Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 50.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligida qo‘ng‘irotlar inoqligi

Купить
MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………. 3 І ВОВ. XIVA XONLIGINIG TASHKIL TOPISHI VA QO'NG'IROTLAR DAVRI……………………………………………………………………...……...5 1.1.Xiva xonligining tashkil topishi……...………………………………………...5 1.2.Xiva xonligida qo'ng'irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi………… 13 II BOB. XIVA XONLIGIDA INOQLAR VA QO'NG'IROTLAR HUKMRONLIGI. 5QO'NG'IROTLAR HUKMRONLIGI DAVRIDA ICHKI VA TASHQI SIYOSATI.......……………………………………………....……17 2.1.Xiva xonligining ajralib chiqishi. Inoqlar va qo'ng'irotlar hukmronligi............17 2.2. Qo'ng'irotlar hukmronligi davrida Xiva xonligining ichki va tashqi siyosati...24 XULOSA.... ………………………………………………………………………30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI. …………… 1 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Vatanimiz tarixini kelajak avlodga har tomonlama va chuqur o'rgatishning eng qulay vositasi ta'lim tizimida o qitilayotgan "O'zbekiston tarixi" fani hisoblanadi. Shu bois ham,ʻ O'zbekiston tarixining eng qadimgi davrlaridan bugungi kunga qadar bo'lgan davri bo'yicha davlat talablari, o'quv dasturlari, qo'llanma va darsliklar yaratilganligi shubhasiz, ahamiyatli holdir. Shu bilan bir qatorda, Shuni alohida qayd etish lozimki, keyingi yillarda xalqimiz boy tarixiy o'tmishini manbalarga tayangan holda chuqur va har tomonlama o'rganish borasida salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. O'tmish tariximizning nihoyatda boyligi bu kabi faoliyatimizning yanada kuchayishiga turtki, desak xato bo'lmaydi. Mamlakatimiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning qator nutq va chiqishlari, jumladan, 2018-yil 15-iyun kuni O'zbekiston Islom sivilizatsiyasi markazi quriladigan hududga tashrif buyurib, uning poydevoriga tamal toshi qo'yilganda so'zlagan nutqida ham "Bizning mamlakatimizdagidek bu tarix, bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda yo'q, bu merosni chuqur o'rganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz kerak"ligi alohida ta'kidlangan edi 1 . XX asr o'zbek xalqi tarixida ro'y bergan eng muhim voqelik, shubhasiz, davlat mustaqilligiga erishish bo'ldi. Istiqlol sharofati bilan xalqning asriy orzusi ushalib, mustaqillik tufayli o'z e'tiqodi, urf-odatlari, qadriyatlari o'z o'rniga qaytdi. Respublika taraqqiyotining o'zbek xalqiga xos bo'lgan xususiyat va an'analarini hisobga olgan holda o'z rivojlanish yo'lini tanlashi, boy madaniyati va ma'naviyatini e'zozlash, xalq istiqboliga qaratilgan milliy istiqlol mafkurasini targ'ib etish, Vatan tarixini xolisona o'rganish va tadqiq etishni hayotiy zaruriyat darajasiga ko'tardi. O'z oldiga huquqiy demokratik davlat qurishni maqsad qilib 1 Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2018-yil 15-iyun kuni O'zbekiston Islom sivilizatsiyasi markazi quriladigan hududga tashrif buyurib, uning poydevoriga tamal toshi qo'yilganda so'zlagan nutqi. 2 olgan O'zbekistonning XXI asrdagi istiqbol siyosati bu jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir. Zero mazkur jamiyatni barpo etishda, davlat boshqaruvini to'g'ri, izchil yo'lga qo'yishda davlatchiligimizni tarixiy nuqtai-nazardan boshqaruvini o'rganish va boy tarixiy tajribadan foydalanish amaliyotga tadbiq etish muhim ahamiyatga ega. Mavzuning o'rganilganlik darajasi. Ushbu mavzu mustaqillik davrida bir qator o'zbek olimlari tomonidan o'rganilgan. Xususan, bu borada N.Polvonov va O.Qo'shjonov 2 , S.Hasanov 3 , A.Abdurasulov 4 , D.Bobojonov va M.Abdurasulov 5 , Q.Munirov 6 , X. Ziyoev 7 , Maxmudov. M 8 , Bayoniy. M 9 , kabilarning asarlari alohida ahamiyatga ega. O.Qo shjonovva N.Polvonovning - Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiyʻ jarayonlar va harakatlar asarida, asosan, Xiva xonligidagi jadid harakatiga, uning asosida tashkil topgan ta'lim tizimiga qaratiladi. S.Hasanovning - Xorazm ma'naviyati darg'alari nomli asarida esa Xorazmda etishib chiqqan allomalar va ularning fan sohasiga qanday yangiliklar qo'shganligi keltirib o'tiladi. A.Abdurasulovning Xiva asarida Xiva xonligidagi ichki siyosat masalalari, jumladan, madrasalar qatori, ulardagi ta'lim tizimi, adabiy muhit yoritib berilgan. Xususan, ta'lim tizimiga oid quyidagi ma'lumotni uchratishimiz mumkin: Xivadagi rus-tuzem maktabiniig asosiy maqsadi mahalliy millat bolalariga rus tilini o'rgatib, mahalliy tarjimonlar tayyorlashdan iborat edi. Chunki hali xonlikda rus tilida ish yuritish, kelgan maktublarni o'qish va tarjima qilish, nomalar bitish sohasida qiyinchiliklar tug'ilayotgan edi. Holbuki, Petro Aleksandrovsk (hozirgi To'rtko'l) shahrida ochilgan rus-tuzem maktabini bu davrda bir qancha xivalik yoshlar, jumladan, Asfandiyor to'ra, Muhammad Aminaddin Muhammad hoji Aminaddin o'g'li 1892-1897-yillarda Fransiyaning Tuluza shahridan suvxo'jaligi kollejida ta'lim olgan zamonaviy ma'lumotli birinchi o'zbek irrigatori edi. Yana shu kitobda quyidagi xabar keladi: Feruz farmoniga muvofiq 1904 - 2 Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 3 Hasanov S. Xorazm ma'naviyati darg'alari. -T.: 2001. 4 Abdurasulov A. Xiva.-T.: 1997. 5 Bobojonov D., Abdurasulov M. Firdavsmonand shahar.- Xiva, 2008. 6 Munirov Q. Xorazmda tarixnavislik.-T.: 2002. 7 Azamat Ziyo «O'zbek davlatchiligi tarixi T. «Sharq» 2000 y. 122 bet. 8 Mahmudov M. Xorazm: tarix, odamlar, voqealar. Urganch, 2004. 139 bet. 9 Bayoniy M.Y. Shajarayi Xorazmshohiy // -Meros to'plamida, 246-bet. 3 yilning 10-noyabrda Urganchda birinchi yangi usul maktabi ochildi. Unda Husayin Qo'shaev degan Turkiyadan kelgan o'qituvchi yoshlarga ta'lim-tarbiya bera boshladi. Mahalliy xalq vakillarining mazkur maktabga qiziqishi ortib, dekabr oyiga kelib, bu maktab o'quvchilarining 45 tasi mahalliy millat farzandlari edilar. Husayin Qo'shaev 1906-1907-o'quv yilida xonlikdagi ilg'or ma'rifatparvar kishilarning, eng avvalo, ota-onalarning orzu istaklarini hisobga olib, Urganchda qizlar maktabi tashkil etdi. Bu muhim voqeadan xursand bo'lgan Feruz Urganchga borib, mazkur maktab ishi bilan tanishdi va Husayin Qo'shaevning boshlagan foydali tadbiri uchun uni qo'llab-quvvatlab, boshoyoq sarpo kiygizdi va xazina hisobidan maktabga yordam berib turishga qaror qildi. Q. Munirovning - Xorazmda tarixnavislik asarida Xiva xonligidagi faqat tarixiy asarlarga e'tiborini qaratadi. Muallif xonlikda tarix maktabiga xon Abulg'ozi asos solganini ham eslatib o'tadi. Kurs ishi mavzusining obekti. Ushbu kurs ishining obekti Xiva xonligi qo'g'irotlar inoqlar davrini tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Ushbu kurs ishining predmeti Xiva xonliginig tashkil topishi va qo'ng'irotlar davrini, Xiva xonligida Inoqlar va qo'ng'irotlar hukmronligi. Qo'ng'irotlar hukmronligi davrida ichki va tashqi siyosatini ochib berishdan iborat etib belgilandi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishida qo'yilgan maqsad va vazifalarga erishish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: • Xiva xonligining tashkil topishini to'laroq yoritish va o rganish.ʻ • Xiva xonligida qo'ng'irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelish ahamiyatini batafsil yoritish. • Xiva xonligining ajralib chiqishi. Inoqlar va qo'ng'irotlar hukmronligini o'rganish. • Qo'ng'irotlar hukmronligi davrida Xiva xonligining ichki va tashqi siyosatini tahlil qilish va o'rganish. Kurs ishi tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta reja, xulosa, ʻ foydalanilgan adabiyotlarqismlaridan iborat. 