Xiva xonligida yer-suv munosabatlari

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	77.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligida yer-suv munosabatlari

Купить

MUNDARIJA
Kirish………………………………………………………………………… 3
I Bob. Xiva xonligida yer egaligi munosabatlari………………………….. 6
1.1.Xiva xonligida yer egaligi ………………………….…………………….. 6
1.2.Xiva xonlarining yerga oid siyosatlari……………………………………. 11
II Bob. Xiva xonligida suvdan foydalanish va sug`orish
inshoatlari…………………………………………………………….……… 21
2.1.Xiva xonligida suvdan foydalanish va sug`orish masalalari………….
…. 21
2.2. Xiva xonligida sug`orish texnikasi va sug`orish inshoatlari
tarixi……………………………………………………………………… 25
Xulosa………………………………………………………………………... 32
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati………………………………………... 36
2

Kirish
Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Istiqlol
sharofati bilan boy tariximizni hech bir mafkuraviy aqidasiz chuqur
o`rganish va yoritish imkoniga ega bo`ldik. Eng asosiysi undan
faxrlanish imkoniyati paydo bo`ldi. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov
“O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari” asarida tarixning millat tarbiyasidagi
o`rni va ahamiyati to`g`risida shunday yozgan edi: “Tarix millatning
haqiqiy tarbiyachisiga aylanib bormoqda. Buyuk ajdodlarimizning
ishlari va jasoratlari tarixiy xotiramizni jonlantirib, yangi fuqorolik
ongini shakllantirmoqda. Axloqiy tarbiya va ibrat manbaiga
aylanmoqda” 1 .
Xiva xonligi tarimizda tutgan o`rni juda katta hisoblanadi
Xorazmliklar esa qadimdan dehqonchilik bilan nom qozongan biz o`sha
davrda dehqonlar qay darajada yashaganlarini dehqonchilik qay
darajada bo`lganligini o`rganamiz. Xiva xonligi iqtisodiyoti aniqroq
aytsak qishloq xo`jaligi chorvachiligi bevosita Amudaryo va undan
chiqarilgan kanallar va undan foydalanilgan sug`orish texnikalari
haqida ma`lumot to`plab tahlil qilib ko`rib chiqamiz Xiva xonligi bevosita
xonliklar davrida qanday sug`orish ishlari olib borilgani va dehqonchilik
munosbatlari va xonlarning qanchalik bu soha bo`yicha islohotlar olib
borganlari haqida ma`lumotlar to`plab ularni tahlil qilamiz Xonlarning
qo`shni davlat yoki qabilalar bilan olib borgan munosbatlari shu soha
bo`yicha ham o`zgarib turgan .
Mustaqillik o`zbek xalqining tarixiy xotirasini yengib bo`lmasligini
isbotladi.”Modomiki o`z tarixini bilgan, undan ruxiy quvvat oladigan
xalqni yengib bo`lmas ekan,- deb yozadi Birinchi prezidentimiz
I.A.Karimov, - biz haqqoniy tariximizni tiklashimiz, xalqimizni shu tarix
bilan qurollantirishimiz zarur 2 ” buning ahamiyati beqiyosdir. Chunki
tarix xotirasi xalqning jonajon o`lkaning, davlatimiz hududining xolis va
haqiqiy tarixini tiklash, milliy o`zlikni anglash, tabir joiz bo`lsa milliy
iftixorni tiklash va o`stirish muhim o`rin tutadi degan edi yurtboshimiz.

1 I.A.Karimov .“O`zbekiston buyuk kelajak sari. –T.: O`zbekiston, 1999. –
520-bet. 2 I.A.Karimov. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. -24-bet
3

Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Ushbu mavzu
mustaqillik davrida bir qator o’zbek olimlari tomonidan o'rganilgan.
Xususan, bu borada N.Polvonov va O.Qo’shjonov 3 , S.Hasanov 4 ,
A.Abdurasulov 5 , D.Bobojonov 6 va M.Abdurasulov, Q.Munirov 7 , X. Ziyoev,
Isxoqxon Junaydullaxo'ja o’g’li Ibrat, Davlatyor Raxim va SHohnazar
Matrasul, Mulla Olim Maxdum Hoji. Majid Hasaniy, Mirzaolim Mushrif,
G‘ulomov H.Gning asarlari alohida ahamiyatga ega. O.Qo’shjonovva
N.Polvonovning - Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlar
asarida, asosan, Xiva xonligidagi jadid harakatiga, uning asosida tashkil
topgan ta’lim tizimiga qaratiladi. S.Hasanovning - Xorazm ma‘naviyati
darg’alari nomli asarida esa Xorazmda etishib chiqqan allomalar va
ularning fan sohasiga qanday yangiliklar qo’shganligi keltirib o’tiladi.
A.Abdurasulovning Xiva asarida Xiva xonligidagi ichki siyosat
masalalari, jumladan, madrasalar qatori, ulardagi ta’lim tizimi, adabiy
muhit yoritib berilgan. Xususan, ta’lim tizimiga oid quyidagi ma’lumotni
uchratishimiz mumkin: Xivadagi rus-tuzem maktabiniig asosiy maqsadi
mahalliy millat bolalariga rus tilini o’rgatib, mahalliy tarjimonlar
tayyorlashdan iborat edi. Chunki hali xonlikda rus tilida ish yuritish,
kelgan maktublarni o’qish va tarjima qilish, nomalar bitish sohasida
qiyinchiliklar tug’ilayotgan edi. Holbuki, Petro Aleksandrovsk (hozirgi
To’rtko’l) shahrida ochilgan rus-tuzem maktabini bu davrda bir qancha
xivalik yoshlar, jumladan, Asfandiyor to’ra, Muhammad Aminaddin
Muhammad hoji Aminaddin o’g’li 1892-1897 yillarda Fransiyaning
Tuluza shahridan suvxo’jaligi kollejida ta‘lim olgan zamonaviy
ma`lumotli birinchi o’zbek irrigatori edi.
Shuningdek Qo`shjonovning ”Xiva xonligida XIX asr oxiri-XX asr
boshlarida agrar munosabatlar” nomli nomzodlik dissertatsiyasida
mazkur davrdagi yer egaligi yerdan foydalanish, yerlarning yirik yer
egalari qo`lida to`planishi va dehqonlarning yersizlanishi ,shuningdek
Xiva xonligi hududida yashovchi Turkman

3 Qo‘shjоnоv О, Pоlvоnоv N. Хоrаzmdаgi ijtimоiy-siyosiy jаrаyonlаr vа hаrаkаtlаr. -
T.: 2007. 4 Hаsаnоv S. Хоrаzm mа`nаviyati dаrg‘аlаri. -T.: 2001.
5 Аbdurаsulоv А. Хivа.-T.: 1997.
6 Bоbоjоnоv D., Аbdurаsulоv M. Firdаvsmоnаnd shаhаr.-
Хivа, 2008. 7 Munirоv Q. Хоrаzmdа tаriхnаvislik.-T.: 2002.
4

va qoraqalpoqlarga asosiy joylardan yer mulklarning berilishi bilan
tafsiflangan”. Dissertatsiyada asosiy e`tibor Xiva xonligidagi
turkmanlarning yer egaligi va yerdan foydalanishning asosiy turlari,
ulardan olinadigan soliq turlariga e`tibor qaratilgani diqqatga sazovor
hisoblanadi.
Xiva xonligi tarixiga oid ayrim m`lumotlarni biz mahalliy
tarixchilarning asarlaridan ham bilib olishimiz mumkin. Jumladan
A.Abdurasulov tomonidan Xiva shahrining Xiva shahrining 2500 yilligiga
bag`ishlab yozilgan “Xiva” ocherklari ham katta ahamiyatga ega. Q.
Munirovning Xorazmda tarixnavislik asarida Xiva xonligidagi faqat
tarixiy asarlarga e’tiborini qaratadi. Muallif xonlikda tarix maktabiga
xon Abulg’ozi asos solganini ham eslatib o`tadi.
Kurs ishi mavzusining obekti. Xiva xonligida yer va suvga bo`lgan
munosabatni tadqiq etishdan iborat
Kurs ishi mavzusining predmeti . Aynan Xiva xonligi davrida yer
egaligi shakllari suvga bo`lgan munosabatlar ulardan qanday qilib
foydalanganligi va qanday texnologiyalardan foydalanganligini ochib
berishdan iborat
Kurs ishini mavzusining maqsadi. O`sha davrda Xivada yer egaligi yer
tuzilish shakllari suvga bo`lgan munosabat mavzulariga doir tadqiqot va
adabiyotlar orqali tahlil qilib o`rganish
Kurs ishi mavzusining vazifalari
• Xiva xonligida XVI asrlarda yerga bo`lgan munosabatlarni tahlil
qilib o`rganish.
• Xiva xonligidagi yer egaligi va suv xo`jaligining O`rta osiyodagi
ahamiyatini tahlil qilish
• O`sha davrdagi yer suv munosabatlariga manba va adabiyotlarga
asoslangan holda tahliliy baho berish .
• O`sha davrdagi yer munosabatlariga oid muommo va
kamchiliklarni o`rganish.

Kurs ishining hajmi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa
hamda foydalanilgan adabiyotlar roʻyxatidan iborat boʻlib, kurs ishining
umumiy hajmi 37 betni tashkil etadi.
5

I Bob. Xiva xonligida yer egaligi munosabatlari
1.1.Xiva xonligida yer egaligi. Xonlikda yer egaligi masalalari bo`yicha
ma`lumotlar, Ogahiy, G.Danilivskiy, O.Shkapskiy, A.Kun, V.V.Bartold,
I.P.Ivanov, M.Yo`ldoshev, Q.Mo`minovning asarlarida
mujassamlashgan.Bu ma`lumotlarni yana boshqa ma`lumotlar bilan
taqqoslab ko`rilishi natijasida m`lum bo`ldiki, ushbu masala oldin
tadqiqot o`tkazgan olimlar 8 , tomonidan yetarli darajada o`rganilgan.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida xorazmda yozilgan tarixiy asarlarda
va keyinchalik yozilgan ilmiy asarlarda yer egaligiga oid ma`lumotlarni
ham uchratamiz. XIX asrda ham Xiva xonligi iqtisodiy hayotining asosiy
belgisi yerga egalik bo`lgani uchun bu masala alohida ahamiyatga ega.
XIX asrda Xorzmda eng katta mulkdor va yer egasi xonning o`zi edi.
Xonlikka tegishli yerlarning hammasi uning ixtiyorida edi. Xonlikning
deyarli hamma markaziy shaharlarida xonning yirik saroylari va bog`lari
bo`lgan.
Xonga va amaldorlarga xususiy yerlar ota bobolaridan meros
sifatida qolgan ,asrlar davomida u nasldan naslga o`tib kelgan. XIX asr
Xiva xonligidagi yerga egalik masalalarini yoritishda, yuqorida aytib
o`tkanimizdek, Munis, Ogahiy, va Bayoniy asarlari qimatli ma`lumotlar
beradi.
Xiva xonligidagi yer egaligi va davlat tuzilishiga oid
monografiyasida Xiva xonligi arxivi materialllari asosida akademik
M.Y.Yo`ldoshev bunday deydi ”Xiva xonligidagi yerlarning uchdan bir
qismidan kamrog`i mayda yer egalarinining qo`lida bo`lgaan, ekinga
yaroqli yerlarning yettidan bir qismi esa davlatga qarashli
bo`lgan.Ammo hamma yerlarning uchdan ikki qismidan ko`prog`i katta
yer egalarining qo`lida to`planganligi ham arxiv hujjatlarida ma`lum
bo`ldi 9 ” U: “Agrar mamlakatlarda yerga egalik qilish munosabatlari
tabaqalar, ijtimoiy siyosiy munosabatlarini negizini tashkil etadi. Yer
egaligi munosabatlari aniqlanmaguncha

8 Qo`shjonov O, Polvonov N. Xorazmdagi ijtimoiy siyosiy jarayonlar va
harakatlar.T: 350-bet 9 Yo`ldoshev.Xiva xonligida Feodal yer egaligi va davlat
tuzilishi: Toshkent. 1959. 10-bet 6

bunday mamlakatlardagi ijtimoiy siyosiy hayotni to`g`ri tushunib
bo`lmaydi 10 ”- der ekan, Xiva xonligidagi agrar munosabatlarga doir
masalalarning o`rganilmasdan kelinganligini takidlab o`tdadi.
P.P.Ivanov o`z asarida Xivadagi agrar masala haqida bunday deb
yozadi:” Xivadagi agrar munosabatlarning o`ziga kelganda, shuni aytish
kerakki, bu munosabatlarning bundan oldingi bir qancha asrlar
davomidagi tarixi hatto uning asosiy jihatlari ham hozirgacha
o`rganilmasdan qolmoqda 11 ”.
Xiva xonligidagi yerlarning bir qismi Xususiy kishilarga qarashli
mulk yerlaridan iborat edi. Bundan tashqari, vaqf yerlari, davlat yerlari
va podsholik yerlari bor edi. Soliq solish jihatdan mulk yerlari 3
tabaqaga bo`lingan edi: 5 tanobgacha yeri bo`lganlar pastki tabaqadagi
dehqonlar hisoblanib, bunday dehqonlar adno deb atalar edi. 5-10
tanobdan ortiq yeri bo`lganlar o`rta hol dehqonlar hisoblanib, ular
avsat deb atalgan, 10 tanoban ortiq yeri bo`lganlar boy dehqonlar
hisoblanib ular a`lo deb yuritilgan.
Bunday 3 tabaqaga bo`linishni dehqonlarning kambag`al, o`rta hol
va boy dehqonlar deb, 3 tabaqaga bo`linishi uchun asos qilib
olinmasligi kerak. O`rta hisob bilan 20 tanob yeri bo`lgan kishilargina
boy dehqon hisoblash mumkin edi. XIX asr o`rtalarida xiva xonligidagi
davlat yerlarining taqsimlanishi quyidagicha bo`lgan : 1. Bevosita
ishlab chiqaruvchilar-adno va avsat tabaqadagi dehqonlar qo`lida 64
000 tanob yer bo`lgan.
2. Alo tabaqaga kiruvchi mulkdorlar qo`lida 70 000 tanobga yaqin
yer bo`lgan.
3. Podsholik yerlar 165-170ming, vaqf yerlari 256 000 tanob
chamasi bo`lgan. 4.Yuqorida aytib o`tilgan yerlarning hammasi
384 000 tanobga yetadi 12 .
Xususiy mulk bo`lgan yerlar-yorliqli mulk va atoyi mulk deb ikkiga
ajratilar edi. Yorliqli mulk bo`lgan yerlar deb boylarga, ulamolarga,
amaldor va boshqalarga inom qilinib, ularning shaxsiy mulkiga o`tgan
davlat yerlariga nisbatan aytilgan.

10 Yo` ldoshev. Xiva xonligida Feodal yer egaligi va davlat tuzilishi: Toshkent.
1959. 74 bet 11 Ivanov. Удельнье земли Сейд Мухаммедхан 1856-1865 ЗИВАН
СССР 22
12 Yo`ldoshev.Xiva xonligida Feodal yer egaligi va davlat tuzilishi: Toshkent. 1959.
147-bet 7

Atoyi mulk yerlari deb boshqa xil yo`llar bilan egallangan yerlarga
aytilgan. Yer solig`i bu turdagi yerlardan ham olinar edi. Ammo soliqni
yer egasi emas balki ijarachi to`lar edi. Adabiyot va manbalarda
keltirilgan malumotlarga qaraganda soliqdan ozod etilgan kishiga
yorliq berilgan.
P.P. Ivanovning malumotlariga ko`ra 6,7,11,32- raqamli
daftarlarida soliq to`lovchilar ro`yxatida nishonadori qo`shbegi,
nishonadori mehtar degan belgilar ko`p uchraydi. Ma`lum bo`lishicha
bu nishonga to`lovchilarni biron yil ichida soliqdan ozod qilish haqidagi
hujjat bo`lgan. Munisning yozishicha mustaqil urug`ning boshliqlaridan
Jonmuhammad qozi Davlatnazarboy va Xo`jamurodlarga ikkita yorliq
beradi. Birinchi Yorliqda shunday deyilgan “Kimda kim shu yorliq
yorliqda xon tomonidan yuqoridagi kishilarga va ularga qo’shilganlarga
Xorazmdagi Nayman kanalinining yuqori qismi inom qilinadi olganlarga
qo`shilib, Xorzmga ketsa yani xon tomoniga o`tsa, uning gunohi
kechiriladi, agar kimda kim bundan bosh tortsa, u xonning g`azabiga
uchraydi. “Ikkinchi yorliqda xon yuqoridagi kishilarga nayman
kanalining yuqori qismini inom qiladi 13 . N.I.Veselovskiy N.Muravyovning
quyidagi malumotini keltiriladi: ”Xonnning daromadi qozon puli har xil
tuhfalar,xonga tegishli yerlardan olinadigan g`alla, ijara, bojlar,
o`ljalardan olinadigan ulush,karvonlardan olinadigan soliqlardan iborat
edi” 14 .
Shuningdek I.I.Veselovskiy bu masala yuzasidan
G.I.Danielvskiyning quyidagi ma`lumotini ham keltiradi:
”Ko`chmanchilardan olinadigan zakot bir mln so`mgacha xonga tegshli
yerlardan olinadigan g`alla 150 000 botmon yoki o`rtacha baho bilan
har yili 150 000 so`mg, har xil mollardan olinadigan soliq 35000
so`mgacha dukonlardan olinadigan soliq 50 000 so`m bozorlarda
sotiladigan hayvonlardan olinadigan soliqlar: har bosh qo`ydan 25 tiyin
ot va qoramoldan 2 so`m tuyadan 4 so`mdan olingan. Xon
bog`chalarining ijarasi 50 000 so`m daromad

13 Munis va Ogahiy. Firdavs ul iqbol 590 bet
14 О. Шкапский. Аму-Дарьинские очерки. К аграрному вопросу на Нижней Аму-Дарье.
Земледелие и землевладение в Шураханском участке Аму-Дарьинского. Отдела",
Ташкент. 1900
14 Yuqorida keltirilgan asar 324 bet
8

keltirardi.G.I.Danilivskiy xonning bir yilgi daromadi 3 mln so`m
mo`ljallangan 15 . Bu malumotlarning XIX asrda Xiva xonligida mavjud
bo`lgan soliqlar va xonning daromadini aniqlashga yordam beradi.
Xiva xonligi uchun dehqonchilik ishi o`ta zaruriy hisoblangan,
yangi kishilar kurish va eski kanallarni tiklash ishlari qattiq nazorat
ostiga olingan. Mamlakatdagi eng yaxshi yerlar mevazoru big`u
bo`stonlar xon va uning avlodlari, amaldorlar, yirik mulkdorlar va
ulamolar qo`lida bo`lib bu yerlar yersiz dehqonlar majburiy ko`chirib
keltirilgan kishilar va qo`llar kuchi bilan ishlatilgan 16 . Xiva xonligida
masjid madrasalar foydasi uchun ajratilgan vaqf yerlari ham alohida
o`rin tutadi. Bu yerlardan olinadigan daromadni ulamolar masjid
madrasalar xarajatlariga sarflaganlar. Xiva xonligida 10 tanobdan 17
oshiq yeri bo`lgan dehqonlarni soliqdan ozod qilib qo`yilgan. Biroq 40-
50 ming yerlardan ham bir xil soliq olinar edi biroq bu soliqlarni ana
shu yerning egasi emas balki uni uni ijaraga olib foydalanayotgan
dehqonlar to`laganlar. Xiva xonligidagi agrar munosabatlarga doir
masalalar keyingi vaqlarda faqat boshqa biror bir muommo
munosabati bilangina tilga olinadigan bo`ldi. Faqat 1937-yildagina
P.P.Ivanovning “Xiva xoni Sayid Muhammadxonga tegishli yerlar (1856-
1865) 18 degan maqolasi bosilib chiqdi. Muallifning o`zi shu maqolaning
ikkinchi sarlavhasida bu maqola “ O`rta osiyoda xonlarga tegishli
yerlar degan masalani qo`yish tariqasida “elon qilindi deb etirof
qilgandi.P.P.Ivanov
16 „История народов Узбекистана", II том.Тошкент, 1947,146-1-17-бет.
17 „Т а н о б” -Урта Осиёда ер улчови булиб, турли районларда турли миддорда
юритилади. Хивалик авторлардан бирининг ёзишига дараганда, Хива таноби дар
томони 60 газга баравар булган турт бурчаклик ердир (СССР Фанлар Академияси
Шардшунослик институтининг дулёзмалар булимида,33-фонд, 3-папкада садланаётган
А. Л. Кун архивига даралсин).Шу папкада Хивадаги улчовлар тугрисида узбек тилида
ёзилган бир варад догоз бор. Буни А. Л. Кун 1873 йилда Хива хонлигига борганида
унга мадаллий кишилардан биронтаси ёзибберган булса керак. Хиванинг турли
жойларида дам таноб миддори турлича булганга ухшайди. Рус сайёдларининг
ёзишига дараганда, Хивз таноби 400 квадрат саржиндан 900 квадрат саржинга ва,
датто, 1200 квадрат саржингача баравар булса керак. (П. П. Ивановнинг юдорида
айтиб утилган асарида, 20—21-бетлар.) Хиванинг бир таноби 1200 квадрат саржинга
баравар, деб курсатилади. „Узбекистон халдлари тарихи" китобида (Тошкент, 1947;

Хива таноби 4 минг квадрат метрга баравар дейилади. Шкапскийнинг асарида эса
Хива таноби 900 квадрат саржинга баравар деб курсатилади. Бирод, шуни айтиб утиш
керакки, мамлакатдаги ер улчовлари турлича булганлиги утмишда Хиванинг
парчаланган долда булганлигини курсатади. XIX аср-да бутун мамлакатда бир
тартибдаги солид системаси жорий дилинганлиги ?абабли мамлакатда фадат Хива
улчови асос дилиб олинди. Бинобарин Хива улчови расмий давлат ^лчови, деб
дисобланган.
18 Записки Института востоковедения АН, т. VI, 2 7-61-бетлар .
9

o`zining bu maqolasida Xiva xoniga tegishli yerlar bo`lganligini
isbotlashga harakat qildi. Garchi bir qarashda bu murakkab ish
bo`lmasada biroq bu haqida kerakli manbalar deyarli yo`qligi sababli
chala tugallanmagan ma`lumotlarni sinchiklab tekshirishga majbur
bo`ladi.
Xivadagi yer egaligi to`g`risida aytib o`tilgan asardan tashqari
maxsus bir asar bosilib chiqgani yo`q. “O`zbekiston xalqalri Tarixi”da
(kollektiv tomonidan bosilib chiqgan 1947 yilda ) asarida XIX asr Xiva
xonligida yer egaligini yoritishga atiga bir necha sahifa ajratilgan.Shu
asarda 19 aytishlaricha, Xiva xonligida yer egaligining mohiyati
quyidagilardan iborat: Danilevskiyning taxminiy belgilashiga ko`ra
butun obod yerlarning yarmidan ko`prog`i oddiy xalq qo`lida bo`lgan 2)
yersiz dehqonlarning ulushi ancha yuqori bo`lgan 3) faqat 1 tanob yeri
bor dehqon kambag`al deb hisoblanmaydi 20 . Ma’lumki Xorazm
qadimdan dehqonchilik mamlakatidir. Xorazm juda taraqqiy qilgan
so`ngra esa g`oyat tushkunlikka va turg`unlikka uchragan davrlarni
boshidan kechirdi. Xorazm o`zining ko`p asrlik tarixi davomida arablar
mug`ullar va juda ko`p ko`chmanchilar bilan kurashishga to`g`ri keldi,
dehqonlarni asr qilib olib ketishdi, aholini qirg`in qilishdi ayniqsa yerga
hayot berib turgan kanallarni buzub tashladilar. Lekin shu
bosqinchiliklardan so`ng dalalar inson kuchi va mehnati bilan yana
qayta jonlana boshlanadi.
XIX asrda Xivada dehqonchilikning asosiy turi g`allakorlardan
iborat bo`lib qolgan edi. Ekinbop ekinlarning yarmidan ko`prog`i
bug`doy va juxori beshdan bir qismi esa paxta ekinlari ekilar edi.
Dehqonchlik sohasida asosiy mehnat quroli omoch edi. Ish hayvoni
sifatida ho`kizlardan bazi bir qismlarida otlardan foydalanilgan.
Tabiydirki irrigatsiya inshoatlarini mutassil tamirlab turish va yangi
inshoatlar qurish katta irrigatsiya sistemalarini qurishda ishni tashkil
etishda juda ko`p mehnat va mablag` sarflash zarurati tug`ilgan. Bu
ishni esa faqat davlat uddalay olgan. O`sha vaqtda o`zbeklarning
ijtimoiy va siyosiy tuzumi feodalizm tuzumi edi. O`zbeklar urug`larga

bolinar va har bir urug` iqtisodiy hayoti bilan yashar edi. Lekin XVI asrda
urug`chilik tuzumi juda bo`shab qolgan edi. Ko`chmanchi chorvachilik
19 „ История народов Узбекистана", II том.Тошкент, 1947,146- 1-17-
бет-лар. 20 Уша жойда. 146- 147-бетлар
10

esa yarim patrialxal yarim feodalllik munosabatlarni davom ettirishni
taqozo qilar edi. Shuni aytib o`tmoq kerakki bu xol faqat
o`zbeklargagina xos emas. Bunday urug`lar mug`ullarda turkmanlarda
va shu kabi xalqlarda ham uchratish mumkin 21 . Bu yuqori tabaqalar
asosan turli urug`larning boshliqlaridan va xatto boshqa gruhlardan
iborat edi. Bular ko`chmanchi chorvachilik tufaylibarqaror bo`lib yashab
kelmoqda edi.Xiva xonligidagi Qo`ng`irot urug`idan tashqari o`zbek
urug`larining qoldiqlaridir. Bu uncha katta bo`lmagan urug`lar
quyidagilardn iborat: mang`itlar, qatag`onlar, do`rmonlar, uyg`urlar,
naymanlar, qipchoqlar, qiyotlar, uyshi va oyratlar”.

21 Я. Владимирцев , Общественный строй монголов, л., АН СССР, 1931,
03-64-бет. 11

1.2.Xiva xonlarining yerga oid siyosatlari.
Muhammad Rahimxon davrida qadimdan hukmron bo`lib kelgan
inoqlarning hukmronligi tugatilib “o`zining aslzodaligi” bilan faxrlanib
kelgan va eski tartibni orzu qilib yurgan kishilarning hammasini o`zidan
va har qanday boshqaruvdan chetda tutishga intildi. Muravyovning
(1819) yil aytishicha har bir urug`da inoqning o`zi biylar va shu
qabilardan iborat 32 amaldor shaxs bo`lgan. O`sha yillarda Xivada
vujudga kelgan vaziyat, F. Engels aytgan ediki, „Tarixiy davlatlarning
ko`pchiligida grajdanlarga beriladigan huquqlar ular qo`lidagi mulkning
katta-kichikligiga qarab belgilanadi 22 . Shu tariqa, davlat mulkdor
sinfning mulksiz sinfdan o`zini himoya qilmoq uchun tuzilgan tashkiloti
ekanligi ochiqdan-ochiq aytiladi. Аfinada va Rimda aholining mulkiga
qarab sinflarga taqsim etilishi ahvolning shunday bo`lganligini
ko`rsatadi. O`rta asr feodal davlatida ham shunday bo`lgan, bu davlatda
har bir kimsaning siyosiy mavqei uning qo`lidagi yerning miqdori bilan
belgilangan 23 .
Buxoro amirlarining Xiva ishlariga aralasha borishi,
ko`chmanchilarning mamlakatga hujum qilaverib, uni vayron
etganliklari, Eron shohi Nodir shoh Xorazmni bosib olib, uni bir oz vaqt
o`z viloyatlaridan biriga aylantirganligi Xiva xonligidagi siyosiy
kokimiyat inqirozini kuchaytirib yubordi. Turkman urug`i yovmitlarning
boshliqlari ham Xivada uch yil (1767-1770) xukmronlik qilib, mamlakatni
taladilar, uni batamom xonavayron qildilar. O`trok aholining yovmitlar
kukmronligiga qarshi kurashida Muhammad Аmin inoq maydonga
chiqdi. U Xivadagi yirik yer egalarining namoyandasi edi. Muhammad
Аminning otasi va bobosi ilgarigi Xiva xonlarining amaldorlaridan
bo`lib, ko`chmanchi urug`larning boshliqlarining manfaatlarini himoya
qilib kelganlar. Lekin ular iqtisodiy jihatdan xam, etnik jihatdan kam
o`zlarini yetishtirgan urug`dan allaqachon ajralib katta yerga ega
bo`lgan yangi feodal boylarning namoyandasi bo`lib qolgan edilar. Ular
eski ko`chmanchi urug`larning boshliqlariga butunlay dushman edilar.

Hokimiyat uchun kurashda Muhammad Аmin atrofiga to`plangan
kishilar, asosan eskidan beri
22 К. Маркс ва Ф. Энгельс , Асарлар. XVI том, I кием, 147-148-
бетлар. 23 К. Маркс ва Ф. Энгельс , Асарлар. XVI том, I кием,
147-148-бетлар.
12

dehqonchilik bilan shug`ullanib kelgan rayonlardan, jumladan
Xazoraspdan yetishib chiqqan kishilar edi. Muhammad Аminning eng
yaqin kishilari to`g`risidagi maʼlumotlar diqqatga sazovordir.
Muhammad Аmin inoq 1770 yilda Buxoro amiri Doniyol huzuriga
yordam so`rab borganida, u o`zi bilan 63 kishini mahram qilib olib ketdi.
Bular orasida keyin qushbegi bo`lib olgan, ammo o`sha vaqtda miroblik
lavozimiga ega bo`lgan Аvaz Mirob (Munis Mirobning otasi) kam bor
edi. Muhammad Аmin hamroklarining ko`pchiligi Shomurodbek,
Аbdukarimbek, Shoniyozbek, Аshur boyning o`g`li Muhammad Rizobek,
Boynazar boy, Niyoz parvonachining o`gli Bobobek,nayman
Raimberdibek, Xudoyberdi jarchining o`gli Olloberdi udaychi singari
yangi yetishgan beklardan iborat edi. Muhammad Аmin inok bilan
Buxoroga borganlar orasida boylardan uch kishi, shuningdek boshqa
shaxslar ham bor edi 24 . Yangi yirik yer egalari, savdogarlar va
ruhoniylardan madad olib turgan Muhammad Аmin inoq o`zi istagan
kishini xon kilib quyar, istamasa uni taxtdan tushirar edi. Taxtga
o`tqazilganlar nomigagina xon bulib, inoqning ixtiyori bilan ishlar va
shuning uchun kam inoq mamlakatni shu xon nomidan yakka o`zi
boshqarar edi. Muhammad Аmin butun ishni mana shunday o`yinchik
xonlar nomidan qilib kelganligining sababi shuki, kokimiyatni uz qo`liga
o`tqazib olgan yirik yer egalari eskidan beri muqaddas odat kisoblanib
kelgan ananani buzishga botina olmadilar. Shu odatga ko`ra, faqat
Chingizxon avlodidan bo`lgan kishigina xon taxtiga o`tirishga haqli edi.
Lekin feodallar taxtga o`tkazib, xon qilib ko`tarmoq uchun qo`lidan hech
bir ish kelmaydigan, ojiz, maslaksiz, shu bilan birga o`zlariga sadoqatli
va itoatli kishilarni Chingizxon „avlodlari“ orasidan, ko`pincha uzoq
rayonlardagi ko`chmanchilar orasidan tanlab olar edilar. Ular ko`pincha
Аbulg`ozi V singari o`smirlarni yoki esi past kishilarni ham xon qilib
quya berar edilar. Inoq va uning sheriklari mana shunday „xonlar“ nomi
bilan o`zlariga kerakli siyosatni osonlik bilan o`tqazar edilar.

Shu tariqa Muhammad Amin o`zbeklarning yirik urug`laridan
bo`lgan qo`ng`irot qabilasi orasidan chiqqan inoqlar dinastiyasiga asos
soldi. Muhammad
24 Баёний, Хоразм тарихи, 78-варак.
13

Aminning o`zi ham qo`ng`irot urug`idan edi. Muhammad Аmin
o`lganidan keyin Xivani idora qilib kelgan Аvaz ham (1790-1804) o`zi
taxtga o`tirmay, otasi singari o`zi ko`targan xon nomidan ish olib bordi.
Аvaz inoqning o`g`li Eltuzar esa soxta xon Аbulg`ozi V ni taxtdan
tushirib, o`zini xon deb eʼlon qildi (1804-1806). Shu tariqa u Xivada
qo`ng`irot avlodidan bo`lgan xonlar dinastiyasini boshlab berdi. Bu
dinastiya Xiva xonligi tugatilguncha, yaʼni 1920 yilga qadar Xiva
xonligini idora qilib keldi. Tarixchilar XVIII asrdagi uzoq davom qilgan
va ko`p qonlar to`kilgan urushlarni hokimiyat uchun kurashgan
feodallar o`rtasidagi o`zaro urush deb hisoblab keldilar 25 .
Xonlarning yordami bilan juda katta ekinzor yerlarni o`z qo`liga
o`tkazib olgan yangi feodallar bu yerlarni ishga solmoq uchun keng
miqiyosda irrigatsiya inshootlari qurilishiga, o`z ehtiyojlari uchun ko`p
miqdorda ishchi kuchidan foydalanishga muhtoj edilar. Ularning
manfaatlari xon boshliq markazlashtirilgan kuchli davlat barpo
qilinishini juda talab qilar edi. U davlat katta yer egalarining
manfaatlarini himoya qilishi, xalqning ekspluatatsiya qilinayotgan
ko`pchilik qismini jilovlab turishi zarur edi. Ular katta-katta yangi
kanallar qurilishini va shu tariqa yangi yerlarga ega bo`lishni istar
edilar. Hokimiyatni o`z qo`liga o`tkazib olgan katta yer egalari keng
miqiyosda sug`orish inshootlari qurishga kirishdilar dehqonlarni
ekspluatatsiya qilishni kuchaytirib berdilar, ko`chmanchilarni o`zlariga
tobora ko`proq itoat qildirdilar. Dehqonlarni soliqlar to`lashga majbur
qilmoq uchun kam markazlashtirilgan va shu bilan birlikda pishiq
hamda keng tomir yoygan davlat apparati kerak bo`ldi. Savdo-sotiq
kuchaya borganligi Xivadagi katta yer egalarida qishloq xo`jalik
mahsulotlari ishlab chiqarishni ko`paytirish, yangi yerlarni bosib olish,
dehqonlarni borgan sari ko`proq ekspluatatsiya qilish uchun zamin
tug`dirdi. Buning uchun ular o`z tayanchlari bo`lgan va
markazlashtirilgan feodal davlatning mumkin qadar ko`proq
mustahkamlanishiga manfaatdor bo`lib qoldilar.

Yirik feodal-pomeshchik yer egaligining o`sishi, ilgari asosan natural
xo`jalik hukmron bo`lgan yerlarda pul muomalasining keng yoyilishi
taqsimot sohasida
25 II. II. Иванов , .Архив Хивинских ханов XIX в‘ ., 8-бет; Историянародов Узбекистана,
т. II, 124-бет.
14

muqarrar o`zgarishlar tug`diradi, shu bilan birga sotsial tengsizlik ham
kuchayadi, boylar va kambag`allar o`rtasidagi qarama-qarshilik
zo`rayadi. Ishlab chiqarishning va ayirboshlashning rivojlanishi
natijasida tug`ilgan va avvalgidan boshqacharoq bo`lgan taqsimot usuli
passiv holatda qolmaydi balki uning o`zi ishlab chiqarishga va
ayirboshlash usuliga taʼsir qiladi. Yirik yer egaligining o`sishi savdo-
sotiqning
ko`payishi
ga sababchi bo`ldi; savdo-
sotiqning ko`payishi esa feodal
ekonomikasining yanada mustahkamlanishiga yordam berdi. Bu xolat
eski siyosiy muassasalarni yemirib, yangi siyosiy muassasalar vujudga
keltirishni talab qildi. Katta yer egalari iqtisodiy jihatdan
mustahkamlanib borgan sari, ular boyliklarni o`z qo`llarida ko`proq
to`playverdilar, siyosiy hokimiyatdan foydalanishga aktivroq bo`lib intila
boshladilar. „U (Muxammad Raximxon. - M. Y.) butunlay yangi davlat
barpo qildi deyish mumkin deb yozadi Muravyov.Endilikda bu davlat
Osiyodagi eng kuchli xonliklar jumlasiga kiradi 26 . Ko`chmanchi feodallar
hokimiyati zaiflana borganligi bilan bir vaqtda xon hokimiyati kuchaya
bordi. Urug`larning boshliqlari o`z urug`lari doirasida haqiqatda
mustaqil ish ko`rar edilar. Bunday sharoitda xon hokimiyatining
markazlashtirilishi juda katta siyosiy ahamiyatga ega edi. Rus
qo`shinlari 1873 yilda Orol-Qo`ngirot territoriyasiga borganlarida u
yerdagi aholi qishlik durgonlarda yashaganligini kurganlar, yozda esa
ular dalalarga ko`chib ketar edilar 27 . Orol-Qo`ng`irotning maʼmuriy
tuzilishi o`sha vaqtda ularning daladligini ayniqsa yaqqol ko`rsatadi,
Mudammad Rahim xon o`zining maʼmuriy islohotlarini amalga
oshirganida, o`troqlikka o`tib, yerga o`rnashib olgan ilgarigi
ko`chmanchi o`zbeklar orasida urug`chilikka xos bo`lgan idora usullarini
tugatdi va joylarda aholini machitlarga, machitlarni esa viloyatlarga
biriktirib qo`ydi. Bunday idora usuli Xorazmdagi o`troq o`zbeklar
orasida ko`p vaqtlardan beri davom qilib kelar edi. Biroq, Orol-
Qo`ngirotda maʼmuriy islohot o`tkazilmadi va urug`chilik tartibidagi

idora usuli saqlanib qoldi. „Orol-Qo`ng`irotni uchta biy boshqarar edi 28 .
Xiva savdogarlari bilan Rossiya o`rtasidagi savdo-sotiq aloqalari tobora
26 Н. Н. Муравьев , .Путешествие в Туркмению и Хиву", ч. II, 44-бет
27 Данилевский , Описание Хивинского ханства, Записки Русск. Географсб-ва, кв. V,
1851, 92-бет 28 Ниёний , Хоразм тарихи, 401-вараь;. Бутаков, Эпизод современной
игюрин Средней Азии, Отечественные записки, 1836, ноябрь, 105-бет.
15

mustahkamlanib borayotganligi sababli, ular hokimiyatning
markazlashtirilishiga g`oyat manfaatdor edilar. Xiva savdogarlari
Rossiya davlatining Orenburgdan tortib to Peterburgga qadar,
Аstraxandan tortib to shimolga qadar hamma yeriga bemalol borib,
savdo-sotiq qilar edilar. Shu sababli savdogarlar butun Xiva
territoriyasiga yakka o`zi hukmron bo`lishga intilayotgan Muhammad
Аmin Inoqni astoydil quvvatladi 29 . Xon davlat ishlari uchun pulga
muxtoj bulib qolganida savdogarlar undan pul ayamas edilar 30 .
Muhammad Аmin Inoq 1184 (1770-1771) yilda amir Doniyoldan yordam
so`rab Buxoroga safar qilganda, unga hamrox bo`lib borgan 63 kishi
orasida Аbduraxmon boy, urganchlik Eshqobil boy, Xonqalik Niyoz
Muhammad boy degan uchta boy xam bor edi 31 .
Аyirboshlash rivojlana borishi bilan „hamma joyda aholi orasida
to`xtovsiz davom qilib kelgan bemaʼni urushlarga xotima berilishini,
hatto mamlakat ichiga tashqi dushman kirib olgan taqdirda ham,
mamlakat ichidagi to`xtovsiz urush davom ettirilaverishiga sababchi
bo`layotgani va feodallar o`rtasida davom qilayotgan janjallarning
to`xtatilishini, butun o`rta asrda muttasil davom qilib kelgan to`xtovsiz
va butunlay bemaʼni qirg`in urushlarga xotima berishni istayotgan
elementlarning soni ko`paya bordi 32 . Shaharlardagi aholining ko`pchiligi
hunarmand-kosiblar va savdogarlardan iborat edi. Yer egalarining
anchagina qismi ham shaharlarda yashar edi. Аrxiv materiallarida
shahar aolisining qanday kasblar bilan shug`ullanganligiga doir
maʼlumotlar bilan bir qatorda hamma kosiblarning va savdogarlarning
nomma-nom to`liq ro`yxatlari, shuningdek ularning nima ish bilan
shug`ullanishlari va qancha soliq to`lab kelganliklariga doir mukammal
maʼlumotlar kam bor. Shu maʼlumotlardan bizga maʼlum
bo`lishicha,hunarmand-kosiblar (etikduz,sarroch- lar va shu kabilar)
asosan mahalliy aholining ehtiyojini taʼminlash uchun ishlab kelganlar.
Xiva shahrida xonsaroyidagi amaldorlar va katta boylar uchun turli
bezak-

29 Фирдавсий идбол, СССР Фанлар Академияси Шардшуносли институтидаги
кулёзма. С 571, 1115а, П-вараклар
30 Хив) хонлари архиви, 76-дафтар, 69,69 об, 71,71 об, 72,75,75 об. 76 вараклар.
31 Баёний, Хоразм тарихи, 78а -варак.
32 Маркс ва Энгельс , Асарлар, XVI том, I дисм,
443-бет 16

lar va zebi-ziynatlar yasash bilan shug`ullanuvchi hunarmandlar ham
bo`lgan 33 . Amudaryo bo`yidagi unumdor yerlarda yetishtirilayotgan
paxtaga, chorva mollariga, junga, mevalarga rus bozorining talabi
kuchaydi. Xiva xonligi territoriyasida shoyi va bo`z, gilam to`qish
kasblari keng tarqalgan edi. Bu mollar sotish uchun ko`plab
chiqarilaverdi. Rossiyadan Xivaga gazlama, mo`yna, teri, metall
buyumlar, qand-shakar va boshqa tovarlar keltirilar edi. Mavjud
statistika maʼlumotlariga qaraganda, qariyb 100 yil mobaynida, yaʼni
1758-yildan 1853-yilga qadar Rossiyadan O`rta Osiyoga tovar kiritilishi
12,5 baravar, O`rta Osiyodan Rossiyaga chiqarilgan tovarlar esa 16
baravar ko`paygan. Ijtimoiy rivojlanishning borishi natijasida vujudga
kelgan bu o`zgarishni XIX asrning boshida Muhammad Rahimxon
maʼmuriy islohot o`tkazish tariqasida rasmiylashtirdi. Muhammad
Rahimxon kentlarni tugatdi, Xorazmdagi o`troq o`zbeklar orasida
qadimdan davom qilib kelgan tartib, yaʼni aholini har bir machit
qavmiga bo`lish tartibi aholi o`rtasidagi maʼmuriy bo`linishning asosi
bo`lib qoldi. Shu islohotdan keyin kam eski forma aholining kentlarga
bo`linishi va shu asosda noiblarning hukmronligi ayrim rayonlarda
davom qilib kelaverdi. Lekin noiblar eski „urug`chilik tuzumining sarqiti
bo`lib qoldi. Endi noiblar har qaysi urug`ning o`zidan tayinlanadigan
bo`ldi 34 . Danilevskiy 1842-yilda Pitnakda Otash noib bor edi deb
yozadi 35 . Urug`chilik tuzumi g`oyasi Xiva xonligida Buxorodagiga
qaraganda kuchliroq bo`lganligi shundan ko`rinib turibdiki, bu yerda,
Buxorodagidek, ayrim kichik qishloqlar urug`larning nomi bilan
yuritilmaydi balki ancha katta shaharlar (Qo`ng`irot, Mang`it, Qipchok,
Nukus va shu kabi shaharlar) urug`larning nomi bilan yuritiladigan
bo`lib qolgan, aftidan, har qaysi urug` o`troqlikka o`tganida, o`zini yaxlit
turkum deb his qilgan va mayda qishloqlarga sochilib ketmagan 36 . Shu
tariqa XVIII asr oxiri - XIX asr boshida Xiva xonligining o`troq aholi
yashaydigan hamma qismida aholini idora qilishning yangi formasi
mustahkam qaror topgan

33 Иванов , „Архив хивинских ханов”, 70-дафтар, 138-140-бетлар
34 Материалы по районированию Средней Азии, Ташкент, 1926, кн.
II .41 -бет. 35 Данилевский , Описание Хивинского ханства, „Зап. РГО"
1851, кн. V, 109-бет 36 В. В. Бартольд , .История культурной жизни
Туркестана", л., 1927, 102-бет 17

edi. Bu yangi forma ilgarigi formadan, yaʼni „urug`larga xos formadan
butunlay farq qilar edi. Yangi formaning mustahkam bo`lib
o`rnashganligi urug` va kentlar formasining xo`jalik-maʼmuriy forma
tariqasida ham, egalik qilish formasi tariqasida ham uzil-kesil
tugatilganligidan dalolat beradi. Yerlarning eng ko`pi xususiy kishilarga
qarashli mulk yerlardan iborat edi. Bundan tashqari vaqf yerlari,
so`ngra esa davlat yerlari yoki podsholik yerlar bor edi 37 . Аrxivdagi
maʼlumotlar Xiva xonligidagi quyi tabaqa aholining turmush sharoiti
qanday bo`lganligidan dalolat beradi. Bu maʼlumotlar kambag`allar
bilan katta yer egalarining tirikchiligini va aholini bir-biriga taqqoslab
ko`rmoq uchun ayniqsa ahamiyatlidir. O`sha daftarning o`zida 1269
(1852-1853) yilga oid bir yozuv bor. Shu yozuvda aytilishicha,
Muhammad Murodalining yeri o`lchanganida, bu yerning bo`yi o`n yetti
tanob, eni o`n tanob, jami bir yuz yetmish tanob bo`lib chiqgan; ichki
qalʼaning bo`yi o`n tanob, eni o`n tanob, yaʼni yuz tanob (hammasi bo`lib
ikki yuz yetmish tanob) bo`lib chiqqan 38 . Demak, bir kambag`alning
arzimas to`rt tanob yeri ham to`rt-besh bo`lakka bo`linib ketgani holda
bir boyning har bo`lagi bir yuz yetmish tanobdan iborat yaxlit yerlari
bo`lgan. Shunga yarasha uning hovlisi ham boshqacha bo`lgan.
Dehqonlarga tegishli yerlarning miqdoriga kelganda shuni aytish
kerakki, bu yerlarning miqdori muttasil kamayib borgan, yaʼni aʼlolar
avsatlar qatoriga, avsatlar adnolar qatoriga o`tib qolaverganlar, adnolar
esa qolgan-qutgan yerlardan kam ajrab yersiz dehqonlar qatorini
to`ldira borganlar. Bir kategoriyadagi dehqonlarning undan ko`ra
pastroq kategoriyaga o`tishlari, garchi biz ko`rsatgan tartibda hamisha
vujudga kelavermagan bo`lsa ham, ammo yeri borlarning yeri
kamayishi va kam yer dehqonlarning yerdan ajrab qolishi to`xtovsiz
davom etavergan. 5-10 tanob yeri bo`lgan dehqon shu yerdan bir yo`la
batamom ajrab qolib, yersiz dehqonlar qatoriga o`tishi ham mumkin
edi. Xullas dehqonlarning Xorazm xonligida xonavayron bo`lishi
to`xtovsiz davom qilib va kuchayib borganligini S-

37 Ер майдонининг миддорига тадсимлаганлигимиз,тарихчилар уртасида одат булиб
долган фикрга зид булцб тушади. Чункидамма авторлар, одатда, подшолик ерлар
Хива хонлигидаги асосий булиб дисмини ташкил дилади, деб дисоблаб келганлар
(бунга мисол дилиб П. П. Ивановнинг мадоласи мадоласини курсатиб утса булади:
„Записки Института востоковедения АН“, т. V, 43-бет) 38 Хива хонлари архиви, 26-
дафтар, в. 82 об.
18

699 raqamli daftarda va 34-daftarda bo`lgan aniq statistika
maʼlumotlari yaqqol ko`rsatadi. Аlbatta, dehqon xo`jaligining yeri
qanchalik kam bo`lsa,bu xo`jalik o`z yeridan shu qadar tez mahrum
bo`lib qolishi turgan gap. Shu sababli kambag`al xo`jaliklarning yerdan
mahrum bo`lishi asta-sekin davom qilgan, yaʼni 2710 xo`jalikning har
qaysisi o`z yerining faqat bir qismidan mahrum bo`lib, shu tariqa
adnolar qatoriga o`tgan. Lekin garchi adnolar qatoriga 2710 xo`jalik
(uyli) qo`shilgan bo`lsa ham, biroq shu bilan bir vaqtda 2600 chamasi
uyliklar o`z qo`llaridagi oz mikdorda bo`lgan yerdan ham mahrum
bo`lib, bevatanlar qatoriga o`tib qolganlar. Аvsatlarning kam bir qismi
bevatanlar qatoriga bir yo`la o`tib qolgan bo`lishi mumkin. Har holda
dehqonlarning yerdan ajralishi qay tariqada borgan bo`lsa ham, baribir
bu yersizlanish natijasida 2700 xo`jalik o`z ixtiyoridagi yerdan ajralib
qolgan va shu tariqa bevatanlarning soni qariyb 25 protsent
kupaygan 39 . Danilevskiy ekinbop yerlar va bog`larning (1,8 million
tanob) miqdori tug`risida yuqoridagi maʼlumotlarni keltirgach, bu
haqda o`z mulohazalarini quyidagicha bayon qiladi: ekinzor yerlarning
ancha qismi xon, uning qarindosh-urug`lari, xon xizmatidagi asosiy
amaldorlarniki (baʼzan bularning har qaysisi 2000 tanobdan 3000
tanobgacha yerga ega bo`lgan), boshqa yerlar sipohiylar, „ruhoniylarga,
madrasalarga vaqf qilingan va savdogarlarga tegishlii yerlar edi.
Аmudaryoning o`ng tomonidagi, Shuraxon kanali bilan Eltuzarxon
kanali o`rtasidagi ekinzor yerlarning hammasi faqat yuqorida aytib
o`tilgan yer egalariniki bo`lganligini hisobga olganimizda mazkur
haydaladigan yerlardan (Аmudaryoning chap sohilidagi 1 million 866
ming 666 tanob yer. M. Y.) 1 million tanobi oddiy xalq — fuqarolarniki
deb faraz qilish mumkin". 1.1 million tanob yerning, yaʼni mavjud
yerlardan yarmidan ko`prog`ining „fuqarolarga" qarashli yerlar bo`lgan
deb aytilgan bu mulokazalarni, keyin tarixchilar tanqidiy nazar bilan
qaramay, haqiqatga to`g`ri keladigan maʼlumotlar deb hisoblab keldilar
va keyingi vaqtlargacha ham shu maʼlumotlar Xorazm tarixiga doir
asarlar uchun asos qilinib olinaverdi 40 .

39 Устидаги ракам неча тилла солик солинганлигини, о стид а ги ракам эса шу
соливдан канчаси туланганлиг'ини, унг том ондаги ракам бокимонданинг
микдорини курсатади .
40 Данилевский , .Описание Хивинского ханства',
123-5ет 19

II BOB. Xiva xonligida suvdan foydalanish va sug`orish inshoatlari
2.1.Xiva xonligida suvdan foydalanish va sug`orish masalalari
Qadimiy xorazmliklar tabiiy shoxobchalarni sunʼiy shoxobchalar
bilan almashtirsalarda, ammo ular baribir daryo rejimiga toʼla
tobeligacha qolaverdilar, chunki hali undan irrigatsiya maqsadlari
uchun foydalanishni oʼrganmagan edilar. Shu sababli ular kanal boshini
qurish uchun daryo qirgʼogʼining toshqin vaqtida suv kanal boʼylab,
oqadigan joyini izlar edilar. Bunday kanallar faqat toshqin vaqtidagina
foydali boʼlganliklari sababli ular «toshqin» kanallar deb ham yuritiladi.
Toshqinning qachon boshlanishini oldindan ayta oladigan kishilar
vohada juda katta obroʼga ega edilar. Xorazmda qadimdan toshqinlar
kalendari mavjud edi, bunda daryo rejimidagi u yoki bu oʼzgarishlarning
boshlanishini koʼrsatuvchi alomarlar bor. Bu kalendar boʼyicha birinchi
toshqin «Koʼk qamish toshuvi» deb ataladi. Bu toshqin orol va koʼllarda
qamish endigina oʼsib chiqqanda boshlanadi. Bu martning
yigirmalariga toʼgʼri keladi. Qamishning tez yoki sekin oʼsishi
xorazmlikarning aytishicha, toshqinning oʼz vaqtida boʼlishini yoki
kechikishini oldindan aniqlab beradi.
Ikkinchi toshqin «Oq baliq toshuvi 41 » deb yuritiladi, bu aprelning
oʼrtalariga toʼgʼri keladi, yaʼni bu vaqtda Orol dengizidan oq baliqlar
Аmudaryoning yuqori oqimiga oʼta boshlaydi. Uchinchisi «Yulduz
toshuvn» boʼlib, mayning oʼrtalariga toʼgʼri keladi. Xorazmlikar bu
toshqinni Hulkar yulduzlar turkumnning koʼrinish vaqti bilan
belgilaydilar. Toʼrtinchi toshqin «Qirq chilgʼov toshuvi» (qirq kun chilla)
boʼlib, bu iyunning ikkinchi yarmida boshlanib, avgustning boshlarida
tugaydi. Bu toshqin qirq kun davom etadi. Har yili ekish oldidan va
yozgi sugʼorish vaqti kelishi bilan dehqonlar toshqin oʼz vaqtida
boʼlarmikan yoki kechikarmikan deb tashvishlana boshlaganlar.
Ilgarilari toshqin kechikkan vaqtda ananaviy tantanali ibodat boshlanar
edi. Ruhoniylar Xivadan chiqib (bu darrov butun Xorazmga eshitilar
edi). Tuyamoʼyinning quyi qismnda joylashgan Orolcha Аvliyota

toʼplanishar edi. Urugʼ zodagonlarining vakillari, umuman
mamlakatdagi butun
41 Сув ишининг кекса устаси, Хоразм область Хазорасп район сув хўжалнгк
бўлиминйнг бошлиғи Бобожон Отабоевнинг фикрича, бу мақол узоқ ўтмншда яра-
тилган мнфологик ривоятднр 21

oqsuyaklar ham xuddi shu yerga toʼplanar edi. Ular ruhoniylarga
sovgʼalar, qurbonlik uchun hoʼkizlar olib kelishar edi. O`z koʼzi bilan
koʼrganlarning hikoyalariga qaraganda, ibodat qilingach, daryoga suv
xudosiga Qrbonlik sifatida soʼyilgan hoʼkizni, tashlaganlar. Bu odat
toshqin kanallariga nisbatan ham keng qoʼllanilgan. Toshsaqo kanal
boshi qayta qazilib suv qoʼyilgach unga qurbonlik uchun
Olloqulixonnnng oʼzi shaxsan bir hoʼkizni qurbon qilganligi haqida
hikoya ham bor 42 . Xorazm sugʼorish texnikasida, mustahkam tuproqli
joylarni mustasno qilganda magistral kanaldan yaxshi foydalanishni
taʼmnnlaydigan katta-katta kanal boshini qurmas edilar, chunki
tuproqning mustahkam emasligi sababli kanal boshi toshqin
suvlarining kuchi bilan kengayib ketib, kanal tez vaqtda hech nima bilan
boshqarilmaydigan, hech kim qarolmaydigan oʼzanga aylanishi
mumkin edi. Shunday oʼpirilishlar XVI asrda Kurdor kanalida, XVII asrda
Chalish daryosi shoxobchasida, XIX asrda Lovdoida boʼldi va hokazo.
Falokatnn oldini olish uchun katta toshqin kanallarning boshini
koʼpincha bir necha joydan ochar edilar. Ularning har qaysisi alohida
olinganda kuchsiz, ammo bularni tartibga solish oson, bu esa
daryoning oʼpirish havfini yoʼqotishga, qaratgan natijaga erishishga
imkon beradi. Irrigatsion suvni koʼpaytirish zarur boʼlib qolgan hollarda
koʼpincha qoʼshimcha kanal boshlarini qurishar edi. Masalan, XIX asrda
Beshariqqa yangi koʼchib kelganlar Polvonyop kanaliga qoʼshimcha
kanal boshi qurish uchun xon ruxsatini ochishga muyassar boʼldilar.
Shu usul bilan ular magistral kanal suvini koʼpaytirdilar va Polvonyop
suvidan toʼla foydalanish huquqiga ega boʼldilar. Kanalning yangi boshi
(saqosi) hozirgacha «Beshariq yorgan» nomi bilan yuritiladi (yaʼni
Beshariq aholisi qazigan. Koʼproq suv oqishi, shuningdek quyi
taqsimlovchi tarmoqlar suvining oʼz-oʼzidan oqishining kuchayishi
nuqtai nazaridan kanallarning foydaliligi kanal boshining qazilishiga va
trassa nishobligining oshib borishiga bogʼliq. Bu yerda irrngatsion
texnikaning oddiyligidan kelib chiqadigan ikkita qarama-qarshilikni

koʼrsatib oʼtish kerak: bir tomondan, agar butun kanal trassirovka
sistemasi yetarlicha nishab qilib ishlanmasa, uning eng mayda va oxirgi
42 Хоразмлнклар буни ҳалокатли офат деб ҳарайдилар. «Бошнни дарё олнб кетди деб
гапиришади, яъни сақонн дарё олди
22

ketsa, daryoning kanalni oʼpirish xavfi tugʼiladi. Shuning uchun Xorazm
miroblari tarmoqlariga suv oʼz-oʼzidan oqib kirmaydi, ikkinchi
tomondan, juda nishab boʼlib dastavval kanal boshini mustahkamlash
ustida koʼp bosh qotirganlar. Koʼpincha kanalning bekor yotgan
qismida ortiqcha suvni qaytadan daryoga oqizadigan maxsus partov
vujudga keltiradilar, bu daryo oqimining pastki qismida boʼladi. Bunday
maxsus partovlar Xorazmda «badrov» deb yuritiladi. Badrovning ikki
oxirgi qismida ikkita toʼgʼon boʼlib, ularni faqat suv xavfli darajada
koʼtarilgandagina ochadilar 43 .
Qadimgi nrrigatorlar kanal boshi uchun mustahkam grunt va
uning oʼzani uchun toʼgʼri keladigan nishoblikni izlaganlar. Ular kanal
boshini oqimga qarshi mumkin qadar balandroq qurganlar, shu bilan
birga kanalning hali tarmoqlanmagan bosh qismini saqosini juda
kengaytirmaslikka harakat qilganlar. Xorazm pasttekisligining sathi
sugʼorish uchun qulay, yaʼni taxminan Toshsaqo kengligi liniyasidan
boshlab pasttekislik Orol-Sariqamish chuqurligiga qarab shimol va
shimoli- gʼarb tomon sari 1 km da oʼrtacha hisobda 0,2 m ga, yaʼni sagʼal
nishoblanib boradi 44 » . Bu hol qadimgi irrigatorlar uchun kanal
trassalari nishabini toʼgʼrilashda yengillik tugʼdirgan. Shu bilan birga
Аmudaryo suvida loyqa nihoyat koʼp boʼlganligi uchun toshqin
kanallarinnng boshini juda chuqur qilib qurish ham mumkin emas edi,
kanaldagi oqim tezligi daryonikiga nisbatan ancha sekin, yaʼni daryo
oʼzanida choʼkmaydigan loyqa, daryo tagidan ancha yuqori boʼlganligi
sababli kanalning bosh qismlarida choʼkadi. Shu sababli daryo
oʼzanidagi oqib borayotgan tag qumlari kanalga deyarlii oʼtmandi.
Kanalga asosan loyqadagi qum oʼtadi, bular oqim tezligi pasayishi bilan
darrov choʼkadi.
Аbulgʼozining aytishiga qaraganda, XVI asr oʼrtalarida Koʼhna
Urganch yaqinida, shahardan sal sharqroda Fotmaxotin toʼgʼoni
boʼlgan. Bu o`sha izohlar bizga bu toʼgʼonlar konstruktsiyasining handay
boʼlganligini ham, bular yordami bilan daryo oqimini tartibga solish
prinsipini qayta tiklashga ham imkoniyat bermaydi.

43 С. Ф. Островскпй, Ирригацнонная система Индии, СПб., 1907, 15,
41-бетлар. 44 В. Цинзерлинг, Уша асар, 563, 564-бетлар.
23

Odatda taqsimlovchi kanallar boshida «doldargʼa» deb ataluvchi
toʼgʼon keng tarqalgan edi, bu ichi xashak yoki shox-shabbaga
toʼldirilgan, silliqlanmagan gʼoʼla toʼsinlardan iborat oddiy inshootdir.
Gʼoʼlalar gorizontal holda kanal ravogʼi ustidan tashlanadi va koʼpinkcha
yasaladi, gʼoʼlalarga vertikal holda toʼsinlar ulanadi, toʼsinlar oʼrtasidagi
oraliq xashak yoki shox-shabba bilan toʼldiriladi. Shu usulda suv qisman
toʼsiladi va birinchi kanalga nisbatan sathi ancha baland boʼlgan qoʼshni
kanalga oqadi, yoki aksincha, doldargʼa kanalga, agar u juda qiyalikka
ega boʼlib, tagi sayoz boʼlsa, suvning koʼp mihdorda kirishga yoʼl
qoʼymaydigan inshoot boʼlib xizmat qiladi. Xorazmiy X asrda Marv
vohasidagi chigʼirlar haqida gapirganda olti termin ishlatadi: 1) doʼlob,
2) daliya, 3) gʼarrafa, 4) zurnuk, 5) naura, 6) manjanun. V. V. Bartoldning
fikricha, bu termnnlarning har qaysisi chigʼirning turli xillaridan boʼlib,
alohida maʼnoni anglatgan hamda baland yerlarni sugʼorish uchun suv
chiqaradigan inshoot hisoblangan 45 . Xorazmda Аmudaryoning oʼzida
katta suv chigʼirlari faqat qirgʼoqning tuzilishi va oqim xarakteri qulay
boʼlgan joylardagina uchraydi.
Xorazmning sunʼiy kanallarida uncha katta boʼlmagan chigʼirlar
qoʼllanilar edi. Bunday chigʼirlar juda ko`p edi, ayniqsa Shohobod
kanalida. Kanal boʼylab yoʼlovchi kishi toʼxtovsiz aylanuvchi suv
chigʼirlarning bir xil ovozli shovqini va shikoyatli chigʼirlashi orasida
suzar edi.
Chigʼir bilan sugʼorishning qachondan boshlanganligini aniqlash
qiyin. Faqat shu narsa maʼlumki, Mesopotamiyada eramizgacha III
ming- yillikda Far-Shuruppak tekstlarida hoʼkiz va eshak yordamida
foydalaniladigan «sugʼorish mashinasi» va uni qurish uchun «yogʼoch
kerakligi» haqida eslatib oʼtiladi.

45 В. В. Бартольд, К истории орошення Туркестана, 54-55-
бетлар 24

2.2.Xiva xonligida sug`orish texnikasi va sug`orish inshoatlari tarixi
Chig`ir texnikasin
ing vujudga kelishi va taraqqiyot
i haqidagi
tasavvurlarimiznnng tor doirasiga asoslangan bunday izchillikni
hozircha ishchi gipoteza tarzida tavsiya etib, chigʼirning vujudga
kelishini suv tegirmon gʼildiragi (parragi)ning kelib chiqishi bilan
bogʼlasa boʼlar edi. Haqiqatda esa, klassik irrigatsiya mamlakati boʼlgan
Misrning hali antik davrda, hech boʼlmaganda suv tegirmoni vujudga
kelishidan ancha ilgari suv chiqaradigan gʼildirak texnikasini
bilmaganligi dargumondir. Koʼrinib turibdiki, dastlab Old Osiyoning
taʼsiri Xorazmda, ayniqsa irrigatsion texnika kabi eng muhim sohada
sezilgan.
Shuninngdek, suv tegirmoniga chigʼir mexanizmi asos boʼlgan
deyish haqiqatdan uzoq boʼlmasa kerak va qachonlardir juda qadim
zamonning chigʼir xoʼjaligi yodgorliklari topiladi. Xorazmda juda qadim
vaqtlarda sugʼorilgan yerlarning ishdan chiqgan irrigatsion tarmoqlarini
tekshirishda biz hozircha chigʼir xoʼjaligining hech qanday belgisini
topmadik. Qadimiy kanallar suvayirgʼichdan qazilgandek boʼlib, oqish
uchun ancha nishab boʼlgan. Kanallar sayoz va keng boʼlgan. Bundan
maqsad ularni oʼzi oqar qilish edi.
Hech qayerda koriz chuqurlarini anglatuvchi biron belgi
uchramadi. Shuningdek chigʼir koʼzalarining (digirlarning) ishlatilganini
koʼrsatuvchi sopol idishlarning siniqlari ham topilmadi.Аrab geograflari
Xorazmda chigʼir sistemasi haqida mutlaqo gapirmagan. Buni qisman
shu bilan tushintirsak boʼladiki, ularga bu vaqtda chigʼir sistemasi Eron
va Old Sharq mamlakatlaridan maʼlum edi. Shu sababli ular Xorazmda
chigʼir sistemasining mavjudligini aytib oʼtmagan boʼlsalar kerak.
Xorazmiyning X asrda Marv vohasida chigʼir sistemasi mavjud edi, deb
yozishi, irrigatsion texnikaning bu usuli, shubhasiz, butun Xorazm
vohasida tarqalgan edi deb faraz qilishga imkoniyat beradi 46 . Feodal
davrining oʼlka vohalarida (Qavatqalʼa rayonida) chigʼir qoʼllanilganini
koʼrsatuvchi biron belgi hali topilgani yoʼq; shu bilan birga oʼsha

davrdagi kanallarning suvsiz oʼzanlari ancha chuqur boʼlgani va
bularning uzunligi ancha masofagacha choʼzilgan
46 1349 йилда Қутлуғ Темуо тасдиқ этгтан вақф ҳужжат, УзССР Фанлар
акдемияси, 25

boʼlishiga qaramay, antik kanallarga nisbatan bir muncha tor boʼlgan.
Mana shu enining torligi va juda chuqurligining oʼziyoq suv chiqarib
sugʼorishga moʼljal- langanini koʼrsatadi. B. M. Georgievskiy, yuqorida
koʼrsatib oʼtilgandek, Xorazmda chigʼir sistemasining madaniy-
irrigatsion uyumlarning koʼpayishidan kelib chiqqanligi haqida qiziq
fikrni bayon qildi. Uning hisobi boʼyicha, qadimiy vohalarning sathi
tarixiy davr ichida ikki metrdan ortiqqa balandlashgan. Bu hol,
shubhasiz, magistral kanallar tagini ham, taqsimlovchi tarmoqning
tagini ham tozalab turishni talab qilgan, kanallarda suvning kamayishi
esa, dehqonlarni sepma, nova va chigʼir yordami bilan sunʼiy usulda suv
chiqarishga majbur etgan.
Shoʼx Аmudaryo suvini tartibga solishda Xorazm aholisi daryoning
toshqin vaqtidagi oʼpirishlari bilan juda koʼp band boʼlar edi. Bunday
halokatning oldini olish va bundan saqlanish uchun odatda toʼgʼonlar
qurishardi. Qish vaqtida kanalni toʼsish ravoq qurshini talab qilardi. Bu
ishlarnnng hammasi koʼp mehnat sarflashni va oʼpirishga qarshi
chidash bera oladigan juda koʼp miqdorda tabiy material talab qilar edi.
Xorazmda bunday ishlarga tosh kam ishlatiladi, uning oʼrniga fashinalar
koʼp ishlatiladi 47 , buni Xorazmda «navard» deb yuritiladi. Navard shox-
shabba va chimli tuproqdan (chim eng arzon va qulay mate- rialdir)
silindr shaklida 6-8 m uzunlikda, 1-1,5 m diametrli qilib ishlanadi 48 va
dumalatib kanal qirgʼogʼiga keltiriladida, suvga tashlanadi; buning
orqasidan ikkinchisini, uchinchisini va boshqalarini tashlayveradilar.
Navardlar bir vaqtda qirgʼoqning ikki tomonidan ravoq bekilguncha
(toʼlguncha) tashlanadi. Baʼzan bu texnika ancha katta daryo
shoxobchalarini va katta oʼpirilishlarini toʼsishda ham ishlatilar edi, u
holda shoxobcha yoki oʼpirilish hajmiga qarab navardlarning hajmi ham
juda katta boʼlar edi.
Mirob Munis va Bayoniy Xiva xoni Muhammad Rahimning
boʼysinmagan orolliklardan oʼch olish uchun Аmudaryoning uch
shoxobchasi yoʼlini oʼzgartib, Qoʼngʼirot shahri rayonidan boshqa
tomonga oqizgani haqida gapirib oʼtadi.

47 Тош тўғон Ловзон бошида бор эди; у ҳеч очмаслик маҳсадида тошдая ҳиянган эди.
48 Навард шувдай ясалади: шох-шабба ва қамишни текис жойга қўйиб. ycn» га янм
солинади ва чимни шох-шабба ҳамда қамнш билан ўраб, кўндалангига сяи билан
бойланадн. В. В. Цинзерлнн r,Уша асар, 568-бет
26

Chumonoy, Changlibosuv va Tersoqar bekitilgan edi. Shoxobchalarga
navardlar tashlanadi. Navardning uzunligi 60 gaz (66 m), aylanasi 20-30
gazga yaqin boʼlardi. Uch shoxobchaning xammasi sakkiz kun
davomida toʼsildi. Toʼsilgan Chumonoyning kengligi 200 m dan ortiq,
chuqurligi esa 10 m ga yaqin edi. Changlibosuvning kengligi 180 m
teng boʼlib, chuqurligi 11 m ga yaqin edi. Tersoqarning kengligi 33 m,
chuqurligi 6 m edi.
Toʼgʼondan tashqari yana boshqa injener inshootlaridan ham
foydalangalar edi 49 . Dambalar daryo qirgʼogʼidan sal chetroqda qurilar
edi, chunki gruntning mustahkam emasligi tufayli qirgʼoq doim
eroziyaga uchrar edi. Hozirgi vaqtda bu Shayx Аbbos (Shobboz)
qarshisidagi qirgʼoqda roʼy bermoqda, bu yerda keyingi 40 yil ichida
Аmudaryo olti qator dambalarnn yuvib ketdi va aholi deyarlik har yili
daryo qirgʼogʼidan borgan sari chetlatib yangi-yangi dambalar liniyasi
qurmoqda.
Qirgʼoqqa yaqin boʼlgan dambalar ancha katta hajmda boʼladi;
damba asosining kengligi odatda 20 m gacha yetadi, balandligi 2,5-3 m
boʼladi. Dambaning ustki yuzasining kengligi 8-10 m dan oshmaydi.
Dambalar suv toshqini vaqtida toshib, atrofdagi ekinlarga zarar
keltiradigan toshqin kanallar boʼylab hamda suv quyiladigan koʼllarning
qirgʼoq liniyalari boʼylab pastqam joylarda (mintaqada) ham quriladi. Bu
dambalarni qurish va tuzatish qadimdan butun voha aholisi zimmasiga
tushadi. Har yili dala ishlari tugagach, aholining koʼpchilik qismi
ishlatilayotgan dambalarni tuzatish bilan, albatta band boʼlgan. Yezgi
toshqin vaqtida va qishki muz tiqilishi natijasida dambalarda koʼplab
katta oʼpirilishlar boʼladi, bu koʼpincha chap qirgʼoqda roʼy beradi;
bunda aholi yashaydigan punktlar bilan butun rayonlarni suv bosadi.
Masalan, 1933-yilda suv juda koʼpayib Gurlan qishlogʼidan
yuqoriroqdagi damba liniyasini oʼpiradi va suv Qilich Niyozboy kanaliga
oqadi, undan Daryoliqnnng eski oʼzaniga tushadi. 48 joyda oʼpirilish ro`y
berdi va dambalarni tez vaqt ichida tiklab olish uchun 2700000 ish kuni
sarflandi.

49 Хоразмча “қочи” терминининг келиб чиқяши номаълумлигича қолмоқда. Баъ- зи
хоразмлилар ва буни этимологнк тушунтириб, қочиш фелидан дейишади, ва ҳоказа.
Қочи термини Урта Осиёяинг, бошқа областларида ва унга қўшни мамлахатлардя
учрамайди.
27

Xorazm dehqonlari uchun kanallarni har yili loyqadan tozalat ogʼir
majburiyat hisoblanar edi.
Qazu yaʼni Xorazmda kanallarda loy toʼplanib qolishi vohaning
hamma joyida muqarrar yuz beradigan hodisadir. Unumdor Аmudaryo
loyqasi dala uchun juda yaxshi oʼgʼitdir, shu bilan birga irrigatsion
tarmoq uchun ofat hamdir.
«Аriq» loyi intensiv ravishda qatlamlanib bir vegetatsion davr
davomida Janubiy Xorazm ariqlarida 0,60-0,80 m gacha qatlamni tashkil
etadi. Bu miqdordagi loyning 60% i magistral kanalnnng bosh qismida,
qolgan 40% i esa taqsimlovchi tarmoqning oxirgi qismlarida choʼkadi.
Magistral kanallarning oʼrta qismida, Paxta arnani mustasno qilganda,
loyqa toʼplanmaydi.
Shu sababli kanallarni loyqadan har yili tozalash (qazuv) qadimdan
ikki zonaga boʼlingan: 1) saqo qazuvi (bosh qismini tozalash) va 2)
obxoʼra qazuvi (taqsimlovchi tarmoqni tozalash «Obxoʼra qazuvi»
boʼyicha ishlab berish mahalliy xarakterga ega boʼlgan, yaʼni saqodan
oqib keladigan suv isteʼmolchilarining oʼz ishi hisoblangan. Kanalning
bu qismlarnni tozalashda juda katta hajmda ish olib boriladi. Faqat
birgina Janubiy Xorazmning oʼzida kanallardan har yili 7 mln. kub.
metrga yaqin loy chiqarib tashlanar edi. Butun Xorazmdagi kanallarni
tozalash uchun har yili 1 mln gacha ish kuni talab qilinar edi 50 . Suvdan
foydalanish yetarli darajada yaxshi aniqlangan Janubiy Xorazmda oʼn
tanob yerni sugʼoruvchi suv bor «suv» hisoblanardi, bor suvdan
foydalanuvchilar esa, suvdan foydalanuvchilarning territorial
jamlanmasi sifatida «jabdi» deb atalardi 51 . Xoʼjalikning sonidan qatʼiy
nazar, har bir jabdi oʼz boshligʼiga ega edi va u jabdiboshi deb yuritilar
edi. Jabdi suvdan foydalanuvchilarning pastki va tashkiliy birligi sifatida
oliy maʼmuriyat oldida jamoa ishlarini tashkil etishda javobgar edi.
Qazuv va boshqa jamoa ishlari haqida jabdiboshi xabardor qilinar
edi. U jabdidan bir ishchini ajratishi kerak edi. Аgar jabdi bir «necha
mayda xoʼjalikdan iborat boʼlsa, ular bir-biri bilan kelishnb, har kishini
qurol yaroq bilan taʼminlab ishga yuborar edilar.

50 Б. М. Георгиевскнй, Уша асар, 112-бет; В. Уша асар, 573-бет
51 «Сув» суғориладигац ер ўлчови сифатида Хева архивинивг ҳужжатларида
куп учрайди.
28

Аgar jabdining hajmi (o‘n tanob) bir kishining yeri hajmiga teng
kelsa, u holda yer egasining oʼzi jabdiboshi sifatida chiqar va oʼz
hisobiga bir kishi berar edi. Ko‘pincha boylar, ruhoniylar, amaldorlar va
hukmron oila aʼzolarining yerlari jabdi hajmidan necha marta oshib
ketardi, shunga qaramay, bir jabdi deb hisoblashardi va bir ishchigina
talab qilishar edi. Аmalda esa bunday xoʼjaliklar jamoa ishlaridan
umuman ozod qilinar edi. Jabdi tartibi doim juda ham rasmiy
xarakterda boʼlgan; undan faqatgina yer egalarigina foyda koʼrar edilar,
jabdinnng kam yerli aʼzolariga kelganda, ularni har handay ishga
«haydar edilar».
Har bir yoqning irrigatsion xoʼjaligida koʼpincha ekinning suvga
eng muhtoj boʼlgan davrida suv tanqis boʼlib qolardi. Shu asosda
kanalning yuqori va quyi qismidagi suvdan foydalanuvchilar oʼrtasida
jiddiy toʼqnashuvlar boʼlardi. Koʼpincha amaldorlar va imtiyozli shaxslar
miroblarni oʼzlarining yerlari suvga toʼymaguncha boshqalar uchun
suvni bekitishga majbur etar edilar. Bunday hollarda oddiy dehqonlar
katta toʼpolon bilan poytaxtga kelib, xonga oʼz musibatlari ustidan
shikoyat qilar edilar, buni mahalliy irrigatorlar va Xorazmning qolgan
aholisi esidan chiqargan emas. Shunday hollar boʼlar ediki, ular adolatni
tiklash imkoniga ega boʼlardilar va xonning ruxsati boʼyicha oʼz qoʼllari
bilan suvni toʼsib turgan toʼsiqni yoʼq qilar edilar. Koʼpincha g`alayon shu
darajaga borib yetar ediki, miroblar qochib qutilishga majbur boʼlar
edilar 52 . Xorazm irrigatsion sistemasining koʼp mehnat talab qilishligi va
murakkabligi tufayli miroblik tartibi doim Xiva xonligida katta va juda
muhim oʼrinni egallab kelgan. Maʼlumotlardan bilishimizcha, miroblar
xon atrofidagi hukmron doira tarkibiga kirganlar 53 .
Biz miroblarning bundan ancha oldingi davrlarda oliy hokimiyatda
boshqarish ishlarida tutgan oʼrnini koʼrsatuvchi tarixiy maʼlumotlarga
ega emasmiz. Аmmo xalq xoʼjaligida sugʼorish masalasining katta
ahamiyatga ega boʼlganligi bizni miroblar Xorazm tarixining hamma
davrlarida Аbulgʼozi davridagidek, katta oʼrinni egallaganlar deb
hisoblashga majbur etadi. P.P.Ivanov miroblik mansabining

52 Хоразмлиларнинг ўэи «қазувга ҳайдаб кетдилар» дейишар эди.
53 Муиис. Фирдавс-ул Иқбол, УзССР ФА Шарқ институтининг- қўлёзмаси. №С 571
(520а), 566 варақ
29

oliy hokimiyatda «suv administratsiyasiga hech qanday aloqasi yoʼq
edi» deb daʼvo qiladi, faktlar bu tushintirishning notoʼgʼri ekanligini
isbot qiladi; XIX asr Xiva xronikalarida boshdan oyoq bosh miroblarning
muhim irrigatsion ishlarni tartibga solishda ishtirok etganliklari
koʼrsatib oʼtiladi. Har bir magistral kanal bevosita xonning oʼzi
tayinlaydigak va qushbegi yoki mehtarga boʼysunadigan bir yoki iki
katta mirob nazorat» ostida boʼlar edi. Miroblar xazinadan maosh
olishar edi 54 .
Mahalliy miroblar taqsimlovchi kanallarning ayrim havzalarid»
xizmat qilar edilar. Ularning ishi ancha murakkab edi. Agar kanal faqat
bir qishloqni sugʼorsa, mirob shu qishloqning oʼzidan mahalliy
hokimlarning va magistral kanal mirobining koʼrsatmasi boʼyicha
tayinlanar edi. Аgar shu kanalda bir necha qishloq boʼlib, unda bir
necha urug` joylashgan boʼlsa, u holda miroblik lavozimi bular oʼrtasida
doimiy janjalning obyekti hisoblanardi. Janjal har doim mehtar
oʼrdasigacha borib yetar edi. Mahalliy miroblar taqsimlovchi
kanallarning ayrim havzalarida» xizmat qilar edilar. Ularning ishi ancha
murakkab edi. Agar kanal faqat bir qishloqni sugʼorsa, mirob shu
qishloqning oʼzidan mahalliy hokimlarning va magistral kanal
mirobining koʼrsatmasi boʼyicha tayinlanar edi. Аgar shu kanalda bir
necha qishloq boʼlib, unda bir necha urug` joylashgan boʼlsa, u holda
miroblik lavozimi bular oʼrtasida doimiy janjalning obeykti hisoblanardi.
Janjal har doim mehtar oʼrdasigacha borib yetar edi.
Suvni taqsimlash doim janjalning kelib chiqishiga sababchi boʼlar
edi, chunki miroblar koʼpincha adolatsiz boʼlar edilar. Bu janjallarni
tortishuvchi tomonlarning qaysi biridan poraning koʼp tushishiga qarab
xon idorasi hal qilar edi.
Mahalliy miroblar xazinadan maosh olmas edilar, ularni eski odat
boʼyicha suvdan foydalanuvchilarning oʼzlari taʼminlar edilar. Mirob
hosilni yigʼish vaqtida dehqondan oʼziga tegishli boʼlgan qismin» olishga
haqi bor edi.

Bu qism «mirobona» deb yuritilar edi; bu hech qanday qonun
bilan» belgilanmagan edi va u hosil xoʼjayinining xohishnga qarab
berilar edi. Shunga qaramay, eski odat boʼyicha mirobonaning maʼlum
miqdorla normasi vujudga
54 Хева хонларининг Ленинградда Салтиков-Шчедрин номидаги Халқ кутубхоиаснда
сақланаётган архнвллри, 60-дафтар, 11 бет.
30

kelgan edi va asosan shunga amal qilishar edi. Odat boʼyicha mirob
xoʼjayin berayotgan narsaning hajmi haqida janjallashmasligi kerak.
Haqiqatan ham bunday janjallar boʼlmasdi, chunki har bir kishi mirobni
rozi qilishga tirishar edi. Аgar mirob mirobonani olish uchun oʼz vaqtida
kelmasa, u holda mirobonani uyiga olib kelib berishar edi. Hammaga
tarqalgan ishonchga koʼra, mirobonani toʼlamasa, dehqon boshiga
kulfat tushar emish.
Shu bilan birga aholi bu miroblarni ularning adolatsizligi ucgun
yomon ko`rishar edi. Mavjud bo`lgan qonunga muvofiq mirob
buyrug`ini har qanday yo`l bilan bajarmaslik yoki uni sekin bajarganlik
qattiq jazolarga olib kelgan. Aybdorni esi ketgunicha kaltaklashgan va
uning ishchi hayvonlarini ishchi yollaymiz deb sotib tugatishardi.
Bundan faqat bechora kambag`allar aziyat chekkanlar. Miroblar
kanallar va damba to`g`onlar qurish chog`ida g`ayriqonuniy yig`imlar
yig`ganlar quruvchilarni xo`rlab sal sekin ishlaganliklari uchun urib
kaltaklashadi va oxiri quruvchilar pul berib qutulardilar. Xorazm aholisi
o`rtasida ularning miroblarga bo`lgan munosabatini anglatuvchi
o`xshatish va maqolalar bor edi. Roshda namoz o`qib bo`lmaydi chunki
u yer mironing oyog`i bilan bulg`angan degan gaplar bor edi 55 .
Miroblarning narsalarini sotib olish mumkin emas edi chunki u
baxtsizlik keltiradi degan gaplar ham yuradi. Agar biron kishi biron
amaldorning g`azabi va tamagirligdan shikoyat qilsa unga: Demak sen
hali mirobning qo`liga tushmagan eknansan deb aytilgan. Bu maqollar
miroblarning Xorazmning mehnatkash aholisining nafrat va g`azabini
keltirib o`zlariga qarshi norozilik tug`dirib ularni azob uqibatga
solganligidan dalolat beradi.

55 Хива хонларининг Ленинградда Салтиков-Шчедрин номидаги Халқ кутубхоиаснда
сақланаётган архнвллри, 60-дафтар, 11 бет
31

$Xulosa Аrxiv shuni ko`rsatadiki, XIX asr o`rtasida Xivada yirik yer egalari qo`lida jami yerning uchdan ikki kismidan ko`prog`i to`plangan bo`lib, mavjud yer fondining 1/10 dan kamrog`i bevosita ishlab chiqaruvchi dehqon ixtiyorida bo`lgan.Katta yer egalari eng yaxshi yerlarni, o`tloqlarni, suvlarni o`z qo`llariga kiritib olgan, sug`orish inshoatlari ham ular ixtiyorida bo`lgan.Katta yer egalari ichida eng kattasi Xiva xonining o`zi bo`lib, u shaxsan juda ko`p yerlarning egasi bo`lgan va davlat yeriga xuddi o`zining xususiy mulkidagi kabi to`la hukmronlik qilgan. Xon har qanday yo`llar bilan katta yer egaligini joriy qilgan. O`z urug`-aymoqlariga, har xil unvon va amal egalariga, o`zining ichki va tashki siyosati sohasidagi barcha ishlarda suyangan kishilariga sahiylik bilan yer hadya qilgan. Musulmon ruhoniylari ham juda katta yer egalaridan bo`lgan. Katta yer egalari, cherkov soliqlardan mutlaqo ozod qilingan. Xonning yasavullari va turli darajadagi amaldorlari, shuningdek to`q dehqonlardan chiqqan navkarlar ham soliq to`lamagan. Xivadagi yirik yer egalariga, nomigagina ozod etsada qaram va mutlaqo huquqsiz bo`lgan yersiz dehqonlar qarama-qarshi turar edi. Yuqorida aytib o`tilganidek, dehqonlar qo`lidagi yer mamlakatda mavjud bo`lgan yaroqli yer fondining 1\10 qisminigina tashkil qilar edi. Barcha xususiy mulk egasi bo`lgan dehqonlar (mulkdorlar) soliq solish qoidasiga muvofiq uch kategoriyaga: pastki kategoriya adnoga, o`rta kategoriya-avsatga va oliy (yuqori) kategoriya- aʼloga bo`linar edi. Аdnoga 5 tanobgacha yeri bor, avsatga 5-10 tanobgacha yeri bor va aʼloga 10 tanobdan ortiq yeri bor dehqonlar kirardi. Shunday qilib, tarix fanida birinchi o`laroq dehqonlarning yuqorida ko`rsatib o`tilgan har bir tabaqasi foydalangan yerning miqdorigina emas, balki maʼlum yillar davomida biron tabaqaga qarashli uy xo`jaliklarining qanchaligi ham aniq belgilandi. Shu narsa aniqlandiki, mulkdor dehqonlarning 17 qismigina to`q bo`lib, 83 qismigina kam yerli dehqonlar bo`lgan. Dehqonlar yerini aniq o`lchab chiqishdan hosil bo`lgan maʼlumotlar shuni ko`rsatadiki, dehqonlarning$