekkan. Boylarning yerlarida qullar ishlab zilgan. Shahardagi hayot bu davrda og‘ir bo‘lgan. Shahar aholisi hunarmandchilik, ayrimlari dehqonchilik bilan shug‘ullangan. Bug‘doy, arpa ekkan, qurt boqishgan. Savdo kam rivojlangan. Chunki qaroqchilar hujum qilib turgan. Savdoni og‘ir ahvolga tushishi shahar aholisi hayotini yomon ahvolga tushirib qo‘yganini 1558 yilda Xivani kuzatgan Jenkinson yozadi. 1573-1575 yilda Amudaryo o‘z izini o‘zgartiradi natijada eski izi atrofidagi joylashgan qishloq va shaharlarda hayot to‘xtaydi. Odamlar eski Urganchdan, yangi Urganch janubroqqa o‘tib yashaydigan bo‘ladi 19 . Amudaryo eski o‘zanini qurishi xonlik markazini Xivaga ko‘chishiga sabab bo‘ladi. Amudaryo o‘zanini o‘zgarishi mamlakat iqtisodiy hayotiga katta ta’sir qildi. Xonlik xazinasi bo‘shab, hatto amaldorlarga ham yillab oylik to‘lanmay qoldi. Shunga qaramay bu davrda yangi shaharlar qurishga e’tibor berildi. Natijada Xazorasp, Xonqa, Shohobod kabi shaharlar qurildi. Anushtegin davrida (1663- 1687) yangi Qiyot shahri tuzilib, Amudaryo eski o‘zani atrofida yashagan odamlar ko‘chirib o‘tkazildi. 1681 yilda yirik Shohobod kanali qurib ishga tushirildiki, uning xonlik iqtisodiy hayotida ahamiyati katta bo‘ldi. Lekin xonlikdagi iqtisodiy вида города Хивы. М.: 1840 19 F.Yusupov O‘qituvchi individual tayyorgarliklarini oshirishning pedogogik-psixologik jihatlari. Xalq ta’limi №5, 2005 yil 24 ahvol yana uzoq vaqtlargacha og‘irligicha qolgan edi 20 . Xonlikda arxitektura qurilishlariga ham katta e’tibor berilgan. M: bunga Anushaxon davrida Xivada qurilgan va saqlanib qolayotgan Arabshoh madrasasi (1616) qator machit va madrasalarni, jumladan ikki qavatli Sherg‘ozi madrasasini (1719) kiritish kiritish mumkin.Xonlikning Xiva, Urganch, Xazorasp, Xo‘jayli, Tashouz, Gurlan, Xonqa va boshqa shaharlarda hunamandchilik rivojlangan bo‘lib, ipakdan jundan ajoyib matolar, gilamlar ishlab chiqarilgan. Shuning uchun yuqoridagi shaharlarda savdo- sotiq gavjum bo‘lgan. Ayniqsa Afg‘oniston va Rossiya bilan savdo-sotiq yuqori bo‘lgan. Masalan faqat 1844 yilda Rossiyaga 137 ming so‘mlik turli tovar chiqarilgan. Rossiya esa Xivaga shu yili 276 ming so‘mlik tovar olib kelgan. Qishloq xo‘jaligida asosan qo‘l mehnatidan foydalanilgan. Mehnat qurollari qoloq bo‘lgan. Bu o‘z navbatida xonlikda iqtisodiy ahvolni yomonligiga sabab bo‘lgan Har uch xonlikda, jumladan Xiva xonligida ham o‘z puli bo‘lgan. Bu pullar oltin, kumush tangalar va mis puldan iborat bo‘lgan. XVIII asr boshlariga kelganda iqtisodiy tushkunlik vujudga keldi. Bunga sabab shu davrda o‘zbeklar bilan turkmanlar o‘rtasidagi to‘xtovsiz urushlar, Buxoro xonlarining Xiva xonlari ichki ishlariga aralashuvi, Qozoq qolmiqlarini to‘xtovsiz hujumlari, Eron shohi Nodirshohni Xorazmni 1740 yilda bosib olishi (Elbarsxon davrida) bo‘ldi. 20 O’zbekistonning yangi tarixi. II-kitob.T.2000 . Б .84 25 II BOB. XX ASR BOSHLARIDA XIVA XONLIGIDA SAN’AT VA MADANIYAT 2.1. XX asr boshlarida Xiva xonligida shaharlar hayoti uninng san’at va madaniyat rivojidagi o‘rni XVI asrda Xiva xonligi iqtisodiy inqirozga duchor bo‘ldi. Buning asosiy sabablaridan biri - Amudaryoning o‘z o‘zanini o‘zgartirib, 1573- yildan boshlab Kaspiy dengiziga oqmay qo‘yganligi bo‘ldi. Daryo 15 yil davomida Orol dengizi yo‘nalishiga burildiki, natijada eski o‘zan atrofidagi yerlar cho‘lga aylandi. Aholi esa xonlikning boshqa hududlariga ko‘chib o‘tishga majbur bo‘lgan. Bundan tashqari, Xiva xonligining XVI asrda ikki marta Buxoro xonligi tomonidan bosib olinishi, shuningdek, o‘zaro qabilaviy urushlar, og‘ir soliqlar hamda turli to‘lov va jarimalar mamlakat aholisini xonavayron qilgan. Bu hoi, o‘z navbatida, savdo- sotiqqa katta putur yetkazgan 21 . Xiva xonligida Xiva, Ko‘hna Urganch, Yangi Urganch, Vazir kabi o‘nlab shaharlar mavjud bo‘lgan. Ulardan eng qadimiysi Xiva shahri hisoblanadi. Xiva shahri milloddan avvalgi V asrda yuzaga kelganidan buyon uning tarixi butun Xorazm tarixi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib keldi. Xivaning mashhurligi u bunyod etilgan davrlaridanoq Sharq bilan G‘arbni bog‘lovchi savdo yo‘li o‘tganligi bilan izohlanadi. Xiva shahri XVI asr boshlaridan 1920-yil fevralgacha Xiva xonligining poytaxti bo‘lgan 22 . Ko‘hna Urganch Xonlikning yana bir shahri — Ko‘hna Urganch (Gurganch) shahridir. Qadimda bu shahar joylashgan hudud hozirgi Turkmaniston (Toshhovuz viloyati) tarkibidadir. Ko‘hna Urganchga asos solinganligiga 2000 yildan oshdi. Shahar muhim savdo karvoni yo‘llari kesishgan yerda joylashganligi uchun ham tez rivojlangan. Ko‘hna Urganch X - XI asrlarda Xorazm davlatining poytaxti edi. Bu shahar arab geograflari asarida Jurjoniya nomi bilan qayd etilgan. X asrning ikkinchi 21 Xorazm tarixi. Urganch . 