4 I BOB. XIVA XONLIGINIG TASHKIL TOPISHI VA QO'NG'IROTLAR DAVRI 1.1.Xiva xonligining tashkil topishi Markaziy Osiyo ayniqsa o zbek xalqi tarixida - xonliklar davri alohida o'rinʻ tutadi. Ko'p ming yillik o'zbek xalqi tarixida bu davr o'zining muddati bilangina emas, balki, shu davrda xalqimizning ijtimoiy-siyosiy hayotida yuz bergan juda katta voqealar bilan ham ajralib turadi. Temur vafotidan so'ng Temuriy shahzodalar o'rtasida boshlanib ketgan to'xtovsiz urushlar sohibqiron ne mashaqqatlar bilan bunyod etgan qudratli davlatni parchalanib ketishiga sabab bo'ldi. Asta-sekin bu qudratli davlat tarkibidan qator davlatlar va mulklar ajralib chiqib ketdi. Xorazmdan Astrobodgacha keng hududda joylashgan turkmanlar birinchilardan bo'lib temuriylar davlatidan ajralib chiqdilar. Xuddi shu vaqtda Farg'ona vodiysi ham ajralib mustaqil bo'lib oldi. Shuningdek, Hisor va Badaxshon ham mustaqil davlatga aylandi. Natijada O'rta Osiyodagina emas balki, Xuroson va Eron hududlarida ham temuriylar davlati yiqilgan edi. Temuriylar davrida buyuk Temur davlatining bunday parchalanib ketishi G'arbda Qora dengiz qirg'oqlaridan boshlanib, Sharqda Irtish daryosi va Balxash ko'liga qadar, janubda esa Sirdaryoning quyi oqimlarigacha cho'zilgan. Qipchoq dashtlarida yashovchi O'zbeklar deb atalmish turkiy tilda so'zlashuvchi ko'chmanchilarni Movaraunnahr erlariga hujum qilib uni zabt etishlari uchun qulay sharoit yaratib berdi. O'z vaqtida mug'ullar istilosi ostida qolgan hududi zabt etilib, Jo ji ulusiga ʻ kiritilgan Dashti Qipchoq aholisi Jo'ji o'limidan keyin uning o'g'illaridan biri Shaybonquli ostida o'zining mustaqil ulusini tashkil etish uchun kurash olib boradi. Natijada Yoyiq daryosining Sharqidan Sirdaryo buylarigacha bo'lgan erlarda bunday ulus bapro etiladi. XV asrda ana shu Shaybon boshchiligidagi ulusda yashagan ko'chmanchilar o'zbek nomi bilan atalganlar 10 . XVI asr Xiva tarixchisi Abdulg'oziyning yozishicha (1603-1664) asosan 10 Azamat Ziyo «O'zbek davlatchiligi tarixi T. «Sharq» 2000 y. 122 bet. 5 chorvachilik va ko'chmanchilik bilan shug'ullanuvchi o'zbeklarning ko'pchiligi yozni Yoyiq daryosining yuqori oqimida, qishni esa Sirdaryoning quyi oqimida o'tkazadilar. Bu erda o'zbeklardan tashqari qipchoqlar qo'ng'irotlar uyshun, nayman va boshqa qabilalar ham yashagan bo'lib, ular o'sha o'zbeklar tarkibiga kirar edi. XV-asrning 20-yillariga kelib Dashti Qipchoq urug'lari ichida Shayboniylar urug'i (o'zbeklar) oldinga chiqdi. Bu urug'ning eng ko'ga ko'ringan vakili, ko'chmanchi o'zbeklar davlatining asoschisi Abdulxayrxon bo lib, u o'zidan oldinʻ bu erda hukmronlik qilgan Baroqxondan farqli o'laroq, taxtni o'zgalar yordamida emas, balki bir qator o'zbek qabilalari, chunonchi Nayman, Qo'ng'irot, Qiyot, Durman, Uyg'ur, Uyshun va boshqa qabilalarning yordamida egalladi. U juda qisqa vaqt ichida yirik davlatni vujudga keltirdi va bu davlatni uning o'zi 1428- yildan 1468-yilgacha boshqardi. Biz yuqorida ta'kidlaganimizdek, Abdulhayrhon boshliq o'zbeklar asosan ko'chmanchi xalq bo lib chorvachilik bilan shug'ullanganlar. Shu bois ularga ʻ chorvachilik mahsulotlarini hunarmandchilik va qishloq xo jaligi mahsulotlariga ʻ almashadigan xalqlar va hududlar kerak edi. Bundan tashqari bu davrga kelganda ko'chmanchi o'zbeklarning katta qismi feodal munosabatlarining rivojlanishi natijasida o'z o'tloq va podalaridan ajragan bo'lib, ularning o'troq hayot kechirishi uchun Movaraunnahr erlari kerak edi. Shu va boshqa bir qator sabablarga ko'ra hali Abdulxayrxon davridanoq o'zbeklar Sirdaryoning quyi oqimidagi Sig'noq, Oqqo'rg'on, Suzoq, Uzgan va boshqa erlarga hujum qilib, u erlarni bosib oldi. Ko'chmanchi o zbeklar tomonidan Movaraunnahr hududlarini egallash ʻ uchun kurash Abdulxayrxonning nabirasi Muhammad Shohbaht Shayboniy davrida (1451- 1510) kuchaydi. XV asrning ikkinchi yarmida Movaraunnahrdagi o'zaro kurashlar bilan band bo'lgan temuriylarning asosiy raqibi shimoldagi mo'g'ullar edi. Ularning Movaraunnahr yerlariga to'xtovsiz talonchilik hujumlaridan bezor bo'lgan temuriy shahzodalar mo'g'ullarga qarshi kurashda Shayboniyxondan foydalanish maqsadida bilan ittifoq tuzdilar. Biroq Shayboniyxon bu ittifoqqa tez-tez xiyonat 6 qilib, goh temuriylar, goh mo'g'ullar tomonida turib harakat qilar edi. Shayboniyxon bobosi Abdulxayrxon Dashti Qipchoqda tashkil etgan davlatni bir tomonlama kuchaytirib, o'z oldiga hali o'sha bobosi rejalashtirgan Movaraunnahr erlarini bosib olish ishini hal etishni maqsad qilib qo'ydi va uni amalga oshirishga kirishdi. Bu ishga kirishar ekan, Shayboniyxon eng avvalo 1480 yilda Qozoq xoni Burunduqxonga katta zarba berdi. Shundan so'ng Shayboniyxon 1488-1500-yillar ichida O'tror, Yassi, Sig noq, Shahrisabz. Turkiston shaharlariniʼ egallaydi. Shundan so'ng Temuriylar poytaxti Samarqandni egallashni o'z oldiga maqsad qilib qo'ydi. Shayboniyxon 1499-yilda dastlab Samarqandni qamal qilganda bu erda Sulton Ahmad Mirzoning o'g'illaridan biri, Sulton Ali Mirzo hukmronlik qilardi. Uning qobiliyatsiz, har tomonlama ojizligidan xabar topgan Shayboniyxon Samarqand shahriga kirmay Shahrisabz va Qarshi shaharlarini talab Qipchoq dashtiga qaytib ketadi. Ozroq vaqt o'tgach Shayboniyxon Toshkent hokimi Mahmudxondan ozroq yordam olib, Samarqandga yangidan hujum boshlaydi. Xuddi shu payt Buxoro hokimi Muhammad-Boqi tarxon qo shinlari Samarqand ʻ hukmdori Sulton Ali Mirzoga yordamga kelayotganligini haqida Shayboniyxon xabar topadi. Shundan so'ng u Samarqand qamalini to'xtatib, asosiy kuchlarini Buxoro qo shinlariga qarshi qaratadi natijada Dabusiya qal'asida (hozigi ʻ Ziyovuddin stansiyasi yaqinida) bo'lgan jangda (1500) Shayboniyxon qo'shinlari g'alaba qozonadilar. Shundan so'ng Shayboniyxon Buxoroga tomon shiddat bilan harakat qiladi va shaharni uch kun qamaldan so'ng qo'lga kiritadi. Shayboniyxon tomonidan Buxoroni qo'lga kiritilgani haqidagi xabar Samarqandning hukmron doiralari orasida sarosima keltirib chiqaradi Samarqand hukmdori Sulton Ali Mirzodan norozi bo lgan amirlarning bir guruhi Andijonda hukmronlik qilayotgan ʻ temuriy Bobur ixtiyoriga, ikkinchi guruhi, Sulton Ali Mirzoning Toshkentda hukmronlik qilayotgan akasi Uvays Mirzo yoniga ravona bo'ldilar. Voqealar rivojini sinchiklab kuzatib turgan Samarqand hokimi Sulton Ali Mirzo bu vaziyatda Shayboniyxon bilan muzokaralar olib borishni lozim topib, bir guruh 7 o'ziga yaqin kishilar bilan uning huzuriga tashrif buyuradi 11 . Shu tariqa Shayboniyxon 1500 yilda jangsiz Samarqandni birinchi marta egallaydi. Sulton Ali Mirzoni qatl etib, shaharni ayovsiz tarzda talaydi.. Biroq, Samarqand ruhoniylarining ko'zga ko ringan namoyondalaridan biri xo jaʻ ʻ Abdulmakarim yordamida Bobur tez orada Samarqandni egallab, shayboniylarning shaharda qoldirilgan qo'shinlarini va ularni tarafdorlarini qirib tashlaydi. Shundan so'ng Bobur Shayboniyxon qo shinlarini ta'qib etishga kirishadi. Lekin 1501-yil ʻ aprelida Zarafshon daryosi bo'yida Sariko'l degan dashtdagi jangda talofat ko'rib Samarqandga chekinadi. Bu erda 4 oy qamalda bo'lib, oxiri 1501-yilning ikkinchi yarmida Samarqandni tashlab chiqadi va Toshkent hokimi Mahmudxon huzuriga ketadi. Shayboniyxon ikkinchi marta Samarqandni qo'lga kiritib, uni ayovsiz taladi. Shayboniyxon Samarqandni qo'lga kiritgach, 1503 yilda Sirdaryoning yuqori qismiga qarab yurish qildi. Bu erda (Toshkent hokimi) Mahmudxon, Bobir boshliq birlashgan kuchlarga duch keldi. Arxiyon yonidagi shiddatli jangda ular ustidan g'alabaga erishib. Toshkent, Shoxruhiya, Farg'ona shaharlarini qo'lga kiritdi(1504). Shayboniyxon 1505-yilda Xorazmni, Movaraunnahrning asosiy shaharlarini egallagach, Xurosonni va unga qarashli erlarni bosib olishni maqsad qildi. Xuroson sultoni Husayn Boyqaro (Sulton Husayn) (1489-1506) o'zining to'ng'ich o'g'li Balx hokimi Badiuzzamon bilan birga Shayboniyxonga qarshi kurashmoqchi bo'ladi. Lekin bu ko'zlangan natijani bermaydi. Muhammad Shayboniyxon Hirotga qarshi yurish arafasida Husayn Boyqaroning ikki o'g'li Badiuzzamon bilan Muzaffar Mirzo o'rtasida taxt kurashi boshlanadi. Natijada Hirot taxtiga ular bir vaqtda podsho bo'lib ko'tariladilar. Bu Shayboniyxonga qo'l keladi. Shayboniyxon qo shinlari 1504-yilda Xisravshoh hukmronlik qilgan ʻ Qunduz shahrini egalladi. 1507-yilda esa Shayboniyxon Xuroson poytaxti Hirotni egalladi, so'ngra Astrabodni egalladi. Taxt talashgan aka-uka temuriylar esa biri G'arbga, biri Sharqqa qochdi. Qisqa vaqt ichida Shayboniyxon Temuriylar erlari bo lgan Buxoro, Samarqand, Balh Mahshad, Nishopur, Kaba shaharlarini egalladi. ʻ U Sirdaryodan Afg'onistongacha bo'lgan erlarning hukmdori bo'lib oldi. Faqatgina 11 Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 8 Sirdaryo bo'yidagi erlar Toshkent hukmronligida bo'lsada, bular ham Shayboniyxonga yarim qaram edi. Xullas Shayboniyxon 8 yil ichida Timuriylar davlati hududlarini butunlay istilo qildi. Shayboniyxonning birin-ketin bergan harbiy zarbalari tufayli Temuriylar davlatining qulashiga olib kelgan asosiy sabablar haqida ham alohida to'xtalib o'tish zarur bo'ladi. Bu haqda gapirar ekanmiz, avvalo Shayboniyxon hujumi arafasida o'lkadagi ijtimoiy-iqtisodiy ahvolni yomonligi, mehnatkash xalq ommasining qashshoq hayoti ko'chmanchi o'zbeklar-g'alabasining asosiy omillarida biri bo'lganligini ko'rsatib o'tish zarurdir 12 . Ahvol shunga borib etgan ediki, Farg'onadek eri serunum, dehqoni mirishkor yurtda o'zbeklar hujumi kunlarida 3-4 ming askarni boqish uchun mablag' yo'q edi. Temuriylar o'sha davrdagi og'ir iqtisodiy ahvolini ular saroyida xizmat qilgan o'z davrining zabardast shoirlaridan biri Binoiy shunday hikoya bilan ifodalaydi: "Na egulik g'allam bor va ne kiyimga g'amlangan baxmalim bor. Eyadigani, kiyadigani bo'lmagan kishi ilm va hunarga qanday urina olsin." Ana shunday og'ir iqtisodiy ahvol sabab mamlakatda ko'p ruhoniylar va ziyolilar SHayboniyxon tarafiga o'tib ketgan edilar. Tinib-tinchimagan Shayboniyxon 1508-1509 yillarda qozoq erlari ustiga yurish qildi va erlarni egalladi. Natijada Shayboniyxon bir tomondan Kaspiy dengizi qirg oqlaridan Xitoygacha, ikkinchi tomondan Sirdaryo qirg'oqlaridanʻ Markaziy Afg'onistongacha cho'zilgan erga ega bo'lgan yirik feodal davlatga ega bo'ldi 13 . Bu bilan ham kifoyalanmagan Shayboniyxon 1510-yildan boshlab qolgan Xuroson erlarini bosib olishga kirishdi. Xuddi shu vaqtda. Ya'ni XV asrning oxirlarida Erondagi o zaro feodal urushlar natijasida xokimiyat tepasiga safafiylar ʻ sulolasining ko'zga ko'ringan vakili Ismoil Safaviy kelgan edi. Ismoil Safaviy Xurosonni Shayboniyxondan tortib olmoqchi bo'ldi. SHayboniyxon bunga ko'nmadi. Natijada Ismoil Safaviy Shayboniyxonga qarshi qo'shin tortdi va 1510- 12 Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 13 Azamat Ziyo «O'zbek davlatchiligi tarixi T. «Sharq» 2000 y. 122 bet. 9 yil dekabrda Marv yonidagi jangda Shayboniyxonning 17 minglik armiyasi qirib tashlandi. Shayboniy asirga olinib kallasi kesildi va uni kallasidan shox Ismoil sharob ichadigan idish yasatdi. Ismoil Safaviy butun Xurosonga ega bo libʻ chegaralari Ozarbayjondan Bog'dodgacha cho'zilgan Eron davlati xududlarini yanada kengaytirdi. Shayboniyxon o'ldirilgach, Xorazm xam Eron shoxi Ismoil qo'li ostiga o'tadi va Xorazmda Eronlik "qizilboshlar" hukmronligi boshlandi. Xorazmda 1511-yilda Eronlik "qizilboshlarga" qarshi fitna uyushtirildi. O'z vaqtida Abdulxayrxonga qarshi chiqqan Xorazmdagi o'zbek urug'lari o'sha Qipchoq Dashtida Shayboniylar bilan yonma-yon yashagan va ular bilan nodo'stona munosabatda bo'lgan Berka sultonning ikki o'g'li Elbarsxon bilan Bilbarsxonni Xiva taxtiga yashirincha taklif qiladilar. Aka-ukalar bu takliflarga ko'ra Xivaga keladilar. Xiva xalqi "qizilboshlarni" g'darib Elbarsxonni xon etib ko'tardilar. Bu voqea 1511-yilda sodir bo'ladi. Xonlik tasarrufiga Xorazm-Amudaryo etaklaridagi qadimiy dehqonchilik vohasi, Mang itqishloqning Abulxon tog'lari Mashhadi Mirsiyon va O'zboy ʻ atrofidagi hududlar kirgan. Elbarsxon tez orada Xorazm erlarini shimoliy Xurosonning kattagina erlari, Amudaryoning o'ng sohilidagi erlar va Turkistonning janubiy erlarigacha bo'lgan erlar hisobiga kengaytirildi. Va ana shu hududda Xiva xonligiga asos soldi. Xonlikning poytaxti dastlab Vazir shahri, keyin Ko'hna Urganch va Xiva bo lgan". Biroq, 1511-yilda Elbarsni Xiva xonligiga asos solgan ʻ bo'lsada, uning o'zining davridayoq xonlik bir necha feodal egaliklarga bo'lingan bo lib, ularni boshqarayotgan shahzodalar o'rtasida uzluksiz feodal urushlar bo'lib ʻ turdi. Ayniqsa, bu urushlar 1538-yilda Elbarsxon o'lgach (Elbarsxon 1511-1538- yilda hukmronlik qilgan) uning vorislari davrida kuchayib ketadi. Buning ustiga Xiva xonligiga qarshi Shayboniylardan Ubaydullaxon (1538) yurish qildi va Xiva xoni Avaneshni o'ldirib, o'rniga o'z o'g'li Abdulazizni o tkazadi. Uning davrida ʻ yana feodal urushlar ko'payadi. Buni ayniqsa Xiva taxtida Arab Muhammad (1602-1643) o'tirgan davrda yaqqol ko'rish mumkin edi 14 . Qisqasi XVI asr 40- yillaridan boshlab Xiva xonligida o zaro kurashlar, ayniqsa xonlikdagi o'zbeklar ʻ 14 Mahmudov M. Xorazm: tarix, odamlar, voqealar. Urganch, 2004. 139 bet. 10 bilan turkman urug'lari o'rtasidagi ziddiyatlar, qolaversa atrofdagi qozoq va qalmiqlarni hujumlari xonlikni zaiflashtirdi. Xonlikdagi bunday og'ir ahvoldan foydalangan Buxoro xonlari Subhonqulixon (1680-1702) va Eron shohi Nodirshohlar (1740) Xiva taxtini o'z qo llariga kiritadilar. Biroq Xiva xonligidaʻ bundan keyin ham tinchlik bo'lmadi. Bu erda Eron hukmdorlariga qarshi tez-tez g'alayonlar ko'tarilib turdi. Bundan foydalangan o'zbek qabilalaridan biri- Qo'ng'irot urug'ining boshlig'i Muhammad Amin Inoq xonlik taxtini egallab, xonlikda yangi-qo'ng'irot sulolasiga asos soldi. 1804-yilda Qo'ng'irot inoqlari yirik vakillaridan biri Muhammad Rahimxon Xiva taxtini egallab, 1806-1825-yillar davomida xonlik qiladi. Uning davrida xonlik har taraflama kuchayadi va markaziy hukumat mustahkamlanadi. Lekin uning vorislari Muhammad Eminxon, Qutlimurod, Olaqullilar davrida Xiva xonligidagi ahvol yana murakkablashdi. Xiva xonligi 1920-yil fevralida bolshevoylar tomonidan ag'darildi. 11 1.2.Xiva xonligida qo'ng'irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi Xiva xonligidagi siyosiy vaziyat hukmron tabaqalarning urushlari va qabilalar o'rtasidagi mojarolarni to'xtatishga qodir bo'lgan kuchli markaziy hokimiyatning barpo etilishini taqozo etardi. Bunday hokimiyatni barpo etishga qodir kuch sifatida maydonga o'zbeklarning qo'ng'irot qabilasi chiqdi. Bu zaruriyatning natijasi o'laroq, XVIII asrning 60-yillaridan boshlab, Xiva xonligida hokimiyatni qo'ng'irot qabilasi boshliqlari asta-sekin o'z qo'llariga ola boshladilar 15 . Yirik zodagonlar va ruhoniy tabaqasining madadiga tayangan qo'ng'irot qabilasining yo'lboshchisi Muhammad Amin 1761-yilda inoqlik lavozimiga ko'tarilgan. U turkmanlaming yovmut va chovduz qabilalariga qarshi kurash olib borgan. Biroq u dastlab muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Buxoroga - Doniyolbiy otaliq yoniga ketadi. Turkman qabilalari Xorazmni egallab, Hazorasp, Xonqa, Urganch, Kat, Shohobod shaharlarini xonavayron qiladilar. Ocharchilik va vabo tarqalib, o'zbeklar Orol va Buxoroga ketishga majbur bo'ladilar. 1770-yilda Muhammad Amin inoq Buxorodan qaytib kelib, yovmutlarga qarshi kurashni uyushtiradi va ularni Xorazmdan haydab chiqaradi. Muhammad Amin mahalliy beklarni ham bo'ysundirishga muvaffaq bo'ldi. U xon avlodidan bo'lmagani sababli taxtga Abulfayzxonning o'g'li Bo'lakayxonni nomiga, qo'g'irchoq xon sifatida o'tqazadi. Hokimiyatni esa o'zi boshqaradi. 1782- yilda Buxoro amirligi qo shinlarining hujumini qaytarib, Xiva xonligiʻ mustaqilligini saqlab qoladi. Xiva xonligini boshqargan Muhammad Aminı inoq 20 yil davomida 13 marta soxta xonlarni almashtirgan. 15 Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 12 Hukmronligining so'nggi yillarida o'z qabilasining faol qatlamiga, savdogarlar va ruhoniylar madadiga tayangan hamda turli turkman qabilalari o'rtasidagi o'zaro nizolardan oqilona foydalana olgan Muhammad Amin mamlakatda nisbatan siyosiy osoyishtalik vaziyatini yaratishga erishdi. Bularning barchasi mamlakat iqtisodining ko'tarilishini ta'minlaydi. Jon saqlash uchun o'zga yurtlarga qochib ketgan fuqarolar yana qaytib kela boshladilar. Avaz Muhammad inoq davrida Xiva xonligi iqtisodiy jihatdan ancha mustahkamlandi. Muhammad Amin ham, uning o'g'li Avaz (1790-1804) ham davlat hokimiyatini inoq unvonida boshqarganlar. Qozoqchingiz biylaridan soxta xonlar chaqirilib turilgan. Hokimiyat amalda inoq va maxsus kengash tomonidan boshqarilgan. Kengash tarkibiga qo'shbegi, mehnat, vazir va otaliqlar kirgan. Inoq va kengash soxta xon nomidan ish yuritgan. Faqat Avazning o'g'li Eltuzar (1804- 1806) hukmronligi davrida chetdan soxta xon chaqirish to'xtatildi. Nafaqat to'xtatildi, ayni paytda 1804- yildayoq chetdan chaqirilgan soxta xon Abulg'ozini taxtdan tushirib, o'zini xon deb e'lon qildi. Shu tariqa, qo'ng'irotlar sulolasi Xiva xonligi taxtini rasman egalladi. Bu sulola 1920- yilga qadar Xiva xonligini idora qildi 16 . Eltuzarxon xonlikda markazlashgan davlat siyosati yuritish uchun harakat qiladi. 1804- yilda Eltuzarxon Buxoroga yurish qildi. 1806-yilda Amudaryo bo'yida bo'lgan hal qiluvchi jangda Xiva qo'shinlari tor-mor etildi, Eltuzarxon ham halok bo'ldi. Eltuzarxon vafot etgach taxtga uning ukasi Muhammad Rahim I o'tirdi. Muhammad Rahim I Xiva xonligini siyosiy jihatdan birlashtirishga kirishdi. Ayni paytda turkmanlarni bo'ysundirish masalasi yetakchi o'ringa chiqdi. Turkmanlarning turli qabilalari qanchalik qattiq qarshilik ko'rsatmasinlar, birin- ketin bo'ysundirilib borildi 17 . Bo'ysunishni istamagan yovmut qabilasi Xurosonga ko'chib ketdi. Biroq, Eron hukumatining tazyiqi ostida, shuningdek, yaylov maydoni topilmaganligi uchun yana Xiva xonligi hududiga qaytib keldi. Endi ular Xiva xoni tomonidan ajratib berilgan hududga joylashishga majbur bo'ldilar. Shu 16 Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 17 Azamat Ziyo «O'zbek davlatchiligi tarixi T. «Sharq» 2000 y. 122 bet. 13 davrdan boshlab yovmut qabilasining taqdiri Xiva xonligi bilan uzil-kesil bog'landi va ular xonlik fuqarolari tarkibiga olindi. Ularga ham soliq to'lash belgilandi. Shuningdek, xon qo'shiniga belgilangan miqdorda navkar yuborish majburiyati ham yuklandi. Uzoq davom etgan urushlar va yillab sarson-sargardonlikda yurish yovmutlarni qishloq xo jaligidan ancha uzoqlashtirib qo'ygan edi. Shu tufayli ularʻ xon qo'shinida sidqidildan xizmat qildilar. Ulardan o'z zamonasining eng jangovar otliq harbiy qism tuzilganligi ham bejiz bo'lmagan. Muhammad Rahimxon I o'zbeklar va turkmanlardan tuzilgan qo'shinga tayanib yirik zodagonlar qarshiligini sindirish uchun shiddatli kurash olib bordi. Bu kurashda o'z raqiblarini birin-ketin bo'ysundira bordi. Muhammad Rahim I ga dushmanlik ruhidagi Orolbo'yi zodagonlari guruhi qattiq qarshilik ko'rsatdi. 1811-yilda uning ham qarshiligi sindirildi. Qo'ng'irot shahri yakson qilindi. Xiva xoni mustaqil bo'lib ajralib chiqqan qoraqalpoqlarni bo'ysundirishga kirishdi. Qoraqalpoqlar Buxoro amiri Haydardan yordam olishga harakat qildilar. Biroq, bunga erisha olmagach, Xiva xonligiga bo'ysunishga majbur bo ldilar¹. ʻ 1812-1820-yillar oralig'ida qozoqlarning Kichik juz xonligi hududiga 2 marta hujum uyushtirildi. Buning oqibatida, xonlik hududlarining yanada kengayishiga erishildi. 1813-yilda Shimoliy Xurosonda joylashgan turkmanlarning takya qabilasi Xiva xonligiga qaramligini tan olishga va belgilangan hajmda soliq to'lab turishga majbur etildi. 1822-yilda esa Marv shahri xonlikka qo'shib olindi. 1824-yilda Yangi Marv shahri bunyod etildi. Muhammad Rahimxon I bo'ysundirilgan qabilalar zodagonlarining qabila orasidagi mavqeyi nihoyatda qudratli bo'lganligini hisobga olib, Ularga u yer-mulk va turli imtiyozlar in om etgan. Bu omil xonlikda siyosiy barqarorlikni ta'minlashga xizmat qilishi kerak edi. Muhammad Rahimxon I davrida xonlik siyosiy jihatdan birlashtirildi. Ayni paytda mamlakatda nisbiy barqarorlik ta'minlandi. Uning hududlari yanada kengaydi. Xiva xonlari Olloqulixon (1825-1842) va Muhammad Amirxon (1846- 1853) davrida ham o'zaro urushlar to'xtamadi. Olloqulixon Buxoroga 7 marta, 14 Xurosonga 5 marta yurish qilgan bo'lsa, Muhammad Aminxon Marvga 10 marta yurish qiladi. o'nlab shahar va qishloqlar talanadi. Zulm, talonchilik davom etdi. Xalq turmushi og'irlashib bordi. Turkmanlar urug'larini esa sardorlar va oqsoqol muhrdorlar boshqarishgan. Qozilar shariat va odat qonunlariga asosan hukm chiqarganlar. Muhammad Rahimxon davrida mavjud otliq navkarlar va sarbozlardan iborat piyoda askarlardan muntazam harbiy qo'shin bo'lib, u vaqti vaqti bilan 40-70 mingga etgan. Xon qo'shini asosan qilich, qalqon, nayza bilan qurollangan. Keyinchalik rus to'plari, ingliz miltiqlari ham olib kelina boshladi. Turkman va jamshidlar xon qo'shinning asosiy tashkil qilgan navkarlar 13 mingga yaqin bo'lib, ularga yer-suv ajratilgan va soliqlar kam solingan. Xivada xonning shaxsiy soqchilari, darvozabonlar, mirshablar, tungi nazoratchilar ham bo'lgan 18 . 1870-yilda Xiva shahrida taxminan 700 dan ortiq mayda hunarmand kosiblarning ustaxonasi bo lgan. SHu jumladan, shahardagi 54 bo'yoqchilik, 37 taʻ etikdo'zlik, 33 maxsi-kavushdo'zlik, 16 ta ko nchilik ustaxonalari xon buyurtmasi ʻ va aholining kundalik zaruratini qondirish uchun ishlardi. Shaharda do'konlari bor 200 dan ortiq savdogarlarning 56 nafari baqqollik, 38 tasi bazzozlik, 32 tasi choy va tammakifurushlik, 15 tasi choponfurushlik qilardi. Degrezlik ustaxonalari, metall buyumlar ishlab chiqaradigan ustalar, asosan, Hazoraspda to'plangan edi. 1873-yilda Rossiya bosqinchilarining Xiva xonligini istilo qilishlari uchun azaliy mustaqil davlatda barcha shart-sharoitlar pishib etilgandi. Avvalo uzoq yillar yonma-yon bir tom ostida yashab kelayotgan turkiy millatlarning boshlari qovishmadi, ular orasida milliy va diniy nizolar muntazam ro'y berib turdi. Markaziy Osiyodagi xonliklarning tarqoqligi, etuk va adolatli podshoh yo'qligi ohir oqibatda uch xonlikning rus xukumatining tobe quliga aylanishga, xalqning esa ikki tamonlama ezilishiga olib keldi. Peterburgdagi oq podshohning qo'g'irchoq xokimlariga aylangan xonlar turli-tuman temir tersaklar, orden-medallar evaziga o'z xalqini ezib, xo'rladilar, yurt boshiga misilsiz soliqlar yukladilar. Yurtning asil boyliklari shimolga tashib ketila boshladi. XIX asrning 2-chi yarmi va XX asr 18 Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 15 boshlariga kelib, Xivada oddiy fuqoroning tirikchiligi xavas qiladigan darajada emasdi. Bosqinga qadar xonlikning fuqorolaridan oladigan soliqlari turi yigirma to'rttaga borardi. 1873 yilgi Gandimiyon shartnomasiga ko'ra esa Xiva xoni Rossiyaga 2-million 200 ming rubl tovon puli to'lashi shart edi. Ma'lumki bu yirik qiymatni xon va amaldorlari emas oddiy xalq to'lashi kerak bo'lardi. Xon xazinasini to'ldirib turish uning amaldorlari, hokimlarini boqish uchun fuqorolar yigirma to'rt hil soliq to'lashga maxkum edi. Bular Solg'it:- Yer uchun pul solig'i, Zakot:- sotiladigan mol hisobidan, Daxyak:-xosilning beshdan yoki o'ndan bir qismi uchun. Cho'p puli- o'tloqlardan foydalangani uchun. Otliq puli yer va suv uchun tukmanlardan olinadigan soliqlar shular jumlasiga kirardi. Bu soliqlarni undirish jarayonida bir necha marta shaxsan ishtirok qilgan Amudaryo bo'limi vakili guvoxligicha noxolol va noto'g'ri taqsimlangan soliqlarni to'lash paytida xon amaldorlari muomilaga emas (tayoq va qamchilarga ko proq suyanardilar debʻ yozgan) 19 . Xonlikdagi dehqonlarning boshiga tushgan soliq va majburiyatlar ularning tirikchiligi bir tekisda o'tishga ta'sir qilar, qashshoqning o rta xol, o'rtaxolning boy ʻ bo lishiga to'sqinlik qilardi. Yil 12 oy dalada ter to'kkan dehqon yil oxiri-xosil ʻ xirmonida etishtirgan maxsulotning yarmini turli xil soliqlarga berib o'z oilasini bahorga qadar boqishga etar etmas don bilan qolardi. Ko'pincha qish oylarida doni tugab boylardan kelajak xosil xisobidan qarz ko'tarishga majbur bo'lardi. Shaharda yashovchi ishchilarning ahvoli ham o'rta xol bo lgan. Ular ruslar ʻ tamonidan qurib ishga tushirilgan zavodlarda 13-15 soatlab ishlardi. Shu paytda shahardagi zavodlar hayoti bilan tanishib chiqqan graf Palen shunday deb yozadi:-" Bu erdagi ko'plab zavodlar rus fuqorolariga tegishli bo'lib, xech qanday xafsizlik texnikasiga rioya qilinmasdi, uskinalar palaportish o'rnatilgan, bug' qozonlari avariya ahvolida, meditsina xizmati yo'q, zavod ma'muriyati bilan ishchilar o'rtasida munosabat yaxshi emas". Ishchilar faqat diniy bayramlardagina dam olardilar. Zavod xo'jayini ularni istagan paytda bo'shatishi kasallansa mehnat xaqi bermasligi qonunlashtirilgandi. 19 Mahmudov M. Xorazm: tarix, odamlar, voqealar. Urganch, 2004. 139 bet. 16 Faqat baxtsiz xodisa tufayli mehnat qobiliyatini yo'qotgan jabrdiyda ozroq xaq olishi mumkin bo'lardi. II BOB. XIVA XONLIGIDA INOQLAR VA QO'NG'IROTLAR HUKMRONLIGI. QO'NG'IROTLAR HUKMRONLIGI DAVRIDA ICHKI VA TASHQI SIYOSATI. 2.1.Xiva xonligining ajralib chiqishi. Inoqlar va qo'ng'irotlar hukmronligi. Xiva xonligi o zbek davlatchiligi tarixi bosqichlaridagi O'rta Osiyodaʻ mavjud bo'lgan uchta o'zbek xonliklaridan biri (1512-1920 yillarda). Poytaxti - Vazir, Ko'hna Urganch, XVI asrning 70-yillaridan boshlab - Xiva shahri. Temuriylar tasarrufida bo'lgan Xorazm hududini Shayboniyxon 1505 yilda bosib olgan. Shayboniyxon vafoti (1510 yil) dan keyin Xorazm Eron safaviylari qo'l ostiga o'tdi. Ularga qarshi xalq qo'zg'olonlari bo'lib, unga Vazir qal'asi qozisi Umar va Baqirg'on qishlog'idan mulla Sayd Hisomiddin boshchilik qildi. Ikki yil davom etgan kurashlar natijasida eroniylar mamlakatdan quvib chiqarilgan va xorazmliklar taklifi bilan 1511-yilda Vazir shahrini egallagan shayboniylardan Elbarsxon Xorazm hukmdori deb tan olingan. 1512-yilga kelib xonlik hokimiyati ko'chmanchi o'zbeklarning boshqa urug'i (shajarasi) rahbari Ilbarsxon qo'liga o'tadi. Shu vaqtdan boshlab Xiva xonligi yuzaga keladi, uning poytaxti turli yillarda Vazir, Qo'hna Urganch va Xiva shaharlari bo'lgan¹4. Xonlik tarkibiga Xorazmdan tashqari Mang'ishloq, Balxan tog'lari, Dehiston, O'zboy (Uzboy) va O'rta Xuroson hududlari kirgan. Elbarsxon (1511-1516) bilan birga Dashti Qipchoqdan Xorazmga kelgan qabilalar o'troqlashganlar. Uning davrida xorazmliklar Turkmanistonning janubiy qismi, Eron shimolidagi Saraxs, Orol va 17 Mang'ishloqni egallashgan. Yangi yerlarni Elbarsxon o'g'illari va ukasi, qarindoshlariga bo'lib berishi natijasida mayda hokimliklar paydo bo lgan.ʻ Elbarsxon vafotidan keyin uzluksiz o'zaro nizolar sababli xonlar tez-tez almashib turgan. 16-asrda Xiva xonligini Sulton Hojixon (1516), Husaynqulixon (1516), So'fiyonxon (1516-1522), Bujaqaxon (1522-1526), Avaneshxon (1526-1538), Alixon (1538-1547), Akatoyxon (1547- 1556), Yunusxon (1556-1557), Do'stxon (1557-1558), Hoji Muhammadxon (1559- 1602) lar boshqarganlar. Bu davrda xalq, Elbarsxon avlodlari o rtasidagi o'zaro qirg'inlaridan tashqari Buxoro va Xiva ʻ xonligi o'rtasida urushlar azobini ham tortishga majbur bo'lgan. Buxoroliklar Ubaydullaxon va Abdullaxon II hukmronlik davrlarida (1537-1538; 1593; 1595- 1598) Xorazmga hujumlar qilib, qisqa vaqt Xiva xonligini Buxoroga bo'ysundirganlar. Bu urushlar va XVI asrning 70-yillarida Amudaryo o zanining ʻ o'zgarib, Kaspiy dengiziga oqmay qo'yganligi ham Xorazm iqtisodiyotiga salbiy ta'sir ko'rsatgan. Xorazm XV asr oxiri - XVI asr boshida temuriy Sul ton Husayn Boyqaro boshliq davlatning bir qismi edi. 1505-yilda Muhammad Shayboniyxon qo shinlari ʻ Xorazmni egalladi va qo'ng'irot urug'idan Kepakbiy Xorazmga hokim etib tayinlanadi. Eron shohi Ismoil bilan jangda Muhammad Shayboniyxon halok bo'lganidan keyin Xorazm Ismoilshoh tomonidan zabt etiladi. Ismoilshoh Xorazmni o'z davlati tasarrufiga kiritgach, Vazir, Urganch va Xiva shaharlarini boshqarish uchun 3 ta dorug'a (hokim) tayinlaydi 20 . Xorazmda Ismoilshoh hukmronligi uzoqqa bormadi. Sal o'tmay, Ismoil shoh hukmronligiga qarshi harakat boshlanadi. Bu harakatga Vazir shahri qozisi Umar qori va Sayid Hisamiddin yetakchilik qi ladi. Ular Shaybon avlodidan bo'lgan Berka sultonning o'g'li Elbarsxonga murojaat qilib, xon bo'lishni taklif qiladilar. Elbarsxon 1511-yilda qo'shin bilan kelib Vazir shahrini egallaydi. 1511-1512-yil lardagi janglar natijasida, Urganch, Xiva, Hazorasp Ismoilshoh qo'shinlari dan tozalanadi, Xorazmning mustaqilligi tiklanadi. Xorazmda Elbars xon hokimiyati o'rnatiladi. Shunday qilib, 1512-yilda mustaqil Xiva xonligi tashkil topadi, 20 Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 18 Elbarsxon uning birinchi xoni bo'ladi. Xivada shayboniylar sulolasi hukmronligi 1770-yilgacha davom etadi. Xiva xonligi poytaxti Urganch edi. XVI asr oxiri - XVII asr boshlarida Amudaryo o'zanining o'zgarishi muno sabati bilan Urganchning mavqeyi pasayadi, aholisi qulayroq joyga ko'chib borib joylashadi va bu yerda Yangi Urganch shahri paydo bo'ladi. Bu orada Xiva shahrining mavqeyi ko'tariladi. Arab Muham madxon (1602-1623) davrida Xivaning mavqeyi kuchayib, xon likning rasmiy poytaxtiga aylanadi. Xiva xonligi tasarrufiga Amu daryoning quyi oqimidagi vohalar, Mang'ishloq, Dahiston (Mashhad) va O'zboy atrofidagi ko'chmanchi turkman hududlari kirardi. Biroq, xonlikda tinchlik bo'lmadi. Inoqlar Xiva xonligini idora qilgan sulola (1790-1873). Ko'ng'irot urug'iga mansub. Asoschisi yirik mulkdor Muhammad Amin inoq (? - 1790). U yovmut qabilasidan chiqqan Xiva xonlariga qarshi kurashib, hoki-miyatni egallagan. So'ng, Abulg'oziy III (1770-1804)ni nomigagina xon qilib tayinlab, amalda hokimiyatni yakka o'zi boshqargan. I. Xiva xonligini ruslar bosib olguniga qadar (1873) hokimi-yatni shu tariqa idora qilganlar. Sulola vakillari: Avazbek (1790- 1804), Eltuzarxon (1804-1806), Muhammad Rahimxon (1806-1825), Olloqulixon (1825-1842), Rahimqulixon (1842-1845), Muhammad Aminxon (1845-1855), Abdulloxon (1855), Qutlug' Murodxon (185556), Said Muhammadxon (1856- 1865), Said Muhammad Rahimxon (1865-1873) 21 . Uzoq yillar davomida xonlik tepasida turgan o zbek qabilalari bilan turkmanʻ qabilalari, shuning dek, shah zoda lar o'rtasida tinimsiz urushlar bo'lib turdi. Xiva va Bu xoro hukmdorlari o'rtasida Murg ob daryosi bo'ylari uchun, Marv uchun qirg'in-barot urushlar bo'lib turar, bu hududlar qo'ldan qo'lga o'ta rdi. Xonlikka shimoldan qalmoqlar, qozoqlar, Ural kazaklari tez-tez hujum qilib falokatlar keltirardi. XVIII asr o'rtalarida Eron shohi Nodirshoh, uning o'g'li Nasrullo Xiva xonligini bosib olib, o'z boshqaruvini o'rnatdi, turkman qabi lalarini Xorazmdan Xurosonga ko'chirdi. Biroq Xiva xonligida tinchlik uzoqqa bormadi. Eron hukmdorlariga qarshi tez-tez g'alayonlar bo'lar, aholi boshi oqqan tomonga ketardi. 21 Mahmudov M. Xorazm: tarix, odamlar, voqealar. Urganch, 2004. 139 bet. 19 Shunday vaziyatda xonlikdagi o'zbek qabilalaridan qo'ng'irot urug'ining boshlig'i Muhammad Amin Inoq 1770-yilda hokimiyatni qo'lga oldi va Xiva xonligida yangi sulola - qo'ng'irotlar sulola siga asos soldi (bu sulola 1920-yilgacha hukm surdi). Muhammad Amin Inoq turkmanlar qo'zg'olonini bostirdi, Buxoro hukmdorining hujumini daf etdi va Xiva xonligidagi viloyat hokimlarini markaziy hokimiyatga bo'ysundirdi. XVIII-XIX asrlarda xonlikda muntazam qo'shin mavjud bo'lib, uning tuzilishi ham Buxoronikiga o'xshash bo lgan. U asosan, otliqlardan tashkil topib,ʻ qo'mondonilikni lashkarboshi, yuzboshilar boshqarishgan. Askarlar tinchlik paytida dehqonchilik va boshqa kasblar bilan shug'ulanishgan. XIX asr 30-y.larida qo'shin soni qariyb 40 ming kishi edi. Askar xizmatidagilar soliq va jamoa ishlaridan ozod qilinib, har bir harbiy yurishda qatnashganligi uchun 5 oltin tanga, jangda rag'bat ko'rsatganlar 10-100 tanga olgan. Xon saroyida esa muntazam yaxshi qurollangan askar xizmat qilgan (1000 kishi). Qo'shinning asosiy qismi qilich, o'q-yoy, nayza bilan qurollangan; ba'zi qismlar miltiq bilan qurollangan. Yerga egalik turlari. O'rtta Osiyoning barcha davlatlari singari, Xiva xonligida ham er asosiy boylik hisoblangan. Buxoro amirligidagi kabi ular egalik shakliga ko'ra uch guruhga bo'lingan: davlat yerlari (amlok), shaxsiy mulk (xususiy yerlar), vaqf erlari. Biroq, er egaligi Buxoro xonligidagi bir qancha farq qilardi: xon va uning qarindoshlari barcha erlarning deyarli yarmiga egalik qilishgan. Qolgan yerlar davlat ixtiyoriga olingan (vaqf erlaridan tashqari). Davlat va xususiy yerlar dehqonlarga ijaraga berilgan. Dehqonlar olgan hosilning yarmini ijaraga to'laganlar va shu sababdan ularni "yarimchilar" deb ham atashgan. Mayda yer egalari xonavayron bo'lib borganlar va oxir-oqibatda erlaridan mahrum bo'lganlar. Qishloq xo jaligi va sug'orish ishlari. Xiva xonligida o'troq aholi dehqonchilik, ipakchilik, ʻ ko'chmanchilar esa asosan chorvachilik bilan shug'ullangan. Xonlikning iqtisodiy hayotida sug'orishga asoslangan dehqonchilik muhim o'rin egallagan. XVI asr o'rtalarida Yangiariq va Toshli Yormish, 1602 yil Arab Muhammad, 60-80 y.larda Shohobod va Yormish, XIX asr boshlarida Amudaryodan Lavzan arig'i chiqarildi va keyinchalik katta kanalga aylantirildi, 1815 yilda Qilichniyozboy kanali qazildi. 20 Dehqonchilikda bug'doy, paxta, makkajo'xori, arpa, shuningdek bog'dorchilik, polizchilik, sabzavot ekinlari etishtirilgan. Chorvachilikda quy, echki, tuya, qoramol, otlar boqilgan. Ayniqsa qorako'lchilik yaxshi rivojlangan 22 . Hunarmandchilik. Hunarmandchilik shaharlarda rivojlangan bo'lib, ip, ipak va jundan gazlamalar to'qish keng tarqalgan, shuningdek, kosibchilik, kulolchilik, temirchilik, zargarlik, qurolsozlik va b. turlar ham rivojlangan. Savdo-sotiq. Ichki va tashqi savdo mamlakat uchn muhim sanalgan. Xususan Buxoro xonligi, Eron, Afg'oniston, Hindiston, Rossiya hamda ko'chmanchi xalqlar bilan savdo aloqalari o'rnatilgan. Xiva, Urganch, Hazorasp, Xonqa, Toshhovuz, Xo jayli, Gurlan, Chimboy kabi shaharlar hunarmandchilik vaʻ savdoning markazlari sanalgan. Rossiyaga turli gazlama, paxta, ipak va b. mollar olib borilgan. U erdan temir, cho'yan, po'lat, charm, tunuka, movut, to tiyo, qand ʻ va b.mollar keltirilgan. Xonlikning eng yirik shaharlari Xiva, Ko'hna-Yangi Urganch sanalgan. Xiva shahri XVII asr boshlaridan 1920 yilgacha xonlik poytaxti bo'lgan, u qadimda Xeyvad deb atalgan. XIX asr o'rtalarida shahar atrofi 6 km. Uzunlikdagi devor bilan o'ralgan; XVIII-XIX asrlarda shaharda ko'plab me'moriy inshootlar qad ko'targan. Ularning turkumiga ko'ra Xiva O'rta Osiyoda yagona shu uslubda qurilgan shahar sanaladi. U Ichan qal'a (devor uzunligi 2200 m.) va Dishan qal'a (devon uzunligi 6250 m.)lardan iborat. Xivadagi Sayid Alovuddin maqbarasi, ko'hna ark, jome' masjidi, Oq majid, Uch avliyo maqbarasi, Sherg'ozixon maqbarasi, Olloqulixon karvonsaroyi va boshqalar muhim tarixiyme'morchilik yodgorliklari sanaldi. Muhammad Rahimxon II (1864-1910) xonlik qilgan davrida oldingi xonlar kabi xonlikni ma'muriy boshqarish ishini takomillashtirishga harakat qildi. Xivadagi Ko'hna Ark va Toshhovli saroyida ishlab turgan qonun chiqaruvchi, ma'muriy va sud organi vazifasini bajargan Oliy Kengashda ichki va tashqi siyosatning muhim masalalari muhokama etilib turgan. Kengashda nufuzli a'yonlar qushbegi, mehtar, devonbegi, naqib, shayhislom, qozikalon, otaliq, biy, xonning yaqin qarindoshlari qatnashardilar. Xonlikda mavjud 26 beklikni boshqargan bek 22 Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 21 va hokimlar xon tomonidan tayinlangan. O'zbeklar yashaydigan bekliklar noiblik va machit-qavmlarga bo'linib, ularni noiblar va oqsoqollar boshqarishgan. Qozoq- qoraqalpoqlar yashaydigan hududlar 66 biy va otaliqlar tomonidan idora etilardi. 2.2. Qo'ng'irotlar hukmronligi davrida xiva xonligining ichki va tashqi siyosati. Temuriylar o'rtasida kelib chiqqan o zaro qonli urushlar bois, XVasrningʻ oxirlari -XVI asrning boshlariga kelib, ularning davlati har taraflama o'zining kuch- qudratini yo'qotadi. Movaraunnahrda Shayboniylar hukmronligi o'rnatildi. Muhammad Shayboniy vafotidan keyin esa o'lka hayotida yana alg'ov-dalg'ov yillar boshlandi. Shu sababli bu erda mustaqil uch xonlik vujudga keldi. Xonliklar davrida ham o'lkada birlik, tinchlik bo'lmadi. Bu o'z navbatida xonliklarni Chor Rossiyasi va Sho'rolar hukumati tomonidan yo'qotilishiga sabab bo'ldi 23 . Xiva xonligida boshqaruv tizimi juda murakkab bo'lib, urug'chilikka asoslangan byurokratik tizim mavjud edi. Xivada boshqa xonliklardan farqli o'laroq inoq degan lavozim bo'lib, bu lavozimni egallagan odam xondan keyingi odam hisoblanib, amir-ul-umaro, ya'ni hukmdorlar hukmdori deb atalardi. Xonlikda devonbegi ham bo lib, u xonning o'zidan keyingi amaldor hisoblanardi. ʻ Yana qo'shbegi degan lavozim bo'lib, unga xonlikning janubiy qismidagi o'troq aholi buysunardi. Bu erda xon, vazir va qushbegidan tashqari yana 5 kishidan iborat xon maslahatchilari (ular urug' boshliqlaridan tuzilardi) bo'lgan har urug' boshliqlaridan (inoqlar va otaliqlar) 2 kishi davlat boshqaruviga kirgan". Xiva 23 Azamat Ziyo «O'zbek davlatchiligi tarixi T. «Sharq» 2000 y. 122 bet. 22 xonlik boshqaruvida yasovullar shtati bo'lgan. Yana yuzboshi, mingboshi kabi amaldorlar bo'lgan. Yana joylardagi amaldorlar o'zlarining quyi boshqaruv tizmlariga ega bo'lib, o'z erlarini mustaqil boshqarishgan. Xonlik o'z navbatida okruglarga bo'lingan bo'lib, ularni hokimlar va qozilar boshqargan. Xonlikda yashovchi turkman, qozoq va qoraqalpoqlar hokimlarga buyso'nmay, faqat o'zlarining urug' boshliqlariga itoat qilganlar. Turkmanlarda ular bek hamda vakillar deyilsa, qoraqalpoq va qozoqlarda biy deb atalganlar. Xonlikda din ahllari: so filar, shayxlar katta hurmat e'tiborga ega bo'lganlar. Xonlikda XIX asr 1-ʼ yarmida ham feodal munosabatlarning rivojlanib borishiga qaramay, o'tmish patriarxal hayot qoldiqlari saqlanib qolayotgan edi. Yer hamda suv xon, yirik feodallar qo'lida edi. Ayrim feodallar qo'li ostidagi yerlar 15 ming tanobni tashkil qilganda, oddiy jamoa a'zosi bo'lgan dehqonning yeri 1-2 tanobdan oshmas edi. Rus elchisi (Moskva) Ivan Xoxlov ma'lumotiga ko'ra XVII asrda xon qo shinlari soni 15 mingdan 30 minggacha bo'lgan. Xiva xonligi iqtisodini bu ʻ davrda og'ir soliqlardan tushgan pullar tashkil qilgan. Iqtisodiy hayot xonlikda juda og'ir bo'lgan. Xiva xonligida erning bir qismi hukmronlik qildayotgan sulola a'zolariga (to'ralarga), shuningdek harbiy boshliqlarga (sarkardalarga) hamda vaqf erlari sifatida masjid-madrasalarga berilgan. Bu erlarda ishlovchi ijarachilar "bevatanlar", "yarimchilar" deb atalganlar. Oddiy mehnatkash xonga "salgut" deb atalgan og'ir er solig'ini to'lagan. Yana "begar"deb atalgan majburiyat bo'lib, bunga asosan har bir xonadondan bir kishi 12 kun davomida xonga ishlab bergan. Aholining dehqonchilik bilan shug'ullanadigan qismi suvni etishmasligidan azob chekkan. Boylarning erlarida qullar ishlab zilgan. Shahardagi hayot bu davrda og'ir bo'lgan. Shahar aholisi hunarmandchilik, ayrimlari dehqonchilik bilan shug'ullangan. Bug'doy, arpa ekkan, qurt boqishgan. Savdo kam rivojlangan. Chunki qaroqchilar hujum qilib turgan. Savdoni og'ir ahvolga tushishi shahar aholisi hayotini yomon ahvolga tushirib qo'yganini 1558 yilda xivani kuzatgan Jenkinson yozadi". 1573-1575-yilda Amudaryo o'z izini o zgartiradi natijada eski izi atrofidagi ʻ joylashgan qishloq va shaharlarda hayot to'xtaydi. Odamlar eski Urganchdan, 23 yangi Urganch janubroqqa o'tib yashaydigan bo'ladi. Amudaryo eski o zaniniʻ qurishi xonlik markazini Xivaga ko chishiga sabab bo'ladi. Amudaryo o zanini ʻ ʻ o zgarishi mamlakat iqtisodiy hayotiga katta ta'sir qildi. Xonlik xazinasi bo'shab, ʻ hatto amaldorlarga ham yillab oylik to'lanmay qoldi. Qishloq xo jaligida asosan ʻ qo'l mehnatidan foydalanilgan. Mehnat qurollari qoloq bo lgan. Bu o'z navbatida ʻ xonlikda iqtisodiy ahvolni yomonligiga sabab bo'lgan Har uch xonlikda, jumladan Xiva xonligida ham o'z puli bo'lgan. Bu pullar oltin, kumush tangalar va mis puldan iborat bo'lgan. XVIII asr boshlariga kelganda iqtisodiy tushkunlik vujudga keldi. Bunga sabab shu davrda o'zbeklar bilan turkmanlar o'rtasidagi to'xtovsiz urushlar, Buxoro xonlarining Xiva xonlari ichki ishlariga aralashuvi, Qozoq qolmiqlarini to'xtovsiz hujumlari, Eron shohi Nodirshohni Xorazmni 1740 yilda bosib olishi (Elbarsxon davrida) bo'ldi 24 . Bundan foydalangan Pyotr I 1714-1717 Xorazmga Bekovich-Cherkasskiy ekspeditsiyasini yubordi. Bu vaqtda Xiva taxtida Sherg'ozi xon o'tirgan edi. (1715- 1718 yillar) Xiva xonligida aholi XIX asr 1-yarmida 350000-500000 ni tashkil qilgan. Asosiy qismi o'troq aholi edi. Bir qismi chorvachilik bilan shug'ullangan. Xiva xonligining ijtimoiy-siyosiy tuzumi XIX asr oxiri XX asr boshlarida deyarli o'zgarmadi. Rossiya imperiyasi hukumati Xivani doimiy nazoratda tutar va ichki siyosatdagi, shuningdek, tashqi siyosatdagi arzimas o'zgarishlarni Xiva hukumati Turkiston general-gubernatori bilan kelishib olishi lozim edi. Xon ustidan nazorat qilish maqsadida 7 kishidan iborat Kengash (devon) ta'sis etilgan bo'lib, ulardan to'rt nafari podsho hukumati ma'muriyati vakillari edi. Amudaryoning bir zamonlar Xiva xonligi tasarrufida bo'lgan va Gandimiyon shartnomasiga ko'ra Rossiya ixtiyoriga o'tgan o'ng qirg'og'i hududida Turkiston general-gubernatorligining Amudaryo bo'limi tashkil etilgan bo`lib, uning boshlig'i ayni mahalda Rossiyaning Xiva xonligidagi vakili sifatida mamlakatni boshqarishda xonning hamma harakatlari ustidan nazoratni amalga oshirar edi. Xonlik qo'ng'irot urug'i avlo-diga mansub xon boshida tu-ravchi feodal monarxiya edi. Qo'ng'irotlar siyosiy, ijtimoiyhayotda va harbiy ishlarda uningsuyangan tog'i edi. Qo'ng'irotlarming 24 Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 24 yillik tarixga ega va o'zbekxalqining madaniy rivojlanishi-da muhim rol o'ynagan turkiyurug'dir. Xon cheklanmagan mustabid ma'muriy-sudlov va harbiy ho- kimiyatga ega edi. U mamlakatniqo'ng'irot urug'i zodagonlari, saroy a'yonlari va oliy ruhoniylar guruhi madadiga tayanib boshqarardi. Demak, siyosatni, davlat faoliyatini belgilashda xon hokimiyati Xiva xalqining manfaatlari bilan hech bir mushtarak jihatlari bo'lmagan, tor xudbinona manfaatlardan kelib chiqib, ish olib borar edi. Lashkar Xiva davlatida xalq qarshiligini bostirish va davlat yaxlitligi uchun kurash vositasi edi. U uyushmagan, tartibsiz va nochor qurollangandi. Lashkar xonning yasovul qo'shinlarini (uni yasovulboshi boshqarar edi) ifoda etuvchi 1,5 ming kishidan iborat muntazam qo'shin, harbiy harakatlar davrida yig'ilib keluvchi xalq lashkari va turkman otliq sipohiylaridan iborat bo'lgan. Xiva xonligi ma'muriy jihatdan 20 ta beklik yoki viloyatlarga bo'lingan edi. Ulardan eng yiriklari Hazorasp, Urganch, Qiyot, Ko'hna Urganch, Xo'jayli, Qo'ng'irot edi. Ulardan har biriga xon tomonidan tayinlangan bek yoki hokim rahbarlik qilar edi. Xiva shahri va uning tevaragi xonning tasarrufida bo'lgan. Ana shu mansabdor shaxslarning barchasi xorazmlik oddiy dehqonlarni ekspluatatsiya qilish va ulardan olinadigan soliqlar hisobidan kun kechirar edi. Sudlov hokimiyatida ham beboshlik hukm surar, hokimiyatga qarshi arzimas jinoyat uchun o'lim jazosi qo'llanar edi. Devonbegi (devonxona mutasaddisi) xonning oliy amaldorlari va yaqin maslahatchisi bo'lgan. Din arboblari mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotiga ulkan ta'sir ko'rsatar edi. Xiva Buxorodan keyingi islom dini markazi sanalardi. Bu yerda dindorlar qadamjosiga aylangan 60 dan ortiq avliyo dahmalari mavjud edi. Mamlakatda qariyb 45 ming o'quvchi ta'lim oladigan 15 mingga yaqin maktablar bo'lgan. O'quvchilardan ayrimlari maktabni bitirib, oliy o'quv yurtiga o'qishga kirar va bu yerda 10 yilgacha ta'lim olishardi. Bunda asosiy fanlar: ilohiyotshunoslik, arab grammatikasi, islom falsafasi va huquqi, shuningdek, elementar arifmetika va geometriyadan ta'lim berilar edi. Madrasa talabalari imtihon topshirganlaridan keyin bo'sh turgan qozi, imom va boshqa nufuzli, serdaromad lavozimlarni egallashlari mumkin edi. 25 Aholi orasida so 'fiylik tariqatiga ixlos qo'ygan kishilar ko'pchilikni tashkil etar edi. Xorazmda XII asrdayoq asos solingan kubraviya tariqati ayniqsa keng tarqalgan va katta ta'sir kuchiga ega edi. Ju tariqatga eigashgan kishi alohida so'fiylar jamoasiga rahbarlik qiluvchi o'z ma'naviy piri eshonning muridiga aylanib qolar va o'z xohish-irodasidan butkul voz kechar edi. Ma'naviy pirlaiga bo'ysungan muridlar o'z daromadlarining bir qismatni eshonga berishardi. Xivada so'fiylik ayollar orasida ham keng tarqalgan edi. Xiva xonligida darveshlik ham keng yoyilgan bo'lib, qashshoq darveshlar qalandarlar jamoasiga birlashgan, uning a'zolari meros tariqasida darbadarlik va qashshoqlikda kun kechirardilar. Qalandarlar islom va hokimiyatga mutelikni targ'ib etgan holda aholining barcha qatlamlariga katta ta'sir o'tkazar edi. Yer egaligi Shakllari. G'alla yetishtirish qishloq xo`jaligining asosiy tarmog'i bo'lib qolaverdi. Bundan tashqari, butun o'rta Osiyoda sevib iste'mol qilinadigan sholi, jo'xori va suli yetishtirilar edi. XIX asrning 90-yillaridan boshlab, Rossiya bilan savdo-sotiq rivojlanib borgani sayin paxta yetishtirishga ixtisoslashuv ham jadal kechdi. Xonlikdagi yerlarning asosiy qismi xon va uning amaldorlariga tegishli edi. Amaldor va a'yonlarga haq to'lash uchun puli bo'lmagan Xiva xonlari ularga davlat yerlarini ehson qilishardi. Xonlikdagi hamma yerlar ikki qismga: sug'oriladigan yerlar ahya va sug'orilmaydigan yerlar - adraga bo'linar edi. Shuningdek, yer egaligining amlok (davlat yerlari), mulk (xususiy yerlar) va vaqf (masjid va madrasa yerlari) shakllari ham mavjud edi. Xon, amaldorlari va ularning qarindoshlari soliqdan ozod edilar. Yirik yer maydonlari diniy muassasalar tasarrufida bo'lgan. Xonlikda jami sug'orma yerlarning 40 foizi masjidlar mulkiga berilgan. Masalan, 64 ta masjid va madrasa XIX asrning so'nggi choragida 205 ming tanobdan ziyod yerga egalik qilgan. Xonlar dindorlarga nisbatan hurmat-izzatda bo'lishgan. Ularning ko'pchiligi soliqlardan ozod etilgan. XIX asrning oxirida qariyb 4 ming ruhoniylar oilasi barcha soliqlardan ozod etilgandi 25 . 25 Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 26 Soliq va majburiyatlar Yerning katta qismi Rossiya imperiyasi tasarrufiga o'tishi sababli, xonlik ma'muriyati zararni yangi soliqlar joriy etish yoki ilgari mavjud bo'lganlarini oshirish yo'li bilan qopladi. Xiva xonligida turli majburiyatlar, (doimiy yoki favqulodda) soliqlarning qariyb 25 turi bo'lgan. Bu yig'imlar miqdori xonlar va amaldorlar zo'ravonligiga bog'liq bo'lgan. Dehqonlar yer solig'i solg'ut, chorva solig'i zakot, o'tloqlardan foydalanganlik uchun cho'ppuli, turarjoylari uchun o'tov solig'i to'lashgan. Bunday soliqlardan tashqari dehqonlar turli-tuman majburiyatlar - begorni bajarishga ham majbur edilar. Sug'orish tizimi bilan bog'liq bo'lgan ishlar - kachi ular orasida eng og'iri bo'lgan. Xiva dehqonlari har yili kanallarni tozalashga, ko'tarmalarni qurish va qayta tiklashga, to'g'onlar va ko'priklarni ta'mirlashga chiqishlari lozim edi. Dehqonlar o'z ish qurollari va ovqati bilan kelishgan. Ishga chiqmaganlar esa muayyan mablag'ni xazinaga to'lashi shart bo'lgan. Jarchi o'z foydasiga "afanakpuli" yig'gan, ishlar nazoratchisi va mutasaddisi ham o'z ulushini olgan. Sug'orish tizimidagi ishlar dehqonlarni ezib ishlatishning eng og'ir shakllaridan biri edi. Aholining 90 foizini tashkil etgan dehqonlar sug'orma yerlarning atigi 5 foiziga egalik qilishardi. Yersiz va kam yerli dehqonlar esa yirik zamindorlar yerlariga va vaqf yerlarida ishlab berishardi. Dehqonlar ulushbay yoki hosilning teng yarmi tizimi bo'yicha mehnat qilishgan. Ishlar yakunlanganidan keyin odatda yer egasiga hosilning 40-50 foizini berishgan. Ulushchilar chorakorlar, teng yarmiga ishlovchilar esa yarimchilar deb atalgan. Yeri ham, asbob-uskunalari ham, ishchi qoramoli ham bo'lmagan dehqonlar esa zamindorlar qo'lida har qanday shart asosida ishlashga majbur edilar. Ularni xizmatkor (batrak) deb atashib, ovqatlanishlariga zo'rg'a yetadigan arzimas haq berib ishlatishardi. Ularning yelkasiga zo'raki shartnomalar yuki osilgan edi. Qarzdor dehqonlar o'z qarzlarini uzish uchun ma'lum vaqt davomida ishlab berishlari lozim edi. Qarzini to'lamasdan turib ular xo'jayini xizmatidan keta olmasdilar. Shu zaylda, yersiz dehqonlar, soni yildan-yilga o'sib bordi. Ular tobora xonlar, beklar va ularning amaldorlariga qaram bo'lib boraverishdi. Bularning bari 27 Xiva xonligining umumiy iqtisodiy va ijtimoiy ahvoliga salbiy ta'sir o'tkazdi. XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki Bu tarixiy asarlar mazkur xonliklarning tarixini o'rganishda asosiy manba bo'lib xizmat qiladilar. Xiva xoni va tarixnavisi Abulg'oziy tomonidan tarixiy asarlar yozish an'anasi, keyinchalik atoqli tarixnavislar va ajoyib shoirlar Shermuhammad Munis, Muhammad Rizo Ogahiy va Muhammad Yusuf Bayoniy tomonidan davom ettirilgan edi. Xorazm tarixi bo'yicha yozilgan hamma tarixiy asarlarni o'zbek tilida ijod etgan mazkur tarixnavislar bir-birlarining ishini davom ettirib, uzoq davrni o'z ichiga qamrab olgan Xiva xonligi tarixini o rganishda ajoyib ma'lumotlarga boy qator qimmatliʻ tarixiy asarlar yaratildi. kurs ishida ushbu asarlarning tahlili asosida Qo'ng'irotlarning hukmronligi davrida davlatning tashqi va ichki siyosatiga doir qator yangi fikrlar o'rganildi. Qo'ng'irot urug'idan bo'lgan Eltuzar (1804 1806) o zini xon deb e'lon qiladi. ʻ Shundan so'ng Xorazmda shu suloladan Muhammad Rahimxon I (1806- 1825), Olloqulixon (1825-1843), Rahimqulixon (1843-1846), Muhammad Aminxon 28 (1846-1855), Abdullaxon (5 oy), Qutluqmurodxon (7 oy), Sayid Muhammadxon (1856 - 1865), Muhammad Rahimxon II Feruz (1865-1910), Asfandiyorxon (1910- 1918)lar hokimlik qilgan. Xivalik tarixchi olimlar tomonidan XVII - XIX asr va XX asr boshlarida Xiva xonligi tarixi bilan bog'liq siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini o'rganishda mufassal ma'lumot beruvchi «Shajarayi turk», «Shajarayi tarokima», «Firdavs ul-iqbol», «Riyoz ud-davla», <<Zubdat ut- tavorix», «Jomi' ul-voqeoti sultoniy», «Gulshani davlat», «Shohid ul- iqbol>», «Shajarayi Xorazmshohiy» va «Xorazm tarixi» nomli qator qimmatli tarixiy asarlar yaratildi. Shuni ta'kidlab o'tish zarurki, bu qo'lyozma tarixiy asarlar o'z davrining ilg'or fikrli kishilari tomonidan yozilgan bo'lsa-da, o'sha davrdagi hukmdorlar ra'yidan o'tolmasdan, ularning manfaatlariga mos qilib yozilgan edi. Chunki mualliflar shu tarzda yozishga majbur edilar. Bu asarlarda qo'shni xalqlar sha'niga aytilgan «tug yonkor», «isyonkor», «mufsid» kabi noloyiq iboralarni ham uchratamiz. O'z davri va muhitining ta'siri tufayli mavjud kamchiliklarga qaramay, Xorazmda tasnif etilgan mazkur tarixiy asarlar, Xiva xonligining XVII - XIX va XX asr boshlaridagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini o'rganishda aniq ma'lumot beruvchi asosiy manba bo'lib xizmat qiladilar. Xiva xonligining siyosiy hayotida ro'y bergan katta voqealardan biri Xiva xonligini podsho Rossiyasi tomonidan bosib olinishi edi. Muhammad Yusuf Bayoniy o zining «Shajarayi Xorazmshohiy» asarida bu masalaga juda mufassalʻ to'xtalib o'tgan va bu borada juda qimmatli ma'lumotlarni keltirgan. Ayniqsa, shaharlarni mudofaa qilishda olib borilgan ishlar, ko'rsatilgan qarshiliklarga qaramay, Xiva xonligiga qarashli shaharlarning podsho Rossiyasi armiyasi tomonidan birin-ketin bosib olinishi va chor generallarining bu erda olib borgan shafqatsiz siyosati aniq ko'rsatib berilgan. Bayoniy shu davrda ana shu voqealar ichida yashagan, ularni o'z ko'zi bilan ko'rgan va u voqealarning tirik shohidi edi. Bu masalani aniq ma'lumotlar asosida o'rganishda va yoritishda Xiva tarixnavisi Bayoniy tomonidayozilgan bu tarixiy asar katta ahamiyat kasb etadi. Xiva xonligining Buxoro, Qo'qon xonliklari, Rossiya va Eron bilan olib. 29 borgan diplomatik va savdo munosabatlarini o'rganishda ham bu asarlarda anchagina ma'lumotlarni uchratamiz. Biz Abulg'oziy, Munis, Ogahiy va Bayoniy asarlarini o'qir ekanmiz, Xiva xonligiga Buxoro, Kuqon xonliklaridan, Rossiya va Erondan ko'plab elchilar kelganligi va ularga javoban u mamlakatlarga ham elchilar yuborilganini ko'ramiz. Xonlikning iqtisodiy hayotida feodal er egaligi, sug'orish ishlari va yangi erlarni o'zlashtirish va soliq masalasi asosiy masalalardan edi. Bu masalalar bo'yicha ham mazkur tarixnavislarning asarlarida ancha ma'lumotlar keltirilgan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YΧΑΤΙ I. Prezident asarlari 1. Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2018-yil 15-iyun kuni O'zbekiston Islom sivilizatsiyasi markazi quriladigan hududga tashrif buyurib, uning poydevoriga tamal toshi qo'yilganda so'zlagan nutqi. Manba: https://president. uz/oz/lists/view/3085. 2. Mirziyoyev Sh. M. Yangi O'zbekiston strategiyasi. -T.: "O'zbekiston" nashriyoti, 2021. 464 b. II. Ilmiy adabiyotlar 3. Abdurasulov A. Xiva tarixiy-etnografik ocherklar Toshkent 1997 yil. 35-bet. 4. Abdurasulov A. Xiva Toshkent betlar. O'zbekiston nashryoti 1997 yil 106,107 5. Azamat Ziyo «O'zbek davlatchiligi tarixi T. «Sharq» 2000 y. 122 bet. 6. Bayoniy M.Y. Shajarayi Xorazmshohiy // -Meros to'plamida, 246-bet. 30 7. Bobojonov D., Abdurasulov M. Firdavsmonand shahar.- Xiva, 2008. 255 bet. 8. I.Shodmonqulov, Q.Ergashev, H.Hamidov, N.Ergashev, I.Abdurahmonov, F.Ernazarov -O'zbekiston tarixidan ta'lim texnologiyalari TDIU. 2006 y. 240 bet. 9. Mahmudov M. Sayyid Islomxo'ja nomi berilsa //-Xorazm haqiqati, 1993, 30 iyun. 10. Mahmudov M. Xorazm: tarix, odamlar, voqealar. Urganch, 2004. 139 bet. 11. Matniyozov M. Xiva xonligida yashagan xalqlar va ularning xonlik ijtimoiy- siyosiy hayotida tutgan o'rni va ro'li. 62-68-bet. 12. Muhammadjonov A., Usmonov Q. O'zbekiston tarixi (milodiy IV asrdan XVI asr boshlarigacha) 7-sinf darsligi. – T.: O'zME nashriyoti. 2005. 165 bet. 13. Munirov Q. Xorazmda tarixnavislik.-T.: 2002. 250 bet. 14. O'zbekiston tarixi T., «Yangi asr avlodi» 2003 y. 299-334 betlar. 15. O'zbekiston tarixi Toshkent Davlat universiteti T. Universitet, 1997 yil. 330 bet. 16. Qo'shjonov O., Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar. -T.: 2007. 350 bet. 17. Qurbonboev S. Pitnak tarixi. Urganch: Xorazm, 2001.-20-bet. 18. Rajabov Q., Qandov B., Shaymardonov. O'zbekiston tarixining muhim sanalari. -T.: O'zbekiston. 2012. 340 bet. 19. Safarov O., Sultonov O. Oqmachit xotiralari // Xorazm haqiqati, 1993, 23 mart. 20. Shodmonqulov I. Ergashev Q. Ergashev N. «O'zbekiston tarixidan ma'ruza matnlari» TDIU. 2005 y. 70-86 betlar. 21. Usmonov Q. Sodiqov M., Burxonova S. O'zbekiston tarixi. Oliy o'quv yurtlari uchun darslik. -T.: Iqtisod-Moliya. 2006. 280 bet. 22. Usmonov Q. va boshqalar. O'zbekiston tarixi (XVI-XIX asrning birinchi yarmi). 8-sinf uchun darslik. – T.: O'qituvchi. 2014. 190 bet. 23. Usmonov Q., Sodiqov M. O'zbekiston tarixi (1917-1991-yillar). – T.: Sharq. 2006-2013 (7 marta nashr etilgan). III. Internet manbalari 24. https://www.edu.uz 31 25. https://www.ziyo.net.uz 26. https://www.performance.yedu.uz. 27. https://www.arxiv.uz 32

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Xiva xonligining tashkil topishi va qo‘ng‘irotlar davri

1.1. Xiva xonligining tashkil topishi

1.2. Xiva xonligida qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi

II bob. Xiva xonligida inoqlar va qo‘ng‘irotlar hukmronligi. Qo‘ng‘irotlar hukmronligi davrida ichki va tashqi siyosati

2.1. Xiva xonligining ajralib chiqishi. Inoqlar va qo‘ng‘irotlar hukmronligi

2.2. Qo‘ng‘irotlar hukmronligi davrida Xiva xonligining ichki va tashqi siyosati

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить