Xiva xonligida san’at va madaniyat (XX asr boshlari misolida)
![(Rahimqulixonning) vafotidan so’ng sanai hijriya 1262 yilda ilon yili rabi ul-avval
oyining to’rtida, dushanba kuni [1845 2 mart] ixtimom topdi. Sahvu xato va
nuqsonin ayb qilmay ma’zur tutsinlar, balki lutf va karam ko’rguzib, isloh
bersinlar... Tammat ul-kitob sanai 1279 /1879-80. Roqimi in kitob Mulla
Muhammadrizo ibn Muhammadkarim devon marhumiy» so’zlari bilan tamom
bo’ladi. Asar 50 varaqdan (386b-435a) iborat. Asarning 821/ II raqamli nusxasi
ham nasta’liq xatida yozilgan bo’lib 50 varaqdan iborat. O’lchovi 27x44 sm. Mulla
Muhammadrizo ibn Muhammadkarim devoni tomonidan qo’lyozma Muhammad
Rahimxon II Feruz buyrug’iga ko’ra 1279/1879-80 yili saroy kutubxonasi uchun
ko’chirilgan 16
.
Ogahiy bu asarning avvalida «Riyoz ud-davla» asarini tugatib,
Rahimqulixonning oldiga olib borganligi va o’zining «Zubdat ut-tavorix» nomli
asarini yozishga kirishgani haqida gapiradi. Ogahiy bu asarni ikki qismga bo’lgan.
Birinchi qismida Rahimqulixonning tug’ilishidan to xonlik taxtiga chiqquncha
bo’lgan voqealar bayoni berilgan. Ikkinchi qismida esa Rahimqulixonning xonlik
taxtiga chiqqandan so’ng to vafotigacha bo’lgan voqealar haqida yozgan.
Rossiya FA Qo’lyozma instituti fondida Ye6 raqami bilan mazkur asarning
nusxasi saqlanadi. Asar nasta’liq xati bilan qora siyohda ko’chirilgan. Matn qizil
rangdagi ramkaga olingan. Ammo asarning kotibi noma’lum. 1273/1856-1857 yili
ko’chirilganligi aniq. Hajmi 52 varaq, o’lchovi esa 27x48 sm. Bu nusxa Xorazm
hukmdorlarining saroy kutubxonasidan olib ketilgan.
Ogahiyning yana bir asari 1846 yildan 1855 yilgacha Xorazmda bo’lgan
tarixiy voqealarni bayon etuvchi «Jome’ ul-voqyeoti sultoniy» nomli asaridir.
Ogahiy uning yozilishi haqida asar muqaddimasida quyidagilarni yozib qoldirgan:
«Bu kitobning yozuvchisi Erniyozbekning o’g’li Muhammadrizo mirob, taxallusim
Ogahiy q u yidagilarni bayon etaman. Muhammadaminxon davlat tepasiga kelgan
vaqtda Rahimqulixonning Xorazmda hukmronlik qilgan vaqtidagi bo’lgan tarixiy
voqealarni yozar edim. Uni tezlik bilan tamom etib, Muhammadaminxonga taqdim
etdim. So’ngra bu kitobimni yozishga boshladim va uni «Jome’ ul-voqyeoti
16
Атоқли шоир, тарихнавис, таржимон. Т .: Абдулла Қ одирий , 1999. – Б .126](https://docx.uz/documents/fe061b48-9365-4b48-ab2a-46eff4fe1d05/page_26.png?v=1)
Xiva xonligida san’at va madaniyat (XX asr boshlari misolida)