2004. 22 Danilevskiy G.I. Opisaniye Xivinskogo xanstva. ZIRGO, 1851. Kn.: 5. 26 yarmida poytaxt Gurganchda mustaqil amirlik tuzilgan. 995- yilda Gurganch amiri Ma’mun ibn Muhammad poytaxti Kot shahri bo‘lgan xorazmshohlarni tor-mor etib, o‘zini Xorazmshoh deb e’lon qilgan. Shu tariqa Gurganch Xorazm davlatining yagona poytaxtiga aylangan. XI - XII asrlarda bu shaharda madaniyat, ilm-fan rivojlandi. Shahar mustahkam qal’a-devor bilan o‘rab olindi. 1221-yilda Chingizxon hujumi natijasida Ko‘hna Urganch shahri taqdiri nima bo‘lganligini eslang. 1646- yilda Abulg‘ozixon hozirgi Urganch shahriga asos soldi. Bunga yuqorida qayd etilgan Amudaryoning o‘z yo‘nalishini o‘zgar-tirib Orol dengizi tomon oqa boshlagani, buning oqibatida Gurganchning (Ko‘hna Urganch) suvsiz qolganligi sabab bo‘lgan edi. Shundan keyin qadimgi Gurganchning nomi Ko‘hna Urganch bo‘lib qoldi. Vazir Xorazmning shahar-qal’alaridan biri bo‘lgan. Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, shayboniylardan bo‘lgan Mustafoxon tomonidan XV asr o‘rtalarida asos solingan. XVI asrda shayboniylarning o‘zaro urashlari shaharni vayron bo‘lishiga olib kelgan. 1558-yilda Xivaga kelgan Antoniy Jenkinson bu haqda bunday deb yozgan edi: „Vazir shahri keyingi 7 yil mobaynida o‘zaro urushlar oqibatida to‘rt marta vayron bo‘ldi. Shuning uchun ham bu yerda savdogarlar juda kam, borlari ham nochor”. 1593-1598-yillarda esa Abdullaxon II harbiy yurishlari chog‘ida ham shahar yana vayron etildi. Abulg‘ozixon Yangi Urganchga asos solgach, Vazirning qolgan aholisini ham shu yerga ko‘chirgan. Shu tariqa shahar o‘z ahamiyatini butunlay yo‘qotgan. 1573-1575 yilda Amudaryo o‘z izini o‘zgartiradi natijada eski izi atrofidagi joylashgan qishloq va shaharlarda hayot to‘xtaydi. Odamlar eski Urganchdan, yangi Urganch janubroqqa o‘tib yashaydigan bo‘ladi. Amudaryo eski o‘zanini qurishi xonlik markazini Xivaga ko‘chishiga sabab bo‘ladi. Xonlikda arxitektura qurilishlariga ham katta e’tibor berilgan. M: bunga Anushaxon davrida Xivada qurilgan va saqlanib qolayotgan Arabshoh madrasasi (1616) qator machit va madrasalarni, jumladan ikki qavatli Sherg‘ozi madrasasini (1719) kiritish kiritish mumkin. Xonlikning Xiva, Urganch, Xazorasp, Xo‘jayli, 27 Tashouz, Gurlan, Xonqa va boshqa shaharlarda hunamandchilik rivojlangan bo‘lib, ipakdan jundan ajoyib matolar, gilamlar ishlab chiqarilgan. Shuning uchun yuqoridagi shaharlarda savdo-sotiq gavjum bo‘lgan. XVIII asr oxiriga kelib shaharlar hayotida uzoq davom etgan tushkunlik holati barham topdi. XVIII asrning ikkinchi yarmi - XIX asr boshlarida katta ko‘lamdagi sug‘orish inshootlarining tiklanishi hamda yangilarining bunyod etilishi ishlab chiqaruvchi kuchlarning o‘sishiga asos bo‘ldi. Bu hodisa, o‘z navbatida, shaharlarda hunarmandchilik, ichki va tashqi savdoning o‘sishiga sabab bo‘ldi. Biroq bu o‘sishni Yevropa davlatlari iqtisodiyoti taraqqiyot bilan aslo tenglashtirib bo‘lmas edi. Bu davr - g‘arbiy Yevropa davlatlari hayotida tub sifat o‘zgarishlar davom etayotgan davr edi. Chunonchi, Buyuk Britaniyada boshlangan sanoat to‘ntarishi Yevropaning boshqa ilg‘or davlatlariga ham yoyilgan, XIX asr o‘rtalariga kelganda esa u nihoyasiga yetayotgan edi. Binobarin, Yevropa davlatlarida kapitalistik munosabatlar gurkirab rivojlanayotgan edi. O‘rta Osiyo xonliklarida, jumladan, Xiva xonligi jamiyati hayotida hamon o‘rta asr yer egaligi munosabatlari hukmron edi. Xiva — muzey-shahar, lekin Rim shahri kabi aholi yashaydigan shahardir. Sharqning ko‘pgina shaharlari kabi Xiva Amudaryoning quyi oqimida joylashgan Xeyvak nomli suv havzasi yonida barpo etilgan bo‘lib, Xorazm vohasining sug‘oriladigan yerlarida rivojlanib kelgan. Arxeologik tadqiqoitlarning ko‘rsatishicha, shahar kamida 2500 yoshga kirgan 23 . Bularning hammasi YUNESKO tashkilotiga Xivani qo‘riqxona ahamiyatidagi shahar deb e’lon qilishga, shaharning ichki qismi bo‘lgan Ichan-qal’ani esa jahon ahamiyatidagi tarixiy yodgorlik deb e’tirof etishga asos bergan. «Avesto» kitobi Xorazm to‘g‘risida tarixiy ma’lumotlar beradi. «Tarixning otasi» deb sanalgan Gerodot Xorazm va xorazmliklar to‘g‘risida gapirib o‘tgan edi. Beruniy esa Xorazmdagi qadimiy dehqonchilik to‘g‘risida hikoya qilgan. Xiva — tarixiy qurilish, butunligicha bino va inshootlar, aslida ochiq havodagi butun bir shahar amalda tarixiy holida saqlanib qolgan dunyoning bir nechtagina shaharlaridan biridir. XVIII asr oxiri — XIX asr o‘rtasidagi Xiva 23 Sa’diyev A. Maktabda tarix o‘qitish metodikasi. – Toshkent. "O‘qituvchi", 1988 28 shahrining monumental inshootlari go‘yoki qaytadan barpo etilgan shaharni hosil qilgan bo‘lib, u bizni bor-yo‘g‘i ikki-uch avlod ustalarning hayoti davomida qurilishi tezligi bilan hayratda qoldiradi. Lekin boshqa sharoitlarda halokatli bo‘ladigan holatlar – kichik yer bo‘laklaridagi tasodifiy qurilishlar, o‘ta siqiq sharoitlar va yer kamligi bu yerda me’morchilik inshootlarining benihoya go‘zalligi, nafisligi va turli-tumanligiga sabab bo‘ldi. Xivaning eng ko‘p va siqiq holda inshootlar qurilgan qismi bo‘lgan aynan shu Ichan-qal’a taqdir taqozosi bilan me’morchilik muzeyiga aylandi, uning yodgorliklarida bizga xalq ustalarining eng go‘zal asarlari namoyon bo‘ladi. Ichan qal’a — O‘rta Osiyodagi yirik va noyob me’moriy yodgorlik. Xivaning ichki qal’a (Shahriston) qismi. Ichan qal’a shaharning Dishan qal’a (tashqi qal’a) qismidan devor bilan ajratilgan. U Xiva raboti (Dishan qal’a)dan baland qo‘rg‘ontepaga o‘xshab ko‘rinadi. Ichan qal’aga 4 darvoza (Bog‘cha darvoza, Polvon darvoza, Tosh darvoza, Ota darvoza)dan kirilgan. Xorazm xalq me’morligining ajoyib obidalari: madrasa, masjid, saroy va minoralar, asosan, Ichan qal’ada joylashgan. Undagi me’moriy yodgorliklarning yaratilish tarixi, asosan, 4 davrga taalluqli: birinchisi Xorazmning qadimgi davridan to mo‘g‘ullar istilosi davriga qadar, bu davrdan Ko‘hna arkning g‘arbiy devori, qal’a devorining shimoliy-sharqiy burchagidagi qadimgi davrga mansub burj va qal’a devori qoldiqlari saqlanib qolgan 24 . Ikkinchisi Xorazmning 1220 yildagi mug‘ullar istilosidan keyin tiklanish davri. Bu davrda Sayid Alovuddin maqbarasi va boshqa mahobatli binolar qurilgan. Uchinchi davri XVI- XVII-asrlarga to‘g‘ri keladi. Shu paytda (Abulg‘ozixon va Asfandiyorxon hukmronlik davri) Ichan qal’ada Anushaxon hammomi (1657), peshayvonli Oq masjid (1675), Xujamberdibek madrasasi (1688) kabilar bunyod etildi, Ko‘hna ark istehkomlari mustahkamlandi, ko‘rinishxona (xonning qabulxonasi) qurildi (1686 — 1688). Buxoro bilan Eron o‘rtasida Xiva xonligi 24 Ogahiy asarlarining tavsifi (katalog). – T., 1986. 29 uchun boshlangan urush natijasida (XVIII-asrning 1-yarmi) Ichan qal’a va, umuman, Xiva shahri qattiq shikastlandi (Xiva bir qancha vaqt Eronga tobe viloyat bo‘lib turdi) 25 . To‘rtinchi davri XVIII- XX-asrlarni o‘z ichiga oladi. Bu davrda O‘rta Osiyo mahalliy me’morligi an’analari asosida masjid, madrasa, tim va toqilar qurildi. Ota darvozadan Polvon darvozagacha katta yo‘l o‘tkazildi. XVIII-asr oxirida Juma masjid qayta qurildi va uning yonida baland minora qad kutardi. Ichan qal’aning xaroba devorlari tiklandi, bir qancha imoratlar ta’mir qilindi. 1840- 1842 yillarda ikki qavatli (Qutlug‘ Murod) Inoq madrasasiga qaratib tim va toqilar qurildi. Muhammad Raximxon (1806-25), Olloqulixon (1825-1842), Muhammad Aminxon (1845-1855) hukmronligi davrida Ichan qal’ada qurilish avj oldi. Muhtasham saroy, madrasa, maqbaralar barpo etildi. Ko‘hna arkdagi saroy qurilishi tugallandi. Yangi va karta Tosh hovli saroyi qurildi. Polvon darvozaga yaqin qo‘rg‘on devorining bir qismi buzilib, o‘rniga Olloqulixon karvon saroyi, madrasasi va timi qurildi, xalq ijodining ajoyib namunasi Pahlavon Mahmud maqbarasi qad ko‘tardi. Arab Muhammadxon va Musa To‘ra madrasalari ham shu davrda yaratildi. Muhammad Aminxon Ichan qal’aning g‘arbiy qismiga — Ko‘hna ark yoniga Kalta minor nomi bilan mashhur bo‘lgan minora qurdirdi. Bu minora garchi bitkazilmay qolgan bo‘lsa-da, Ichan qal’a mujassamotida katta o‘rin tutadi. Madrasalardan eng yirigi — Muhammad Aminxon madrasasidir. Uning o‘ziga xos xususiyatlari – ikkitalik hujralardir. Old devorlarning naqshli bezatilishida rangli g‘ishtin termalarning qatlamlari hamda o‘simlik tusidagi naqshlar bo‘lgan mayolika bilan qoplangan bezaklar kiritilgan. Eshiklar va panjaralar ajoyib o‘yma naqshlar bilan bezatilgan. O‘rta asrlar shaharlarini tashqi devorlar va minoralarsiz, shahar ichidagi ark qal’asisiz tasavvur qilish qiyin. Xiva shahri ham shunday. Ichan-qal`a avvaldan uni himoya qiladigan ulkan qal’a devorlari bilan o‘ralgan edi. XIX asr o‘rtasida esa Xivaning atrofida o‘nta darvozasi bo‘lgan yangi qal’a devorlari bunyod etilgan. Shundan e’tiboran 25 O’zbekistonning yangi tarixi. II-kitob.T.2000 30 shaharning ushbu kattaroq xalqasi Dishan-qal’a, yoki «tashqi qal’a» deb nomlanadigan bo‘ldi. Xivaning ma’naviy hayotida muqaddas joylar — mozorlar va maqbaralar alohida o‘rin tutgan. Ayniqsa e’tiborli sajdagohlardan biri – kasbi ko‘nchi bo‘lgan, jismi pahlavon, ruhi faylasuf, ko‘ngli shoir bo‘lgan Pahlavon Mahmud ismli ulug‘vor zotning maqbara majmuasidir. Vafot etganidan keyin xalq uni pir – Xiva shahrining muborak homiysi sifatida e’tirof etgan. Asta-sekin Pahlavon Mahmudning go‘ri atrofida xonlar urug‘iga daxldor kishilarning go‘rlari joylashgan mozor yuzaga keldi, keyin esa maqbaraga tegishli inshootlarning yirik majmuasi barpo etildi, ular yozgi va qish mavsumidagi masjidlarni, ma’rakalar uchun mo‘ljallangan inshootni va Qur’on o‘qish xonalarini o‘z ichiga oladi 26 . XVIII asr oxiriga kelib shaharlar hayotida uzoq davom etgan tushkunlik holati barham topdi 27 . XVIII asrning ikkinchi yarmi — XIX asr boshlarida katta ko‘lamdagi sug‘orish inshootlarining tiklanishi hamda yangilarining bunyod etilishi ishlab chiqaravchi kuchlarhing o‘sishiga asos bo‘ldi. Bu hodisa, o‘z navbatida, shaharlarda hunarmandchilik, ichki va tashqi savdoning o‘sishiga sabab bo‘ldi. Biroq bu o‘sishni Yevropa davlatlari iqtisodiyoti taraqqiyoti bilan aslo tenglashtirib bo‘hnas edi. Bu davr — G‘arbiy Yevropa davlatlari hayotida tub sifat o‘zgarishlar davom etayotgan davr edi. Chunonchi, Buyuk Britaniyada boshlangan sanoat to‘ntarishi Yevropaning boshqa ilg‘or davlatlariga ham yoyilgan, XIX asr o‘rtalariga kelganda esa u nihoyasiga yetayotgan edi. Binobarin, Yevropa davlatlarida kapitalistik munosabatlar gurkirab rivojlanayotgan edi. O‘rta Osiyo xonliklarida, jumladan, Xiva xonligi jamiyati hayotida hamon o‘rta asr yer egaligi munosabatlari hukmron edi. Me’morchilik XVIII asr oxirida Muhammad Amin hukmronligi davridan boshlab birmuncha siyosiy barqarorlik o‘rnatildi. Bu omil Xiva shahrining holatiga ijobiy ta’sir 26 O’zbekistonning yangi tarixi. II-kitob.T.2000 27 O’zbekiston adabiyoti va san’ati». 1990 yil 10 avgust. 31 ko‘rsatdi. Chunonchi, 1782- yilga kelib Xiva shahrida qayta tiklash ishlari tugallandi. Qayta tiklash ishlaridan tashqari yangi me’moriy obidalar ham qurildi. Masalan, 1765- yilda Sherg‘ozixon va Muhammad Amin madrasalari bunyod etildi 28 . XIX asr boshlarida Xiva xonligi poytaxti yirik qurilish maydoniga aylandi. Xon farmoyishi bilan karvonsaroy, usti yopiq bozor va ular oralig‘ida 1834- yilda Olloqulixon madrasasi qurilishi tugallandi. 1842- yilda Muhammad Yoqub mehtar rahbarligida Xiva atrofida 6 km uzunlikdagi mustahkam shahar-qal’a devori va uning darvozasi qurib tugallandi. Natijada, xonning shahar tashqarisidagi 2 saroyi ham shahar ichiga kirdi. O‘sha paytdan boshlab shahar hududining bu qismi Dishan qal’a — Tashqi shahar (qal’a) deb nomlana boshlangan. Xivaning kichik xalqali qal’a-devori bilan o‘ralgan qismi Ichan qal’a — Ichki shahar (qal’a) deb atalgan. 2.2. XX asr boshlarida Xiva xonligida an’anaviy san’at turlari va ularning shakllanishi XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Xiva xonligida madaniy hayot gullab yashnadi. Bu avvalo Xiva xonligini 1860-1910 yillarda boshqargan ilm-fan va madaniyat homiysi bo‘lgan, Muhammad Raximxon Soniy – Firuz faoliyati bilan bog‘liq. Bu paytda nafaqat ma’naviy madaniyat bilan bog‘liq ilmlar; adabiyot, tarih musiqa ilmi ravnaq topdi. Balki bu paytda xalq amaliy san’ati – hunarmandchilikning har xil turlari yanada rivojlandi. Bu san’at namunalarida ko‘plab yangi yutuqlarga erishildi. Ularni yasash noyob san’at darajasiga ko‘tarildi. Bu holat Xorazm me’morchilik san’atiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Bu jarayonga Xorazm vohasiga shiddat bilan kirib kelgan Yevropa (rus) madaniyati ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda edi 29 . 28 Abulg’ozi Bahodirxon. Shajarayi tarokima. – Toshkent: Cho’lpon, 1995. 29 Sa’diyev A. Maktabda tarix o`qitish metodikasi. – Toshkent. "ituvchi", 1988. 32 Xiva xonligi tarixiy manbalarida hunarmandchilikning 27 sohasi qayd etilgan. Amalda esa, ular bundan-da ko‘p bo‘lgan. Hunarmand malakali usta bo‘lishi uchun ko‘p yil mashaqqatli mehnat qilgan. Odatda, usta o‘z kasbini to‘ng‘ich o‘g‘liga o‘rgatgan. Ayrim hollarda, ishda qo‘shimcha kishining mehnati talab qilinsa, chetdan ham shogirdlar qabul qilingan. Shogirdga kasb o‘rgatish shartlari va muddatlari yozma shartnomada rasmiylashtirilgan. Shogird hunarmand ustadan oq fotiha olib, o‘zining alohida ustaxonasini ochishdan avval hunarmand ustalar oldida o‘z mahoratini namoyish etishi kerak bo‘lgan. Sinovdan o‘tgan shogird shu tariqa ustaxona ochishga ruxsat olardi. Hunarmandlar o‘z uyushmalariga ega edilar. Bu uyushmalar hunarmandlarning faoliyatini tartibga solib turardi. Shu yo‘l bilan ularning manfaatini himoya ham qilardi. Uyushma boshlig‘i xonning xazina siyosatini o‘tkazuvchi shaxs ham hisoblanardi. Xiva ustalarining juda oz qismi xususiy ustaxona — do‘koniga ega edi. Hunarmand o‘z uyida ham do‘kon ochishi mumkin edi. Ko‘pchilik hunarmandlar xonga va boshqa boylarga tegishli do‘konlarni ijaraga olib mehnat qilishardi. Ayrim hunarmandlar buyurtma asosida ham ishlardi. XIX asr oxirida Muhammad Raximxon Soniy hukmronligi davridan boshlab birmuncha siyosiy barqarorlik o‘rnatildi. Bu omil Xiva shahrida san’at va madaniyatning rivoji va shahar hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Chunonchi, 1852- yilga kelib Xiva shahrida qayta tiklash ishlari tugallangan bo‘lsa, XX asr boshlarida u yangicha an’analar bilan boyidi. Qayta tiklash ishlaridan tashqari yangi me’moriy obidalar ham qurildi. Masalan, 1865-yilda Sherg‘ozixon va Muhammad Amin madrasalari bunyod etildi. XIX asr boshlarida Xiva xonligi poytaxti yirik qurilish maydoniga aylandi. Xon farmoyishi bilan karvonsaroy, usti yopiq bozor va ular oralig‘ida 1834-yilda Olloqulixon madrasasi qurilishi tugallandi. 1842-yilda Muhammad Yoqub mehtar rahbarligida Xiva atrofida 6 km uzunlikdagi mustahkam shahar-qal’a devori va uning darvozasi qurib tugallandi. Natijada, xonning shahar tashqarisidagi 2 saroyi ham shahar ichiga kirdi. o‘sha 33 paytdan boshlab shahar hududining bu qismi Dishan qal’a - Tashqi shahar (qal’a) deb nomlana boshlangan 30 . Xivaning kichik xalqali qal’a devori bilan o‘ralgan qismi Ichan qal’a - Ichki shahar (qal’a) deb atalgan. Xivada XIX asr birinchi yarmiga kelganda jami 2 xon saroyi, 17 masjid, 22 madrasa mavjud bo‘lgan. Ichan qal’a bobolarimizdan qolgan o‘rta Osiyodagi yirik va noyob me’moriy yodgorlikdir. U ming gumbaz shahri nomi bilan mashhur. Ichan qal’a Xiva shahrining ichki qal’a (Shahriston) qismidir. XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida ham avvalgi asrlarda mavjud bo‘lgan hunarmandchilikning har xil turlari yanada rivojlandi. An’anaga ko‘ra, shaharning ma’naviy markazi uning katta, yoki juma masjidi sanalar edi. Masjidni rejalashtirish zamirida X—XII asrlarda yaratilgan konstruktsiyalar yotgan, deb hisoblashadi. Ichan-qal’adagi Juma masjidi ham XVIII asrinng oxirida qayta qurilgan, lekin u Sharqning klassik inshootlarining qator xususiyatlarini o‘zida saqlab qolgan. Xiva me’morlari O‘rta Osiyoda qadimdan qo‘llanib kelgan uslub — inshootlarni ro‘parama-ro‘para qurish uslubi (V«qushV»)dan foydalanishgan. Masalan, Olloqulixon madrasasi bilan Kutlug‘ Murod Inoq madrasasi, Sherg‘ozixon madarasasi bilan Pahlavon Mahmud maqbarasi shu uslubda qurilgan. Ichan qal’a me’morligining Yana bir o‘ziga xos xususiyati binolarning alohida ansambl holida qurilganligi. Bu o‘ziga xos bir qavatli binoning old kirish portallari, gumbazlari va dumaloq arkalari yo‘q, u eramizning X- XVII asrlarida yaratilgan 213 dona yog‘och naqshinkor ustunlarga tayanadigan yassi tomli ulkan zaldir. Ularning o‘lchamlari, shakllari va bezaklari turlicha bo‘lib, aynan ular masjidning yuksak badiiy qiymatini namoyon etadi. Olimlarning fikricha, ushbu xususiyatlaring barchasi bu masjidni Arabistondagi qadimiy masjidlarga yaqinlashtiradi. Me’morchilikning yuksalishi kulolchilikda ham o‘z ifodasini topdi. Kulollar faqat alohida-alohida buyumlar tayyorlabgina qolmasdan, bir necha yuzlab lagan, 30 Abulg’ozi Bahodirxon. Shajarayi tarokima. – Toshkent: Cho’lpon, 1995. 34 tovoq va kosalardan iborat butun bir to‘y marosimini o‘tkazishga yetadigan to‘y majmualarini ham tayyorlaganlar 31 . Alohida tantanalar uchun maxsus to‘y va podshoyi tovoqlar ham tayyorlangan.XIX asrning oxirlariga oid manbalarda Xivada zaigarlik hunari mahorati yetakchi hunarlar qatorida tilga olib o‘tilgan. Xivaning bosh taqinchog‘i - jig‘a o‘rta Osiyoning boshqa mintaqalariga ham keng tarqalgan. Isirg‘alar feruza va marjonlar, bilaguzuklar esa toshlar bilan bezatilgan. Bilaguzuklar har birining og‘irligi 300 grammgacha bo‘lgan. XX asr boshlarida Xorazm amaliy san’ati ravojida gilamdo‘zlik sohasi ham alohida o‘rin tutadi. Xiva gilamlari to‘qilishi va naqshinkorligiga ko‘ra Eron va Buxoro gilamlaridan ancha farq qilgan. Bunda gilamlarning ikki qatlik tizimdan tuzilganligi va jimjimador bezaklarning o‘ta yorqinligi alohida ahamiyatga ega. Hozirgi davrda ham gilam ustida ishlayotgan rassomlar XX asrning birinchi yarmida yuksak darajada bolgan Xorazm amaliy bezagi va sanatining urf analariga tayanadilar. XIX asr oxirlarida Xivada matoga gul bosish sarfati o‘zining kulrang uyg‘unligi va mayda gullari bilan o‘rta Osiyoning boshqa gul bosish markazlaridan farq qilib turadi. Xiva shahrida hunarmandchilikning yog‘och o‘ymakorligi, badiiy to‘qimachilik, gilamchilik, kashtachilik, naqqoshlik kabi o‘nlab turlari ham mavjud bo‘lgan. XIX asrda Xiva yog‘och o‘ymakorligi maktabi xonlikda oldingi o‘rinda turadi. U o‘z badiiy yuksakligi bilan ajralib turardi. Bu o‘rinda Olloqulixon saroyidagi Toshhovli ayvon ustunlari majmuyi o‘zining ko‘rkamligi bilan ajralib turadi. Xivada qo‘lyozma kitob san’atining tarixi ham chuqur ildizga ega. Jumladan XVI asrda Xiva xonlari saroy kutubxonalarida xattotlik, husnixat maktabi shakllandi. Mashhur xattot Hamadoniy 1556-yilda Eshmuhammadxonga „Shohnoma”ni miniaturalar uchun ochiq joy qoldirib ko‘chirib berd 32 i. 31 O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T. 1. – T.: O’zbekiston, 1996. 32 Ogahiy asarlarining tavsifi (katalog). – T., 1986. 35 XVII - XVIII asrlarda Xivada Muhammad Yusuf Rojiy, Bobojon Sanoiy, Muhammad Rizo Oxund kabi qator usta xattotlar yashab, mehnat qilganlar. Ular she’riy asarlar, tarjima va tarixiy kitoblarni ko‘chirganlar. Har bir kitobni bezashda bir necha soha ustalari ishtirok etganlar. Bular — qog‘oz qirquvchi, kotib-xattot, muzahhib, lavvoh, lavha chizuvchilar, miniaturachi rassom va sahhoflar edilar. Xiva qo‘lyozmalarida Buxoro qo‘lyozmasidan farqli o‘laroq, mundarija manzarali qilib bezatilmagan. XX asr boshlarida Xivada qo‘lyozma kitob san’atining toshbosma usuli ham rivoj topdi. Uning ixtirochisi Otajon Abdalov edi. XIX asr o‘rtalarida o‘ymakori eshik va ustunlar ustasi Polvon Abdusattor o‘g‘lining nomi ayniqsa shuhrat qozondi. Xiva shahri ayni paytda XX asr boshlarigacha xonlikda yagona shoyi to‘qish markazi bo‘lib qoldi. XX asr boshlarida bunyod etilgan Nurillaboy masjidi va Bobooxun madrasalari qurilishidagi o‘ziga xos uslublar bu paytda Yevropa tipiga xos ko‘rinishlarning ham kirib kelganligidan dalolat beradi. Bu paytda Xiva amaliy bezak san’atidagi jimjimador nozik bezaklar qo‘llanishi davom etsada, endi kungarodor peshtoqlarga naqsh berish kamayadi. Biroq, imoratlardagi ayvonli ko‘rinish saqlanib qolaveradi. Bu holat Xorazm vohasining tabiiy sharoiti bilan ham bog‘liq 33 . Shunday qilib, XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Xiva xonligida avvalgi asrlarda mavjud bo‘lgan xalq amaliy san’ati – hunarmandchilikning har xil turlari yanada rivojlandi. Bu san’at namunalarida ko‘plab innovasiyalarni kuzatish mumkin. Bu holat Xorazm vohasiga shiddat bilan kirib kelgan Yevropa (rus) madaniyatining ta’sirida edi. 33 Sa’diyev A. Maktabda tarix o`qitish metodikasi. – Toshkent. "ituvchi", 1988. 36 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Xiva xonligi Markaziy Osiyodagi tarixiy davlatlardan biri sifatida o‘zining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti bilan ajralib turadi. Bu xonlikning rivojlanish jarayoni, uning iqtisodiy tuzilmasi, ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi aloqalar va tashqi savdo munosabatlari o‘z vaqtida keng miqyosda tadqiq etilgan bo‘lsa-da, ularning tafsilotlarini o‘rganish zamonamizning dolzarb masalalariga javob berishda katta ahamiyatga ega. Tadqiqotimizda Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasini chuqur o‘rganish orqali uning tarixiy ahamiyatini yoritishga harakat qildik. Tadqiqotning asosiy maqsadi Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy tizimini, uning tashqi va ichki aloqalarini tahlil qilish, hamda bu tizimning davlat siyosati va jamiyat hayotiga ta’sirini o‘rganish edi. Ushbu xulosada tadqiqotning asosiy natijalari va xulosa qilishga asos bo‘lgan tahlillarni keltirib o‘tamiz. Xiva xonligi ijtimoiy jihatdan ancha murakkab tizimga ega bo‘lgan. Aholi bir nechta tabaqaga bo‘lingan edi. Eng yuqori tabaqa xon va uning qarindoshlari, saroy ahlidan iborat edi. Buning ortidan o‘rta qatlamlar – savdogarlar, hunarmandlar, boshqaruv organlari vakillari keladi. Kam ta’minlangan qatlamlar orasida dehqonlar va qullar, shuningdek, ijtimoiy-siyosiy jihatdan marginal qatlamlarni tashkil etgan guruhlar mavjud edi. Bu tabaqalarning har biri o‘ziga xos iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarni bajarib, davlatning barqarorligiga hissa qo‘shgan. Dehqonlar agrar sohada faoliyat yuritib, yerdan foydalanish, sug‘orish tizimlarini rivojlantirish va mehnatni taqsimlashda muhim rol o‘ynagan. Xiva xonligida sug‘orish tizimi juda rivojlangan bo‘lib, dehqonchilik iqtisodiyotining asosini tashkil etgan. Bu jarayonning samaradorligi yirik shaharlar va savdo markazlarining rivojlanishiga zamin yaratgan. Hunarmandchilik va savdo esa Xiva xonligining iqtisodiy hayotida alohida o‘rin tutgan. Hunarmandlar uy-ro‘zg‘or buyumlari, kiyim-kechak, asbob-anjomlar ishlab chiqarish, shuningdek, saroylar va madaniy meroslar uchun ishlanadigan mahsulotlarni tayyorlashda faol ishtirok etgan. Savdogarlar esa o‘z navbatida Xiva 37 xonligini boshqa davlatlar bilan bog‘lagan. Ular hududdagi asosiy iqtisodiy faoliyatlarni boshqarib, tashqi savdoni rivojlantirishda muhim rol o‘ynagan. Xiva xonligi iqtisodiyoti dehqonchilikka asoslangan bo‘lib, yirik o‘simliklar, paxta, tariq, mevalar va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarilgan. Xiva xonligining sug‘orish tizimi va tabiiy resurslari yordamida dehqonchilik samarali tarzda rivojlangan. Bu holat esa qishloq joylarida kuchli iqtisodiy tizimning shakllanishiga olib kelgan. Xiva xonligi, shuningdek, yirik savdo yo‘llarining kesiq nuqtasida joylashgan edi. Bu savdo yo‘llari Xiva xonligini Markaziy Osiyo va boshqa mintaqalar bilan bog‘lab, unga katta iqtisodiy foyda keltirgan. Xiva shahri asosan Toshkent, Buxoro, Samarqand kabi yirik shaharlar bilan aloqada bo‘lib, uning iqtisodiyoti butun hududning rivojlanishiga turtki bo‘lgan. Boshqa davlatlar bilan savdo aloqalari, ayniqsa, Rossiya, Eron, Hindiston va Xitoy bilan savdo munosabatlari Xiva xonligining iqtisodiy jihatdan yanada kuchayishiga imkon yaratgan. Bundan tashqari, Xiva xonligining iqtisodiy siyosati ham salmoqli ahamiyatga ega bo‘lgan. Xonlikning soliqqa tortish tizimi, asosan, dehqonlar va savdogarlarga yuklanib, mamlakatda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan edi. Xiva xonligi davlat byudjeti, asosan, yirik savdo va soliqlardan kelib tushgan mablag‘lar orqali shakllangan. Xiva xonligining iqtisodiy siyosati nafaqat ichki rivojlanish uchun, balki tashqi aloqalar uchun ham muhim ahamiyatga ega edi. Rossiya imperiyasining Xiva xonligiga ta’siri o‘rganilgan davrda katta ahamiyatga ega bo‘lib, Rossiya bilan diplomatik aloqalar savdo va iqtisodiy aloqalar orqali amalga oshirilgan. Biroq, Xiva xonligida iqtisodiy inqiroz va ichki ziddiyatlar ham yuzaga kelgan. Xonlikning ayrim siyosiy qarorlaridan kelib chiqadigan salbiy oqibatlar va ichki ijtimoiy tartibsizliklar iqtisodiy inqirozga olib kelgan. Xiva xonligining iqtisodiy siyosatiga ta’sir qilgan boshqa muhim omil Rossiya imperiyasining iqtisodiy ta’siri va hududdagi siyosiy holat bo‘ldi. Xiva xonligidagi iqtisodiy inqirozning sabablari ko‘plab omillarga bog‘liq edi. Ichki siyosiy qarorlar, ijtimoiy ziddiyatlar va tashqi iqtisodiy bosimlar Xiva 38 xonligining iqtisodiy barqarorligini buzgan. Rossiya imperiyasining Xiva xonligiga bosim o‘tkazishi va xonlikning o‘z iqtisodiy siyosatini yuritishga qodir emasligi inqirozning asosiy sabablaridan biri bo‘ldi. Xiva xonligi ijtimoiy-iqtisodiy tizimi o‘zining murakkab tuzilishi, iqtisodiy siyosatining o‘ziga xosligi va tashqi aloqalari bilan ajralib turadi. Tadqiqot natijalari Xiva xonligining tarixiy rivojlanishida iqtisodiy va ijtimoiy omillarni chuqurroq tahlil qilish imkonini berdi. Ushbu tadqiqot, Xiva xonligining ijtimoiy- iqtisodiy tizimi va davlat siyosatining ahamiyatini yanada kengroq tushunishga yordam beradi va tarixshunoslikda yangi ilmiy yondashuvlarning rivojlanishiga hissa qo‘shadi. 39 FOYDALANGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T. 1. – T.: O‘zbekiston, 1996. 2. Abulg‘ozi Bahodirxon. Shajarayi tarokima. – Toshkent: Cho‘lpon, 1995. 3. Matyakubova M. Xiva xonligi tarixi manbalari (Muhammadrizo Ogahiyning tarixiy asarlarini kodikologik xususiyatlari). Urganch, 2006. 4. Riyoz ud-davla. // Qo‘lyozma. O‘zFA ShI. – № 5364/11. SVR, VII. – № 5022. 5. Ogahiy. Zubdat ut-tavorix. // Qo‘lyozma. O‘zFA ShI. – № 821/II. SVR, VII. – № № 5023,5024. 6. Ogahiy asarlarining tavsifi (katalog). – T., 1986. 7. Sagdullayev A.O‘zbekiston tarixi, T., 1999. 8. Xorazm tarixi. Urganch . 2004. 9. O‘zbekistonning yangi tarixi. II-kitob.T.2000 10. O`zbekiston tarixi (qisqacha ma`lumotnoma) T.”Sharq”, 2000. 11. O`zbekiston tarixi (1-qism), T.”Universitet”, 1997. 12. O`zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T., “Universitet”, 1999. 13. Хива, или географическое и статистическое описание Хивинского ханства, состоящего тепер в войне с Россией, заимствованное из разных отечественных и иностранных писательей, с изображениями костюмов и вида города Хивы. М.: 1840. с. 79. 14. Сведения о Хивинском ханстве. Выр. из жур. “Мануфактур и торговля”. 1843. Хмыр. кол. T. 9. 15. Данилевский Г.И. Описание Хивинского ханства. ЗИРГО, 1851. Кн.: 5. 16. Ханыков Я.В. Пояснителная записка к карте Аралскаго Моря и Хивинскаго ханства, с их окрестностями. СПб., 1851 40 17. Хива, или географическое и статистическое описание Хивинского ханства, состоящего тепер в войне с Россией, заимствованное из разных отечественных и иностранных писательей, с изображениями костюмов и вида города Хивы. М.: 1840. 18. Tolstov S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. - T., «Fan», 1964. 19. O‘zbekiston adabiyoti va san’ati». 1990 yil 10 avgust. 20. F.Yusupov O‘qituvchi individual tayyorgarliklarini oshirishning pedogogik-psixologik jihatlari. Xalq ta’limi №5, 2005 yil 21. Yusupov R.K. Tarixni o‘qitish uslubi. Samarqand Universitet. 2001 yil 22. Tayloqov N. Xalq ta’limiga Zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy qilish ta’lim sifatini oshirishning omili sifatida. Xalq ta’limi. 2005 yil № 5 soni 23. Tolipov Y. Usmonboyeva M. “Pedagogik texnologiyaning tadqiqiy asoslari”. T.,”Fan”. 2006. 24. Sa’diyev A. Maktabda tarix o‘qitish metodikasi. – Toshkent. "O‘qituvchi", 1988. Internet saytlar: 25. www.ziyouz.net sayti 26. www.ziyocom.uz sayti 27. www.history.ru sayti 28. www.uz sayti 29. www.wikepediya.com sayti 41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. XX ASR BOSHLARIGACHA BO‘LGAN DAVRDA XIVA XONLIGIDA IJTIMOIY IQTISODIY VA MADANIY HAYOT

1.1. Xiva xonligining siyosiy tarixi va uning madaniy hayotga ta’siri

1.2. Xiva xonligi tarixi bo‘yicha manbalar

1.3. XX asr boshlarigacha bo‘lgan davrda Xiva xonligida ijtimoiy iqtisodiy hayot

II BOB. XX ASR BOSHLARIDA XIVA XONLIGIDA SAN’AT VA MADANIYAT

2.1. XX asr boshlarida Xiva xonligida shaharlar hayoti uninng san’at va madaniyat rivojidagi o‘rni

2.2. XX asr boshlarida Xiva xonligida an’anaviy san’at turlari va ularning shakllanishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить