Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 118.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xiva xonligining tashkil topishi va siyosiy tarixi

Купить
1 Xiva xonligining tashkil topish va siyosiy tarixi 2 MUNDARIJA Kirish……………………………………………………………………… 3 1-BOB. Xiva xonligining tashkil topishi, Xiva xonligi qo ng’irotlarʻ sulolasining hukmronligi davrida.............................................................. 6 1.1. Xiva xonligining vujudga kelishi………………………………........... 6 1.2. Xiva xonligida qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi............................................................................................................ 12 2-BOB. Qo ng’irotlar hukmronligi davrida xiva xonligining ichki va ʻ tashqi siyosati. 22 2.1. XVIII-XX asrlarda Xiva xonligida ijtimoiy iqtisodiy munosabatlar. Xiva xonligining ichki siyosati ……………………………………..…... 22 2.2. Xiva xonligining tashqi siyosati…………………............................…. 32 2.3. XIX asrda Xiva xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari……...………… 34 Xulosa…….………………………………………………………………... 36 Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati……………………………………… ʻ 38 3 KIRISH Mustaqil Respublikamizning ijtimoiy fanlar sohasi olimlari oldida xalqimiz tarixini haqqoniy va to‘laqonli o‘rganish masalasi dolzarb vazifa sifatida turibdi 1 . Bu haqda O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A. Karimov mamlakatimizning yetakchi tarixchi olimlari bilan o‘tkazgan uchrashuvida va boshqa mazkur soha bilan bog‘liq yig‘ilishlarda bir necha marta ta’kidlab o‘tgan. Shuningdek, bu vazifalar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qator Qarorlarida ham o‘z aksini topgan. O‘zbek tarixchiligida xaritashunoslik bilan bog‘liq muammolar yetarlicha. G‘arbning turli davlatlarida mamlakat tarixidagi deyarli har bir yil uchun xaritalar mavjud. O‘zbekistonda esa ko‘pincha bir xil, hammaga tanish bo‘lib ketgan xaritalardan foydalaniladi va tarixning katta qismi uchun maxsus xaritalar yo‘q. Masalan, xonliklar davriga oid. Xiva xonligiga 1512- yil shayboniy Elbarsxon tomonidan asos solinadi. Xiva xonligi paydo bo‘lganidan toki Rossiya imperiyasi vassaliga aylanguniga qadar Orolbo‘yi, Mang‘ishloq, Saraxs, Dehiston va Darun hududlarini asosan o‘z nazoratida ushlab turadi. Turkman qabilalari ham goh xonlik tarkibida, goh undan mustaqil bo‘lib yashaydi. Mavzuning dolzarbligi. XX asr o zbek xalqi tarixida ro y bergan engʻ ʻ muhim voqelik, shubhasiz, davlat mustaqilligiga erishish bo ldi. Istiqlol sharofati ʻ bilan xalqning asriy orzusi ushalib, mustaqillik tufayli o z e‘tiqodi, urf-odatlari, ʻ qadriyatlari o z o rniga qaytdi. Respublika taraqqiyotining o zbek xalqiga xos ʻ ʻ ʻ bo lgan xususiyat va an‘analarini hisobga olgan holda o z rivojlanish yo lini ʻ ʻ ʻ tanlashi, boy madaniyati va ma‘naviyatini e‘zozlash, xalq istiqboliga qaratilgan milliy istiqlol mafkurasini targ‘ib etish, Vatan tarixini xolisona o rganish va tadqiq ʻ etishni hayotiy zaruriyat darajasiga ko tardi. O z oldiga huquqiy demokratik davlat ʻ ʻ qurishni maqsad qilib olgan O zbekistonning XXI asrdagi istiqbol siyosati – bu ʻ jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir. Zero mazkur jamiyatni barpo etishda, d avlat boshqaruvini to g‘ri, izchil ʻ 1 Каримов И . А . Тарихий хотирасиз келажак йўқ // Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз . 7-жилд. Т., Ўзбекистон, 1999. 128-132-бетлар; 4 yo lga qo yishda davlatchiligimizni tarixiy nuqtai-nazardan boshqaruvini o rganishʻ ʻ ʻ va boy tarixiy tajribadan foydalanish amaliyotga tadbiq etish muhim ahamiyatga ega. Uch ming yillik davlatchilik an‘analariga ega bo lgan o zbek xalqi tarixida ʻ ʻ Xorazm davlatchiligi, uning boshqaruv tizimi alohida o rin tutadi Yana shu kitobda ʻ quyidagi xabar keladi: Feruz farmoniga muvofiq 1904 yilning 10 noyabrida Urganchda birinchi yangi usul maktabi ochildi. Unda Husayin Qo shaev degan ʻ Turkiyadan kelgan o qituvchi yoshlarga ta‘lim-tarbiya bera boshladi. Mahalliy ʻ xalq vakillarining mazkur maktabga qiziqishi ortib, dekabr oyiga kelib, bu maktab o quvchilarinish 45 tasi mahalliy millat farzandlari edilar. Husayin Qo shaev 1906- ʻ ʻ 1907 o quv yilida xonlikdagi ilg‘or ma‘rifatparvar kishilarning, eng avvalo, ota- ʻ onalarning orzu istaklarini hisobga olib, Urganchda qizlar maktabi tashkil etdi. Bu muhim voqeadan xursand bo lgan Feruz Urganchga borib, mazkur maktab ishi ʻ bilan tanishdi va Husayin Qo shaevning boshlagan foydali tadbiri uchun uni ʻ qo llab-quvvatlab, boshoyoq sarpo kiygizdi va xazina hisobidan maktabga yordam ʻ berib turishga qaror qildi. Kurs ishining o rganilganlik darajasi: ʻ Ushbu kurs ishida O zbek ʻ davlatchiligi tarixida o z o ringa ega bo lgan Xıva xonli tashkil topishi va davlat ʻ ʻ ʻ rivoji hududi davlat boshqaruvi, tashqi siyosati,sulolalar tarixi hamda buyodkorlik ishlarini olib borgan va tashqi dushmanlardan yurtni mardonovor kurashgan hukmdorlar Umuman Xiva xonligi O zbek davlatchiligining o ziga xos siyosati ʻ ʻ qo shni davlatlar, bir shajara o rtasidagi ziddiyatlar va elchilik, savdo va ʻ ʻ diplomatik aloqalari haqida bilib olishimiz mumkin. Ushbu mavzuni yoritishda Prezidentimiz I.Karimov tomonidan yaratilgan «Tarixiy xotirasiz kelajak yo qitobida, bugungi kunda tarixchi olimlar oldiga ʻ qo ygan talablar asosida kelib chiqib, mavzuni haqqoniy, obektiv yoritishga ʻ harakat qilindi. Shuningdek, davrlashtirish va retrospektiv, qiyosiy tahlil, taqqoslash kabi usullardan foydalanib ushbu mavzu mohiyatini ob‘ektiv va haqqoniy ochib berishga harakat qilindi. 5 Ushbu mavzu mustaqillik davrida bir qator o’zbek olimlari tomonidan o’rganilgan. Xususan, bu borada N.Polvonov va O.Qo’shjonov, S.Hasanov, A.Abdurasulov, D.Bobojonov va M.Abdurasulov, Q.Munirov, X. Ziyoev, Icxoqxon Junaydullaxo’ja o’g’li Ibrat, Davlatyor Raxim va SHohnazar Matrasul, Mulla Olim Maxdum Hoji, Majid Hasaniy, Mirzaolim Mushrif, Gulyamov H.G ning asarlari alohida ahamiyatga ega. O.Qo’shjonova, Polvonovning Xorazmdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va harakatlari asarida, asosan, Xiva xonligidagi jadid harakatiga, uning asosida tashkil topgan ta‘lim tizimiga qaratiladi. S.Hasanovning ―Xorazm ma‘naviyati darg’alari nomli asarida esa Xorazmda etishib chiqqan allomalar va ularning fan sohasiga qanday yangiliklar qo’shganligi keltirib o’tiladi. A.Abdurasulovning ―Xiva asarida Xiva xonligidagi ichki siyosat masalalari, jumladan, madrasalar qatori, ulardagi ta‘lim tizimi, adabiy muhit yoritib berilgan. Kurs ishining maqsad va va vazifalari: Ushbu kurs ish XVIII asrdan to XX asrgacha bo lgan davrda Xiva xonligida qo ng‘irotlar sulolasining olib borganʻ ʻ ichki va tashqi siyosati, shuningdek, tashqi siyosatda davlatlar bilan o rnatgan ʻ aloqalari tadqiq qilinadi. Mavzuni yoritishda quyidagi vazifalar belgilangan: Xiva xonligining vujudga kelishining tarixiy shart-sharoitlarini tadqiq qilish, Xiva xonligida qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishini tahlil qilish, XVIII-XX asrlarda Xiva xonligining ichki siyosatini yoritish, Xiva xonligining tashqi siyosatini tadqiq qilish. Kurs ishining obyekti va predmeti. Ushbu kurs ishining tadqiqot ob’yekti XVI asrdan boshlab to hozirgi kunda qadar ilmiy nashriyotlarda nashrdan chiqqan yozma manbalar, ilmiy adabiyotlar, xrestomatiyalar va arxiv hujjatlari hisoblanadi. Yuqoridagilardan tashqari mazkur kurs ishida ilmiy nashriyotlarda nashrdan chiqqan ilmiy maqolalardan ham alohida foydalanilgan. Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, beshta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati tashkil qiladi. 6 I-BOB. XIVA XONLIGINING TASHKIL TOPISHI, XIVA XONLIGI QO NGIROTLAR SULOLASINING HUKMRONLIGI DAVRIDAʻ 1.1.Xiva xonligining vujudga kelishi. Markaziy Osiyo ayniqsa o zbek xalqi tarixida –xonliklar davri alohida o rin ʻ ʻ tutadi. Ko p ming yillik o zbek xalqi tarixida bu davr o zining muddati bilangina ʻ ʻ ʻ emas, balki, shu davrda xalqimizning ijtimoiy-siyosiy hayotida yuz bergan juda katta voqealar bilan ham ajralib turadi.Temur vafotidan so ng Temuriy shahzodalar ʻ o rtasida boshlanib ketgan to xtovsiz urushlar sohibqiron ne mashaqqatlar bilan ʻ ʻ bunyod etgan qudratli davlatni parchalanib ketishiga sabab bo ldi. Asta-sekin bu ʻ qudratli davlat tarkibidan qator davlatlar va mulklar ajralib chiqib ketdi. Xorazmdan Astrobodgacha keng hududda joylashgan turkmanlar birinchilardan bo lib temuriylar davlatidan ajralib chiqdilar. Xuddi shu vaqtda Farg‘ona vodiysi ʻ ham ajralib mustaqil bo lib oldi. Shuningdek, Hisor va Badaxshon ham mustaqil ʻ davlatga aylandi. Natijada O rta Osiyodagina emas balki, Xuroson va Eron ʻ hududlarida ham temuriylar davlati yiqilgan edi. Temuriylar davrida buyuk Temur davlatining bunday parchalanib ketishi G‘arbda Qora dengiz qirg‘oqlaridan boshlanib, Sharqda Irtish daryosi va Balxash ko liga qadar, janubda esa Sirdaryoning quyi oqimlarigacha cho zilgan. Qipchoq ʻ ʻ dashtlarida yashovchi O zbeklar deb atalmish turkiy tilda so zlashuvchi ʻ ʻ ko chmanchilarni Movaraunnahr erlariga hujum qilib uni zabt etishlari uchun ʻ qulay sharoit yaratib berdi. O z vaqtida mug‘ullar istilosi ostida qolgan hududi zabt ʻ etilib, Jo ji ulusiga kiritilgan Dashti Qipchoq aholisi Jo ji o limidan keyin uning ʻ ʻ ʻ o g‘illaridan biri SHaybonquli ostida o zining mustaqil ulusini tashkil etish uchun ʻ ʻ kurash olib boradi. Natijada Yoyiq daryosining Sharqidan Sirdaryo buylarigacha bo lgan erlarda bunday ulus bapro etiladi. XV asrda ana shu Shaybon ʻ boshchiligidagi ulusda yashagan ko chmanchilar o zbek nomi bilan atalganlar. ʻ ʻ 7 XVI asr Xiva tarixchisi Abdulg‘oziyning yozishicha (1603-1664) asosan chorvachilik va ko chmanchilik bilan shug‘ullanuvchi o zbeklarning ko pchiligiʻ ʻ ʻ yozni Yoyiq daryosining yuqori oqimida, qishni esa Sirdaryoning quyi oqimida o tkazadilar. Bu erda o zbeklardan tashqari qipchoqlar qo ng‘irotlar uyshun, ʻ ʻ ʻ nayman va boshqa qabilalar ham yashagan bo lib, ular o sha o zbeklar tarkibiga ʻ ʻ ʻ kirar edi. XV asrning 20 yillariga kelib Dashti Qipchoq urug‘lari ichida Shayboniylar urug‘i (o zbeklar) oldinga chiqdi. Bu urug‘ning eng ko ga ko ringan ʻ ʻ ʻ vakili, ko chmanchi o zbeklar davlatining asoschisi Abdulxayrxon bo lib, u ʻ ʻ ʻ o zidan oldin bu erda hukmronlik qilgan Baroqxondan farqli o laroq, taxtni ʻ ʻ o zgalar yordamida emas, balki bir qator o zbek qabilalari, chunonchi Nayman, ʻ ʻ Qo ng‘irot, Qiyot, Durman, Uyg‘ur, Uyshun va boshqa qabilalarning yordamida ʻ egalladi. U juda qisqa vaqt ichida yirik davlatni vujudga keltirdi va bu davlatni uning o zi 1428 yildan 1468 yilgacha boshqardi. Biz yuqorida ta‘kidlaganimizdek, ʻ Abdulhayrhon boshliq o zbeklar asosan ko chmanchi xalq bo lib chorvachilik ʻ ʻ ʻ bilan shug‘ullanganlar. Shu bois ularga chorvachilik mahsulotlarini hunarmandchilik va qishloq xo jaligi mahsulotlariga almashadigan xalqlar va ʻ hududlar kerak edi. Bundang tashqari bu davrga kelganda ko chmanchi o zbeklarning katta ʻ ʻ qismi feodal munosabatlarining rivojlanishi natijasida o z o tloq va podalaridan ʻ ʻ ajragan bo lib, ularning o troq hayot kechirishi uchun Movaraunnahr erlari kerak ʻ ʻ edi. Shu va boshqa bir qator sabablarga ko ra hali Abdulxayrxon davridanoq ʻ o zbeklar Sirdaryoning quyi oqimidagi Sig‘noq, Oqqo rg‘on, Suzoq, Uzgan va ʻ ʻ boshqa erlarga hujum qilib, u erlarni bosib oldi. XV asrning ikkinchi yarmida Movaraunnahrdagi o zaro kurashlar bilan band bo lgan temuriylarning asosiy ʻ ʻ raqibi shimoldagi mo g‘ullar edi. Ularning Movaraunnahr erlariga to xtovsiz ʻ ʻ talonchilik hujumlaridan bezor bo lgan temuriy shahzodalar mo g‘ullarga qarshi ʻ ʻ kurashda Shayboniyxondan foydalanish maqsadida u bilan ittifoq tuzdilar. Biroq Shayboniyxon bu ittifoqqa tez-tez xiyonat qilib, goh temuriylar, goh mo g‘ullar ʻ tomonida turib harakat qilar edi. Shayboniyxon bobosi Abdulxayrxon Dashti 8 Qipchoqda tashkil etgan davlatni bir tomonlama kuchaytirib, o z oldiga hali o shaʻ ʻ bobosi rejalashtirgan Movaraunnahr erlarini bosib olish ishini hal etishni maqsad qilib qo ydi va uni amalga oshirishga kirishdi. Bu ishga kirishar ekan, ʻ Shayboniyxon eng avvalo 1480 yilda Qozoq xoni Burunduqxonga katta zarba berdi. Shundan so ng Shayboniyxon 1488-1500 yillar ichida O tror, Yassi, ʻ ʻ Sig‘anoq, Shaxrisabz. Turkiston shaharlarini egallaydi. Shundan so ng Temuriylar ʻ poytaxti Samarqandni egallashni o z oldiga maqsad qilib qo ydi. ʻ ʻ Shayboniyxon 1499 yilda dastlab Samarqandni qamal qilganda bu erda Sulton Ahmad Mirzoning o g‘illaridan biri, Sulton Ali Mirzo hukmronlik qilardi. ʻ Uning qobiliyatsiz, har tomonlama ojizligidan xabar topgan Shayboniyxon Samarqand shahriga kirmay Shahrisabz va Qarshi shaharlarini talab Qipchoq dashtiga qaytib ketadi. Ozroq vaqt o tgach Shayboniyxon Toshkent hokimi ʻ Mahmudxondan ozroq yordam olib, Samarqandga yangidan hujum boshlaydi. Xuddi shu payt Buxoro hokimi Muhammad-Boqi tarxon qo shinlari Samarqand ʻ hukmdori Sulton Ali Mirzoga yordamga kelayotganligini haqida SHayboniyxon xabar topadi. Shundan so ng u Samarqand qamalini to xtatib, asosiy kuchlarini ʻ ʻ Buxoro qo shinlariga qarshi qaratadi natijada Dabusiya qal‘asida (hozigi ʻ Ziyovuddin stansiyasi yaqinida) bo lgan jangda (1500) Shayboniyxon qo shinlari ʻ ʻ g‘alaba qozonadilar. Voqealar rivojini sinchiklab kuzatib turgan Samarqand hokimi Sulton Ali Mirzo bu vaziyatda SHayboniyxon bilan muzokaralar olib borishni lozim topib, bir guruh o ziga yaqin kishilar bilan uning huzuriga tashrif ʻ buyuradi. Shu tariqa Shayboniyxon 1500 yilda jangsiz Samarqandni birinchi marta egallaydi. Sulton Ali Mirzoni qatl etib, shaharni ayovsiz tarzda talaydi. Biroq, Samarqand ruhoniylarining ko zga ko ringan namoyondalaridan biri xo ja ʻ ʻ ʻ Abdulmakarim yordamida Bobur tez orada Samarqandni egallab, shayboniylarning shaharda qoldirilgan qo shinlarini va ularni tarafdorlarini qirib tashlaydi. Shundan ʻ so ng Bobur Shayboniyxon qo shinlarini ta‘qib etishga kirishadi. Lekin 1501 yil ʻ ʻ aprelida Zarafshon daryosi bo yida Sariko l degan dashtdagi jangda talofat ko rib ʻ ʻ ʻ Samarqandga chekinadi. Bu erda 4 oy qamalda bo lib, oxiri 1501 yilning ikkinchi ʻ 9 yarmida Samarqandni tashlab chiqadi va Toshkent hokimi Mahmudxon huzuriga ketadi. Shayboniyxon ikkinchi marta Samarqandni qo lga kiritib, uni ayovsizʻ taladi. Shayboniyxon Samarqandni qo lga kiritgach, 1503 yilda Sirdaryoning ʻ yuqori qismiga qarab yurish qildi. Bu erda (Toshkent hokimi) Mahmudxon, Bobir boshliq birlashgan kuchlarga duch keldi. Arxiyon yonidagi shiddatli jangda ular ustidan g‘alabaga erishib. Toshkent, Shoxruhiya, Farg‘ona shaharlarini qo lga ʻ kiritdi(1504). Shayboniyxon 1505 yilda Xorazmni, Movaraunnahrning asosiy shaharlarini egallagach, Xurosonni va unga qarashli erlarni bosib olishni maqsad qildi. Xuroson sultoni Husayn Boyqaro (Sulton Husayn) (1489-1506) o zining ʻ to ng‘ich o g‘li Balx hokimi Badiuzzamon bilan birga Shayboniyxonga qarshi ʻ ʻ kurashmoqchi bo ladi. Lekin bu ko zlangan natijani bermaydi. Muhammad ʻ ʻ SHayboniyxon Hirotga qarshi yurish arafasida Husayn Boyqaroning ikki o g‘li. ʻ Badiuzzamon bilan Muzaffar Mirzo o rtasida taxt kurashi boshlanadi. Natijada ʻ Hirot taxtiga ular bir vaqtda podsho bo lib ko tariladilar. Bu Shayboniyxonga qo l ʻ ʻ ʻ keladi. SHayboniyxon qo shinlari 1504 yilda Xisravshoh hukmronlik qilgan ʻ Qunduz shahrini egalladi. 1507 yilda esa Shayboniyxon Xuroson poytaxti Hirotni egalladi, so ngra Astrabodni egalladi. Taxt talashgan aka-uka temuriylar esa biri ʻ G‘arbga, biri Sharqqa qochdi. Qisqa vaqt ichida Shayboniyxon Temuriylar erlari bo lgan Buxoro, Samarqand, Balh Mahshad, Nishopur, Kaba shaharlarini egalladi. ʻ U Sirdaryodan Afg‘onistongacha bo lgan erlarning hukmdori bo lib oldi. ʻ ʻ Faqatgina Sirdaryo bo yidagi erlar Toshkent hukmronligida bo lsada, bular ham ʻ ʻ SHayboniyxonga yarim qaram edi. Xullas Shayboniyxon 8 yil ichida Timuriylar davlati hududlarini butunlay istilo qildi. Shayboniyxonning birin-ketin bergan harbiy zarbalari tufayli Temuriylar davlatining qulashiga olib kelgan asosiy sabablar haqida ham alohida to xtalib o tish zarur bo ladi.Bu haqda gapirar ʻ ʻ ʻ ekanmiz, avvalo Shayboniyxon hujumi arafasida o lkadagi ijtimoiy-iqtisodiy ʻ ahvolni yomonligi, mehnatkash xalq ommasining qashshoq hayoti ko chmanchi ʻ o zbeklar-g‘alabasining asosiy omillarida biri bo lganligini ko rsatib o tish ʻ ʻ ʻ ʻ 10 zarurdir.Ahvol shunga borib etgan ediki, Farg‘onadek eri serunum, dehqoni mirishkor yurtda o zbeklar hujumi kunlarida 3-4 ming askarni boqish uchunʻ mablag‘ yo q edi.Temuriylar o sha davrdagi og‘ir iqtisodiy ahvolini ular saroyida ʻ ʻ xizmat qilgan o z davrining zabardast shoirlaridan biri Binoiy shunday hikoya ʻ bilan ifodalaydi: ―Na egulik g‘allam bor va ne kiyimga g‘amlangan baxmalim bor. Eyadigani, kiyadigani bo lmagan kishi ilm va hunarga qanday urina olsin. ʻ ‖ Ana shunday og‘ir iqtisodiy ahvol sabab mamlakatda ko p ruhoniylar va ʻ ziyolilar SHayboniyxon tarafiga o tib ketgan edilar.Tinib-tinchimagan ʻ Shayboniyxon 1508-1509 yillarda qozoq erlari ustiga yurish qildi va erlarni egalladi. Natijada Shayboniyxon bir tomondan Kaspiy dengizi qirg‘oqlaridan Xitoygacha, ikkinchi tomondan Sirdaryo qirg‘oqlaridan Markaziy Afg‘onistongacha cho zilgan erga ega bo lgan yirik feodal davlatga ega bo ldi.Bu ʻ ʻ ʻ bilan ham kifoyalanmagan Shayboniyxon 1510 yildan boshlab qolgan Xuroson erlarini bosib olishga kirishdi. Xuddi shu vaqtda. Ya‘ni XV asrning oxirlarida Erondagi o zaro feodal urushlar natijasida xokimiyat tepasiga safafiylar ʻ sulolasining ko zga ko ringan vakili Ismoil Safaviy kelgan edi. Ismoil Safaviy ʻ ʻ Xurosonni Shayboniyxondan tortib olmoqchi bo ldi. SHayboniyxon bunga ʻ ko nmadi. Natijada Ismoil Safaviy Shayboniyxonga qarshi qo shin tortdi va 1510 ʻ ʻ y. dekabrda Marv yonidagi jangda Shayboniyxonning 17 minglik armiyasi qirib tashlandi. Shayboniy asirga olinib kallasi kesildi va uni kallasidan shox Ismoil sharob ichadigan idish yasatdi.Ismoil Safaviy butun Xurosonga ega bo lib ʻ chegaralari Ozarbayjondan Bog‘dodgacha cho zilgan Eron davlati xududlarini ʻ yanada kengaytirdi. Shayboniyxon o ldirilgach, Xorazm xam Eron shoxi Ismoil ʻ qo li ostiga o tadi va Xorazmda Eronlik ʻ ʻ “qizilboshlar” xukmronligi boshlandi. Xorazmda 1511 yilda Eronlik ―qizilboshlarga qarshi fitna uyushtirildi. ‖ O z vaqtida Abdulxayrxonga qarshi chiqqan Xorazmdagi o zbek urug‘lari o sha ʻ ʻ ʻ Qipchoq Dashtida Shayboniylar bilan yonma-yon yashagan va ular bilan nodo stona munosabatda bo lgan Berka sultonning ikki o g‘li Elbarsxon bilan ʻ ʻ ʻ Bilbarsxonni Xiva taxtiga yashirincha taklif qiladilar. Aka-ukalar bu takliflarga 11 ko ra Xivaga keladilar. Xiva xalqi ―qizilboshlarni g‘darib Elbarsxonni xon etibʻ ‖ ko tardilar. Bu voqea 1511 yilda sodir bo ladi. Xonlik tasarrufiga Xorazm- ʻ ʻ Amudaryo etaklaridagi qadimiy dehqonchilik vohasi, Mang‘itqishloqning Abulxon tog‘lari Mashhadi Mirsiyon va O zboy atrofidagi hududlar kirgan. Elbarsxon tez ʻ orada Xorazm erlarini shimoliy Xurosonning kattagina erlari, Amudaryoning o ng ʻ sohilidagi erlar va Turkistonning janubiy erlarigacha bo lgan erlar hisobiga ʻ kengaytirildi. Va ana shu hududda Xiva xonligiga asos soldi. Xonlikning poytaxti dastlab Vazir shahri, keyin Ko hna Urganch va Xiva bo lgan. ʻ ʻ Biroq, 1511 yilda Elbarsni Xiva xonligiga asos solgan bo lsada, uning ʻ o zining davridayoq xonlik bir necha feodal egaliklarga bo lingan bo lib, ularni ʻ ʻ ʻ boshqarayotgan shahzodalar o rtasida uzluksiz feodal urushlar bo lib turdi. ʻ ʻ Ayniqsa, bu urushlar 1538 yilda Elbarsxon o lgach (Elbarsxon 1511-1538 yilda ʻ hukmronlik qilgan) uning vorislari davrida kuchayib ketadi. Buning ustiga Xiva xonligiga qarshi Shayboniylardan Ubaydullaxon (1538) yurish qildi va Xiva xoni Avaneshni o ldirib, o rniga o z o g‘li Abdulazizni o tkazadi. Uning davrida yana ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ feodal urushlar ko payadi. Buni ayniqsa Xiva taxtida Arab Muhammad (1602- ʻ 1643) o tirgan davrda yaqqol ko rish mumkin edi. Qisqasi XVI asr 40-yillaridan ʻ ʻ boshlab Xiva xonligida o zaro kurashlar, ayniqsa xonlikdagi o zbeklar bilan ʻ ʻ turkman urug‘lari o rtasidagi ziddiyatlar, qolaversa atrofdagi qozoq va qalmiqlarni ʻ hujumlari xonlikni zaiflashtirdi. Xonlikdagi bunday og‘ir ahvoldan foydalangan Buxoro xonlari Subhonqulixon (1680-1702) va Eron shohi Nodirshohlar (1740) Xiva taxtini o z qo llariga kiritadilar. Biroq Xiva xonligida bundan keyin ham ʻ ʻ tinchlik bo lmadi. Bu erda Eron hukmdorlariga qarshi tez-tez g‘alayonlar ko tarilib ʻ ʻ turdi. Bundan foydalangan o zbek qabilalaridan biri-Qo ng‘irot urug‘ining ʻ ʻ boshlig‘i Muhammad Amin Inoq xonlik taxtini egallab, xonlikda yangi-qo ng‘irot ʻ sulolasiga asos soldi. 1.2.Xiva xonligida qo ng’irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi ʻ 12 Xorazm hududida jami 20 ga yaqin o‘zbek qabilasi istiqomat qilar edi. Ular orasida qo‘ng‘irot, mangit, nayman, qipchoq va qiyot qabilalari ko‘p sonli va eng kuchli qabilalar bo‘lgan. Shayboniyxon bosqini arafasida Xorazm temuriy Sulton Husayn Boyqaro boshliq Xuroson davlati tasarruflda edi. Xorazmda qo‘ng‘irot qabilasidan chiqqan Chin So‘fi hokim edi. U rasman Husayn Boyqaro noyibi hisoblanardi. 1505-yili Shayboniyxon, 1510-yilda esa Eron hukmdori shoh Ismoil Xorazmni bosib oldilar. Biroq shoh Ismoilning hukmronligi uzoqqa bormadi. Vazir shahri qozisi Umar qozi yetakchiligida safaviylar hukmronligiga qarshi harakat boshlanadi. Xorazmning mo‘tabar zotlari mamlakat taxtiga Shaybon avlodlaridan Berka Sultonning o‘g‘li Elbarsxonni o‘tqizishga qaror qildilar. U bu davrda Dashti Qipchoqda edi. Berka Sultonning xonadoni Shayboniyxon xonadoni bilan garchand bir shajaradan bo‘lsa-da, ular o‘zaro dushmanlik munosabatida edilar. 1480-yilda o‘zaro toj-u taxt uchun kurashda Muhammad Shayboniyxon tomonidan o‘z bobokaloni Shaybonxon avlodiga mansub Berka Sultonning o‘Idirilganligi buning sabablaridan biri edi 2 . Xorazmning erksevar xalqi Elbarsxon yetakchiligida 1511-1512-yillarda Eron qo‘shinlarini mamlakatdan butunlay quvib chiqarishga muvaffaq bo‘ldi. Shu tariqa 1511-yiIda Xorazm mustaqilligi tiklandi va bu davlat endi Xiva xonligi deb atala boshlandi. Bu davlat asoschisi ham shayboniylar vakillari bo‘ldi. Xiva xonligida shayboniylar hukmronligi 1770-yilgacha davom etdi. Elbarsxon davrida mamlakat poytaxti Vazir shahridan Urganch shahriga ko‘chirildi. Elbarsxon Vazir shahrini Eron qo‘shinlaridan ozod etgach, bu g‘alaba sharafiga o‘z o‘g‘illari nomiga ,,g‘ozi» laqabini qo‘shib aytishni buyurgan. Elbarsxon davrida Dashti Qipchoqdan Xorazmga ko‘pgina qabilalarning ko‘chib kelishi yanada kuchaydi. Natijada xonlik hukmdorlarining ijtimoiy tayanchi mustahkamlandi. Bu omil Xiva hukmdoriga xonlik hududini qo‘shni davlatlar hisobiga kengaytirib olish imkonini berdi. Chunonchi, Elbarsxonning 2 Худойназаров Ҳ. Абулғози Баҳодирхон тарихчи ва адиб. –Т.: Ўзбекистон, 1994.212-б. 13 1516-yilgacha bo‘lgan hukmronlik davrida Shimoliy Xuroson, Saraxs, Orol va Mang‘ishloq egallandi.Movarounnahrdagi Shayboniylar davlati singari Xiya xonligi ham bir qancha katta kichik mulklarga bo‘lingan. Xiva xonligining aholisi etnik, madaniy va til jihatdan bir-biridan keskin farq qiluvchi uch guruhga bo‘lingan: 1) qadimiy xorazmliklarning bevosita avlodlari; 2) turkman qabilalari; 3) Dashti Qipchoqdan Xorazmga ko‘chib kelgan qabilalar. Ayni paytda ular markaziy hokimiyatga bo‘ysunmaslikka, mustaqillikka intilishgan. Bu hoi o‘zaro nizolarni keltirib chiqargan. Xiva xonligida yirik o‘zbek qabilalarining boshliqlari amalda mustaqil mulk egalariga aylangan. Ular xonlikning butun ijtimoiy-siyosiy hayotiga hal etuvchi ta’sir ko‘rsatib kelganlar 3 . XVI asrda Xiva xonligi iqtisodiy inqirozga duchor bo‘ldi. Buning asosiy sabablaridan biri – Amudaryoning o‘z o‘zanini o‘zgaitirib, 1573-yildan boshlab Kaspiy dengiziga oqmay qo‘y-ganligi bo‘ldi. Daryo 15 yil davomida Orol dengizi yo‘nalishiga burildiki, natijada eski o‘zan atrofidagi yerlar cho‘lga aylandi. Aholi esa xonlikning boshqa hududlariga ko‘chib o‘tishga majbur bo‘lgan. Bundan tashqari, Xiva xonligining XVI asrda ikki marta Buxoro xonligi tomonidan bosib olinishi, shuningdek, o‘zaro qabilaviy urushlar, og‘ir soliqlar hamda turli to‘lov va jarimalar mamlakat aholisini xonavayron qilgan. Bu hoi savdo-sotiqqa katta putur yetkazgan. Markaziy Osiyoda dastlab tashkil topgan ikki davlat – Buxoro va Xiva xonligi o‘rta sida doimo o zaro dushmanhk munosabatlari hukm surgan. 1 Buning asosiy sababi – xonliklarning doimo bosqinchilik urushlari hisobiga o‘z hududlarini kengaytirishga urinishlari bo‘lsa, ikkinchisi, Buxoro va Xiva xonligida hukmron sulolalarning bir-biriga g‘anim bo‘lib qolgan xonadonlarga mansubligi edi.Xivani Buxoroga bo‘ysundirish harakati 3 Бартолд В.В. Отчѐт о поездки в Средню Азию с научную целю. 1893-1894. Соч. Том. 4. 1966. 312- б . 14 Ubaydullaxon davrida boshlandi. Ubaydullaxon 1537-1538-yillarda Xorazmga hujum qilib, Xiva xonligini Buxoroga bo‘ysundiradi. Xiva xoni Avaneshxon (1525-1538) qo‘shinlari tor-mor keltirildi, xonning o‘zi esa o‘ldirildi. Ubaydullaxon o‘g‘li Abdulazizni Xorazmga noib etib tayinladi. Biroq bu ahvol uzoq davom etmadi. Mahalliy xalq Avaneshxon avlodlari boshchiligida mamlakatni ozod etdi. Ubaydullaxon yuborgan qo‘shin ham tor-mor keltirildi. Abdulazizxon Urganchdan Buxoroga qochib ketadi. Keyingi hukmdorlar davrida ham bu ikki xonlik o‘rtasidagi adovat va dushmanlik to‘xtamadi. Jumladan, Buxoro xoni Abdullaxon II 1593-yili Xiva xonligini bosib oladi. Xiva xoni Hojimxon (1558-1602) oilasi bilan Eron shohi Abbos huzuriga qochishga majbur bo‘ladi. 1595-yilda Xiva sultonlari xonlikning yirik shaharlarini egallaydilar. Lekin shu yili Abdullaxon II Xiva xonligi ustiga yana qo‘shin tortib keladi. Hoji Muhammad (Hojimxon) yana Eronga qochadi. Faqatgina 1598-yili Abdullaxonning vafotidan keyin Buxoro xonligida boshlangan o‘zaro toj-u taxt uchun kurashlar oqibatida Hojimxon Xiva xonligi taxtini qayta egallashga va o‘z hokimiyatini mustahkamlab olishga erishadi. Bu davrda Xiva xonligi Mang‘ishloq, Bolxon tog‘lari, Dehiston, O‘zboy, Shimoliy Xuroson hududlarini ham o‘z tasarrufiga olgan edi. XVII asr Xiva xonligining siyosiy hayotida o‘ziga xos ikki xususiyat — bu, bir tomondan, markaziy hukmron sulola nufuzining pasayishi bo‘lsa, ikkinchi tomondan, qabila bosh-liqlari ta’sirining kuchayishi bo‘ldi. Qabila boshliqlari: beklar, biylarning kuch-qudrati shu darajaga borib yetgan ediki, ular oliy hukmdorga o‘z xohish-istaklarini o‘tkaza olganlar. Xiva xonligidagi siyosiy vaziyat hukmron tabaqalarning urushlari va qabilalar o‘rtasidagi mojarolarni to‘xtatishga qodir bo‘lgan kuchli markaziy hokimiyatning barpo etilishini taqozo etardi. Bunday hokimiyatni barpo etishga qodir kuch sifatida maydonga o‘zbeklarning qo‘ng‘irot qabilasi chiqdi. Bu zaruriyatning natijasi o‘laroq, XVIII asrning 60-yillaridan boshlab, Xiva xonligida hokimiyatni qo‘ng‘irot qabilasi boshliqlari asta-sekin o‘z qo‘llariga ola boshladilar. Yirik zodagonlar va ruhoniy tabaqasining madadiga tayangan 15 qo‘ng‘irot qabilasining yo‘lboshchisi Muhammad Amin 1761-yilda inoqlik lavozimiga ko‘tarilgan. U turkmanlarning yovmut va chovdur qabilalariga qarshi kurash olib borgan. Biroq u dastlab muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Buxoroga – Doniyolbiy otaliq yoniga ketadi. Turkman qabilalari Xorazmni egallab, Hazorasp, Xonqa, Urganch, Kat, Shohobod shaharlarini xonavayron qiladilar. Ocharchilik va vabo tarqalib, o‘zbeklar Orolbo‘ylari va Buxoroga ketishga majbur bo‘ladilar 4 . 1770-yilda Muhammad Amin inoq Buxorodan qaytib kelib, yovmutlarga qarshi kurashni uyushtiradi va ularni Xorazmdan haydab chiqaradi. Muhammad Amin mahalliy beklarni ham bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘ldi. U xon avlodidan bo‘lmagani sababli taxtga Abulxayrxonning o‘g‘li Bo‘lakayxonni nomiga, qo‘g‘irchoq xon sifatida o‘tqizadi. Hokimiyatni esa o‘zi boshqaradi. 1782-yilda Buxoro amirligi qo‘shinlarining hujumini qaytarib, Xiva xonligi mustaqilligini saqlab qoladi. Xiva xonligini boshqargan Muhammad Amin inoq 20 yil davomida 13 marta soxta xonlarni almashtirgan. Hukmronligining so‘nggi yillarida o‘z qabilasining faol qatlamiga, savdogarlar va ruhoniylar madadiga tayangan hamda turli turkman qabilalari o‘rtasidagi o‘zaro nizolardan oqilona foydalana olgan. Muhammad Amin mamlakatda nisbatan siyosiy osoyishtalik vaziyatini yaratishga erishdi. Bularning barchasi mamlakat iqtisodining ko‘tarilisliini ta’minladi. Jon saqlash uchun o‘zga yurtlarga qochib ketgan fuqarolar yana qaytib kela boshladilar. Avaz Muhammad inoq davrida Xiva xonligi iqtisodiy jihatdan ancha mustahkamlandi. Muhammad Amin ham, uning o‘g‘li Avaz (1790-1804) ham davlat hokimiyatini inoq unvonida boshqarganlar. Chingiz biylaridan soxta xonlar chaqirilib turilgan, Hokimiyat amalda inoq va maxsus kcngash tomonidan boshqarilgan. Kcngash tarkibiga qo‘shbegi, mehtar, vazir va otaliqlar kirgan. Inoq va kcngash soxta xon nomidan ish yuritgan. Faqat Avazning o‘g‘li Eltuzar (1804-1806) hukmronligi davrida chetdan soxta xon chaqirish to‘xtatildi. Nafaqat to‘xtatildi, ayni paytda, 1804-yildayoq 4 B.J. Eshov, A.A.Odilov. O‘zbekiston tarixi. Toshkent, 2014.165– b. 16 chetdan chaqirilgan soxta xon Abulg‘oziyni taxtdan tushirib, o‘zini xon deb e’lon qildi. Shu tariqa qo‘ng‘irotlar sulolasi Xiva xonligi taxtini rasman egalladi. Bu sulola 1920-yilga qadar Xiva xonligini idora qildi. Eltuzarxon xonlikda markazlashgan davlat siyosati yuritish uchun harakat qildi. 1804-yilda Eltuzarxon Buxoroga yurish qildi. 1806-yilda Amudaryo bo‘yida bo‘lgan hal qiluvchi jangda Xiva qo‘shinlari tor-mor etildi, Eltuzarxon ham halok bo‘ldi, Eltuzarxon vafot etgach, taxtga uning ukasi Muhammad Rahimxon I o‘tirdi. Muhammad Rahimxon I Xiva xonligini siyosiy jihatdan birlashtirishga kirishdi. Ayni paytda, turkmanlarni bo‘ysundirish masalasi yctakchi o‘ringa chiqdi. Turkmanlarning turli qabilalari qanchalik qattiq qarshilik ko‘rsatmasinlar, birin- ketin bo‘ysundirib borildi. Muhammad Rahimxon I o‘zbeklar va turkmanlardan tuzilgan qo‘shinga tayanib yirik zodagonlar qarshiligini sindirish uchun shiddatli kurashda o‘z raqiblarini birin-ketin bo‘ysundira bordi. Muhammad Rahimxon I ga dushmanlik ruhidagi Orolbo‘yi zodagonlari guruhi qattiq qarshilik ko‘rsatdi. 1811- yilda ularning ham qarshiligi sindirildi. Qo‘ng‘irot shahri yakson qilindi. Xiva xoni mustaqil bo‘lib ajralib chiqqan qoraqalpoqlarni bo‘ysundirishga kirishdi. Qoraqalpoqlar Buxoro amiri Haydardan yordam olishga harakat qildilar. Biroq bunga erisha olmagach, Xiva xonligiga bo‘ysunishga majbur bo‘ldilar.1812-1820- yillar oralig‘ida qozoqlarning Kichik juz xonligi hududiga 2 marta hujum uyushtirildi. Buning oqibatida, xonlik hududlarining yanada kengayishiga erishildi. 1813-yilda Shimoliy Xurosonda joylashgan turkmanlarning takya qabilasi Xiva xonligiga qaramligini tan olishga va belgilangan hajmda soliq to‘lab turishga majbur etildi.1822-yilda esa Marv shahri xonlikka qo‘shib olindi. 1824-yilda Yangi Marv shahri bunyod etildi. Muhammad Rahimxon I bo‘ysundirilgan qabilalar zodagon-larining qabila orasidagi mavqeyi nihoyatda qudratli bo‘lganligini hisobga olib, ularga xon yer-mulk va turli imtiyozlar in’om etgan. Bu omil xonlikda siyosiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilishi kerak edi. Muhammad Rahimxon I davrida xonlik siyosiy jihatdan birlashtirildi. Ayni 17 paytda, mamlakatda nisbiy barqarorlik ta’minlandi. Uning hududlari yanada kengaydi. Xiva xonlari Olloqulixon (1825-1842) va Muhammad Aminxon (1846- 1855) davrida ham o‘zaro urushlar to‘xtamadi. Olloqulixon Buxoroga 7 marta, Xurosonga 5 marta yurish qilgan bo‘lsa, Muhammad Aminxon Marvga 10 marta yurish qiladi. O‘nlab shahar va qishloqlar talanadi. Zulm, talonchilik davom etdi. Xalq turmushi og‘irlashib bordi. XIX asrning 20-yillari boshlaridagi ma’lumotlarga ko‘ra, Xiva aholisining soni 800 ming kishini tashkil etgan. Bu raqam qat’iy bo‘lmasdan, xonlik hududining kengaya borishi bilan xonlik fuqaroligini qabul qilganlarning soni ko‘payib borgan. XIX asr o‘rtalarida xonlik poytaxti Xiva shahrida 20 mingdan ortiq aholi yashagan. 700 dan ortiq hunarmandchilik ustaxonasi , 200 dan ortiq savdo do‘koni , 3 ta katta va 15 ta kichik bozorlar bo‘lgan. Hunarmandchilikning 50 dan ortiq turi rivoj topgan. Xonlik aholisining katta qismini o‘zbeklar tashkil etgan. Ular o‘zbeklarning turli qabilalariga mansub edilar. Undan keyingi o‘rinlami turkmanlar, qoraqalpoqlar va qozoqlar egallashgan. Ulaming har biri, asosan, o‘zlariga ajratilgan yerlarda joylashgan. Har biri alohida-alohida kanalga ega bo‘lishgan. Har bir qabila o‘zlariga qarashli sug‘orish inshootlarini tiklash va ta’mirlash ishlarida qatnashgan. Har bir qabilaning kanali ham shu qabila nomi bilan atalgan 5 . Xonlik mutlaq monarxiya bo‘lib, oliy hukmdor — xon davlat boshlig‘i edi. Ma’muriy jihatdan xonlik hududi 15 ta viloyatga (Pitnak, Hazorasp, Xonqa, Urganch, Qo‘shko‘pir, G ‘azovat, Qiyot, Shohabbos, Toshhovuz, Ambar-Manoq, Gurlan, Ko‘hna Urganch, Xo‘jayli, Chumanoy va Qo‘ng‘irot) va 2 ta noiblikka bo‘lingan. Viloyatlar shahar va masjid qavmlarini (qismlarni) o‘z ichiga olgan. Masjid qavmlari obro‘li oqsoqollar, qozilar va miroblar tomonidan boshqarilgan.Davlat boshlig‘i — xon hokimiyati vakolati nasldan naslga o‘tgan. Xonlikda mehtar bosh vazir hisoblangan. U xon safarga chiqqan paytlarda xonlikni 5 A.S.Sagdullayev. O‘zbekiston tarixi. VneshinVestprom. Toshkent. 2019.212– b. 18 idora qilgan. Mehtar va qo‘shbegi mamlakat miqyosida soliqlar yig‘ilishiga javobgar bo‘lganlar.Xonlikda 3 ta devon (vazirlik) ham faoliyat ko‘rsatgan. Bular xo‘jalik, ijtimoiy-siyosiy va harbiy ishlar bilan shug‘ullanuvchi devonlar edi. Ularning faoliyatiga devonbegi rahbarlik qilgan 10 . Xonlikning qo‘shiniga yasovulboshi qo‘mondonlik qilgan.Xonlik tarkibidagi qozoq va qoraqalpoqlar esa o‘zlarining biylari, turkmanlar esa ularning vakili tomonidan boshqarilgan. Ularning lavozimlari nasldan naslga meros bo‘lib o‘tsa-da, nomzodini xon tasdiqlashi shart bo‘lgan. Xon va uning qarindoshlari, oliy martabali boshqa turli amaldorlar, ruhoniylar , savdo-sotiq tabaqalari barcha yerlarning deyarli yarmiga egalik qilishgan. Amaldorlaming yerlari 2—3 ming tanobni tashkil etgan. Xon va uning qarindoshlari undan ham katta hajmdagi yer maydonlariga egalik qilishgan. Qolgan yerlar davlat ixtiyoriga olingan (vaqf yerlaridan tashqari). Davlat yer- larida va xususiy mulk yerlarida ijarachi dehqonlar mehnat qilganlar.Davlat yerini ijaraga oluvchilar bevatan, xususiy yerlarni ijaraga oluvchilar koranda, vaqf yerlarini ijaraga oluvchilar esa vaqfchi deb atalgan. Xonning qarindoshlari o‘z xususiy yerlaridan davlatga soliq to‘lamas edilar. Davlat soliqlaridan ruhoniylar, katta amaldorlar, tarxon yer olganlar ham ozod etilgan edilar. Biroq soliqni bu yerlarda ishlovchi ijaradorlar, ya’ni mehnatkashlar to‘lashgan 6 . Xiva xonligidagi siyosiy vaziyat hukmron tabaqalarning urushlari va qabilalar o‘rtasidagi mojarolarni to‘xtatishga qodir bo‘lgan kuchli markaziy hokimiyatning barpo etilishini taqozo etardi. Bunday hokimiyatni barpo etishga qodir kuch sifatida maydonga o‘zbeklarning qo‘ng‘irot qabilasi chiqdi. Bu zaruriyatning natijasi o‘laroq, XVIII asrning 60- yillaridan boshlab, Xiva xonligida hokimiyatni qo‘ng‘irot qabilasi boshliqlari asta-sekin o‘z qo‘llariga ola boshladilar. Yirik zodagonlar va ruhoniy tabaqasining madadiga tayangan qo‘ng‘irot qabilasining yo‘lboshchisi Muhammad Amin 1761-yilda inoqlik lavozimiga ko‘tarilgan. U turkmanlaming yovmut va chovduz qabilalariga qarshi kurash olib borgan. Biroq u dastlab muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Buxoroga - Doniyolbiy otaliq 6 B.J. Eshov, A.A.Odilov. O‘zbekiston tarixi. Toshkent, 2014.168– b. 19 yoniga ketadi. Turkman qabilalari Xorazmni egallab, Hazorasp, Xonqa, Urganch, Kat, Shohobod shaharlarini xonavayron qiladilar. Ocharchilik va vabo tarqalib, o‘zbeklar Orol va Buxoroga ketishga majbur bo‘ladilar. 1770- yilda Muhammad Amin inoq Buxorodan qaytib kelib, yovmutlarga qarshi kurashni uyushtiradi va ularni Xorazmdan haydab chiqaradi.Muhammad Amin mahalliy beklarni ham bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘ldi. U xon avlodidan bo‘lmagani sababli taxtga Abulfayzxonning o‘g‘li Bo‘lakayxonni nomiga, qo‘g‘irchoq xon sifatida o‘tqazadi. Hokimiyatni esa o‘zi boshqaradi. 1782- yilda Buxoro amirligi qo‘shinlarining hujumini qaytarib, Xiva xonligi mustaqilligini saqlab qoladi. Xiva xonligini boshqargan Muhammad Amin inoq 20 yil davomida 13 marta soxta xonlarni almashtirgan.Hukmronligining so‘nggi yillarida o‘z qabilasining faol qatlamiga, savdogarlar va ruhoniylar madadiga tayangan hamda turli turkman qabilalari o‘rtasidagi o‘zaro nizolardan oqilona foydalana olgan Muhammad Amin mamlakatda nisbatan siyosiy osoyishtalik vaziyatini yaratishga erishdi. Bularning barchasi mamlakat iqtisodining ko‘tarilishini ta‘minlaydi. Jon saqlash uchun o‘zga yurtlarga qochib ketgan fuqarolar yana qaytib kela boshladilar. Avaz Muhammad inoq davrida Xiva xonligi iqtisodiy jihatdan ancha mustahkamlandi. Muhammad Amin ham, uning o‘g‘li Avaz (1790-1804) ham davlat hokimiyatini inoq unvonida boshqarganlar. Qozoqchingiz biylaridan soxta xonlar chaqirilib turilgan. Hokimiyat amalda inoq va maxsus kengash tomonidan boshqarilgan. Kengash tarkibiga qo‘shbegi, mehnat, vazir va otaliqlar kirgan. Inoq va kengash soxta xon nomidan ish yuritgan. Faqat Avazning o‘g‘li Eltuzar (1804-1806) hukmronligi davrida chetdan soxta xon chaqirish to‘xtatildi. Nafaqat to‘xtatildi, ayni paytda 1804- yildayoq chetdan chaqirilgan soxta xon Abulg‘ozini taxtdan tushirib, o‘zini xon deb e‘lon qildi. Shu tariqa, qo‘ng‘irotlar sulolasi Xiva xonligi taxtini rasman egalladi. Bu sulola 1920- yilga qadar Xiva xonligini idora qildi. Eltuzarxon xonlikda markazlashgan davlat siyosati yuritish uchun harakat qiladi. 1804- yilda Eltuzarxon Buxoroga yurish qildi. 1806-yilda Amudaryo bo‘yida bo‘lgan hal 20 qiluvchi jangda Xiva qo‘shinlari tor-mor etildi, Eltuzarxon ham halok bo‘ldi. Eltuzarxon vafot etgach taxtga uning ukasi Muhammad Rahim I o‘tirdi. Muhammad Rahim I Xiva xonligini siyosiy jihatdan birlashtirishga kirishdi. Ayni paytda turkmanlarni bo‘ysundirish masalasi yetakchi o‘ringa chiqdi. Turkmanlarning turli qabilalari qanchalik qattiq qarshilik ko‘rsatmasinlar, birin- ketin bo‘ysundirilib borildi. Bo‘ysunishni istamagan yovmut qabilasi Xurosonga ko‘chib ketdi. Biroq, Eron hukumatining tazyiqi ostida, shuningdek, yaylov maydoni topilmaganligi uchun yana Xiva xonligi hududiga qaytib keldi. Endi ular Xiva xoni tomonidan ajratib berilgan hududga joylashishga majbur bo‘ldilar. Shu davrdan boshlab yovmut qabilasining taqdiri Xiva xonligi bilan uzil-kesil bog‘landi va ular xonlik fuqarolari tarkibiga olindi. Ularga ham soliq to‘lash belgilandi. Shuningdek, xon qo‘shiniga belgilangan miqdorda navkar yuborish majburiyati ham yuklandi. Uzoq davom etgan urushlar va yillab sarson- sargardonlikda yurish yovmutlarni qishloq xo‘jaligidan ancha uzoqlashtirib qo‘ygan edi. Shu tufayli ular xon qo‘shinida sidqidildan xizmat qildilar. Ulardan o‘z zamonasining eng jangovar otliq harbiy qism tuzilganligi ham bejiz bo‘lmagan. Muhammad Rahimxon I o‘zbeklar va turkmanlardan tuzilgan qo‘shinga tayanib yirik zodagonlar qarshiligini sindirish uchun shiddatli kurash olib bordi. Bu kurashda o‘z raqiblarini birin-ketin bo‘ysundira bordi.Muhammad Rahim I ga dushmanlik ruhidagi Orolbo‘yi zodagonlari guruhi qattiq qarshilik ko‘rsatdi. 1811 - yilda uning ham qarshiligi sindirildi. Qo‘ng‘irot shahri yakson qilindi. Xiva xoni mustaqil bo‘lib ajralib chiqqan qoraqalpoqlarni bo‘ysundirishga kirishdi. Qoraqalpoqlar Buxoro amiri Haydardan yordam olishga harakat qildilar. Biroq, bunga erisha olmagach, Xiva xonligiga bo‘ysunishga majbur bo‘ldilar.1812-1820- yillar oralig‘ida qozoqlarning Kichik juz xonligi hududiga 2 marta hujum uyushtirildi. Buning oqibatida, xonlik hududlarining yanada kengayishiga erishildi.1813- yilda Shimoliy Xurosonda joylashgan turkmanlarning takya qabilasi Xiva xonligiga qaramligini tan olishga va belgilangan hajmda soliq to‘lab turishga majbur etildi. 1822- yilda esa Marv shahri xonlikka qo‘shib olindi. 21 1824yilda Yangi Marv shahri bunyod etildi.Muhammad Rahimxon I bo‘ysundirilgan qabilalar zodagonlarining qabila orasidagj mavqeyi nihoyatda qudratli bo‘lganligini hisobga olib, Ularga u yer-mulk va turli imtiyozlar in‘om etgan. Bu omil xonlikda siyosiy barqarorlikni ta‘minlashga xizmat qilishi kerak edi.Muhammad Rahimxon I davrida xonlik siyosiy jihatdan birlashtirildi. Ayni paytda mamlakatda nisbiy barqarorlik ta‘minlandi. Uning hududlari yanada kengaydi. Xiva xonlari Olloqulixon (1825-1842) va Muhammad Amirxon(1846- 1853 ) davrida ham o‘zaro urushlar to‘xtamadi. Olloqulixon Buxoroga 7 marta, Xurosonga 5 marta yurish qilgan bo‘lsa, Muhammad Aminxon Marvga 10 marta yurish qiladi. o‘nlab shahar va qishloqlar talanadi. Zulm, talonchilik davom etdi. Xalq turmushi og‘irlashib bordi. Xiva xonligida boshqaruv tizimi juda murakkab bo lib, urug‘chilikka asoslangan byurokratik tizim mavjud edi. Xivada boshqaʻ xonliklardan farqli o laroq inoq degan lavozim bo lib, bu lavozimni egallagan ʻ ʻ odam xondan keyingi odam hisoblanib, amir-ul-umaro, ya‘ni hukmdorlar hukmdori deb atalardi. Xonlikda devonbegi ham bo lib, u xonning o zidan keyingi ʻ ʻ amaldor hisoblanardi. Yana qo shbegi degan lavozim bo lib, unga xonlikning ʻ ʻ janubiy qismidagi o troq aholi bo’ysunardi. ʻ 22 II-BOB. QO N’GIROTLAR HUKMRONLIGI DAVRIDA XIVAʻ XONLIGINING ICHKI VA TASHQI SIYOSATI. 2.1. XVIII-XX asrlarda Xiva xonligida ijtimoiy iqtisodiy munosabatlar. Xiva xonligining ichki siyosati. Shaharlarning iqtisodiy taraqqiyotdan orqada qolishi, yirik sanoatning mutlaqo yo‘qligi oqibatida G‘arbiy Yevropa davlatlarida yersiz dehqonlar shaharga ish izlab borishdek imkoniyatga ega bo‘lmagan. Oqibatda, ular qishloqda qolishga majbur bo‘lganlar.Suv tanqisligi tufayli dehqonchilik qiyin sharoitda olib borilardi. Shu bois Amudaryodan suv chiqarishga e’tibor berildi. XVIII asming 70-yillarida Davkor ko‘li yonida kanal, XIX asr boshlarida esa Lavzan, Qilich Niyozbiy , Katta Xonobod kanallari qurildi. Bu tadbirlar yerlami sug‘orish holatini yaxshilashga ko‘maklashdi.Barcha davlatlarda bo‘lganidek, Xiva xonligida ham aholi to‘laydigan soliqlar va ular o‘taydigan majburiyatlar belgilab qo‘yilgan edi. Xonlikda asosiy soliq salg‘ut, ya’ni yer solig‘i hisoblangan.Hunarmandlar, tashqi savdo bilan shug‘ullanuvchi savdogarlar, chorvadorlar zakot to‘lashgan. Akademik B.Ahmedovning yozishicha, “Abulg‘ozi hammasi bo‘lib yigirma yil atrofida xonlik masnadida o‘tirdi. Lekin boshqa hukmdorlarga o‘xshab huzur- halovat ko‘rmadi. Umri ko‘proq urush – talashlarda o‘tdi.” Manbalarga ko‘ra, Abulg‘ozixon haqiqatan ham butun umrini taxt uchun kurash va jangu – jadallarga bag‘ishlagan hukmdor bo‘lgan. Ammo, u davlat arbobi sifatida ham qobiliyatli shaxs bo‘lgan. Abulg‘ozixon dastavval xonlikda markazlashgan boshqaruv tizimini mustahkamlashga e’tibor qaratdi. Bu jarayonda u avvalo, turkman yo‘lboshchilarini boshqaruv ishlaridan chetlashtirdi. Ularning yer – suvlari, mol – mulklari musodara qiinib, o‘zlari mamlakat ichkarisiga surgun qilindi. Xonlikdagi barcha lavozimlarga o‘zbek urg‘ularining boshliqlari qo‘yildi. Xiva tarixchisi Munisning ma’lumot berishicha, Abulg‘ozixon ma’muriy islohot o‘tkazib, xonlikning boshqaruv tizimini batamom yangitdan tashkil etdi. Xonlikning boshqaruv tizimida o‘zbek urug‘larining mavqyei ortib bordi hamda ularning 360 23 nafar vakili xon saroyida turli lavozimlarga ko‘tarildi. Xon yangi amaldorlar orasidan eng obro‘li 32 nafarini o‘z yoniga oldi. Munis ta’biri bilan aytganda, “andoqkim ikki shayx ul-islom, ikki qozi, bir rais Said ota avlodidan, bir mutavalli, bir naqib, to‘rt otaliq, to‘rt inoq, to‘rt mirob, to‘rt parvonachi, ikki oqo, ikki arbob, to‘rt chig‘atoyi inoqi va bir vazirkim, holo mehtar derlar va bir qushbegi, bu ikkovi o‘rinsiz xon huzurida oyoq ustida turadilar”. Bitta asosga o‘rnatilgan katta gumbaz ishlangan yo‘la* bo‘lib, undan sharqqa — Dishon qal‘aga qarab ustiga 2 qator gumba ishlangan yo‘lakka o‘tiladi. G‘arb tomoni ham shunday qurilgan Timning ikki tomoni peshtoq bilan tugallanadi. Binoning umumi o‘lchamlari 74x26,5 metr. Katta gumbazlar diametri 9,5 va 10, metr, kichkinalariniki 6,0 metr va ular toqli qanoslar ustig o‘rnatilgan. 1910-yilda qurilgan pochta va 1911—1913 yillarda bunyod etilgan kasalxona imoratlari Yevropa qurilish san‘ati ta‘sirida eklektik ko‘rinishga ega. Umuman olganda Xiva xonligi me‘morchiligi teran an‘analarga asoslangan bo‘lib, qisqa muddat ichida xonlik hududida mustaqil me‘morchilik yo‘nalishi vujudga kelishiga sharoit yaratdi. Misol tariqasida madrasalar kompozitsiyasida an‘anaviy to‘rt ayvon — yozgi darsxonalar o‘rniga dekorativ peshtoqlarning qo‘l- lanilishi, miyonsaroylarning o‘ziga xos tarzda qurilishi, minora, mahalla masjidlarining mahalliy iqlimga moslashtirilgan turla-ri kelib—chiqishini ko‘rsatib o‘tish lozim. Jumladan, Xiva minoralari o‘zining hajm fazoviy yechimi jihatidan Buxoro, Sa-marqand va boshqa joylardagi minoralardan keskin farq qiladi. Bundan tashqari Xiva turarjoy imoratsozligi alohida bir yo‘nalishga ega. Bu sohadagi ayvonlar sistemasi, hovli ustining mutlaq yopilishi kabi jihatlari faqatgina shu hududga mosdir. Markaziy Osiyo me‘morchiligida o‘rta asrlarda keng qo‘llanilgan koshinburush (mozaika) va parchin (maloyika) o‘rniga bu yerda ko‘proq gulparchin — fayans taxtacha (plitka)lari ishlatilgan. Yog‘och o‘ymakorligi san‘ati hanuz o‘z an‘analarini davom ettirib kelyapti. Xiva yaqinidagi Chodrahovli ko‘shki esa ko‘p ming yillik ko‘shk va turarjoy an‘analarini o‘zida mujassamlashtirib, betakror me‘moriy obida hisoblanadi 7 . XVIII asr oxiriga kelib 7 A.S.Sagdullayev. O‘zbekiston tarixi. VneshinVestprom. Toshkent. 2019.214 – b. 24 shaharlar hayotida uzoq davom etgan tushkunlik holati barham topdi. XVIII asring ikkinchi yarmi — XIX asr boshlarida katta ko‘lamdagi sug‘orish inshootlarining tiklanishi hamda yangilarining bunyod etilishi ishlab chiqaruvchi kuchlarning o‘sishiga asos bo‘ldi. Bu hodisa, o‘z navbatida , shaharlarda hunarmandchilik, ichki va tashqi savdoning o‘sishiga sabab bo‘ldi.Biroq bu o‘sishni Yevropa davlatlari iqtisodiyoti taraqqiyoti bilan aslo tenglashtirib bo‘lmas edi. Bu davr - G‘arbiy Yevropa davlatlari hayotida tub sifat o‘zgarishlar davom etayotgan davr edi. Chunonchi , Buyuk Britaniyada boshlangan sanoat to‘ntarishi boshqa ilg‘or davlatlarga ham yoyilgan, XIX asr o‘rtalariga kelganda esa u nihoyasiga yetayotgan edi. Binobarin, Yevropa davlatlarida kapitalistik munosabatlar gurkirab rivojlanayotgan edi.Markaziy Osiyo xonliklarida, jumladan, Xiva xonligi jamiyati hayotida hamon o‘rta asr yer egaligi munosabatlari hukmron edi.XVIII asr oxirida Muhammad Amin hukmronligi davridan boshlab birmun- cha siyosiy barqarorlik o‘matildi. Bu omil Xiva shahrining holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Chunonchi, 1782-yilga kelib Xiva shahrida qayta tiklash ishlari tugallandi.Qayta tiklash ishlaridan tashqari yangi me’moriy obidalar ham qurildi. Masalan, 1765-yilda Sherg‘ozixon va Muhammad Amin madrasalari bunyod etildi.XIX asr boshlarida Xiva xonligi poytaxti yirik qurilish maydoniga aylandi 8 . XIX asr birinchi yarmida Xiva xonligining Buxoro, Qo‘qon, Afg‘oniston, Eron, Hindiston va Turkiya kabi davlatlar bilan savdo-iqtisodiy va elchilik aloqalari rivojlandi. Bunga, bir tomondan, Xiva xonligi hududining o‘rta osiyolik savdogarlar va Haj safariga boruvchilaming Kaspiy dengizi orqali muqaddas Ма kk а va boshqa shaharlariga o‘tish manzilgohiga aylanganligi, ikkinchidan esa chet davlatlar bilan savdo-sotiqni rivojlantirish davlat xazinasiga yaxshigina daromad keltirayotganligi sabab bo‘lgan. Bu davrda ham Xiva - Buxoro munosabatlari har doim ham silliq kechmagan. Xiva xoni Muhammad Rahimxon I Buxoro amirligi bilan elchilik aloqalarini qayta tiklashga va ikki davlat o‘rtasida savdo-sotiqni rivojlantirishga 8 Бартолд В . В . Отчѐт о поездки в Средню Азию с научную целю. 1893-1894. Соч. Том. 4. 1966. 314 - б. 25 harakat qilgan. Chunonchi, 1811 — 1812- yillarda Xivaga Buxorodan O‘rozboy Jo‘ra va Avaz Murod yasovulboshi boshchiligida elchilar kelgan. Bunga javoban Muhammad Rahimxon I Buxoroga Hasan Murod otaliq boshchiligida elchilar va savdo karvonlarini yuborgan. Ayni paytda , bu ikki davlatning manfaatlari mintaqaning ayrim hududlarida, xususan, Marv viloyatida ham to‘qnash kelgan. Chunki, Marv O‘rta Osiyo davlatlarini Eron bilan bog‘- lovchi muhim savdo yo‘li ustida joylashgan edi. Shuning uchun ham XIX asrning 1 -yarmida bu ikki davlat o‘rtasida bir necha bor o‘zaro urushlar yuz bergan. Chunonchi, Muhammad Rahimxon I 1822- yilda Marvni Buxorodan qaytarib olgan. O‘zaro urushlarga qaramay, savdo aloqalari to‘xtab qolmagan. 1812- yilda Xivaga Eron va qozoqlarning O‘rta juz xonligidan elchilar kelishgan. Ular bilan davlat chegaralari xavfsizligi va savdo-sotiq masalalarida kelishuvga erishilgan. XIX asr boshlarida Xiva va Afg‘oniston o‘rtasida elchilik munosabatlari o‘matilgan. Muhammad Rahimxon I hatto Afg‘onistonda hokimiyat uchun kurashayotgan shoh Mahmudning ikkinchi marta hokimiyat tepasiga kelishida yordam ham bergan. Buning evaziga Afg‘oniston Xiva xonligi savdogarlariga Kobul bozorida erkin savdo qilish huquqini bergan.Xiva bozorlarida Hindiston, Xitoy, Eron, Rossiya, Buxoro va Qo‘qon kabi dav- latlardan keltirilgan mollar sotilgan.Tim yozda savdo-sotiq uchun juda qulay va salqin bo‘lgan. Karvonsaroy esa ikki qavatli bo‘lib, 105 hujrali edi.Xiva xonligining anori, qovuni, uzumi, nashvatisi, anjiri va o‘rigining shirinhgiga chet ellik savdogarlar tan berishgan va bu mahsulotlar chet davlatlarda ham mashhur bo‘lgan.Xiva savdogarlari uchun Rossiyaga boradigan savdo yo‘llari xavfsiz edi. Xiva savdogarlari Nijniy Novgorod shahrida o‘tkaziladigan yarmarkalarda qatnashganlar. Rossiyadan esa Xivaga metall , to ‘ qimachilik mahsulotlari , turli rangh bo ‘ yoqlar , mo ‘ yna terilari , qurol - aslaha keltirilgan . Biroq har ikki davlat o ‘ rtasida yaxshi qo ‘ shnichilik munosabatlarining qaror topishiga to ‘ sqinlik qilgan omillar ham mavjud bo ‘ lgan . Bular : savdo karvonlariga hujum qilish xavfming mavjudligi , har ikki tarafning Kichik juz qozoqlarini va qoraqalpoqlami o ‘ z 26 fuqarolari deb hisoblashlari ; shuningdek , har ikki tomonning o ‘ zaro savdodan olinadigan boj hajmi masalasida uzoq vaqt bir to ‘ xtamga kela olmaganliklari bilan bog ‘ liq edi . Maqsadi O ‘ rta Osiyoni egallashdan iborat bo ‘ lgan podsho Rossiyasi O ‘ rta Osiyo davlatlariga , xususan , Xiva xonligiga turli bahonalami ro ‘ kach qilib , bosim o ‘ tkazishni kuchaytirib borgan . Podsho Rossiyasining tajovuzkorligi 1822- yilda O ‘ rta juz , 1824- yilda esa Kichik juz xonliklarida xonlik hokimiyatini tugatib , ularing Rossiyaga bo ‘ ysundirilganida yaqqol ko ‘ rildi . Endi podsho Rossiyasi chegarasi bevosita Xiva xonligi chegarasiga yaqinlashib qoldi . Bunday sharoitda Xiva xonligi qozoq cho ‘ Banning ikki davlat o ‘ rtasida bir - birini ajratib turuvchi hudud bo ‘ lib qolishi uchun harakat qildi . Biroq , podsho Rossiyasi buni istamadi . Oqibatda , ikki davlat o ‘ rtasidagi munosabat keskinlasha bordi . Xiva xonligida boshqaruv tizimi juda murakkab bo ʻ lib , urug ‘ chilikka asoslangan byurokratik tizim mavjud edi . Xivada boshqa xonliklardan farqli o laroq inoq degan lavozim bo lib,ʻ ʻ bu lavozimni egallagan odam xondan keyingi odam hisoblanib, amir-ul-umaro, ya‘ni hukmdorlar hukmdori deb atalardi. Xonlikda devonbegi ham bo lib, u ʻ xonning o zidan keyingi amaldor hisoblanardi. Yana qo shbegi degan lavozim ʻ ʻ bo lib, unga xonlikning janubiy qismidagi o troq aholi buysunardi. Bu erda xon, ʻ ʻ vazir va qushbegidan tashqari yana 5 kishidan iborat xon maslahatchilari (ular urug‘ boshliqlaridan tuzilardi) bo lgan har urug‘ boshliqlaridan (inoqlar va ʻ otaliqlar) 2 kishi davlat boshqaruviga kirgan. Xiva xonlik boshqaruvida yasovullar shtati bo lgan. Yana yuzboshi, ʻ mingboshi kabi amaldorlar bo lgan. Yana joylardagi amaldorlar o zlarining quyi ʻ ʻ boshqaruv tizmlariga ega bo lib, o z erlarini mustaqil boshqarishgan. Xonlik o z ʻ ʻ ʻ navbatida okruglarga bo lingan bo lib, ularni hokimlar va qozilar boshqargan. ʻ ʻ Xonlikda yashovchi turkman, qozoq va qoraqalpoqlar hokimlarga buyso nmay, ʻ faqat o zlarining urug‘ boshliqlariga itoat qilganlar. Turkmanlarda ular bek hamda ʻ vakillar deyilsa, qoraqalpoq va qozoqlarda biy deb atalganlar. Xonlikda din ahllari: so filar, shayxlar katta hurmat e‘tiborga ega bo lganlar. Xonlikda XIX asr 1 ʻ ʻ yarmida ham feudal munosabatlarning rivojlanib borishiga qaramay, o tmish ʻ 27 patriarxal hayot qoldiqlari saqlanib qolayotgan edi. Er hamda suv xon, yirik feodallar qo lida edi. Ayrim feodallar qo li ostidagi erlar 15 ming tanobni tashkilʻ ʻ qilganda, oddiy jamoa a‘zosi bo lgan dehqonning eri 1-2 tanobdan oshmas edi. Rus ʻ elchisi (Moskva) Ivan Xoxlov ma‘lumotiga ko ra XVII asrda xon qo shinlari soni ʻ ʻ 15 mingdan 30 minggacha bo lgan. ʻ XVIII asr boshlariga kelganda iqtisodiy tushkunlik vujudga keldi. Bunga sabab shu davrda o zbeklar bilan turkmanlar o rtasidagi to xtovsiz urushlar, ʻ ʻ ʻ Buxoro xonlarining Xiva xonlari ichki ishlariga aralashuvi, Qozoq qolmiqlarini to xtovsiz hujumlari, Eron shohi Nodirshohni Xorazmni 1740 yilda bosib olishi ʻ (Elbarsxon davrida) bo ldi. Bundan foydalangan Pyotr1 1714-1717 Xorazmga ʻ Bekovich-Cherkasskiy ekspeditsiyasini yubordi. Bu vaqtda Xiva taxtida Sherg‘ozi xon o tirgan edi. (1715-1718 yillar)Xiva xonligida aholi XIX asr I yarmida ʻ 350000-500000 ni tashkil qilgan. Asosiy qismi o troq aholi edi. Bir qismi ʻ chorvachilik bilan shug‘ullangan. Xiva xonligining ijtimoiy-siyosiy tuzumi XIX asr oxiri — XX asr boshlarida deyarli o`zgarmadi. Rossiya imperiyasi hukumati Xivani doimiy nazoratda tutar va ichki siyosatdagi, shuningdek, tashqi siyosatdagi arzimas o`zgarishlarni Xiva hukumati Turkiston general-gubernatori bilan kelishib olishi lozim edi. Xon ustidan nazorat qilish maqsadida 7 kishidan iborat Kengash (devon) ta‘sis etilgan bo`lib, ulardan to`rt nafari podsho hukumati ma‘muriyati vakillari edi. Amudaryoning bir zamonlar Xiva xonligi tasarrufida bo`lgan va Gandimiyon shartnomasiga ko`ra Rossiya ixtiyoriga o`tgan o`ng qirg`og`i hududida Turkiston general-gubernatorligining Amudaryo bo`limi tashkil etilgan bo`lib, uning boshlig`i ayni mahalda Rossiyaning Xiva xonligidagi vakili sifatida mamlakatni boshqarishda xonning hamma harakatlari ustidan nazoratni amalga oshirar edi. Xonlik qo`ng`irot urug`i avlo-diga mansub xon boshida tu-ravchi feodal monarxiya edi.Qo`ng`irotlar siyosiy, ijtimoiyhayotda va harbiy ishlarda uningsuyangan tog`i edi. Qo`ng`irotlarming yillik tarixga ega va o`zbekxalqining madaniy rivojlanishi-da muhim rol o`ynagan turkiyurug`dir. Xon cheklanmagan 28 mustabidma‘muriy-sudlov va harbiy ho-kimiyatga ega edi. U mamlakatni qo`ng`irot urug`i zodagonlari,saroy a‘yonlari va oliy ruhoniylar guruhi madadiga tayanib boshqarardi. Demak, siyosatni, davlat faoliyatini belgilashda xon hokimiyati Xiva xalqining manfaatlari bilan hech bir mushtarak jihatlari bo`lmagan, tor xudbinona manfaatlardan kelib chiqib, ish olib borar edi. Lashkar Xiva davlatida xalq qarshiligini bostirish va davlat yaxlitligi uchun kurash vositasi edi. U uyushmagan, tartibsiz va nochor qurollangandi. Lashkar xonning yasovul qo`shinlarini (uni yasovulboshi boshqarar edi) ifoda etuvchi 1,5 ming kishidan iborat muntazam qo`shin, harbiy harakatlar davrida yig`ilib keluvchi xalq lashkari va turkman otliq sipohiylaridan iborat bo`lgan. Xiva xonligi ma‘muriy jihatdan 20 ta beklik yoki viloyatlarga bo`lingan edi. Ulardan eng yiriklari Hazorasp, Urganch, Qiyot, Ko`hna Urganch, Xo`jayli, Qo`ng`irot edi. Ulardan har biriga xon tomonidan tayinlangan bek yoki hokim rahbarlik qilar edi. Xiva shahri va uning tevaragi xonning tasarrufida bo`lgan. Ana shu mansabdor shaxslarning barchasi xorazmlik oddiy dehqonlarni ekspluatatsiya qilish va ulardan olinadigan soliqlar hisobidan kun kechirar edi. Sudlov hokimiyatida ham beboshlik hukm surar, hokimiyatga qarshi arzimas jinoyat uchun o`lim jazosi qo`llanar edi. Devonbegi (devonxona mutasaddisi) xonning oliy amaldorlari va yaqin maslahatchisi bo`lgan. Din arboblari mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotiga ulkan ta‘sir ko`rsatar edi. Xiva Buxorodan keyingi islom dini markazi sanalardi. Bu yerda dindorlar qadamjosiga aylangan 60 dan ortiq avliyo dahmalari mavjud edi. Mamlakatda qariyb 45 ming o`quvchi ta‘lim oladigan 15 mingga yaqin maktablar bo‘lgan. O‘quvchilardan ayrimlari maktabni bitirib, oliy o`quv yurtiga o`qishga kirar va bu yerda 10 yilgacha ta‘lim olishardi. Bunda asosiy fanlar: ilohiyotshunoslik, arab grammatikasi, islom falsafasi va huquqi, shuningdek, elementar arifmetika va geometriyadan ta‘lim berilar edi. Madrasa talabalari imtihon topshirganlaridan keyin bo`sh turgan qozi, imom va boshqa nufuzli, serdaromad lavozimlarni egallashlari mumkin edi. Aholi orasida so`fiylik tariqatiga ixlos qo`ygan kishilar 29 ko`pchilikni tashkil etar edi. Xorazmda XII asrdayoq asos solingan kubraviya tariqati ayniqsa keng tarqalgan va katta ta‘sir kuchiga ega edi. Ј u tariqatga eigashgan kishi alohida so`fiylar jamoasiga rahbarlik qiluvchi o‘z ma‘naviy piri — eshonning muridiga aylanib qolar va o`z xohish-irodasidan butkul voz kechar edi.Ma‘naviy pirlaiga bo`ysungan muridlar o`z daromadlarining bir qismatni eshonga berishardi. Xivada so`fiylik ayollar orasida ham keng tarqalgan edi. Xiva xonligida darveshlik ham keng yoyilgan bo`lib, qashshoq darveshlar — qalandarlar jamoasiga birlashgan, uning a‘zolari meros tariqasida darbadarlik va qashshoqlikda kun kechirardilar. Qalandarlar islom va hokimiyatga mutelikni targ`ib etgan holda aholining barcha qatlamlariga katta ta‘sir o`tkazar edi. Yer egaligi Shakllari . G`alla yetishtirish qishloq xo`jaligining asosiy tarmog`i bo`lib qolaverdi. Bundan tashqari, butun o`rta Osiyoda sevib iste‘mol qilinadigan sholi, jo`xori va suli yetishtirilar edi. XIX asrning 90-yillaridan boshlab, Rossiya bilan savdo-sotiq rivojlanib borgani sayin paxta yetishtirishga ixtisoslashuv ham jadal kechdi.Xonlikdagi yerlarning asosiy qismi xon va uning amaldorlariga tegishli edi. Amaldor va a‘yonlarga haq to`lash uchun puli bo`lmagan Xiva xonlari ularga davlat yerlarini ehson qilishardi. Xonlikdagi hamma yerlar ikki qismga: sug`oriladigan yerlar — ahya va sug`orilmaydigan yerlar — adraga bo`linar edi. Shuningdek, yer egaligining amlok (davlat yerlari), mulk (xususiy yerlar) va vaqf (masjid va madrasa yerlari) shakllari ham mavjud edi. Xon, amaldorlari va ularning qarindoshlari soliqdan ozod edilar.Yirik yer maydonlari diniy muassasalar tasarrufida bo`lgan. Xonlikda jami sug`orma yerlarning 40 foizi masjidlar mulkiga berilgan. Masalan, 64 ta masjid va madrasa XIX asrning so`nggi choragida 205 ming tanobdan ziyod yerga egalik qilgan. Xonlar dindorlarga nisbatan hurmat- izzatda bo`lishgan. Ularning ko`pchiligi soliqlardan ozod etilgan. XIX asrning oxirida qariyb 4 ming ruhoniylar oilasi barcha soliqlardan ozod etilgandi. Soliq va majburiyatlar .Yerning katta qismi Rossiya imperiyasi tasarrufiga o`tishi sababli, xonlik ma‘muriyati zararni yangi soliqlar joriy etish yoki ilgari mavjud bo`lganlarini oshirish yo`li bilan qopladi. Xiva xonligida turli majburiyatlar, (doimiy yoki favqulodda) soliqlarning qariyb 25 turi bo`lgan. Bu yig`imlar miqdori 30 xonlar va amaldorlar zo`ravonligiga bog`liq bo`lgan. Dehqonlar yer solig`i — solg`ut, chorva solig`i — zakot, o`tloqlardan foydalanganlik uchun cho`ppuli, turarjoylari uchun o`tov solig`i to`lashgan. Bunday soliqlardan tashqari dehqonlar turli-tuman majburiyatlar — begorni bajarishga ham majbur edilar. Sug`orish tizimi bilan bog`liq bo`lgan ishlar — kachi ular orasida eng og`iri bo`lgan. Xiva dehqonlari har yili kanallarni tozalashga, ko`tarmalarni qurish va qayta tiklashga, to`g`onlar va ko`priklarni ta‘mirlashga chiqishlari lozim edi. Dehqonlar o`z ish qurollari va ovqati bilan kelishgan. Ishga chiqmaganlar esa muayyan mablag`ni xazinaga to`lashi shart bo`lgan. Jarchi o`z foydasiga "afanakpuli” yig`gan, ishlar nazoratchisi va mutasaddisi ham o`z ulushini olgan. Sug`orish tizimidagi ishlar dehqonlarni ezib ishlatishning eng og`ir shakllaridan biri edi. Aholining 90 foizini tashkil etgan dehqonlar sug`orma yerlarning atigi 5 foiziga egalik qilishardi. Yersiz va kam yerli dehqonlar esa yirik zamindorlar yerlariga va vaqf yerlarida ishlab berishardi. Dehqonlar ulushbay yoki hosilning teng yarmi tizimi bo`yicha mehnat qilishgan. Ishlar yakunlanganidan keyin odatda yer egasiga hosilning 40—50 foizini berishgan. Ulushchilar chorakorlar, teng yarmiga ishlovchilar esa yarimchilar deb atalgan. Yeri ham, asbob-uskunalari ham, ishchi qoramoli ham bo`lmagan dehqonlar esa zamindorlar qo`lida har qanday shart asosida ishlashga majbur edilar. Ularni xizmatkor (batrak) deb atashib, ovqatlanishlariga zo‘rg`a yetadigan arzimas haq berib ishlatishardi. Ularning yelkasiga zo`raki shartnomalar yuki osilgan edi. Qarzdor dehqonlar o`z qarzlarini uzish uchun ma‘lum vaqt davomida ishlab berishlari lozim edi. Qarzini to`lamasdan turib ular xo`jayini xizmatidan keta olmasdilar.Shu zaylda, yersiz dehqonlar , soni yildan-yilga o`sib bordi. Ular tobora xonlar, beklar va ularning amaldorlariga qaram bo`lib boraverishdi. Bularning bari Xiva xonligining umumiy iqtisodiy va ijtimoiy ahvoliga salbiy ta‘sir o`tkazdi. Qishloq xo jaligi va sug‘orish ishlari. Xiva xonligida o troq aholiʻ ʻ dehqonchilik, ipakchilik, ko chmanchilar esa asosan chorvachilik bilan ʻ shug‘ullangan. Xonlikning iqtisodiy hayotida sug‘orishga asoslangan dehqonchilik 31 muhim o rin egallagan. XVI asr o rtalarida Yangiariq va Toshli Yormish, 1602 y.ʻ ʻ Arab Muhammad, 60-80 y.larda Shohobod va Yormish, XIX asr boshlarida Amudaryodan Lavzan arig‘i chiqarildi va keyinchalik katta kanalga aylantirildi, 1815 y.da Qilichniyozboy kanali qazildi. Dehqonchilikda bug‘doy, paxta, makkajo xori, arpa, shuningdek bog‘dorchilik, polizchilik, sabzavot ekinlari ʻ etishtirilgan. Chorvachilikda quy, echki, tuya, qoramol, otlar boqilgan. Ayniqsa qorako lchilik yaxshi rivojlangan.Hunarmandchilik. Hunarmandchilik shaharlarda ʻ rivojlangan bo lib, ip, ipak va jundan gazlamalar to qish keng tarqalgan, ʻ ʻ shuningdek, kosibchilik, kulolchilik, temirchilik, zargarlik, qurolsozlik va b. turlar ham rivojlangan. Savdo-sotiq. Ichki va tashqi savdo mamlakat uchn muhim sanalgan. Xususan Buxoro xonligi, Eron, Afg‘oniston, Hindiston, Rossiya hamda ko chmanchi xalqlar bilan savdo aloqalari o rnatilgan. Xiva, Urganch, Hazorasp, ʻ ʻ Xonqa, Toshhovuz, Xo jayli, Gurlan, Chimboy kabi shaharlar hunarmandchilik va ʻ savdoning markazlari sanalgan. Rossiyaga turli gazlama, paxta, ipak va b. mollar olib borilgan. U erdan temir, cho yan, po lat, charm, tunuka, movut, to tiyo, qand ʻ ʻ ʻ va b.mollar keltirilgan. Xonlikning eng yirik shaharlari – Xiva, Ko hna–YAngi ʻ Urganch sanalgan. Xiva shahri XVII asr boshlaridan 1920 yilgacha xonlik poytaxti bo lgan, u qadimda Xeyvad deb atalgan. XIX asr o rtalarida shahar atrofi 6 km. ʻ ʻ Uzunlikdagi devor bilan o ralgan; XVIII-XIX asrlarda shaharda ko plab me‘moriy ʻ ʻ inshootlar qad ko targan. Ularning turkumiga ko ra Xiva O rta Osiyoda yagona ʻ ʻ ʻ shu uslubda qurilgan shahar sanaladi. U Ichan qal‘a (devor uzunligi 2200 m.) va Dishan qal‘a (devon uzunligi 6250 m.)lardan iborat. Xivadagi Sayid Alovuddin maqbarasi, ko hna ark, jome‘ masjidi, Oq majid, Uch avliyo maqbarasi, ʻ Sherg‘ozixon maqbarasi, Olloqulixon karvonsaroyi va boshqalar muhim tarixiyme‘morchilik yodgorliklari sanaldi. Muhammad Rahimxon II (1864-1910) xonlik qilgan davrida oldingi xonlar kabi xonlikni ma‘muriy boshqarish ishini takomillashtirishga harakat qildi. Xivadagi Ko hna Ark va Toshhovli saroyida ʻ ishlab turgan qonun chiqaruvchi, ma‘muriy va sud organi vazifasini bajargan Oliy 32 Kengashda ichki va tashqi siyosatning muhim masalalari muhokama etilib turgan. Kengashda nufuzli a‘yonlar— qushbegi, mehtar, devonbegi, naqib, shayhislom, qozikalon, otaliq, biy, xonning yaqin qarindoshlari qatnashardilar. Xonlikda mavjud 26 beklikni boshqargan bek va hokimlar xon tomonidan tayinlangan. O zbeklar yashaydigan bekliklar noiblik va machit-qavmlarga bo linib, ularniʻ ʻ noiblar va oqsoqollar boshqarishgan. Qozoq-qoraqalpoqlar yashaydigan hududlar 66 biy va otaliqlar tomonidan idora etilardi. Turkmanlar urug‘larini esa sardorlar va oqsoqol muhrdorlar boshqarishgan.Qozilar shariat va odat qonunlariga asosan hukm chiqarganlar. Uning davrida Xiva xonligi chor Rossiyasiga qaram davlatga aylandi. 2.2. Xiva xonligining tashqi siyosati. 1753 yil Xiva va Buxoroda bo lgan rus savdogari D.Rukavkin paxta ʻ ekinining mo lligi va hunarmandchilik korxonalari ochish uchun davlatning ʻ ma‘lum tartib qoidalarining yo qligini yozadi. Uning xabariga ko ra, bu erda hech ʻ ʻ qanday ruxsat olmasdan, xoxlagancha zavodlar, yani korxonalar ochish mumkin bo lgan. Bu o rinda albatta xivaliklarning xususiy korxonalarni ochishga davlat ʻ ʻ tomonidan to siqning bo lmaganligi etirof etiladi. XIX asrning 30-40-yillarida ʻ ʻ Xivada hunarmandchilik sohalarining eng muhimlaridan biri zargarlik hisoblangan. Zargarlar tilla buyumlar, taqinchoklar yasashda feruza, koral, marvarid, lal, zumrad, rangli shisha, sapfir kabi toshlardan ko p foydalangan. XIX ʻ asrning ikkinchi yarmida saqlanib qolgan hunarmandlar va savdogarlar nomlari, Xiva bozorlarida tovarlar xilma-xilligi haqida tasavvur qilishga imkon beradi. Jumladan, pazachier haydash asboblari yasovchilar, xarrak-temirchilar, kuchanchi- buyincha yasovchi ustalar, misgar, zargar, pichoqchi, qinchi, bo yoqchi, ʻ choponfurush, telpakdo z, konchi, kovushdo z, tavoqchi, qulfgar, kiyizfurush, ʻ ʻ juvozchi, sholikor-sholitegirmonida ishlovchi, qassob, tuzchi, kallapoz-qo y kallasi ʻ sotuvchilar, baliqchi, nonvoy, choy va tamaki sotuvchilar, baqqollar, yog‘och furushlar, ko mirchi, shamchi, sovunchi, sarrof, jarchi va boshqalar. ʻ 33 Bozorlarda bazi hunarmandlarning do konlari ham bo lib, mahsulotni shuʻ ʻ erda ham tayyorlagan va ham sotgan. Demak, do kon ham korxona, ham rasta ʻ vazifasini o tagan. Masalan: temirchi, misgar, tunkachi, sandiqchi va boshqalar. ʻ Po stindo zlar, ipak mato to quvchilar, etikchilar va boshqalar uylarida ishlaganlar, ʻ ʻ ʻ va bozor kunlari mahsulotni bozorga olib chiqib sotganlar 61 . Xiva ananaviy metall buyumlar ishlab chikarish markazi bo lib, XIX asrning o rtalarida u erda 38 misgar ʻ ʻ bo lgan.Shunday qilib, Xorazmning hunarmandchiligi iqtisodiy hayotda muhim rol ʻ o ynagan. Eng muhim badiiy buyumlar yasash ananalari Xorazm ustalaridan meros ʻ bo lib kelgan. Mamlakatda hunarmandchilikning rivojlanishi bevosita iqtisodiy ʻ taraqqiyotga, ichki va tashqi savdo aloqalarining rivojlanishiga zamin yaratgan. Demak, serqirra hunarmandchilik tarmoqlarining mavjudligi Xivaning azaldan moddiy va ma‘naviy madaniyat markazi bo lib kelganligini, xivaliklarning boshqa ʻ davlatlar bilan iqtisodiy-savdo aloqalarini davom ettirib kelganligini XVI asrda ham kuzatish mumkin, degan xulosa qilishga imkoniyat beradi. Xiva xonligi XVI asrda Rossiya, Hindiston, Eron, Buxoro xonligi bilan savdo aloqalarida bo lgan. Xivaning tashqi iqtisodiy aloqalarini Xivaga kelgan ʻ rossiyalik va chet ellik elchilarning, hamda Rossiyaga borgan xivalik elchilarning keltirgan ma‘lumotlarini tahlil qilish asnosida yoritishga harakat qilamiz. Jumladan, 1585 yil 11 noyabrda xivalik elchi Xo ja Muhammadning Rossiya ʻ podshosi Fedor Ivanovichga keltirgan tortiqlari orasida tillo zari yuritilgan har xil ranglar bilan bo yalgan, qimmatboho mashhad kamoni ham bo lgan. Bu esa ʻ ʻ Xivaning Eron bilan savdo qilganligining bir isboti hisobanadi. A.Chuloshnikov XVI asr o rtalarida Moskva davlatining O rta Osiyo xonliklari bilan savdo- ʻ ʻ iqtisodiy aloqalarini yoritish jarayonida rus hukumatining Hindistonni bilishga intilishini ham e‘tibordan chetda qoldirmagan. Ko rib o tilganidek, XVI asr ʻ ʻ ikkinchi yarmidan e‘tiboran Rossiya Hindistonga boradigan karvon yo llarini ʻ qidirib O rta Osiyo va Eronga maxsus elchiliklar jo natgan edi. ʻ ʻ Bu vaqtlarda Roosiya bilan Hindiston o rtasida bevosita iqtisodiy ʻ munosabatlar yo lga qo yilmagan bo lsa ham, hind tovarlari o rtaosiyolik ʻ ʻ ʻ ʻ 34 savdogarlar orqali Rus erlariga kirib kelgan. A.Chuloshnikov o rta asrlarda O rtaʻ ʻ Osiyo bilan Rossiya o rtasida savdo aloqalarining quyidagi usullari mavjud ʻ bo lganligini e‘tirof qiladi. Birinchidan, shox va xonlar o rtasidagi savdo bo lib, ʻ ʻ ʻ ular ishonchli vakillari – shaxslar, mehmonlar va savdogarlar orqali amalga oshirilgan. Ikkinchidan, xususiy savdogarlarning erkin tovar ayirboshlashi, va nihoyat, uchinchidan, hadya tariqasida xon va elchilarning nodir buyumlarni ayirboshlashi. XVII asrda ham Xiva xonligi bilan Rossiya o rtasida elchilik va ʻ savdo aloqalari davom etgan. Elchilar Xiva xoni nomidan rus podshosiga tortiqlar olib borgan. Hadyalar tarkibida hind tovarlari ham bo lgan. Masalan, 1641 yil ʻ noyabrda Xiva elchisi Muhammad Amin Bahodir tomonidan 100 ta hind viboykasi olib kelinganligi, elchining o zida boshqa tovarlar qatorida 100 bo lak hind chiti, 4 ʻ ʻ idishda nil bo yog‘i bo lganligi ma‘lum. 1646 yil 1 sentyabrda xivalik elchi Nazar ʻ ʻ Nodirqulov Astrobodda yo lda kelayotgan vaqtida o g‘irlangan tovarlari ro yxatida ʻ ʻ ʻ boshqalar qatori 6 ta hind dokasi, 5 ta hind tillo izufrey, 9 ta hind viboykasi, qo y ʻ terisidan ishlangan 10 ta hind bosh kiyimi bo lgan. 1645 yilda Xiva xoni ʻ Abulg‘ozixon hind podshosiga xat yozib, unda ilgarilari urganch xonlari hind shoxlari bilan tinchlikda yashashgan va savdogarlar bir-birlarining tomonlariga qatnab turganligini aytib, endilikda ikki mamlakat o rtasidagi o sha do stlik va ʻ ʻ ʻ savdo aloqalarini davom ettirishni taklif qilgan. 2.3. XIX asrda Xiva xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari O rta Osiyo bilan Hindiston va Afg‘oniston o rtasidagi iqtisodiy-savdo ʻ ʻ aloqalari to g‘risida XIX asrning 30-yillari boshlarida maxfiy topshiriq bilan ʻ Buxoroga safar qilgan ingliz agenti Aleksandr Borns ko p xarakterli ma‘lumotlar ʻ beradi. A.Borns Astrobod bilan Xiva savdo aloqalari yo lning notinchligi va ʻ doimiy hujum xavfi tufayli unchalik taraqqiy etmaganligini bayon qiladi. Astrobodga bir yilda bitta yoki ikkita Xiva karvoni kelgan bo lib, ularning har ʻ birida 80 yoki 100 tuya yuk keltirilgan. Borns xabariga ko ra, Xiva bilan Astrobod ʻ oralig‘i karvon uchun xatarli bo lganligi sababli savdo karvonlari Kaspiy ʻ dengizining sharqiy qirg‘oqlari bo ylab yurgan ʻ 76 . 35 XIX asrning 30-yillari boshlarida O rta Osiyo bozorlarida ingliz va rusʻ tovarlari o rtasidagi raqobat tobora kuchaya boradi. Shu davrlarda ingliz tovarlari ʻ Afg‘oniston orqali O rta Osiyo xonliklariga, rus tovarlari esa O rta Osiyo ʻ ʻ xonliklari orqali Afg‘onistonga ko proq kirib kela boshlaydi. Natijada afg‘on ʻ savdogarlari xalqaro savdo munosabatlariga tobora keng jalb qilina boshlangan. A.Borns xabariga ko ra, afg‘on savdogarlari rus yarmarkalariga ham tashrif ʻ buyurishgan. Buxoro savdogarlari afg‘on savdogarlarining ingliz tovarlarini O rta ʻ Osiyo bozorlariga olib kelayotganligidan narozi bo lishgan. ʻ Afg‘onistonning ichki va tashqi tranzit savdo aloqalarida mamlakatda yashovchi afg‘on savdogarlari kabi tojiklar, hindlar va eronlik savdogarlar katta rol o ynagan. Ko chmanchi afg‘on qabilalari hisoblangan povinda vositachi rolini ʻ ʻ bajargan. Elfinston ma‘lumotiga ko ra, povinda orasida XIX asr boshlarida 3000 ʻ f.sterl. boylikka ega bo lgan bir nechta savdogarlar bo lgan. Ular O rta Osiyo bilan ʻ ʻ ʻ Hindiston o rtasida hamkorlik qilgan. XIX asrning 40-yillarida Rossiyada Xiva ʻ xonligi haqida bir qator maqolalar e‘lon qilina boshlaydi. Jumladan, 1840 yilda e‘lon qilingan G.Gilmersenning ―Xiva, v nineshnem svoem sostoyanii ‖ maqolasida Xivaning Afg‘oniston bilan savdo qilishi, hattoki, Xivada 15 afg‘on oilasi yashaganligi, ular asosan savdo qilish uchun Xivaga kelishganligi, ba‘zilari tabiblik bilan ham shug‘ullanganligi ta‘kidlangan 80 . U makolada karvonlardan boj solig‘i pul bilan olinishi va aniq soliq miqdori belgilanmaganligi, soliq avval Urganchda, keyinchalik Xivada olinganligini xabar kiladi. U xonlikning qovun, tarvuz, qovoq, sariq va oq sholg‘om, turup, sabzi, qand, no xot, piyoz, turk ʻ loviyasi, bodring, kartoshka kabi ekin turlari haqida ma‘lum kilib, Xivaning ho l ʻ mevalarga boy emasligi sababli juda qimmat bo lganligini va uni faqat badavlat ʻ kishilar sotib olishganligini ta‘kidlagan. . Mayiz va jidda Mashhaddan keltirilgan va u aroq tayyorlashda ishlatilgan. Bir pud Eron mayizi 16 tanga (8 rub.) turgan. Mahalliy uzumdan kuchsiz aroq tayyorlangan va uning bir shtofi (chelakning o ndan bir qismiga barobar keladigan vino, aroq o lchovi va shu miqdordagi aroq, ʻ ʻ vino) 5 tanga turgan. 36 37 XULOSA O rta Osiyoda shakllangan uchta mustaqil - Buxoro, Xiva va Qo qonʻ ʻ xonliklari tarixiga bag’ishlab alohida-alohida asarlar yaratilgan edi. Bu tarixiy asarlar mazkur xonliklarning tarixini o rganishda asosiy manba bo lib xizmat ʻ ʻ qiladilar. Xiva xoni va tarixnavisi Abulg‘oziy tomonidan tarixiy asarlar yozish an‘anasi, keyinchalik atoqli tarixnavislar va ajoyib shoirlar SHermuhammad Munis, Muhammad Rizo Ogahiy va Muhammad YUsuf Bayoniy tomonidan davom ettirilgan edi. Xorazm tarixi bo yicha yozilgan hamma tarixiy asarlarni ʻ o zbek tilida ijod etgan mazkur tarixnavislar bir-birlarining ishini davom ettirib, ʻ uzoq davrni o z ichiga qamrab olgan Xiva xonligi tarixini o rganishda ajoyib ʻ ʻ ma‘lumotlarga boy qator qimmatli tarixiy asarlar yaratildi. Qo ng‘irot urug‘idan bo lgan Eltuzar (1804 — 1806) o zini xon deb e‘lon ʻ ʻ ʻ qiladi. Shundan so ng Xorazmda shu suloladan Muhammad Rahimxon I (1806 — ʻ 1825), Olloqulixon (1825-1843), Rahimqulixon (1843—1846), Muhammad Aminxon (1846 — 1855), Abdullaxon (5 oy), Qutluqmurodxon (7 oy), Sayid Muhammadxon (1856 — 1865), Muhammad Rahimxon II — Feruz (1865 — 1910), Asfandiyorxon (1910 — 1918)lar hokimlik qilgan. Xivalik tarixchi olimlar tomonidan XVII — XIX asr va XX asr boshlarida Xiva xonligi tarixi bilan bog‘liq siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini o rganishda mufassal ma‘lumot ʻ beruvchi «Shajarayi turk», «Shajarayi tarokima», «Firdavs ul-iqbol», «Riyoz ud- davla», «Zubdat ut-tavorix», «Jomi‘ ul-voqeoti sultoniy», «Gulshani davlat», «Shohid ul-iqbol», «Shajarayi Xorazmshohiy» va «Xorazm tarixi» nomli qator qimmatli tarixiy asarlar yaratildi.Shuni ta‘kidlab o tish zarurki, bu qo lyozma ʻ ʻ tarixiy asarlar o z davrining ilg‘or fikrli kishilari tomonidan yozilgan bo lsa-da, ʻ ʻ o sha davrdagi hukmdorlar ra‘yidan o tolmasdan, ularning manfaatlariga mos qilib ʻ ʻ yozilgan edi. Chunki mualliflar shu tarzda yozishga majbur edilar. Bu asarlarda qo shni xalqlar sha‘niga aytilgan «tug‘yonkor», «isyonkor», «mufsid» kabi noloyiq ʻ iboralarni ham uchratamiz. O z davri va muhitining ta‘siri tufayli mavjud ʻ 38 kamchiliklarga qaramay, Xorazmda tasnif etilgan mazkur tarixiy asarlar, Xiva xonligining XVII — XIX va XX asr boshlaridagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini o rganishda aniq ma‘lumot beruvchi asosiy manba bo lib xizmatʻ ʻ qiladilar. Xiva xonligining siyosiy hayotida ro y bergan katta voqealardan biri ʻ Xiva xonligini podsho Rossiyasi tomonidan bosib olinishi edi. Muhammad Yusuf Bayoniy o zining «Shajarayi Xorazmshohiy» asarida bu masalaga juda mufassal ʻ to xtalib o tgan va bu borada juda qimmatli ma‘lumotlarni keltirgan. Ayniqsa, ʻ ʻ shaharlarni mudofaa qilishda olib borilgan ishlar, ko rsatilgan qarshiliklarga ʻ qaramay, Xiva xonligiga qarashli shaharlarning podsho Rossiyasi armiyasi tomonidan birin-ketin bosib olinishi va chor generallarining bu erda olib borgan shafqatsiz siyosati aniq ko rsatib berilgan. Bayoniy shu davrda ana shu voqealar ʻ ichida yashagan, ularni o z ko zi bilan ko rgan va u voqealarning tirik shohidi edi. ʻ ʻ ʻ Bu masalani aniq ma‘lumotlar asosida o rganishda va yoritishda Xiva tarixnavisi ʻ Bayoniy tomonidan yozilgan bu tarixiy asar katta ahamiyat kasb etadi. Xiva xonligining Buxoro, Qo qon xonliklari, Rossiya va Eron bilan olib ʻ borgan diplomatik va savdo munosabatlarini o rganishda ham bu asarlarda ʻ anchagina ma‘lumotlarni uchratamiz. Biz Abulg‘oziy, Munis, Ogahiy va Bayoniy asarlarini o qir ekanmiz, Xiva xonligiga Buxoro, Kuqon xonliklaridan, Rossiya va ʻ Erondan ko plab elchilar kelganligi va ularga javoban u mamlakatlarga ham ʻ elchilar yuborilganini ko ramiz. Xonlikning iqtisodiy hayotida feodal er egaligi, ʻ sug‘orish ishlari va yangi erlarni o zlashtirish va soliq masalasi asosiy ʻ masalalardan edi. Bu masalalar bo yicha ham mazkur tarixnavislarning asarlarida ʻ ancha ma‘lumotlar keltirilgan. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO Yʻ Х ATI 1. Каримов И . А . Тарихий хотирасиз келажак йўқ // Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз . 7- жилд . Т ., Ўзбекистон , 1999. 2. Каримов И.А. Озод ва обод, эркин ва фаровон ҳа еuт – пировард мақсадимиз. 8-жилд. Т., 2000. 3. Худойназаров Ҳ. Абулғози Баҳодирхон тарихчи ва адиб. –Т.: Ўзбекистон, 1994. 4. Бартолд В.В. Отч еuт о поездки в Средню Азию с научную целю. 1893-1894. Соч. Том. 4. 1966. 5. B.J. Eshov, A.A.Odilov. O‘zbekiston tarixi. –Т.: 2014. 6. A.S.Sagdullayev. O‘zbekiston tarixi. VneshinVestprom. –Т.: 2019. 7. O zbekiston tarixi T., «Yangi asr avlodi» 2003. ʻ 8. O zbekiston tarixi - Toshkent Davlat universiteti, ʻ –Т.: . Universitet, 1997. 9. Azamat Ziyo «O zbek davlatchiligi tarixi ʻ –Т.: «SHarq» 2000.

MUNDARIJA

Kirish

1-bob. Xiva xonligining tashkil topishi, Xiva xonligi qoʻng‘irotlar sulolasining hukmronligi davrida

1.1. Xiva xonligining vujudga kelishi

1.2. Xiva xonligida qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi

2-bob. Qoʻng‘irotlar hukmronligi davrida Xiva xonligining ichki va tashqi siyosati

2.1. XVIII-XX asrlarda Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar. Xiva xonligining ichki siyosati

2.2. Xiva xonligining tashqi siyosati

2.3. XIX asrda Xiva xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati

Купить