XIX asr ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Rossiya imperiyasining Sirdaryo viloyatiga aholini ko‘chirish siyosati va uning oqibatlari - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	174.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

XIX asr ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Rossiya imperiyasining Sirdaryo viloyatiga aholini ko‘chirish siyosati va uning oqibatlari

Купить

1 XIX asr ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Rossiya
imperiyasining Sirdaryo viloyatiga aholini ko’chirish siyosati va
uning oqibatlari
M U N D A R I J A

KIRISH…………………………………………………………….3-13
I BOB. ROSSIYA IMPERIYASINING SIRDARYO VILOYATINING
MUSTAMLAKAGA AYLANTIRILISHI VA AHOLINI KO’CHIRISH
SIYOSATINING ROLI VA DASTLABKI DAVRDAGI MOHIYATINING
XUSUSIYATLARI.

1.1. Rossiya imperiyasining Sirdaryo viloyatidagi strategik maqsadlari
………………..……….……………..…...14-16
1.2. Rossiya imperiyasining Sirdaryo viloyatiga aholini ko’chirish
siyosatining bosqichlari va uning mustamlakachilik mohiyati …..
………………………………………………..………….…..16-20
II BOB. ROSSIYA IMPERIYASI TOMONIDAN AHOLINI KO’CHIRISH
SIYOSATINING ISHLAB CHIQILISHI VA AMALGA OSHIRILISHI (XIX
ASR IKKINCHI YARMI).

2.1. Chor Rossiyasining Sirdaryo viloyatiga aholining ko’chiruvchilik
siyosatining dastlabki davrdagi xususiyatlari ….
…………………………………………………………….....…21-31
2.2 . Rossiyadan aholining Sirdaryo viloyatiga ko’chirish munosabati
bilan ijtimoiy sohada va soliq tizimida sodir bo’lgan o’zgarishlar.
………………………………………………………...………31-46
III BOB. ROSSIYA IMPERIYASINING SIRDARYO VILOYATIGA
AHOLINI KO’CHIRISH SIYOSATINING AVJ OLDIRILISHI:
SABABLARI, MOHIYATI VA OQIBATLARI (XX ASR BOSHLARI).

3.1. Rossiya imperiyasi tomonidan aholini Sirdaryo viloyatiga ko’chirish
siyosatining ommaviy tus olish sabablari va buyuk davlatchilik
mohiyati...............47-53
3.2. Ko’chiruvchilik siyosatining Sirdaryo viloyati tub xalqlarining siyosiy,
fuqarolik ahvoliga ta’siri ……………………..………...53-61
3.3. Rossiya imperiyasining ko’chiruvchilik siyosatining Sirdaryo viloyati
tub aholisining iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy hayotiga ta’siri….
………………...……61-73
XULOSA…………………………………………………………74-80

2 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
RO’YXATI…………………………………………………………………81-84

Kirish
Dissertatsiya mavzusining asoslanishi va dolzarbligi . Jahonda bugungi kunda
globallashuv tendentsiyalari ta'sirida millatlararo, davlatlararo munosabatlarning
tarixiy ildizlari, o'tmishda xalqlarning o'zaro ta'sirini o'rganish va yonma-yon
istiqomat qiluvchi xalqlarni o'zaro madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga,
madaniyatiga ta'siri masalalariga katta e'tibor qaratilmoqda. Lekin, shular
barobarida har bir xalq va millatlarning o'zini taraqqiyot yo'li, o'ziga xosligi, asrlar
davomida turmush sharoitlari, urf-odat va an'analarini saqlanayotganligi hamda
bugungi globallashuv sharoitida moziyga murojaat, o'zlikni anglash tushunchalari
tobora dolzarb ahamiyat kasb etib borayotgan vaqtda O'zbekiston tarixini bilishga
e'tibor kuchayib bormoqda. Bu borada o'z fikrini bayon etarkan O'zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev “Tarixiy merosni asrab-avaylash,
o'rganish va avlodlardan avlodlarga qoldirish davlatimiz siyosatining eng muhim
ustuvor yo'nalishlardan biridir,” 1
deb ta'kidlagan edilar. Shuningdek
Prezidentimiz 2018-yil 28-dekabrda Oliy Majlisga qilgan murojaatnomasida
O'zbekiston tarixiga katta e'tibor berish kerakligini ta'kidlab, televideniyada
“O'zbekiston tarixi” kanalini ishga tushirish
kerakligi to'g'risida fikr bildirgan edilar 2
. Hozirgi kunda “O'zbekiston tarixi”
telekanali muntazam eshitirishlar olib bormoqda. O'zbekiston Respublikasida
mustaqillikning dastlabki davrlaridan boshlab xalqning tarixiy, xotirasini tiklash,
tarix faniga doir tadqiqotlarni har tomonlama takomillashtirish masalalari davlat
siyosati darajasiga ko'tarildi. Ilgarilari soxtalashtirib kelingan Vatanimiz tarixini
chuqur qayta tafakkur qilish, o'tmishimizni tadqiq etish mutlaqo yangicha
nazariy va metodologik yondashuvlarni ishlab chiqishga katta ehtiyoj borligi
xususida davlatimiz rahbarining qator asarlari hamda nutqlarida bir necha bor
1
Shavkat Mirziyoev. Milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko ' taramiz . T .:
“ O ' zbekiston ”-2017. 1- jild , 29 bet .
2
Shavkat Mirziyoev. Niyati ulug' xalqning ishi ham ulug', xayoti yorug' va kelajagi farovon bo'ladi. T.:
“O'zbekiston”-2019, 39 bet.

3 eslatib o'tiladi.O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998- yil 27 -
iyulda qabul qilingan “O'zbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix instituti
faoliyatini takomillashtirish haqida”gi qarorida tarix fani muammolariga,
tarixni milliy istiqlol mafkurasi nuqtai nazaridan o'rganishning falsafa va
uslubiyatini egallash masalalariga jiddiy e'tibor qaratilgan. Bu hujjatda birinchi
navbatdagi vazifalar sifatida “o'zbek xalqi va davlatchiligining haqiqiy tarixini
o'rganish: jumladan, bizning hududimizda eng qadimdan hozirga qadar,
davlatchilikning turli tarixiy bosqichlarida yashab kelgan xalqlarning ijtimoiy-
iqtisodiy, madaniy va ma'naviy hayoti masalalarini tadqiq etish” ko'rsatib o'tiladi.
Mintaqaning tub millatlari va elatlarining hamda ko'chirib keltirilgan aholining
ham hayot - faoliyati tajribasining turli jihatlarini tarixiy va boshqa ijtimoiy-
gumanitar fanlar yo'nalishlarida tadqiq qilishning dolzarbligi, shuningdek,
uning katta tarixshunoslik va siyosiy ahamiyati sobiq sovet respublikalarining
mustaqilligi davrida, xususan, O'zbekistonda istiqomat qilayotgan millatlar
va elatlarni rivojlantirishning butun jarayonini takomillashtirish borasidagi
ob'ektiv ehtiyojlari bilan izohlanadi.Aslida biror-bir respublikaning milliy
tarkibi ob'ektiv ravishga demografik omillar hamda urbanizatsiya tufayli
kengaysa, buning hech qanday zararli tomoni yo'q. Lekin mustamlakachilik
davrida Turkistonga, jumladan Sirdaryo viloyatiga metropoliyadan ko'plab aholini
ko'chirib keltirish yo'li bilan mintaqa aholisining milliy tarkibini mexanik
tarzda kengaytirish siyosati ijtimoiy va mafkuraviy sohalarda jiddiy oqibatlarni
keltirib chiqaradi. Sirdaryo viloyatining tub xalqlari uchun mustamlakachilik
davridagi ko'chiruvchilik amaliyotining salbiy oqibatlarini, uning mintaqadagi
ijtimoiy-siyosiy ahvolga, shuningdek millatlararo munosabatlarga ta'sirini
o'rganish muhimligi va zaruriyati shubhasizdir. O'zbekiston Respublikasida
mustaqillikning dastlabki kunlaridan fuqarolar tinchligi hamda millatlararo
totuvlikni ta'minlash bo'yicha qonunlar qabul qilinib, siyosiy, tashkiliy choralar
ko'rildi. Shu bois bu yerda xalqlar ijtimoiy tartibsizliklardan omon qoldi.
Chunonchi, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti SH. M. Mirziyoyev respublika
rahbariyatining milliy masala bo'yicha tutgan mavqeini ta'riflab, “Mustaqillik

4 yillarida mamlakatimizda millatlararo munosabatlar rivojida yangi bosqich
boshlandi. Bag'rikenglik va insonparvarlik madaniyatini rivojlantirish,
millatlararo va fuqarolararo hamjihatlik va totuvlikni mustahkamlash, yosh avlodni
shu asosda, Vatanga muhabbat va sadoqat ruhida tarbiyalash O'zbekistonda davlat
siyosatining eng muhim ustuvor yo'nalishlaridan biri etib belgilandi. Bularning
barchasi hayotda o'zining to'liq ifodasini topdi” deb ta'kidlab o'tdilar. 3
Shu bois,
Rossiya chorizmi va mustamlaka ma'muriyatining Turkistonga, jumladan
Sirdaryo viloyatiga aholini ko'chirish siyosatining mohiyatini va oqibatlarini
o'rganishning dolzarbligini mavjud va paydo bo'layotgan etnik-siyosiy, etnik-
ijtimoiy muammolarni, davlatlararo munosabatlar masalalarini barcha
tomonlarga maqbul tarzda hal etish bilan bir qatorda mintaqa
tarixshunosligidagi bo'sh sahifalarni to'ldirish yoki soxtalashtirilgan voqealarni
to'g'ri va asosli ta'riflash uchun foydali bo'lgan ilmiy xulosalar, saboqlar
chiqarish zarurligini ham taqozo etmoqda. O'zbekistonning yangi tarixidagi tub
yo'nalishlardan biri chor Rossiyasining O'rta Osiyoni bosib olishi va bu yerdagi
hukmronligi bilan bog'liq murakkab tarixiy davrni xolisona yoritish hamda
mustamlaka rejimining o'lka xalqlari ijtimoiy tuzumi va hayot tarziga o'tkazgan
ko'p taraflama siyosati masalasini sistemali o'rganishdir. Bugungi kunda shu narsa
ma'lumki, O'zbekiston mustaqillikga erishgunga qadar aynan ana shu davr
soxtalashtirilgan. Mustamlaka davrining rasmiy tarix fanida Rossiya davlatining
“tsivilizatorlik missiyasi” haqidagi kontseptsiya hukmronlik qilib keldi, unga
ko'ra o'lkamizning avval chor, so'ngra sovet imperiyasi tarkibida zo'rlik bilan
ushlab turilishi, mustamlakachilikning barcha ziyon-zahmatlarini uzoq muddatga
xizmat qiladigan natijalar bemalol qoplar emish. Bu natijalar O'rta Osiyo
xalqlarining jadal iqtisodiy taraqqiyoti, ularning “asriy qoloqlik” dan “tarixiy
taraqqiyot cho'qqilariga” chiqishi kabi hollarda namoyon bo'lar ekan. Ana
shunday kontseptual yondashuvlarning ta'siri hozirgi zamon chet el
tarixshunosligining ba'zi qismida, jumladan, Rossiya tarixchiligida tutqunlikdagi
hayoti ob'ektiv manzaralarning qayta tiklash ehtiyoji davrining dolzarb talabi
3
Shavkat Mirziyoev . Milliy taraqqiyot yo ' limizni qat ' iyat bilan davom ettirib , yangi bosqichga ko ' taramiz . T .:
“ O ' zbekiston ”-2017. 1- jild , 295 bet .

5 sifatida namoyon bo'ladi. O'lkani mustamlakaga aylantirish bilan bog'liq holda yuz
bergan va ichki qarama-qarshiliklarga ega o'zgarishlar mazmun va mohiyatini
yangi metodologik pozitsiyalardan turib ochib berish, ob'ektiv ravishda diqqatga
sazavor o'zgarishlar bilan mustamlaka hukmronligining salbiy oqibatlari nisbatini
aniq-ravshan belgilash muhimdir. Qayd etish kerakki, mustaqillik yillarida
mustamlaka o'tmishini tadqiq etishda zalvorli ilmiy - tadqiqot ishlari amalga
oshirildi. Ammo tarix fanining ushbu jabhasida zamonaviy tadqiqotlar
doirasidan chetda qolib kelayotgan ko'pgina masalalar mavjud. Ular
jumlasiga chorizmning aholini ko'chirish siyosati bilan bog'liq izlanishlar
ham kiradi. Mazkur muammo so'ngi paytlarga qadar sistemali ilmiy
o'rganishning alohida ob'ekti sifatida namoyon bo'lganicha yo'q. Uni
o'rganishga bo'lgan ijtimoiy talab esa juda yuqoridir. Bu hol avvalo
chorizmning aholini ko'chirish siyosati O'rta Osiyo jumladan Sirdaryo viloyati
mintaqasini mustamlakaga aylantirish strategiyasining qoq markazida
turganligi bilan bog'liq. Chorizmning aholini ko'chirish siyosati mafkurasi va
amaliyotining keng doiradagi masalalarini maxsus tanqidiy-tahliliy tekshirish:
birinchidan, ko'chirib kelganlarning ko'p sonli armiyasi timsolida mustamlaka
rejimining ijtimoiy tayanchini shakllantirish va mustahkamlash
mexanizmlarini to'laroq tushunib olishga, ikkinchidan, aholini ko'chirish
siyosatining uzoq muddat ta'sir o'tkazuvchi oqibatlari, jumladan, uning
milliy, demografik tomonlari xususidagi bilimlarni chuqurlashtirishga xizmat
qiladi. Jumladan, bu xususda yirik podsho amaldori, rus senatori K.K. Palen
quyidacha yozgan: “…rus aholisi Turkistonda o'lkada imperiya hukmronligini
to'la o'rnatish va uni Rossiyaga abadiy, mahkam bog'lamoq uchun iloji
boricha ko'proq bo'lishi lozim. 4
Chorizm hukmronligi davrida paydo bo'lgan
ushbu jarayon sovet totalitarizmi yillarida yanada mustahkamlandi. Bu yo'l
mazkur davrda turli xil mafkuraviy niqoblar bilan o'tkazilgan bo'lsa-da,
uning dasturiy mohiyati o'zgarmasdan qolaverdi. O'zbekiston mustaqillikka
4
Пален К.К. Преложение к отчету ревизии Туркестанская края: Материалы к характеристика народного
хозяйства Туркестана.Ч.1.отд 4.-Спб., 1911.- с 408.504.

6 erishgandan so'ng bu siyosat o'tmish mulkiga aylandi. O'zbekiston davlat
mustaqilligini e'lon qilgan birinchi kundan boshlab fuqarolar tinchligi va
millatlararo totuvlikni ta'minlash borasida qonunchilik aktlari qabul qilindi,
tashkiliy-siyosiy tadbirlar ko'rildi, bunday choralarning natijasi o'laroq
respublikadagi xalqlar boshqa qator sobiq sovet respublikalarida yuz bergan
va ildizlari totalitar - mustamlaka merosiga borib bog'lanadigan noxush
hodisalardan saqlandilar. Shunga qaramay millatlar o'rtasidagi totuvlikka xavf
soluvchi omillar hozirda ham saqlanib qolmoqda. Yuqorida aytib o'tilgan
shart-sharoitlarni hisobga olganda chorizmning aholini ko'chirish siyosati
tajribasini, uni Turkiston jumladan Sirdaryo viloyati jamiyati milliy-ma'naviy
sohasiga ta'sirini, chor va sovet rejimlarining aholini ko'chirish siyosatidagi
o'ziga xoslik va umumiy taraflarni o'rganish katta ilmiy - amaliy va siyosiy
ahamiyatga ega bo'ladi. Mazkur masalalarni kompleks o'rganish o'tmish
saboqlari asosida ilgarilari jiddiy ziyon yetkazilgan millatlararo munosabatlarni
kelgusida yanada takomillashtirish bo'yicha tavsiyanomalar ishlab chiqish
hozirgi paytda mavjud va paydo bo'layotgan etnosiyosiy, etnoijtimoiy
muammolarni va shu bilan birga davlatlararo munosabatlarni hal qilishga
ko'maklashadi.Va nihoyat, mavzuning dolzarbligi ham O'zbekiston hamda
Markaziy Osiyo mamlakatlari tarixshunoslik fanida bu boradagi mavjud
bo'shliqlarni to'ldirish ehtiyoji bilan ham izohlanadi.
Tadqiqot ob’ekti. Mavzuning ob’ekti Rossiya imperiyasining Sirdaryo viloyatiga
aholini ko’chirish siyosati va uning oqibatlari.
Tadqiqot predmeti. Sirdaryo viloyatiga aholini ko’chirish siyosatini,uning
ijtimoiy,siyosiy,iqtisodiy,madaniy va ma’naviy oqibatlarini izchil o’rganish va
tahlil etish mavzuning predmetini tashkil etadi.
Tadqiqotning o'rganilish darajasi . Aholini ko'chirish masalalariga maxsus
bag'ishlangan yoki ular qisman ko'rib chiqilgan mustamlaka davriga oid
ijtimoiy-siyosiy nashrlarni o'rganish ushbu mavzuda 1865-1917- yillarda asar
yozgan mualliflar asosan metropoliya hamda Turkiston, Orenburg, G'arbiy
Sibir general-gubernatorliklari ma'muriyati amaldorlari bo'lganligidan dalolat

7 beradi. Ushbu mavzudagi sovet davri asarlari esa asosan Rossiyalik
tadqiqotchilar tomonidan yaratilgan. Faqat bir necha ish mahalliy mualliflar
qalamiga mansub. Chorizmning ko'chiruvchilik siyosatining sabablari, jarayoni
va oqibatlari, Rossiya hukmron doiralari yoki Turkistonning Rossiyaga
“qo'shilishi” nuqtai nazaridan yoritilgan bo'lib, bu siyosat “tsivilizatorlik”
missiyasi sifatida baholangan. Shunday bo'lsa ham mustamlakachilik davriga
oid asarlar o'z mazmuni va yo'nalishi jihatidan keyingi davrlarda ushbu
mavzuga bag'ishlangan asarlardan farq qiladi. Shularni nazarda tutgan holda,
metropoliya aholisining bir qismini qozoq xonliklarining zabt etilgan va
Rossiyaga qo'shib olingan hududlariga hamda 1876-yilda uzil-kesil tugatilgan
Qo'qon xonligini Turkiston general-gubernatorligining tarkibiga kiritilgan
hududlariga, shuningdek, Buxoro amirligi, Xiva xonligi hududlarining
mustamlakachilar tomonidan zo'rlik bilan tortib olingan qismiga ko'chirish
tarixiga bag'ishlangan adabiyotlarning xususiyatlarini tahlil qilish uchun ushbu
mavzuga talluqli nashrlar quyidagi guruhlarga ajratilib o'rganildi.
1. O'rta Osiyoni chor hukumati tomonidan mustamlakaga aylantirish
davriga oid nashrlar;
2. Sovet davriga oid nashrlar;
3. O'zbekiston mustaqillikka erishgandan keyingi o'tkazilgan tadqiqotlar;
4. Chet el mualliflarining asarlari
Shuning uchun siyosiy va mafkuraviy maqsadlarda Rossiya harbiy-siyosiy
doiralarining Turkistondagi –jumladan Sirdaryo viloyatidagi buyuk davlatchilik
harakatlarini ko'proq “asoslash” uchun masala ataylab bo'rttirilib talqin
etilganini eng avvalo hujjatli to'plamlar va hisobotlar misolida ko'rish mumkin.
Tahlil etilayotgan adabiyotlarning birinchi guruhida Rossiyaning O'rta Osiyodagi
siyosatiga, amaliy chora tadbirlariga bevosita aloqador bo'lgan mualliflarni, asosan
mustamlakachilik ruhida yozilgan asarlari katta o'rin egallaydi. XIX asr oxiridan
boshlaboq rasmiy tarixshunoslik doirasida Rossiyadan aholi ko'chirib keltirish
hollarini tahlil etishga urinish aks etgan tadqiqotlar ham vujudga kela boshladi. 5

5
Исаев А.А. Переселение Русском народном хозяйства.- Спб.,1891; Гейер И.Крестянская колонизация Сыр-
Дарьинской области.-Т.,1892; Григорьев В. Крестьянская колонизации.//.Русская мысль.-1895- №2 с. II .12 ва

8 XX asr boshida Rossiyada o'tkazilgan agrar islohatlar jarayonida dehqonlarni
mustamlakalarga ko'chirish avj olgan bir paytda aholini ko'chirish siyosati
masalalari bilan aloqador asarlarning miqdori ayniqsa oshdi. 6
A. Kostenko, I.
Geyer, A.N. Vasilchikovlarning asarlarida Turkistonni jumladan, Sirdaryo
viloyatini mustamlakaga aylantirish borasida Rossiya amaliyotida bo'lgan
qonunlarni, fuqarolikni, yer mulkchiligini o'lkada joriy etish zarurligi
ta'riflangan. Faqat A.Middendorf va V. Nalivkin Sirdaryo viloyatida tub
millatli aholining savodxonligi yuqori darajada ekanligini, maktab va
madrasalarning ko'pligini, ularda diniy ta'lim bilan birga bir qator dunyoviy
fanlar bo'yicha ham bilim berilayotganligini o'z davridayoq qayd etishgan
A.G.Galuzoning 7
Qozog'istonning janubiy qismida o'ziga ajratgan holda Yettisuv
viloyatida va Sirdaryo viloyatining Kazalinsk, Perovsk, Avliyo-Ota, Chimkent
uyezdlarida 1867- 1914 yillardagi agrar munosabatlar tahlil qilingan asarida esa
Rossiyadan aholini asosan Yettisuv viloyati va Sirdaryo viloyatining Kazalinsk,
Chimkent uezdlari orasidagi hududlarga ko'chirish jarayoni ko'rsatilsada va
afsuski, buni oqibatlari ham ijobiy baholangan. Xullas, sovet davri nashrlarida
ko'chirish siyosati ma'lum bir hududiy chegaralar doirasida aniq tarixiy dalillar
misolida umumiy tarzida yoritilib, bu siyosatning sabab va oqibatlari ob'ektiv tahlil
etilmaydi, aksincha bir yoqlama aksariyat holda noxolis yoritiladi. Ko'chirish
siyosati chuqur va atroflicha tahlil etilmaydi. 80-yillar oxiriga qadar davom etgan
yangi tarixiy bosqichda tadqiq etilayotga mavzuga u yoki bu darajada aloqador
бош қ алар
6
Кауфман А.А. К вопросу о русской колонизации Туркестанского края.- Спб.,1903; Он же. Переселения и
колонизации.- Спб.,1905; Витте С.Ю. Запискы по крестьянскому делу.- Спб.,1905; Скрыплев П.А.
Материалы об обследованию переселенческого хозяйства в Туркестане.- Т.,1909; Отчет по ревизии
Туркестанского края, произведеной по височайшему поведению сенатором гофмейстором графом
К.К.Паленом. Переселенческое дело в Туркестане.- Спб.,1910; Турчанинов И. Итоги переселенческого
движения за время с 1896-по 1909 гг.- Спб.,1910; Гаврылов Н.А. Переселенческие дело в Туркестанском
края (Области. Сырдарьинская, Самаркандская и Ферганская). Чиновники особых поручения при
переселенческом управлении отчет по служебней поездке в Туркестан осенью 1910 г.,- Спб.,1911; Язмин
И.Л. Переселенческие движение в России с момента освобождения крестьян.-Киев.1912; Кривошенин А.В.
Записки главноуправлящего землестройством и земледелиям о поездке в Туркестанский край. в 1912.
Приложение к всеподданнейщему докладу. Спб.,1912; Вощинин В. Очерки нового Туркестана. Свет и тены
колонизации.- Спб.,1914; Турчанинов А. Итоги переселенческого движения за время с 1910-по 1914 гг.- Пг.-
1916; ва бош қ алар.
7
Галузо.А.Г. Аграрная отношения на юге-Казахстана 1867-1914 гг.-Алма-Ата,1965.

9 ko'plab tadqiqotlar e'lon qilindi. Ular orasidan, eng avvalo fundamental akademik
asarlarni va yirik monografiyalarni ajratib olib ko'rsatish lozim. Bu tadqiqotlarda
marksistik uslubiyat nuqtai nazaridan Turkiston- Sirdaryo viloyati va umuman
O'rta Osiyoning chor hukumati tomonidan mustamlakaga aylantirishi tarixining
eng muhim masalalari tahlil etildi. XX asrning 50-yillaridan boshlab sovet
tarixshunosligida chorizmning O'rta Osiyodagi bosqinchilik harakatlarini
xaspo'shlash tendentsiyasi paydo bo'lib toboro mustahkamlanib borgan edi. Hatto
“bosib olish” atamasi “qo'shib olish” tushunchasi bilan almashtirilgan edi. Markaz
hamda partiya tashkilotlarining xushyor mafkuraviy nazorati, siquvi ostida
tadqiqotchilar chor rejimining shavqatsizligini xaspo'shlashga, mintaqa xalqlarini
ozodlik va mustaqillik uchun kurashi ahamiyatini yerga urishga, sun'iy ravishda
faqat Rossiya imperiyasi homiyligi ostida ular “tarixiy taraqqiyotining ilg'or
marralariga erishgani” haqidagi kontseptual xulosani sun'iy asoslashga majbur
etildilar. Buning natijasida chorizm mustamlakachilik siyosatining tabiati ob'ektiv
ravishda ochib berilmadi, o'lkaning mustamlakaga aylantirishda aholini ko'chirib
keltirishning roli ko'rsatib berilmadi. O'zbekistonda ilmiy tadqiqotlarni harakatlari
va uslubiyatidagi keskin o'zgarishlar mamlakat mustaqillikga erishgandan so'ng
maydonga keldi. Davlat mustaqilligi e'lon qilingach, Vatan tarixini o'rganish
yo'lida yaratilgan sun'iy to’siqlar olib tashlandi. Natijada tarixiy tafakkurni
poklash, mustamlaka o'tmishning haqiqiy ahvolini yoritib berishning kuchli
jarayonlari boshlandi. Mustaqillik yillarida respublikada ko'pgina qiziqarli ilmiy
ishlar vujudga keldi. Ularda sifat jihatidan yangicha nazariy-uslubiy nuqtai-
nazardan, milliy mafkura va ilmiy bilishning umumjahon tamoyillari asosida O'rta
Osiyo va Qozog'istonni chorizm tomonidan mustamlakaga aylantirishning eng
muhim ko'rinishlari qayta ko'rib chiqildi. G.A.Hidoyatov, A.I. Ginzburg,
R.A.Yuldoshev, A.A.Kamilov, X.SH.Avezov, N.Abdurahimova, G.Rustamova,
X.Ziyoyev, G.A.Axmedjanov. F.Is’hoqov, N.Musayev, S.A.A'zamxo’jayev,
D.Ziyayeva, SH.S.G'afforov, R.Xoliqulova, B.Ergashev kabi iste'dodli
tarixchilarning mustamlaka davri tarixiga doir tadqiqotlari shular jumlasidan
bo'lib, ularda Rossiyadan Turkistonga -jumladan Sirdaryo viloyatiga aholini

10 ko'chirish siyosati va uning oqibatlariga talluqli ayrim masalalarga to'xtalib o'tilgan
. SH.G'afforovning monografiyasida 8
XIX asrning ikkinchi yarmi- XX asr
boshlarida podsho Rossiyasining Turkistonga aholini ko'chirish, jumladan
Sirdaryo viloyatiga aholining ko'chirish siyosatining Rossiyada ishlab chiqilishi va
amalga oshirilishi, uning mustamlakachilik mohiyati va oqibatlari, bu jarayonning
Turkiston- jumladan Sirdaryo viloyati xalqlari taqdiriga ta'siri masalalari tahlil
etiladi.
Tadqiqotning maqsad va vazifalari. Konseptual niyatga ko'ra dissertatsiyaning
maqsadi yangi yondashuvlar va milliy istiqlol mafkurasi talablaridan kelib
chiqib, Rossiya imperiyasining Sirdaryo viloyatidagi aholini ko'chirish
siyosatining shart-sharoitlari va mohiyatini, turli tarixiy bosqichlarda uning
namoyon bo'lgan ko'rinishlarining xarakterini aniqlash, shuningdek, Rossiyadan
aholini ko'chirish harakatining har xil oqibatlarining butun spektrini
umumlashtirish kabilardir. Qo'yilgan maqsadga ko'ra qo'yidagi masalalarni hal
qilish nazarda tutildi:
-Chorizmning aholini ko'chirish siyosati mafkurasi va uning Sirdaryo viloyatini
mustamlakaga aylantirishdagi o'rnini belgilash;
-Zamonaviy tarixiy tafakkur nuqtai nazaridan Rossiyadan aholini ko'chirish
harakatining shart-sharoitlarini tavsiflash;
¬-Ko'chirib keltirilganlarning ijtimoiy tarkibini aniqlash;
- Sirdaryo viloyatini mustamlakaga aylantirishning boshlang'ich davrida
metropoliyadan nasroniy aholi vakillarini ko'chirishning o'ziga xos taraflari va
usullarini ko'rsatish;
-XX asr boshida mintaqada ko'chiruvchilik amaliyotining kuchayishi sabablari
va faktorlarini tahlil qilish;
- Sirdaryo viloyatidagi rossiyalik ko'chkinlarni joylashtirish jarayonlari va
ularning turmushini yoritib berish;
8
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

11 -Chorizmning Sirdaryo viloyatidagi ko'chiruvchilik siyosatining ijtimoiy-
iqtisodiy oqibatlarini mahalliy aholining soliq tizimida yuz bergan o'zgarishlarini
hisobga olgan holda ochib berish;
-Ko'chiruvchilik siyosatining Sirdaryo viloyati milliy demografik tuzilishiga
ta'siri xarakterini ta'riflash;
-Ko'chiruvchilik harakatining Sirdaryo viloyati xalqlari siyosiy va madaniy
hayotiga ta'siri dialektikasidagi manfiy va musbat taraflarini aniqlash;
-O'rganilgan material va uni nazorat jihatdan umumlashtirish asosida Rossiya
mustamlakachiligi sharoitida viloyat tarixiy taraqqiyotining o'ziga xos
muammolarini yanada chuqurroq o'rganish bo'yicha amaliy tavsiyalar berish;
Dissertatsiya ishining ilmiy yangiligi. Mazkur ishda mustamlakachilik va sovet
davrlarida yaratilgan ilmiy ishlardan farqli ravishda Sirdaryo viloyatining
mustamlakaga aylantirishning asosiy shart-sharoitlari, chorizmning aholini
ko'chirish siyosati va amaliyoti misolida tahlil etishdir. Bu siyosatning
mohiyati, o'ziga xos xususiyatlari hamda mahalliy aholi hayotidagi shu bilan
bog'liq, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy o'zgarishlar mantiqan bog'liq holda tadqiq
qilinadi. Ishda yangi tarixiy tafakkurga, yangi O'zbekiston mafkurasiga asoslanib
chor va sovet davri tarixshunosligida qaror topgan Kaspiyorti, Yettisuv
viloyatlarini, (jumladan Turkiston va boshqa viloyatlarni) kazaklar ishtirokida
mustamlakaga aylantirish siyosati va amaliyoti, shuningdek, XIX asrning
ikkinchi yarmi XX asr boshlarida dehqonlar, shahar kambag'allarini Rossiyadan
ommaviy ravishda ko'chirib keltirishning sabab va oqibatlari xususidagi rasmiy
konsepsiyalar va dunyoqarashga oid yondashuvlar katta tanqidiy nazardan
o'tkaziladi. Dissertatsiyada ilgari hukmron bo'lib kelgan konseptual tasavvurlardan
farqli o'laroq, chor mustabid hokimiyatining viloyatni mustamlakaga
aylantirishdek umumiy strategiyasi tarkibiy qismi bo'lgan ko'chiruvchilik
siyosatini asl sabablari yoritib beriladi, uning boshlang'ich metodologik asoslari
aniqlanadi. Ishning ilmiy yangiligining sezilarli belgisi muammoning kam
yoritilgan qirralarini, ayniqsa, ko'chiruvchilik siyosatining tub joy aholisi ijtimoiy-
iqtisodiy ahvoli va hayotiga ta'siri masalalarining ochib berilishidir. Ilmiy

12 yangilikning boshqa bir ko'rsatkichi dissertatsiyada tahlil etilgan jarayonlarning
O'zbekiston xalqi milliy manfaatlariga,uning mentaliteti va tarixiy rivojlanishining
ob'ektiv ehtiyojlariga mos keluvchi yondashuvlar bilan qarab chiqilganligidir.
Mazkur tadqiqot ilgarilari foydalanilmagan arxiv va statistik ma'lumotlarni ilmiy
muomalaga kiritishga ko'maklashadi.
Tadqiqotning nazariy va metodologik asoslari. Ilmiy ishning umumjahon
tamoyillari va milliy mafkura falsafasiga xizmat qiladi. Ishda o'rganilayotgan
masalalarni yangicha tarixiy tafakkurning konseptual pozitsiyalari nuqtai nazaridan
turib fikrlash hamda tarixiy hodisalar va ularni ilmiy baholashda haqqoniyatga
tayanish, ularni ma'naviy- milliy tiklanish manfaatlaridan kelib chiqib talqin
qilishga prinsipial ahamiyat beriladi. Tadqiqotning metodologik yondashuvlari va
konsepsiyasini ishlab chiqishda O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning yangi O'zbekiston mafkurasining asosiy tamoyillari asosida
yoritib berishga qaratilgan. Uslubiy yondashuvlar orasidan ishda asosan
foydalanilganlari muammoviy xronologik, qiyosiy-tahliliy, retrospektiv-tarixiy
usullardir, ular ishda nazariya va amaliyotning birligini, tarixiylik va
zamonaviylikning uyg'unlashishini, ob'ektivlik, aniqlik va taraqqiyotning sintezini
berishini ta'minlashga xizmat qiladi.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati shundan iboratki, ishda
sistemalashtirilgan tadqiqot materiali, chiqarilgan nazariy umumlashmalar
mamlakatimiz tarixshunosligidagi va Sirdaryo viloyatini chorizm tomonidan
mustamlakaga aylantirish tarixini yoritishdagi yetishmovchiliklarni to'ldiradi.
Tadqiqot natijalari yangi O'zbekiston va umuman O'rta Osiyoning mustamlakaga
aylantirish
tarixini yoritishdagi yetishmovchiliklarni to'ldiradi, o'tmish haqidagi
umumlashtiruvchi tarixiy asarlarni tayyorlashda, Respublika o'quv yurtlarida
gumanitar fanlar bo'yicha ma'ruza va maxsus kurslarni o'qitishda foydalanishi
mumkin. Ular jamiyatni ma'naviy sog'lomlashtirish, millatlararo munosabatlarni
takomillashtirish borasidagi vazifalarni hal qilishda ham foydali bo'lishi mumkin.
Ishning tarkibiy tuzilishi. Mazkur dissertasiya kirish, uch bob, 7 paragraf, xulosa,

13 foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxatidan 85 betdan iborat tarkibiy
tuzilishga ega.

I BOB. ROSSIYA IMPERIYASINING SIRDARYO VI
LOYATINING MUSTAMLAKAGA AYLANTIRILISHI VA
AHOLINI KO’CHIRISH SIYOSATINING ROLI VA DASTLABKI

14 DAVRDAGI MOHIYATI, XUSUSIYATLARI.
1.1. Rossiya imperiyasining Sirdaryo viloyatidagi strategik
maqsadlari
XIX asr o'rtalariga kelib, Rossiya imperiyasining hukmron doiralari O'rta Osiyoni
bo'ysundirish, mustamlakaga aylantirish bo'yicha harbiy-ma'muriy choralarni faol
hamda tajovuzkorona amalga oshira boshlagan pallada rus hukumati Kaspiy va
Qora dengizlardan Tinch va Muz okeanlarigacha bo'lgan ulkan hududda
hukmronlik qilib turgan edi. Imperiyaga tobe bo'lgan Polsha, Finlyandiya ham
Rossiya imperatorining hukmi ostida edi. Rossiyaning boyligini ko'paytirishga
xizmat qiladigan Uzoq Sharq hamda bepoyon Sibirni chorizm va savdo-sanoat
doiralar o'zlashtirish, qolaversa rivojlantirish bo'yicha xarajatlar, tashkiliy choralar
ustida bosh qotirmay, bu yerda mustahkamroq ildiz otishga, shuningdek, tayyor
boyliklar (o'rmon, mo'yna, baliq va h.k.) dan foydalanishga imkon qadar harakat
qildilar. Biroq, hokimiyatning bironta ham tuzilmasi yoki sanoat, moliya egalari
shakllanib kelayotgan kapitalizm maqsadlarida bu hududlarning iqtisodiyotini
rivojlantirish bilan astoydil shug’ullanmagan edilar. Rossiya qishloq aholisi esa
Sibir, Uzoq Sharqda kam o'troq bo'lib qolgandilar, shunda ham yirik shaharlarda
va ularga yaqin joylarda joylashganlar. Lekin ularning ko'pchiligi Rossiya
tomonidan XIX asrning 20-30 yillaridayoq harbiy harakatlarsiz, siyosiy hiyla-
nayrang bilan qozoqlarning O'rta va Kichik juzlaridan tortib olingan yerlarga
o'zboshimchalik bilan ko'chib kelib joylashgandi. Shu sababli o'lkaning birinchi
general-gubernatori K.P. Kaufman, masalan, Ukraina mintaqalaridan kazaklarning
ko'chirib keltirilishiga norozilik bildirgan va asosan rus qishloq aholisini ko'chirib
keltirishni talab qilgan 9
. Va, nihoyat, aholini Sirdaryo viloyatiga ko'chish
harakatining turli yillardagi xususiyatlari Sirdaryo viloyat ida rus aholini
joylashtirish shartlari imperiya hukumati uchun aholini ko'chirish siyosatining
9
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

15 harbiy-siyosiy maqsadlari ustun bo'lganidan dalolat beradi. So'ng, istilo etilgan
hududlarni hamda uning aholisini samarali boshqarish va ekspluatatsiya qilish
maqsadida, shuningdek, mintaqadagi xonliklarning ustidan o'z hukmronligini
o'rnatish yoki ularni imperiyaga qaram qilish uchun Turkiston viloyatini shu
nomdagi general-gubernatorlikka aylantirib, uni Harbiy vazirlikka bo'ysundirish
zarur deb topildi. Bu borada qonun 1867-yil iyulda qabul qilinib, imperator yangi
general-gubernatorlikning birinchi boshlig’i etib Samarqand istilochisi fon
Kaufmanni tayinladi. Bu general-gubernatorlik o'sha paytda Sirdaryo va Yettisuv
viloyatlaridan iborat edi 10
. Keyingi yillarda rus qo'shinlari Buxoro amirligi, Xiva
xonligi va Turkistonning bosib olgan hududlarida, Sirdaryo, Yettisuv
viloyatlaridan tashqari, Zarafshon okrugi (1868-yil.), Amudaryo bo'limi (1873-
yil.), Farg’ona viloyati (1876-yil.), Kaspiyorti viloyati (1881-yil.) tuzildi.
Keyinchalik, Sirdaryo viloyati ma'muriyati o'lkadan qishloq xo'jaligi
mahsulotlarini, eng avvalo, paxtani, ipakni, mevalarni hamda mineral xom ashyoni
Rossiyaga ko'proq hajmlarda tezroq olib chiqib ketish va metropoliyadan tayyor
mahsulotni, qo'shinlarni, ko'chmoqchi bo'lgan aholini o'lkaga yetkazish maqsadida
Orenburg-Toshkent-Andijon temir yo'lini o'tkazishga muvaffaq bo'ldi. Keltirilgan
ma'lumotlar, bayon etilgan mulohazalar quyidagi xulosalarni chiqarishga asos
bermoqda:
- Dastavval O'rta Osiyoni, ayniqsa uning eng boy va strategik jihatidan eng muhim
mintaqasi - Sirdaryo viloyatini zabt etish, mustamlakaga aylantirish Rossiyaning
kelajakka mo'ljallangan keng strategik rejalarining bir qismi bo'lgan. Faqatgina
Sharq va G’arb davlatlarining, xususan, Avstro-Vengriya, Germaniya, Fransiya va
ayniqsa, Buyuk Britaniyaning keskin qarshiligiga uchrashdan xavfsiragan hamda
bosib olingan hududlarda tub xalqlarning kurashi bilan mashg’ul bo'lishini bilgan
chorizm qulay payt kelguncha shu eng katta mustamlaka bilan kifoyalanishni
lozim topdi. Boshqa imkoniyatlari yo'q edi; Rossiyaning boshqa mustamlakalariga
va undan qaram mamlakatlarga nisbatan Sirdaryo viloyatining strategik, iqtisodiy,
10
Проект положения об управлении в Семиреченской и Сырдарьинской областях.- СПб.,1867.
С.66.

16 ijtimoiy ahamiyati ancha yuqori bo'lgan. Sirdaryo viloyatida chorizm o'rnatgan
harbiy-ma'muriy tizim, bu yerda joylashtirilgan ko'p sonli rus qo'shinlar va
ko'chirib keltirilayotgan rus, umuman, nasroniy diniga mansub aholi imperiyaning
strategik mavqeini mustahkamlashga, tashqi siyosiy intilishlarini qo'llab-
quvvatlashga, mustamlakadan olib ketiladigan nafaqat moddiy, balki madaniy
boyliklarni metropoliya manfaatlariga ko'proq foyda berishiga xizmat qilishlari
kerak edi. Rossiya imperiyasining ko'chiruvchilik siyosatini asosiy maqsadi,
ko'chib keltirilgan rus aholisiga tayangan holda Sirdaryo viloyatida o'z mavqeini
mustahkamlash, mahalliy aholini ruslashtirishdan iborat edi.
1.2. Rossiya imperiyasining Sirdaryo viloyatiga aholini ko’chirish siyosatining
bosqichlari va uning mustamlakachilik mohiyati
Turkistonni bosib olish borasidayoq rus qo'shinlari ketidan Sibir va Uraldan
kazaklar ko'chirilib Yettisuvning va Issiqko'l havzasining Xitoy bilan chegaradosh
hududlarida joylashtirildi. Shuning uchun ham Sirdaryo viloyati tashkil
qilinishidan ilgari kazaklar bu hududlarda 14 stansiyani barpo etishdi hamda
Yettisuv kazaklarining qo'shinini shakllantirish faol olib borildi. Shu bilan birga
Qo'qon xonligining Uzunyog’och, Oqmachit, Turkiston, Marki, Pishpak,
Avliyoota, Chimkent, Toshkent kabi tayanch shaharlar rus qo'shinlari tomonidan
ishg’ol qilinganidan keyin o'lkaning ichki hududlariga kazaklarni ko'chirib
keltirishning hojati yo'q edi. Shundan foydalanib, chorizm bu yangi qaram
hududga ham bir necha ming rus va arman millatiga mansub shaxslarni
ko'chirishga kirishdi. Tashkiliy vazifalarni bajarish Sirdaryo viloyati
ko'chiruvchilik bo'limiga topshirilgan edi. Bu haqda xabar topgan ruslar, kazaklar
Kaspiyorti viloyatiga emas, balki Samarqand, Sirdaryo viloyatlariga, Amudaryo
bo'limiga qarashli hududga ko'chishga harakat qilishgan edi 11
. Yettisuv yerlariga,
11
G ' offorov SH . Tarix va taqdir ; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko ' chirilganlar ( XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida ). T ., “ Fan ”-2006;

17 Sirdaryo bo'yidagi hududlarga 60-yillarda o'z xohishi bilan ko'chib kelgan rus aholi
orasida shaharlik kambag’allar, mayda savdogarlar va qashshoq krestyanlar
aksariyatni tashkil qilishgan. Ular mahalliy aholiga nihoyatda qo'pol, jinoyatkorona
munosabatda bo'lishgan. Mahalliy dehqonlarning, chorvadorlarning yerlarini tortib
olish hollari juda ko'p bo'lgan. Harbiy ma'muriyat mavjud sharoitlarga ko'ra emas,
balki ko'chib kelayotgan rus aholini ehtiyojlarini hisobga olib harakat qilgan va
natijada mahalliy aholiga nisbatan tajovuz, adolatsizlik, shovinistik yondashuvlar
ommaviy tus olgan edi. Turkiston general-gubernatori K.P.fon Kaufman ilgarigi
amaliyotdan farqli o'laroq, Rossiyadan birinchi navbatda rus, umuman, provoslav
mazhabiga mansub aholini tashkiliy ravishda ko'chirib keltirishga harakat qilish
lozimligini qayd etib, qaysi yo'nalishlardagi hududlarga rus krestyanlarini
joylashtirish maqsadga muvofiq bo'lishini ko'rsatdi. Imperiya devoni 1873-yilda
Turkiston general-gubernatorining 1) Orenburgdan Toshkentgacha va 2)
Toshkentdan Chimkent, Avliyoota va Verniy orqali Semipalatinskgacha bo'lgan
yo'nalishlardagi hududlarga eng avvalo ruslarni ko'chirish, joylashtirish takliflariga
rozi bo'ldi 12
. Tez orada ikkinchi yo'nalish ancha maqbul deb topildi, chunki bu
yo'nalishdagi hududlarda yer iqlimi yaxshiroq edi. Mustamlakachi ma'muriyat,
xususan, general-gubernator K.P.fon Kaufmanning o'zi Rossiyadan Sirdaryo
viloyatiga ko'chirib keltirilayotgan aholining sonini, ijtimoiy va milliy tarkibini,
siyosiy ishonchliligini nazorat qiladigan bo'lishdi. Birinchi navbatda, xizmat
muddatini o'tab bo'lgan harbiylar oilalari bilan o'lkada doimiy yashab qolishlariga
rag’batlantiradigan choralar belgilandi. 60-yillar oxiri 70-yillarda Sirdaryo
viloyatiga aholi, asosan, Astraxan, Xarkov, Voronej, ayniqsa, Orenburg, Samara
guberniyalaridan ko'chirib keltirilganligi, ularning ko'pchiligi qashshoq bo'lgani
uchun hukumat ularning ko'chishi yo'nalishini manzillarini oldindan aniqlashga
qaror qildi 13
. Ayni mahalda mazkur mezonlar tegishli ravishda tanlab olingach,
ko'chishga tayyor bo'lganlarga «o'tish guvohnomasi» deb atalgan hujjat berilishi va
12
Гинзбург А.И. Русское население в Туркестане, С.30.
13
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

18 shu hujjatga asosan ularning joylashuvida ma'muriyat ko'maklashishi nazarda
tutilgandi. Bu tartib o'zboshimchalik bilan ko'chib keluvchilar oqimini eng kam
darajaga yetkazish uchun yo'lga qo'yilgandi, chunki ular ko'chib kelgan joylarida
tub qishloq aholisining yeri, qoramoli va hatto, uy-ro'zg’or buyumlarini ham zo'rlik
bilan tortib olishardi. Garchi hukumat bunday hodisalarga ko'pincha e'tibor
bermagan bo'lsa-da, dehqonlarning ommaviy g’alayonlarining oldini olishni
istagandi. Undan tashqari, Sirdaryo viloyati ma'muriyatining aholini ko'chirish
amaliyotini tartibga solishga qaratilgan choralari doim ham samara beravermadi.
Bu boradagi masalalarni hal etish yo'llarini belgilovchi birorta ham qonun-qoidalar
to 1881-yilgacha mavjud emas edi. Shu sababli imperiya hukumati, mustamlaka
ma'muriyati taklifi bilan 1881-yil 10-iyulda «Dehqonlarni bo'sh davlat yerlariga
ko'chirish bo'yicha muvaqqat tartib-qoidalar»ni tasdiqladi 14
. Masalan, 1889-1891-
yillarda Sirdaryo viloyatida ko'chish guvohnomalari 17289 oilaga berildi, ko'chib
kelgan oilalar soni esa aslida 28911 taga yetdi 15
. Imperiyaning g’alla
yetishtiriladigan ko'plab guberniyalarida ro'y bergan ocharchilik sababli 1892-yilda
ko'chuvchilar oqimi keskin ko'payib, 100 ming kishidan ortiqni tashkil qildi 16
.
Oqibat shunday bo'ldiki, Sirdaryo viloyatining o'zida 1892-1893-yillarda ko'chib
kelganlar 17 ta yangi qishloqni barpo etishdi 17
. Bu esa tub aholi uchun ham juda
og’ir bo'lgan. 1914-yil avgustning oxiri – sentyabrning boshida Rossiyaning
Harbiy va Ichki ishlar vazirliklari Sirdaryo viloyati ma'muriyati bilan birgalikda
Avstro-Vengriya, Germaniya armiyalariga mansub harbiy asirlarni Toshkent,
Samarqand, Avliyoota, Jizzax, Turkiston, Chimkentga joylashtirish va asirlar
tarafidan bajariladigan ishlarning hajmi, turlari rejalashtirilgan edi 18
. «Tugatilishi
lozim bo'lgan qishloqlar o'rnida rus qishloqlarni» barpo etish vazifasi ham Sirdaryo
14
Закон от 10 июля 1881 г. – СПб., 1881.
15
Кауфман А.А. Переселение и колонизация. Т. II . – СПб., 1905. С. 20.
16
Вощинин В.П. Переселение. – «О земле» китобида. Вып .I.- М ., 1921. С . 127.
17
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

18
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

19 viloyati aholisi uchun g’oyat fojiali bo'ldi. Hukumat bu borada alohida
shafqatsizlik ko'rsatgani diqqatni tortadi. Rus amaldorlarining ayrimlari guvohlik
berishicha, jazoga tortilgan qishloqlar aholisi «ko'chishga majburligi muqarrarligi
to'g’risidagi fikrga butunlay ko'nikkan, lekin qayerga ko'chishga to'g’ri kelishini
bilmaydi» 19
. Ruslar va ko'plab ko'chib kelgan nasroniy diniga mansub boshqa
aholining soni keskin ko'paydi. Bu holatni, eng avvalo, Rossiyadan nasroniy,
asosan pravoslav aholining bir qismini Sirdaryo viloyatiga ko'chirish siyosati va
amaliyotiga imperiya hukmron doiralarining hamda mustamlaka ma'muriyatining
yondashuvlaridagi o'zgarishlarning sabablarini va mohiyatini o'rganish natijalari
yaqqol tasdiqlaydi. Chorizmning hamda Sirdaryo viloyati ma'muriyatining o'lkaga
kazaklarni, krestyanlarni, shahar ishchilarini ko'chirish masalasiga katta ahamiyat
bergani bilan birga yangi mustamlakaning yer osti boyliklarini aniqlash, qazib
olish, qayta ishlashni tashkil qilish uchun, qishloq xo'jaligini takomillashtirib,
metropoliyaga tobora ko'proq xomashyo yetkazish va o'lkaga Rossiyadan sanoat
mahsulotini keltirish maqsadlarida bu yerga geologlar, sanoatchilar, agronomlar,
savdogarlar kelishini ta'minlashga intilishgan. Bu borada birinchi navbatda xususiy
yer mulkchiligini qisqartirib, yerlarning anchagina qismi davlat (amlok) mulkiga
aylantirildi, vaqf mulki hisoblangan yerlarning ham bir qismini egalaridan turli
bahonalar bilan tortib olish yo'li bilan davlat yer fondi tashkil qilindi. Biroq,
Rossiyadan 70-80-yillarda ko'chib kelgan krestyanlarning ko'pchiligi shu fonddan
berilgan yerlar bilan kifoyalanmasdan, mahalliy dehqonlarni shuningdek vaqflarga
qarashli yerlarini zo'ravonlik bilan o'zlashtirgani ham ma'lum. Masalan,
o'zboshimchalik bilan ko'chib kelgan krestyanlar aynan shunday yo'l bilan
joylashishga intilishgan, ma'muriyat esa bunga deyarli qarshilik qilmagan. Misol
uchun aytish mumkinki, 1889-1891-yillarda tegishli ruxsatnoma bilan ko'chib
kelgan 17289 oiladan tashqari, 11622 oila hech qanday ruxsatnomalarsiz ko'chib
kelgan 20
. Bunday hollar keyin ham ko'p bo'lgan. Shuning uchun ba'zi yillarda
o'zboshimchalik bilan tashkiliy ravishda ko'chib kelgan krestyanlar birdaniga 17 ta
19
Гинзбург А.И. Русское население в Туркестане, С.57.
20
Кауфман К.П. Переселение и колонизация. Т . II . – СПб ., 1905, С . 20.

20 (Sirdaryo viloyati), boshqa viloyatlarda 20-36 ta (Yettisuv, Kaspiyorti viloyatlari)
rus qishloqlarni barpo etishgan 21
. Metropoliyadan ko'chib kelgan aholiga bir qator
imtiyozlar berilgan bo'lib mahalliy aholining zavod, fabrikalarda, boshqa
korxonalarda ishlovchi vakillariga to'lanadigan mehnat haqi rus ishchilariga
qaraganda 40-50 foizga kam edi 22
, ayrim korxonalarda esa bu farq 3-3,5 barobarga
yetgan 23
. Sirdaryo viloyatiga metropoliyadan aholini ko'chirish siyosati chinakam
mustamlakachi mohiyatiga ega bo'lganligi kazaklarni, rus krestyanlarni oddiy
(berdanka) miltiqlari bilan qurollantirish, 1892-yil Toshkent, 1898-yil Andijon
qo'zg’olonlari, 1916-yil umumturkiston qo'zg’oloni bilan bog’liq voqealar
ko'rsatdi.
II BOB. ROSSIYA IMPERIYASI TOMONIDAN AHOLINI
KO’CHIRISH SIYOSATINING ISHLAB CHIQILISHI VA
AMALGA OSHIRILISHI (XIX ASR IKKINCHI YARMI).

21
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
22
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
23
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

21 2.1. Chor Rossiyasining Sirdaryo viloyatiga aholining ko’chiruvchilik
siyosatining dastlabki davrdagi xususiyatlari
Ma'lumki, Rossiya chorizmi Turkiston tomon harbiy harakatlarini boshlagan XIX
asrning 20-yillaridayoq Sibir va Ural kazaklarining qozoq va keyinchalik
qirg’izlarning hududlariga majburiy tarzda ko'chirilishi va mahalliy aholidan tortib
olingan yerlarda joylashtirilishi boshlangan edi. Turkiston general-gubernatorligi
tashkil qilinguncha qadar K.P. Kaufmanning yozishicha, «Kazaklarga xo'jalik
jihatidan eng yaxshi yerlar berilgan va qirg’iz, qozoqlarning huquqlari,
ehtiyojlariga e'tibor berilmagan... Kazaklar daryochalarni ham o'z nazoratiga olib,
qirg’iz, qozoqlarning yerlariga suvni berish yoki bermaslikni hal qiladigan
bo'lishdi va ularning hisobiga osongina boy bo'la boshlashdi» 24
. Kazaklarni tez
tayyor bo'ladigan harbiy kuch sifatida inkor etmagan holda Turkiston ma'muriyati,
ularni ko'chirib keltirgandan ko'ra krestyanlar, savdogarlar, sanoatchilarning
o'lkaga ko'proq kelishlarini foydaliroq deb hisoblaydi. Avvalo, Xitoy bilan
chegaradosh qozoq, qisman qirg’iz hududlariga joylashtirilganidan keyin kazaklar
shovinistik kayfiyatdagi doimo tayyor harbiy politsiya kuchi bo'lib qolaverdi;
ikkinchidan, Qo'qon xonligi hududlari (Pishpak, Avliyoota, Oqmachit, Chimkent)
dagi strategik punktlarni birlashtiruvchi yo'llar bo'ylab ko'plab kazaklarning
stanitsalari, krestyanlarning qishloqlariga asos solindi. Ular Sirdaryo viloyatida
soliq-o'lpon, katta yer maydonlari berish, krestyanlarni harbiy xizmatdan 5 yilga
ozod qilish kabi imtiyozlar bilangina emas, balki oziq-ovqat, pul bilan yordam
ko'rsatish shartlari bilan ko'chirilganlar. Shuning uchun qashshoq rus, ukrain
krestyanlarigina emas, balki qalmoqlar, cho'qintirilgan tatarlar ham kazaklarga
tenglashtirilib joylashtirilgan. Bunday amaliyot aholini ko'chirish tartibini, turli
shartlarini to belgilovchi birinchi rasmiy qoidalar qabul qilingan 1881-yilgacha
hukm surdi. Rossiya martabali amaldorlarining Sirdaryo viloyatiga aholining qaysi
ijtimoiy guruhlarini ko'chirib keltirish yoki keltirmaslik haqidagi mulohazalari
24
Кауфман К.П. Проект всеподданнейшего отчета генерал-адъютанта К.П. фон Кауфмана 1-го
по гражданскому управлению и устройству в областях Туркестанского генерал-
губернаторства. 7 ноября 1867 – 25 марта 1881 гг. – СПб.,, С.157-158.

22 mohiyatiga ko'ra mustamlakachi, buyuk davlatchilik xarakteriga ega edi. 1867-
yilda yangi tuzilgan Yettisuv va Sirdaryo viloyatlarini o'z tarkibiga olgan Turkiston
general-gubernatorligi tashkil etilgach 25
, rus aholining bir qismini ko'chirish
siyosatiga yondashuv bo'yicha o'z mulohazalarini general-gubernator K.P.
Kaufman va Yettisuv viloyatining harbiy gubernatori general Kolpakovskiy
birinchi bo'lib izhor etishgan. Ularning takliflari o'sha vaqtda qabul qilinmadi,
lekin Yettisuv, Sirdaryo, keyinchalik Farg’ona, Kaspiyorti va Samarqand
viloyatlarida 1881-yilgacha ham metropoliyadan asosan dehqon aholisini ko'chirib
keltirishga moyillik kuchliroq bo'lgan. Biroq, rus dehqonlari Turkistonda asosan
g’alla yetishtirishga intilgani sababli ular paxtachilik rivojlangan hududlarga,
masalan, Farg’ona viloyatiga, nisbatan kamroq keltirilgan. Shuni ham qayd etish
joizdirki, K.P. Kaufman 1867-yil iyulda Turkistonga general-gubernator etib
tayinlanishi arafasida «Yettisuv va Sirdaryo viloyatlaridagi boshqaruv to'g’risida
nizom» loyihasini ko'rib chiqish uchun imperatorga taqdim qilgandi. Bu loyihada
ham ko'chiruvchilik masalasi qo'yilgan edi. Kaufman shundan kelib chiqib, eng
avvalo, Sirdaryo viloyatiga ko'chib kelgan rus aholiga zarur bo'lib qolganda yer
sotib olishga ham ruxsat berilishi mumkinligini belgilagan edi, lekin ruslarni
asosan davlat yerlariga hamda tub aholidan tortib olingan yerlarga joylashtirish
ko'zda tutilgandi. U, shuningdek, kazaklarni Yettisuv viloyatiga, keyinroq esa
Sirdaryo viloyatiga ham, faqat qisman, cheklangan ko'lamda ko'chirish mumkin,
deb hisoblagandi. Hosilsizlikdan ko'p azob chekayotgan Astraxan, Voronej,
Orenburg, Samara va Xarkov guberniyalaridan Sirdaryo viloyatiga, ayniqsa,
ko'plab kambag’al krestyanlar kela boshlagandi. Sirdaryo viloyati ma'muriyatining
o'zboshimchalik bilan ko'chib kelganlarni dastlab belgilangan joylarga jo'natib
yuborish borasidagi harakati ko'pincha samara bermasdi. Natijada ancha murakkab
vaziyat yuzaga kelardi, chunki aholisi zich joylashgan, asosan, dehqonlardan iborat
bo'lgan Sirdaryo viloyatida mustamlakachi idoralar va ko'chib kelgan rus
25
Turkiston , O ' zbekiston va Qozog ' iston tarixchilariga o ' zicha « ta ' lim bergan » P . G . Galuzo nima uchun «1867- yilda ,
11- iyulda , Semipalatinsk oblastining janubiy , Turkiston qismidan Turkiston general - gubernatorligi tashkil qilingan
edi ...» deb yozganini tushunib bo ' lmaydi . (П.Г.Галузо. Аграрные отношения на Юге Казахстана, 347-
бет).

23 dehqonlari yerlarni o'zlashtirish bilan shug’ullanmas, shu sababli, hatto tub aholi,
shu jumladan, ko'chmanchi aholidan ham yer ayovsiz tortib olingan holda tashkiliy
ravishda ko'chirib keltirilayotgan ruslarga bo'lib berish uchun yetarlicha yer
zaxirasi barpo etmasdi. Natijada, beruxsat ko'chib kelganlar esa tub dehqonlarning
yerlarini zo'rlik bilan tortib olib joylashar edilar. Bunday ahvol Sirdaryo viloyati
dehqonlarining g’azabini qo'zg’atibgina qolmay, jismoniy qarshiligini yuzaga
keltirishi kerak edi va 60-yillar oxiri – 70-yillar boshida xuddi shu hodisa ro'y
berdi. Mustamlakachi ma'muriyatning ayrim amaldorlari ko'chirib keltirilgan
ruslarning qo'pol o'zboshimchaligining oldini olish, bu hodisaning ijtimoiy-siyosiy
oqibatlarini yumshatish maqsadida mahalliy aholining qo'lidan ketgan yer-mulk
o'rnini imkon qadar to'ldirish taklif qilgandi, metropoliyadan dehqonlarni ko'chirib
keltirishni bir muncha me'yorida va puxta tashkil etishga harakat qilgandi.
Binobarin, rus amaldorlarining tub aholiga nisbatan bedodligi Sirdaryo viloyatiga,
keyinchalik esa Dasht o'lkasiga ham ko'chirib keltirilgan rus, ukrain, belorus
krestyanlari uchun ibrat bo'lgan edi. Metropoliyadan ko'chib kelganlarning
mahalliy aholiga nisbatan qilgan beboshliklari, xususan, eng yaxshi yerlarni
dehqonlardan, yaylovlarni ko'chmanchilardan tortib olish, ma'muriyat tomonidan
oqibatsiz qoldirilganligining sabablaridan biri shunda ediki, tub joy aholiga
qarashli yerlarni davlat tasarrufiga o'tkazish haqidagi qonunlashtirilgan qoidalar
80-yillargacha mavjud bo'lmagan. Ilk bor qoidalar 1881-yil 10-iyulda,
«Krestyanlarni bo'sh davlat yerlarga ko'chirish vaqtincha qoidalar» 26
shaklida
qabul qilindi. Ko'chiriluvchilarga ularning chiqish joyidan yo'l hujjati berish
bo'yicha 70-yillar boshida joriy etilgan majburiy tartibga nopisandlik bilan
qaralishi ko'chib kelayotganlar, ayniqsa, o'zboshimchalik bilan, beruxsat ko'chib
kelayotganlar orasida kambag’allarning salmog’i katta bo'lishiga olib keldi.
Ko'chirib keltiriluvchilar tarkibi quyidagi asosiy toifalardan: 1) xizmat muddatini
o'tab bo'lib, bu yerda katta imtiyozlar evaziga qolgan askarlardan. Ularning
ko'pchiligi oila boshiga 7 desyatinadan yer olib, uni yersiz dehqonlarga teng
26
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

24 sherikchilik asosida ijaraga berardi; 2) 1861-yil islohoti oqibatida
qashshoqlashgan, dastlab Primore, Sibirga, boshqa mintaqalarga jo'natilgan, lekin
u yoqlardan Sirdaryo viloyatiga hamda Dasht o'lkasiga beruxsat ko'chib kelgan
dehqonlardan; 3) tashkiliy ravishda, yo'l hujjatlari asosida ko'chib kelgan, shu
sababli yangi joyda yetarli miqdorda yer bilan ta'minlangan, harbiy xizmatdan,
soliqlar va to'lovlardan 3-5 yilga ozod qilingan krestyanlardan iborat edi. Shuni
ham qayd etib o'tish lozimki, Turkiston endigina mustamlakaga
aylantirilayotganda Yettisuv va Sirdaryo viloyatlarida rus armiyasida xizmatini
o'tab bo'lgan askarlarning, metropoliyadan ko'chib kelgan krestyanlarning
oilasidagi har bir erkak nafariga 30 desyatinagacha yer berilgan. Yangi ko'chib
kelgan krestyanlar barcha soliqlar va to'lovlardan ozod etilgan. Bundan tashqari,
moddiy yordamga muhtoj bo'lgan krestyanlarning har bir oilasiga 100 rubl uzoq
muddatli qarz (ssuda) berilgan edi 27
. Qat'iy qoidalar va mahalliy aholini ko'chib
kelayotganlarning zulmidan himoyalash choralari bo'lmagan sharoitda 1864-1881-
yillarda Yettisuvga deyarli 40 ming kazaklar va rus krestyanlari 28
,1865-1881-
yillarda Sirdaryo, Farg’ona viloyatlariga, Zarafshon okrugiga va Amudaryo
bo'limiga 95 mingdan 29
ko'proq rus krestyanlari va shahar kambag’allari ko'chib
kelishdi. Undan tashqari, o'lkada 50 mingdan ortiq askarlar joylashgan edi,
shulardan 15 ming kishi Kaspiyorti viloyatida va Chorjo'yda, yangi Buxoroda
edi 30
. Rossiyadan ko'chirib keltirilganlarning deyarli hammasi, ba'zi istisnolar
bilan, tub aholiga, ayniqsa, qishloq aholisiga nisbatan buyuk davlatchilik-
shovinistik munosabatda va jangarilik kayfiyatida edi. Boz ustiga, metropoliyadan
ko'chirib keltirilganlarning nemislar, nasroniy sektalardan boshqa, hammasi
jangovar miltiq bilan ta'minlangandi. Ayniqsa, ikkinchi toifaga kiritilganlarning
aksariyati o'zini yovuzlarcha va surbetlarcha tutardi. Shuni ta'kidlash lozimki,
27
Пален К.К. Переселенческое дело в Туркестане. – Спб., 1910, С. 9.
28
Леденев Н.З. История Семиреченского казачьего войска., («Б» жадвали ва иловалар асосида
ќисоб бизники – Ш. Қ .).
29
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
30
Фомченко А.П. Русские поселения в Бухарском эмирате. – Т., Госиздат, 1958. С. 12 .

25 noqulay yerlarga joylashtirilgan nasroniy sektalarining muxlislari – mennonitlar,
baptistlar va boshqalar tub aholi bilan ancha chiqishib yashasa-da, harbiy
majburiyatdan ozod qilish, e'tiqod erkinligini kafolatlash va hokazo talablari bilan
mustamlakachi ma'muriyatga ancha tashvish keltirishardi. Shuning uchun asosan
nemislardan iborat bo'lgan mennonitlar ommasi Amerikaga jo'nab ketib, keyin
Rossiyaga qaytib kelishga majbur bo'lganida ularning talablari rad etilgandi.
Shunday bo'lsa-da, imperiya hukumati mennonitlarga (nemislarni bir diniy
ayirmachi oqimi) joylashishda ancha yengil sharoit yaratib berilishini va'da qilib,
Sirdaryo viloyatiga ko'chishni taklif qilgan. Shundan keyin, 1879-1882-yillarda
yuzlab nemis oilalari bu o'lkaga ko'chib kela boshladi. 1882-yilda Sirdaryo
viloyatining Avliyoota uyezdida 7 nemis qishlog’i bo'lib, aholisi 1400 kishidan
oshiq edi. Biroq, mennonitlar jamoalarining katta qismi chorizm va mustamlakachi
ma'muriyati tomonidan Buxoro amirligidan (Zirabuloq, Kattaqo'rg’on), Xiva
xonligidan (Amudaryoning o'ng sohili) tortib olingan hududlargagina emas, balki
Rossiya imperiyasiga qaram ushbu davlatlar tasarrufidagi yerlariga ham ko'chishga
majbur etildi. Mohiyatiga ko'ra, buyuk davlatchilik ruhida bo'lgan shunday faktlar
sodir etilgani holda, mennonit-nemislarning Sirdaryo viloyatiga ko'chirilishi
muammosini hozir o'rganayotgan ayrim tadqiqotchilarning noxolisligi kishini
hayratga soladi. Masalan, Rossiyada nemis va rus tillarida chop etiladigan «Noyes
Liben» gazetasida tarixchi V. Chebotaryova, jumladan, bunday deb yozgan edi:
«General-gubernator Kolpakovskiy (u K.P. Kaufman betobligi sababli general-
gubernator vazifasini bajaruvchi bo'lgandi – SH.Q.) ... ularga Sirdaryo viloyatining
Avliyoota uyezdida Talas daryosi havzasidan yer taklif etdi. Yakob Yansen
boshchiligida oilalarning bir qismi Talasga jo'nadi, boshqalari esa o'zlarini ta'qib
qilayotgan harbiy majburiyatdek qismatdan qochib, butun Sharqda mashhur
bo'lgan zolim – Buxoro amiri qaramog’idagi yerlardan panoh izlab ketdi. Amir
huzuriga butun bir vakillar hay'ati yo'l oldi. Mennonitlarning vakillari Buxoro
amiri tomonidan qabul qilingan-qilinmaganligini aniqlash iloji bo'lmadi. Biroq,
«Turkestanskie vedomosti» gazetasidagi maqola muzokaralar olib borilganidan
dalolat beradi. Muzokaralar diplomatlar darajasida olib borilgan». Amir

26 mennonitlarning 31 oilasini fuqarolikka olishga roziligini bildirgan, biroq
Toshkentda bunday oilalar ko'pligini bilgach, qaroridan qaytgan. «Shunda amir
mennonitlar tub aholi tilini bilmasliklarini, yerga ishlov berishni bilmasliklarini,
yuzi ochiq xotinlari bu yerlik (xotin) larga yomon ibrat bo'lishini aytdi» 31
. Lekin
Kattaqo'rg’on va Zirabuloqda ancha mennonitlar qolgandi. V.Chebotaryova 1882-
1883-yillardagi voqealar munosabati bilan Sirdaryo viloyatining Amudaryo bo'limi
Xiva xonligiga qaraydi, deb noto'g’ri hisoblaydi, lekin Muhammad Rahimxon
mennonitlarni fuqarolikka olishga rozi bo'lib, Amudaryo yaqinidagi Lavdonga
ularning 52 oilasi joylashtirganligini ko'rsatadi 32
. Shu tariqa, u zolim deb ta'riflagan
Buxoro va Xiva hukmdorlari mennonitlarga Rossiyaning «ma'rifatli» imperatoriga
qaraganda ancha insonparvarlik ko'rsatishgan. Biroq, V. Chebotaryova bu ishning
insonparvarlik ekanini anglamaydi. Ayni mahalda beruxsat ko'chib kelganlar
mahalliy aholi orasida o'g’irlik, talonchilik bilan shug’ullanayotgan, berilgan yer
maydonida mehnat qilishni xohlamaganlarga qarshi hatto tegishli chora
ko'rilayotgan sharoitda Rossiyadan Sirdaryo viloyatiga ko'chib keluvchilar oqimi
kuchayib bordi. Imperiya shu maqsadda 1881-yil 10-iyulda «Krestyanlarni bo'sh
davlat yerlariga ko'chirish to'g’risida muvaqqat qoidalar»ni tasdiqladi 33
. Ilk bor
qabul qilingan bu qoidalar, bo'sh yerlar deyarli yo'qligiga qaramay, metropoliyadan
mustamlakalarga, ayniqsa, Sirdaryo viloyatiga ko'chib keluvchilar oqimi
ko'payishiga sabab bo'ldi. Krestyanlar qatori shahar kambag’allarining ham ko'chib
kelishi kuchaydi. Ayni mahalda, o'zboshimchalik bilan ko'chib keluvchilar soni
ham ortdi, bu esa mintaqada, ayniqsa, tub aholi uchun ijtimoiy-siyosiy vaziyatni
jiddiy ravishda keskinlashtirib yubordi. Masalan, mahalliy hunarmandchilikni
qisish, dehqonlarga nisbatan zo'ravonlik, adolatsizlik kuchaydi. Garchi bo'sh davlat
yerlari bo'lmagan va mahalliy dehqonlar kam yerli, anchasi esa umuman yersiz
bo'lgani holda bu yerga Rossiyadan krestyanlarni ko'chirib keltirish uchun yangi
31
Чеботарёва В. Меннониты: поиски земли обетованной. – « Neues Leben » газетаси, №50, 9
Desember , 1992.
32
Чеботарёва В. Меннониты: поиски земли обетованной. – « Neues Leben » газетаси, №50, 9
Desember , 1992.
33
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

27 yerlarni irrigatsiyalab, melioratsiyalab keng o'zlashtirish, sanoat, transport, yo'l
qurilishini rivojlantirish zarurligini Sirdaryo viloyati ma'muriyati hamda
imperiyaning hukmron doiralari yaxshi bilishsa-da, 1883-yildan boshlab imperiya
hukumati yangi metropoliyadan mustamlakaga aholini ko'chirish bo'yicha
qoidalarni joriy etdi. Bu qoidalarga muvofiq, bundan buyon faqat pravoslav
e'tiqoddagi ruslarga Sirdaryo viloyatiga ko'chib kelishga ruxsat beriladigan bo'ldi.
Boshqa odamlar ko'chish uchun hukumat organlaridan ruxsat olishga majbur edi.
Yangi joyda har bir rus oilasiga 9 desyatina (10 gektarga yaqin) yer ajratilib,
soliqlar, o'lponlar va hokazolar bo'yicha jiddiy imtiyozlar berilgandi 34
. Bunda
ko'chirish amaliyotida ilk bor 1883-yil qoidalariga muvofiq har bir qishloqdagi
ko'chib kelganlar umumiy yaylovdan foydalanishi, haydalma yer bo'lagi esa 10
yildan keyingina, shunda ham bu yerdan qishloq xo'jalik mahsulotini yetishtirish
uchun har yili foydalansagina, ko'chib kelganlar mulkiga aylanishi nazarda
tutilgan 35
. Toshkent, Chimkent, Avliyoota uyezdlariga va Sirdaryo viloyatining
Amudaryo bo'limi, Farg’ona viloyatining Qo'qon, Yangi Marg’ilon, Andijon,
Namangan shaharlariga, Kaspiyorti viloyatining shahar, qishloqlariga ko'chirib
keltirilgan aholi faol joylashtirilardi 36
. Imperiya hukumati 1881-1885-yillarda
Turkiston shaharlarini bog’laydigan yo'llar bo'ylab rus qishloqlari barpo etishga
katta ahamiyat bergandi. Bu joyda yer, eng avvalo, iste'fodagi askarlarga
ajratilardi, ulardan keyingina krestyanlarga berilardi. Tub aholi g’alayonlari,
qo'zg’olonlari sodir bo'lgan holatlarda bunday qishloqlar foyda beradi, deb taxmin
qilinardi 37
. Ayni mahalda Turkistonda F.K. Girs (1881-yil.), graf Ignatev (1884-
yil.) tomonidan olib borilgan taftishlar Rossiyadan Sirdaryo viloyatiga ko'chirib
keltirilganlarning soni ko'payishi bilan birga tub aholiga nisbatan ularning
bedodligi, ijtimoiy va milliy zulmi kuchayganini ko'rsatdi. Biroq hukumat qabul
34
Гинзбург А. Русское население в Туркестане, С. 30-31.
35
Гинзбург А. Русское население в Туркестане, С. 30-31.
36
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
37
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

28 qilgan 1881-yilgi hamda 1883-yilgi aholini ko'chirish qoidalari o'zboshimchalik
bilan ko'chib kelishni to'xtatish u yoqda tursin, hatto qisqartirishga ham yordam
bermadi. Imperiya hukumati avvalgi yillarda rus aholini va umuman slavyan aholi
sonini ko'paytirish bo'yicha tajribasi ko'chib kelganlarga beriladigan yer
maydonlari endi keskin kamayishiga olib kelganini tushunardilar. Aleksandr III
tomonidan 1886-yil 12-iyulda tasdiqlangan ko'chirish bo'yicha uzoq muddatga
mo'ljallangan qoidalarda bularning barchasi va ayrim yangi shartlar ham o'z aksini
topgandi. Bu qoidalarda, eng avvalo, rus qishloq obivatellarini (asosan
o'rtahollarni) ko'chirilishigagina yo'l qo'yish va shuni rag’batlantirish zarurligi
ta'kidlangandi. Ko'chirib keltirilgan rus aholi sug’orma dehqonchilik tajribasini
yomon o'zlashtirayotganliklarini, hatto «bug’doy sepilgan yerni... sug’orish
zarurligi»ni ularning aqli bovar qilmasligi, shu bois oila boshiga 9 desyatinadan
yerga ega bo'la turib, o'z xo'jaliklarini yaxshi rivojlantirmaganliklarini hisobga
olib, imperiya hukumati Sirdaryo viloyatiga ko'chirib keltirilgan rus oilalaridagi
mehnatga yaroqli har bir ishlovchi xodim hisobiga 10 desyatinadan yer ajratish
zarurligini nazarda tutgan 38
. Rus krestyan oilalarida esa ishlovchi xodimlar, ya'ni
erkak shaxslar 3-4 kishidan iborat edi. Binobarin, shu qoidaga muvofiq, ko'chirib
keltirilgan oila 20 desyatinadan 40 desyatinagacha yer olishi mumkin edi. Bu esa
Turkiston mustamlakaga aylantirilgan dastlabki yillarda Rossiyadan ko'chirib
keltirilganlar uchun ajratilgan yer maydonidan ancha ko'p edi 39
. Avvalgi yillardagi
kabi, 80-yillarda Turkiston va Dasht general-gubernatorliklariga ko'chib
kelayotgan rossiyaliklar orasida o'zboshimchalik bilan kelganlar 50 foizni, ba'zida
esa hatto undan ziyodni tashkil qilgani uchun mustamlaka ma'muriyatining na
ularni qaytarib yuborishga, na joylashtirishga qurbi yetmasdi. Biroq chorizm
Sirdaryo viloyatiga kelib qolganlarning ortiga qaytishini imperiya obro'siga putur
yetkazuvchi, yo'l qo'yib bo'lmaydigan hol deb hisobladi. Boz ustiga, imperiya
hukmron doiralari Sharqiy mustamlakalarda, ayniqsa, Sirdaryo viloyatida, rus
38
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
39
Масальский В.И. Туркестанский край. С . 322.

29 aholisi hissasini yanada ko'paytirib borish har tomonlama foydali ekanligiga
ishonardilar. Shu sababli, hukumat Senati 1889-yil 13-iyulda,1886-yil 12-iyuldagi
qoidalarda ko'zdan tutilganidek, faqat qishloq obivatellarining emas, balki
meshchanlarning davlat yerlariga ko'chishiga, shuningdek, 1889-yil 13-iyulgacha
bo'lgan davrda Sirdaryo viloyati va Dasht o'lkalariga ko'chirilgan barcha rus
dehqonlari va hunarmand kishilarni obivatellar va meshchanlar tabaqasiga
qo'shishga ruxsat beruvchi qonun qabul qildi. Shu paytdan boshlab ko'chib
kelayotgan ruslar oqimi ancha kuchaygani qayd etildi, 1891-1892-yillarda esa
Rossiyaning bir qator ichki guberniyalarida ro'y bergan qurg’oqchilik, ommaviy
ocharchilik sababli o'zboshimchalik bilan, ruxsatsiz ko'chib keluvchilar soni keskin
ko'paydi-ki, ular orasida o'n minglab Volgabo'yi nemislari ham bor edi. Ayni shu
ikki yil ichida Rossiyadan ko'chib kelganlar tomonidan Sirdaryo viloyatining
o'zida 17 ta qishloq barpo etildi 40
. Ruslarning va Rossiyaning boshqa
fuqarolarining Turkistonga, jumladan, uning eng yirik viloyati – Sirdaryo
viloyatiga ko'chirib keltirilishining ko'lamlari shu qadar ediki, 1886-1890-yillarda
bu viloyatda 42 ta qishloq, shu jumladan, Toshkent uyezdida 9 ta qishloq yuzaga
keldi 41
. Sirdaryo viloyatidagi, shuningdek, Dasht o'lkadagi xalq qo'zg’olonlaridan
jiddiy tashvishga tushgan, mazkur mustamlakalardan barcha narsani imperiyaning
ichki, tashqi muammolarini hal etish uchun oxirigacha foydalanishga intilgan
Rossiya hukmron doiralari pravoslav e'tiqoddagi ruslarni, hamda... Ichki ishlar
vazirligi ruxsati bilan – diniy ayirmachi (staroobryadchi)larni ham ko'chirish va
joylashtirishning yangi qoidalarni yana ishlab chiqdi, imperator esa ularni 1903-yil
10-iyunda ma'qulladi. To'g’ri, endi har bir ishlovchi odam hisobiga yer bo'lagi 3
desyatinani tashkil etishi lozim edi; soliq-o'lpon imtiyozlari ham qisqartirilgandi 42
.
Rossiyadan ko'chirib keltirilganlarni Sirdaryo viloyatida joylashtirish imtiyozlari
40
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
41
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
42
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

30 keyinroq ancha kamaygan bo'lib borgan bo'lsa-da, baribir metropoliyadan O'rta
Osiyoga, ayniqsa, Sirdaryo viloyatiga aholi ko'chib kelish harakati kengayib bordi.
Chunonchi, agar 1896-1902-yillarda Rossiyadan Sirdaryo viloyatiga 45 foizi
o'zboshimchalik bilan, ya'ni yo'l guvohnomalarisiz ko'chib kelgan bo'lsa, 1906-
1909-yillarda ko'chib kelganlarning o'rtacha soni yiliga 500 ming kishidan oshib
ketdi, shu jumladan beruxsat ko'chib kelganlar 60 foizdan ziyodni tashkil qilardi 43
.
Shunday bo'lsa-da, imperiya hukumati va mustamlaka ma'muriyati o'lkaga aholini
ko'chirish siyosatini kuchaytirish Sirdaryo viloyatini «Rossiyaning ajralmas
tarkibiy qismiga» 44
aylantirish maqsadlariga xizmat qilishiga qat'iy ishongan edi.
Chorizmning Sirdaryo viloyatiga aholini ko'chirish siyosatining dastlabki davrdagi
xususiyatlarini va usullarini ta'riflovchi ko'pgina hujjatli va boshqa manbalar
guvohlik berishicha, Rossiya chorizmi imperiyacha tashqi siyosiy,
mustamlakachilik maqsadlarni ko'zlab O'rta Osiyoda bosqinchilik harakatlarini
olib borayotgandayoq zabt etilgan hududlarga harbiylashgan kazaklarni, rus
fuqarolarini imkon qadar ko'proq ko'chirishga turli imtiyozlar bilan ta'minlashga
katta ahamiyat bergan edi. Bu masala Rossiyaning ichki guberniyalaridagi ijtimoiy
ahvolni yengillashtirish vazifasi bilan bevosita bog’liq bo'lmagan, chunki XIX
asrning birinchi yarmida ham (qozoq xonliklarini yo'q qilish, Qo'qon xonligiga
qarashli Sirdaryoning quyi qismini bosib olish vaqtlarda), keyinchalik ham
mintaqada zabt etilgan hududlarga eng avval pravoslav e'tiqodiga mansub aholini
ko'chirish siyosati imperiya hukmron doiralarining geostrategik harbiy-siyosiy,
iqtisodiy, ijtimoiy, mafkuraviy rejalarining tarkibiy qismi bo'lgan. Masalan,
Yettisuv, Sirdaryo viloyatlariga bu davrda mahalliy aholidan tortib olingan,
musodara qilinib davlat mulkiga aylantirilgan yerlarga metropoliyadan aholini
ko'chirishda ma'muriyat tomonidan asosiy e'tibor ko'chib keluvchilarni ruslar,
umuman, pravoslav e'tiqodiga mansublar va mustamlakachi tuzumning tayanchi
bo'la oladiganlar tashkil etishi zarurligiga qaratilgan edi. O'rta Osiyoga, xususan,
Sirdaryo viloyatiga Rossiyadan aholini ko'chirish usullari esa dastlabki davrda yoki
43
Гинзбург А.И. Русское население в Туркестане. С. 24. (ќисоб бизники – Ш.Ђ.).
44
История Узбекской ССР. Т.2.-Т.,1968.- С . 326 .

31 keyingi vaqtda ham deyarli bir xil bo'lgan va mustamlaka ma'muriyatining harbiy-
politsiyachi, buyuk davlatchilik boshqaruv tizimining mohiyati bilan belgilangan.
Metropoliyadan ko'chib kelganlar esa, ayniqsa, kazaklar va ruslarning aksariyati,
o'zlarini bu yerda qolib mamlakatning vakillaridek his etishib mahalliy aholiga
nisbatan ko'pincha qo'pol muomala qilishgan. Bunday ta'rif birinchi navbatda
kazaklarga, boshqaruv, harbiy-politsiya organlaridagi mansabdorlarga hamda hech
qanday ruxsatsiz, o'zboshimchalik bilan ko'chib kelganlarga taaluqlidir.
2.2. Rossiyadan aholining Sirdaryo viloyatiga ko’chirish munosabati bilan
ijtimoiy sohada va soliq tizimida sodir bo’lgan o’zgarishlar.

Yevropaning mustamlakachi davlatlarining ko'pchiligidan farqli ravishda Rossiya
imperiyasi hukumati bosib olingan va olinayotgan yangi hududlarda ko'chirib
keltirilgan ruslarning sonini ko'paytirishni u joylarni mustamlakaga aylantirishning
eng muhim omillaridan biri, deb hisoblardi. Rossiyaga qaram bo'lgan Polsha bilan
Finlyandiyada bunga deyarli amal qilinmadi, chunki chorizm, birinchidan, bu
hududlarga rus fuqarolarini joylashtirish Yevropa davlatlari bilan shusiz ham
keskin munosabatlarini yanada og’irlashtirib yuborishini; ikkinchidan, Rossiyaning
mazkur mamlakatlar ustidan hukmronligi g’oyat omonat bo'lib, uzoq davom
etmasligini tushunardi. XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Turkiston va Dasht
general-gubernatorliklariga o'n minglab Volgabo'yi nemislari ko'chirildi, oliy
pravoslav ruhoniylari qistovi bo'yicha nasroniy mazhabchilar (staroobryadchilar,
molokanlar va boshqalar) ham metropoliyadan chiqarib yuborildi. Lekin kazaklar,
rus harbiy-politsiya ma'muriyatidan so'ng, mustamlakachilar tayanchi, ifodachisi
sifatida tub xalqlarni bevosita ekspluatatsiya qiluvchi kuch bo'lib xizmat qilmog’i
lozim edi. Mintaqaga istilo paytidayoq, ko'chirib keltirilgan dastlabki ming-
minglab kazaklar va ruslarni joylashtirish, haydalma yer, yaylovlar hamda farovon
yashash vositalari bilangina emas, balki katta soliq-o'lpon, fuqarolik imtiyozlari,

32 siyosiy ustunliklarini namoyon qilish zarur edi. Bularning barchasi asta-sekinlik
bilan tub aholi hisobiga amalga oshirildi. Chunonchi, mustamlakachilikning ilk
kunlaridanoq yerni, qishloq xo'jalik mehnati qurollarini va qoramolni harbiy-
politsiya uslublari bilan musodara etish, tub qishloq aholisiga zulm o'tkazish
bo'yicha boshqa qo'pol harakatlar amalga oshirilganligini yuqorida qayd etib o'tgan
edik. Rus dehqonlari va kazaklarni imkoni boricha ko'proq yer-mulk bilan
ta'minlash uchun ko'chmanchilik mintaqalarning katta qismi musodara etilar,
ajratib olinar, Sirdaryo va Yettisuv viloyatlari ko'chmanchi (asosan qozoq va
qirg’iz) aholisini o'troq hayot kechirishga majburlash choralari qo'llanardi.
Natijada, o'zlarining imkonlari yanada kengayardi. Sirdaryo viloyati
ma'muriyatining tub aholiga nisbatan buyuk davlatchilik - shovinistik munosabati
keyinchalik soliq va o'lponni muntazam oshirib borishdan, turli-tuman bir yo'la
yig’imlarni joriy etishdan, birinchi jahon urushi davrida esa, tub aholiga yalpi
solingan harbiy soliqdan tashqari, qishloq aholisidan qoramol, arava, oziq-ovqat
mahsulotlari, kiyim-kechak, hatto, o'tovni ham zo'rlik bilan majburlab tortib
olishda yanada aniqroq namoyon bo'ldi. Masalan, birinchi jahon urushi yillarida
harbiy frontdagi rus armiyasi ehtiyojlari uchun 300 ming pud go'sht, 70 ming ot,
deyarli 13 ming tuya, 270 arava va 13441 o'tov olib ketilgan 45
. Sirdaryo viloyati
ma'muriyati butun mustamlaka davrida uzoqni ko'zlovchi niyatlarda vaqf mulkini,
ayniqsa, vaqf yerini musodara etish, qisqartirish choralarini ko'rdi. Vaqf mulkini
tashkil etuvchi yerdan, savdo do'konlaridan, bog’lardan, tegirmonlardan va
hokazolardan olinadigan daromad hisobidan madrasalar, maktablar, katta
bo'lmagan qishloqlarda esa masjidlar ham ta'minlanardi. Zero, yuzaki qaraganda,
mustamlakachi ma'muriyatning Rossiyadan ko'chirib keltirilganlar manfaatlari
yo'lida amalga oshirilgandek bo'lib ko'ringan bu choralar, aslida islom ta'sirini
kamaytirish, musulmon muassasalari rolini zaiflashtirish siyosatining tarkibiy va
eng asosiy qismi bo'lib qoldi. Vaqf mulkining tortib olinishi, uning miqdori zo'rlik
bilan kamaytirib borilishi mahalliy dehqonlar orasida yersizlar va ishsizlar sonini
oshib borishiga olib keldi, natijada, ular ko'pincha batraklar armiyasiga qo'shilib
45
O'zbekiston SSR tarixi. 4 tomli. II tom. – Toshkent, 1968, 524-bet.

33 ketardi. Imperiya hukmron hamda sanoat-moliya doiralarining Turkistonning
tabiiy, mehnat zaxiralaridan foydalanish, ijtimoiy sohadagi siyosati, tub aholi
uchun jiddiy salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi. Mustamlakachilar Turkistondagi
sanoat ishlab chiqarishiga aralashuvni aroq, vino va pivo chiqaradigan zavodlarni
qurishdan boshlagani diqqatni tortadi. Bu o'lkada general-gubernatorlik tashkil
etilishidan oldin, 1867-yil martda rus savdogarlari I. Pervushin, A. Xrennikovlar
Toshkentda vino-aroq zavodlari qurishga ruxsat so'rab Orenburg general-
gubernatoriga murojaat etishgan 46
. Toshkentga bosqinchilar bilan birga 1865-yilda
kelgan tadbirkor savdogar D. Filatov esa o'sha vaqtning o'zida spirtli ichimlik
sotadigan do'konlar ochgan. Tezda boyib ketgan bu savdogar, Samarqand bosib
olingach, o'sha yoqqa jo'nab, u yerda spirtli ichimliklar bilan savdosini yo'lga
qo'ygan, 1870-yilda esa vino-aroq zavodi qurgan 47
. Toshkentda esa o'sha yilda 6 ta
shunday zavod ishlab turganligi ma'lum 48
. Ichimlik sotuvchi do'konlarining
ochilishi, vino-aroq zavodlarining qurilishi, ichkilikbozlikning Rossiya
mustamlakachiligi bilan bog’liq boshqa illatlarning yoyilishi musulmon aholining
qahr-g’azabini qo'zg’atdi. Xo'janddagi vino-aroq zavodlaridan biri u yerga bostirib
borgan Qo'qon xonligi qo'shini tomonidan yoqib yuborilgani tasodif emas 49
. Lekin
mustamlaka ma'muriyati ko'proq rossiyalik va qisman xorijiy sanoatchilar bilan
qishloq xo'jalik xom ashyosi (paxta, pilla) ni, chorvachilik va bog’dorchilik
mahsulotlarini qayta ishlash, yer osti boyliklarini qazib chiqarish bo'yicha
korxonalar ochishga ko'maklashdi. Xom ashyoni Sirdaryo viloyati dan
metropoliyaga tez va tejamli tashib ketish, o'lkaga Rossiya tovarlarini olib kelishni
ancha ko'paytirish maqsadida nisbatan qisqa muddat ichida temir yo'l o'tkazildi.
To'g’ri, bundan chorizm Sirdaryo viloyati ga qo'shinlarni hamda qurol-aslahani
darhol yetkazib keltirish masalasiga ham birinchi darajali e'tibor bergan. Temir yo'l
46
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
47
Терентьев М.А. Статистические очерки Среднеазиатской России. Т .4. – СПб ., 1874. С . 41.
48
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
49
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

34 stantsiyalari, razyezdlar yaqinida posyolkalar qurish to'g’risida imperiya hukumati,
mustamlakachi ma'muriyat qarorlari 50
avvalgi sahifalarda tavsiflab o'tilgan va
ularga muvofiq mahalliy aholi yo'latilmagan. Biroq iqlim sharoitlari va boshqa
sabablarga ko'ra ayrim, ayniqsa, dasht, suvsiz joylarda o'tgan temir yo'lga
ma'muriyat tub joy aholi jumlasidan ishchilarni yollashga majbur bo'lgandi. Bu
amaliyotdan harbiy temir yo'l batalonlari avval yollanma ishchilardan ajratilgan,
so'ng esa, umuman, Sirdaryo dan olib ketilgan 1906-1910-yillar oralig’idagi
davrda keng foydalanilgan. O'lka ma'muriyati uchun bu juda foydali va tejamli edi,
chunki mahalliy millat ishchilari mehnati uchun rus ishchilari mehnatiga
qaraganda ancha kam haq to'lanardi. Bu, ayniqsa, paxta tayyorlash, paxtani qayta
ishlash, pillani qayta ishlashda, moy ishlab chiqarish, ko'nchilik sanoatida yaqqol
ko'zga tashlanadi. Bu tarmoqlarda, jumladan, I. Pervushin, N. Ulyanov, I.
Pisarevskiy, M. Xludov, D. Filatov, A. Abramov, S. Morozov, N. Kudrin singari
va boshqa ko'plab rus hamda aka-uka Vadyaevlar, Potelyaxov, Simxaev kabi
yahudiy kapitalistlari ustun mavqeni egallagan edilar. Ayni mahalda, tub aholi
badavlat qatlamlariga azaldan xos bo'lgan tadbirkorlik an'analari saqlanib
qolganligi tufayli uning ko'plab vakillari ma'muriyat to'siqlari hamda Rossiya
sanoatchilari, bank sohiblarining qattiq raqobatini yengib, ko'p sonli
korxonalarning egasi bo'la oldilar. Masalan, 1912-yilda Sirdaryo viloyat ida 160
paxta tozalash zavodidan 106 tasi mahalliy millat sanoatchilariga qarashli hamda
Buxoro yahudiylari firmalari bilan hamkorlikda qurilgan edi 51
. Shundan 7 ta paxta
tozalash zavodi Ahmadbek Temirbekovga, 4 ta zavod Mirkomilboy
Mirmo'minboyevga qarashli edi. Sirdaryo viloyat ida Badalboy Karimboyev,
Azamat Shayxov, Murot Aminov, Maxsum Safoyevlar 27 ta paxta tozalash
zavodiga egalik qilishardi. Ko'plab kunchilik zavodlari, pilla quritiladigan va pilla
yigiruv fabrikalari, sovun pishiradigan va yog’ ishlab chiqaradigan korxonalar ham
50
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
51
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

35 mahalliy millat sanoatchilariga tegishli edi 52
. Shuni alohida qayd etish lozimki,
mustamlakachilik sharoitida, Rossiyadan nisbatan arzon sanoat buyumlari o'lkaga
tobora ko'proq keltirilayotgan vaziyatda tub aholi tarixiy xo'jalik an'analarni
saqlashga astoydil harakat qilgani tufayli Turkistonda xalq hunarmandchiligining
deyarli barcha turlari va anchagina korxonalar 1917-yilgacha saqlandi. Masalan,
1916-yilda Sirdaryo viloyat ida hunarmandchilik buyumlarni ishlab chiqaruvchi
ixtisoslashgan (shoyi to'qish, sandiq yasash, aravasozlik, temirchilik,
qandolatchilik va h.k.) korxonalarning soni 13095 edi, ular bir yilda 4 mln. 536792
rubl. buyumlar ishlab chiqarar edi. Bu korxonalarda 17514 ishchi mehnat qilgan.
Bunday korxonalardan tashqari mazkur viloyat da zargarlik, telpakchilik,
kulolchilik, ko'nchilik, etikchilik, yog’-moy, sovun, bo'yoq ishlab chiqaruvchi
korxonalar, nonvoyxonalar, tegirmonlar, juvozlar va boshqa o'rta, mayda 19738
hunarmandchilik korxonalari bor edi. Ularda 33208 hunarmand bir yilda 8 mln.
244488 rubl. mahsulot ishlab chiqargan 53
. Toshkent shahrida o'sha yilda
hunarmandchilikka asoslangan 352 turli korxona, ustaxonada 770 kishi mehnat
qilgan va har biri kuniga o'rta hisobda 45-70 tiyin mehnat haqi olgan 54
. O'zbek,
tojik sanoatchilarining ko'pchiligi va Buxoro yahudiylari jumlasidan bo'lgan ayrim
sanoatchilar turli yillarda yangi usul maktablari ochishda, milliy vatanparvarlik
gazetalarni chiqarishda moddiy yordam ko'rsatganlar, Turkiston (Qo'qon)
Muxtoriyati hukumati faoliyatini mablag’ bilan ta'minlab turganlar. Shunday
insonlardan Mirkomilboy Mirmo'minboyevni, Muhammadrahim Hasanovni,
Ahmadbek Temirbekovni, Badalboy Karimboyevni, Yusufboy Matmusaboyevni,
Nosirxonto'ra Mirjalilovni, Buxoro yahudiysi R. Potelyaxovni alohida ko'rsatib
o'tish darkor. Ayni mahalda, shuni xolisona ta'kidlash zarurki, Rossiya
sanoatchilarining tub aholini ekspluatatsiya qilishga buyuk davlatchilik -
shovinistik nuqtai nazaridan yondashuvi ta'siri ostida Buxoro yahudiylari
52
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
53
Обзор состояния Туркестанского края за 1916 год. (Таблицы). – Тошкент, 1917, XXVII жадвал.
54
Ўша асар, ХХХ жадвал.

36 birlashmalari – «Aka-uka Vadyayevlar», «Yusuf Davidov», «R.Potelyaxov va
Simxayev» savdo uylari hamda mahalliy millat fabrikachilari va zavodchilari ham
o'z korxonalarida rus va chet el tarbirkorlari hamda banklariga tegishli zavodlar,
fabrikalarda hukmron bo'lib turgan tartibga amal qildilar – tub aholiga mansub
ishchilar mehnatiga haq to'lashda ularni kamsitdilar. Mahalliy aholini temir
yo'lgagina emas, balki ilg’or texnika bilan jihozlangan korxonalarga ham ishga
olish taqiqlangani shundan dalolat beradi. Sirdaryo viloyati ma'muriyati Rossiya
sanoatchilariga tub millatli aholi ko'p bo'lgan joylarda zavodlarni, shu jumladan,
paxta tozalash zavodlarini qurmaslikni tavsiya etgan. Zotan, birinchidan, mahalliy
mehnatkashlarning asosiy ko'pchiligi sanoat va qurilishda yordamchi va malakasiz
mehnat bilan band edi; ikkinchidan, umuman olganda, ishchining o'rtacha yillik ish
haqi Rossiya imperiyasi bo'yicha o'rtachasidan 60 foiz kam edi 55
, lekin shunda
ham tub aholiga mansub ishchilar hajman va mazmunan teng mehnat uchun
Rossiyadan ko'chirib keltirilgan ishchilarga nisbatan ikki - uch baravar kam haq
olishardi (masalan, rus kon ishchisi bir kunlik ishi uchun o'rtacha 90 tiyin, o'zbek,
tojik millatlariga mansub bo'lgan kon ishchisi esa bor-yo'g’i 30-60 tiyin haq olardi)
56
; uchinchidan, Rossiya va chet el kapitalistlariga tegishli ko'plab zavod va
fabrikalarda mahalliy ishchilarga mehnat haqi to'lash oylab to'xtatib qo'yilardi, rus
ishchilariga nisbatan esa o'lka ma'muriyati bunday holga yo'l qo'ymasdi 57
;
to'rtinchidan, sanoat korxonalarida ishlab chiqarishda jarohatlanish hollari ko'plab
sodir bo'lib turardi 58
; beshinchidan, sanoat korxonalarining bor-yo'g’i 22 foizida 8-
9 soat, 17 foizidan ortig’ida esa 12 soatlik ish kuni joriy etilgandi. Ayni chog’da
xususiy, aksiyadorlik korxonalarining ko'pchiligida, ularning ichki ish tartibida
aytib o'tilganidek, ishchilar «o'zlarining kundalik ishlariga bog’liq bo'lmagan
55
Мельникова Т.С. Формирование промышленных кадров в Узбекистане. – Ташкент, 1956. С .
21.
56
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
57
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
58
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

37 holda, hafta davomida, o'zlarining eng yaqin boshliqlarining buyrug’iga ko'ra,
yakshanba va bayram kunlari, kunduzgi va tungi paytda ish vaqtidan tashqari
ishlash majburiyatini bajarishga» majbur bo'lganlar 59
; oltinchidan, Rossiya va chet
el sanoatchilarining qo'yilgan kapitaldan imkoni boricha ko'proq foyda olishga
intilishi ular ishchilar, ayniqsa, zavod va fabrikalarda ishlab pul topish uchun o'z
qishloqlarini tark etganlar uchun, chidasa bo'ladigan darajadagi uy-joy maishiy
sharoit yaratishga mablag’ ajratmasliklarini oldindan belgilab bergan edi. Shu
munosabat bilan, mustamlakaning tub aholisiga aslida xayrixoh bo'lmagan
tadqiqotchilar V. Zaorskaya hamda K. Aleksandr: «Ishchilar uchun chinakam
kazarmalar umuman yo'q, ishchilar zavod yaqinida yoki zavodning o'zida,
yoxud shu yerda joylashgan katta bo'lmagan bostirmalarda yashashadi; uchinchi
holatda ular Sirdaryo viloyati iqlimi yilning katta qismida qulay bo'lgani uchun
butunlay ochiq havoda istiqomat qiladilar. Ko'pincha tub joy aholining shunday
yashashi kuzatiladi» 60
, - deb xolislik bilan yozishgan. Lekin Rossiya
buyumlarining raqobati, baland soliqlar, hunarmandning ishlab chiqaruvchiga,
buyumni olibsotarga topshiruvchiga aylanib qolishi kabi holatlar shunga olib
keldiki, 1917- yilda Farg’ona, Samarqand va Sirdaryo viloyat larining qishloq
joylarida 52796, shaharlarida esa 28445 kosib-hunarmandlar qolgan edi. 31353
hunarmandlik ustaxonalaridan 7501 tasi badavlat kosiblarga, 23852 tasi o'rta hol
va kam ta'minlangan kosiblarga tegishli edi 61
. Ip gazlama, moy, un, qog’oz,
yog’och buyumlar, sopol idishlar tayyorlovchi hunarmandlar Rossiya tovarlari
raqobatidan ko'p zarar ko'rdilar. Bu esa o'n minglab kosiblar odat bo'lib qolgan
ishdan mahrum bo'lganliklarini yoki tirikchilik uchun mablag’ning kamayganiga
chidashga majbur bo'lganligini bildirardi. Boshqaruv organlarini saqlab turish,
ruslar istiqomat qiluvchi yangi shahar qismlarini obodonlashtirish uchun yirik va
o'rta shaharlar eski shahar qismi aholisidan muntazam pul yig’imlarini olish
59
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
60
Заорская В.В. и Александер К.А. Промышленные заведения Туркестанского края. – Пгр. 115,
С. 57.
61
Вахабов М.Г. Формирование узбекской социалистической нации, Т.Госиздат, 1964, С.115.

38 oqibatlarni keltirib chiqardi. Masalan, senator F. Girs taftishi tomonidan
ta'kidlanishicha, Toshkent shahrining ruslar yashaydigan qismini ta'minlash uchun
eski shahar qismida istiqomat qiluvchi har bir oila 1879-yilda o'rtacha 31 tiyindan
to'lashga majbur etilgan. Hatto mahalliy millatlar farzandlari va yoshlarini
ruslashtirishga yo'naltirilgan rus-tuzem maktablarini ochish va ta'minlash uchun
ham 1884-yilda tub shahar aholisidan mablag’ yig’ib olinganligini aytib o'tish
joizdir. Ana shunday usullar orqali Turkistonning moddiy boyliklarini, xalq
ommasini ekspulatatsiya qilish, ularga ijtimoiy va ma'naviy zulm o'tkazish
siyosatini amalga oshirib keldi. Natijada, 1917-yilga kelib tub joy aholining ahvoli
g’oyat og’irlashib qoldi. Farg’ona, Samarqand, Sirdaryo viloyat larining paxtakor
hisoblangan Toshkent, Chimkent uyezdlarida ko'chirib keltirilgan ruslarga berilgan
yer bo'laklari maydoni kamayishi munosabati bilan, doimo buyuk davlatchilik-
shovinistik ruhda ish olib borgan Turkiston ma'muriyati bu yerlarda rus
krestyanlarini tub qishloq aholisi hisobiga qo'llab-quvvatlash choralarini ko'rardi.
Bunda mahalliy dehqonlarga, ko'chmanchi aholiga solingan umumiy soliqlar emas,
balki paxtakor hududlarda sug’orma dehqonchilik sirini bilmaydigan rus
krestyanlariga moddiy yordam ko'rsatish, ularning turmush darajasini oshirish
uchun belgilangan qo'shimcha soliqlar nazarda tutilmoqda. Mustamlakachi
amaldorlar, haqiqatga zid o'laroq, «turmush farovonligi tobora oshib borayotgan
tub aholi bilan ruslarning ahvoli o'rtasidagi farq katta» 62
, deb hisoblashardi va buni
dehqonlar shug’ullanayotgan paxtachilik g’allachilikka nisbatan serdaromadroqligi
bilan izohlashardi. Keyinchalik ko'chirib keltirilganlarning paxta yetishtirish
bo'yicha majburiyatlari tobora oshirib borildi, biroq ular muntazam ravishda
bajarilmadi. Mustamlaka ma'muriyati, XX asr boshiga kelib ko'chib kelgan ruslar
paxta maydonlarini, shu jumladan Mirzacho'lda ham, kengaytira boshlagani aniq
ko'zga tashlanib qolgan bo'lsa-da, baribir qanoatlanmadi. Shuning uchun viloyat lar
va uyezdlar boshliqlari ko'chirib keltirilgan ruslarni barcha alomatlari bo'yicha
paxtachilikka mos bo'lgan yerlarga joylashtirmaslik uchun bor imkoniyatdan
62
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

39 foydalanishdi. Uyezd boshlig’i rus krestyanlarini ular asosan g’alla, kartoshka,
karam va hokazolarni ekish uchun foydalanishi mumkin bo'lgan bu yerlarga
joylashtirishga qarshi o'z fikrini shu tariqa asoslagandi. qo'shin ortidan bu yerga
kelgan rossiyalik savdogarlar, tadbirkorlar Turkistonda paxtaga mablag’ sarflash
foydaliligini darhol tushunib qolishdi. Masalan, shunday savdogarlardan biri D.
Filatov bo'lib, u 1865-yildayoq, Toshkent bosib olinishi bilanoq bu yerda spirtli
ichimliklar savdosini boshlab yuborgandi. 1870-yilda u paxta olib-sotish bilan bir
qatorda Samarqand yaqinidan uzumzorlarni sotib olib, bu ko'hna shaharda birinchi
vino-aroq zavodini qurdi 63
. Bu zavodning mahsuloti Zarafshon okrugida Rossiya 3
ming kishilik harbiy qismlar va ko'chirib keltirilgan rus aholiga mo'ljallangan edi.
O'sha yillarda Sirdaryo viloyat ining Toshkent, Chimkent, Avliyoota, Pishpak
uyezdlarida I. Pervushin, A. Xrennikov, V. Kuznetsov, N. Ivanov (uni endigina
bosib olingan o'lkadagi «rus savdosi va sanoatining birinchi kashshofi» deb
atashgandi 64
.) va boshqa ko'plab ilgari mayda, o'rta savdogar bo'lganlar
mustamlakachilik xususiyatiga ega bo'lgan savdo-sanoat faoliyatini keng avj
oldirib yuborishdi. Bu yerda savdo operatsiyalari va boshqa sohalariga
to'xtalmasdan, shuni aytib o'tamizki, Turkistonga, ayniqsa, Sirdaryo, Farg’ona
viloyat lariga, Zarafshon okrugiga kelgan rossiyalik savdogarlar va tadbirkorlar
paxta, pillani qayta ishlash, ulgurji sotish, shuningdek, to'qimachilik sanoati bilan
qisman bo'lsa-da shug’ullanishgan. Ular o'lkada qanchalik mustamlakachilarcha
ish olib borganliklari to'g’risida masalan, sibirlik savdogarlardan birining sobiq
xodimi – N. Ivanovning faoliyati guvohlik beradi. U Kazalinskda 1865-yilda,
yonida 3-4 ming so'm bilan paydo bo'lgandi. Ishni rus qo'shinlari garnizoni uchun
oziq-ovqat, yem-xashakni chayqov bahosida yetkazib berishdan hamda aroq, vino
sotishdan boshlab, 8 yil ichida 100 ming so'm kapital egasiga aylandi. 1879 yilda
N. Ivanov Sirdaryo viloyat idan Yettisuv viloyat iga ko'chib o'tib 65
, Turkistonda
63
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
64
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
65
Добросмыслов А.И. Города Сырдарьинской области. – Ташкент, 1912. С . 40.

40 ishlab turgan banklar vositachiligida Chimkent uyezdida paxtani ulgurji sotib
olishni, Toshkentda tamaki mahsulotlarini ishlab chiqarishni to'la ravishda
monopoliyaga aylantirib oldi, shuningdek Toshkent, Verniy, Pishpak, Avliyoota,
Kazalinskda, boshqa ba'zi shaharlarda pivo zavodlarini qurdi, Xo'jand yaqinida
ko'mir konlarini sotib oldi 66
. N.I. Ivanov Rossiyaning boshqa savdo-sanoat
firmalari bilan bir qatorda Turkistonning deyarli barcha shaharlarida mol, asosan
metropoliyada chiqarilgan manufaktura va galantereya mollari bilan savdo
qiladigan do'konlar ochdi 67
. Imperiya va Turkistonning mustamlakachi boshqaruv
doiralari ko'chirib keltirilgan ruslarga ayniqsa, Farg’ona, Samarqand, Sirdaryo
viloyat ining ko'plab uyezdlarida, Amudaryo bo'limida yerning bir qismini paxta
yetishtirish uchun ajratish majburiyatini yuklagani holda, paxtachilik bilan
shug’ullanuvchi rus dehqonlarga ayrim yengilliklarni joriy etishdi. Masalan, 80-
yillarning boshida qarz beruvchi maxsus banklar orqali ularga bank stavkalari katta
bo'lmagan pul qarz berishga urinib ko'rildi. Biroq Rossiya davlat banklarining
bo'limlari, ayniqsa, xususiy banklar imtiyozli qarzlarni istab-istamay oz miqdorda
berishardi. Shuning uchun paxta ekish daromadli ish ekanligiga ishongan
dehqonlar ko'pincha rus va mahalliy sudxo'rlarga yordam so'rab murojaat qilishga
majbur bo'lardilar. Natijada qarzini, shu jumladan, rossiyalik va ozgina mahalliy
savdo-vositachi firmalari paxtaga belgilagan narxlar past bo'lganligi sababli
vaqtida to'lash imkoniyatiga ega bo'lmay qolgan ko'plab dehqonlar xonavayron
bo'lib, yersizlar qatorini to'ldira boshlashdi 68
. Ayni damda dehqonlarning
xonavayron bo'lib, yersiz qolishidan ularning yerini davlat hisobiga o'tkazib,
ko'chirib keltirilgan ruslarga bo'lak qilib bergan mustamlakachi ma'muriyatgina
emas, balki Sirdaryo viloyati ning tub aholisi jumlasidan bo'lgan qishloq hamda
shaharlik o'ziga to'q va boy kishilar ham foydalanib qolishgandi. Biroq agar,
6
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
67
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
68
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

41 g’alladan tashqari, paxta, pilla va boshqa qishloq xo'jalik mahsulotlari
yetishtirishda mahalliy millatlarga mansub dehqonlar, chorvadorlar hal qiluvchi rol
o'ynagan bo'lishsa, metropoliya uchun zarur qishloq xo'jalik xom ashyosini sotib
olish, qayta ishlashda rus, yahudiy va (90-yillardan boshlab) chet el tadbirkorlari,
banklari, firmalari birinchi darajali rol o'ynay boshlagandilar.Rossiya va
Turkistonlik tadbirkorlar bilan qo'shma savdo-sanoat shirkatlari, firmalarini
ochishga intilish Toshkentning bosib olinishi va Turkiston viloyat ini tuzish
arafasidayoq boshlangan edi. Rossiya Davlat banki bo'limlari, metropoliyaning
turli mintaqalardagi yer banklari Sirdaryo viloyati da g’oyat muhim
mustamlakachilik rolini o'ynadi. Ular o'z kapitalini Sirdaryo viloyati iqtisodiyotini
muayyan maqsadni ko'zlab, eng avvalo paxta, pilla yetishtirishni, boshqa
mahsulotlarni ishlab chiqarishni ko'paytirish, aholini ko'chirish amaliyotini
kengaytirish manfaatlari yo'lida ekspluatatsiya qilish uchun faol joriy etishga katta
e'tibor berishgan. Aleksandr III ning farmoni bilan 1874-yil dekabrda Toshkentda
Rossiya Davlat bankining bo'limi ochildi. 1881-yilda ochilgan O'rta Osiyo tijorat
banki singari, bevosita paxta yetishtiruvchilarni, ayniqsa, rus savdo-sanoat
tuzilmalarini kreditlash, veksellarini hisobga olish, qimmatbaho metallarni olib-
sotish ishini ancha kuchaytirdi. XX asr boshiga kelib, Nijegorod, Samara, Poltava
yer banklari ham qo'shilib, banklar kapital aylanishidan, ya'ni sof moliya-kredit
operatsiyalaridangina emas, balki paxta tozalash va ko'nchilik zavodlari, pilla
quritish korxonalari, pillakashlik fabrikalari qurilishida, foydali qazilmalarni qazib
olishda, sug’orma yerlarni olib-sotishda, ko'chirib keltirilgan ruslarni xo'jalik
nuqtai nazaridan qo'llab-quvvatlashda hamda yuz minglab mahalliy dehqonlarni,
chorvadorlarni asoratga solishda qatnashib ham yirik daromad olishdi. Shu bilan
bir qatorda chorizm Sirdaryo viloyati dagi rus paxtachilik firmalari va banklarining
yer, umuman ko'chmas mulk sotib olish huquqini vaqti-vaqti bilan kengaytirib
turardi 69
. Shunday bo'lsa-da, anchagina chet el firmalari, yahudiy boylarga qarashli
tashkilotlar rus banklariga va aktsiyadorlik jamiyatlariga kapital qo'yish yo'li bilan
69
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

42 Sirdaryo viloyati iqtisodiyotida, ayniqsa, uning sanoatida jiddiy pozitsiyani
egalladi. Bularning bari, eng avvalo, Rossiyaning harbiy-siyosiy hukmronligi
Sirdaryo viloyatida ko'zlangan asosiy maqsadlardan biriga – uni metropoliya
sanoati uchun paxta, pilla va boshqa qishloq xo'jalik mahsulotlarini yetishtiruvchi
va yetkazib beruvchiga aylantirishga erishishda ko'maklashgandi. 1902-yilda
metropoliya sanoatining paxta tolasiga bo'lgan talabining deyarli 50 foizi uni
Turkistondan yetkazib berish hisobiga qondirilgandi 70
. Lekin bu davrda ayniqsa
Farg’ona va Sirdaryo viloyat larida ko'chirib keltirilganlar soni jadal ko'payib bordi.
O'shanda Sirdaryo viloyat ida 48 rus qishlog’i barpo bo'ldi, shundan 17 tasi 1891-
1892-yillarga to'g’ri keladi 71
. Bundan keyingi 15 yil davomida ko'chkinlarning
qishloqlari Farg’ona viloyatida 60 dan, Samarqand viloyatida – 14 dan, Sirdaryo
viloyatida 147 tadan ziyodni tashkil etdi 72
. Umuman olganda, XX asr boshida
o'lkaning tog’-kon sanoatida band bo'lganlarning soni 8 ming kishidan ortiq bo'lib,
bu sanoatning eng yirik tarmog’i – paxtachilikdagidan 2,5-3 ming kishiga kam
edi 73
. Qishloq xo'jalik mahsulotlari, mineral xom ashyo, neft mahsulotlarini ishlab
chiqarish, ularni Rossiyaga tashib ketish hamda metropoliyadan Sirdaryo
viloyati ga qishloq xo'jalik mehnati qurollari, xo'jalik anjomlari, kiyim-kechak,
poyabzal, boshqa iste'mol mollarini keltirish ko'payib borayotgan sharoitda o'lka
ma'muriyati Rossiya buyumlariga mahalliy an'anaviy hunarmandlik ishlab
chiqarishining raqobatini bosish uchun ko'p choralar ko'rdi. Bu choralar shahar va
qishloq hunarmandlariga solinadigan soliqni oshirish, hunarmandlik buyumlari
sotilishining yirik hunarmandlik ustaxonalari sohiblari bo'lgan olibsotarlar qo'lida
jamlanishi 74
, Rossiya mollarini vaqtincha arzon narxda sotishdan iborat edi.
Bunday mustamlakachilik tajribasi o'n minglab hunarmandlarning xonavayron
70
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
71
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
72
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
73
Социально-экономическое и политические положение Узбекистана накануне Октября, С. 58.
74
Сухарева О.А. К истории городов Бухарского эмирата. – Ташкент, 1958. С . 106.

43 bo'lishiga, an'anaviy hunarlarning ko'plab turlari tugatilishiga hamda tub aholiga
odatli bo'lgan arzon mollar o'rniga Rossiyaning qimmatroq mollarini sotib olishga
majbur bo'lishiga olib keldi. Rus aholisini Sirdaryo viloyati ga ko'chirib keltirib, tub
aholi hisobidan har tomonlama joylashtirish, shuningdek mustamlaka siyosati bilan
belgilab berilgan, mahalliy xalqlarga ijtimoiy, iqtisodiy, milliy zulm o'tkazish,
o'lka ma'muriyatini joylardagi boshqaruv tuzilmalarini, 50 ming kishilik armiyani
va shaharlarning yangi, rus qismlarini tub aholi hisobidan ta'minlashni ko'zlagani
mustamlakachilikning dastlabki davridayoq soliqlar miqdori oshirilib, ularni
yig’ish usullarining keskinlashuviga olib keldi.Masalan, Sirdaryo viloyat i mavjud
bo'lgan davrdayoq mustamlakachi ma'muriyat davlat hisobiga o'tkazilgan bo'lib tub
aholidan natural soliq tarzida olingan qishloq xo'jalik mahsulotlaridan rus
armiyasini ta'minlash uchun foydalangandi. Turkiston general-gubernatorligi
tuzilib, Toshkent, Avliyoota, Pishpak, Verniy, Samarqand, Xo'jand, Yangi Buxoro,
Chorjo'y, Kattaqo'rg’on, Ashxabodda garnizonlar qurish, shuningdek qator
shaharlarda rus qismlarini bunyod etish zarurati tufayli mustamlaka boshqaruv
tizimi barpo etilgach, tub aholiga yangi soliqlar, bir yo'la pul yig’imlarini solish,
shu jumladan, ilgari hech qachon soliq va o'lponga tortilmagan vaqf mulklaridan
ham soliq olish boshlandi. Imperiya amaldorlari Sirdaryo viloyati ni ta'minlash
uchun metropoliya katta xarajatlar qilayotgani haqida tez-tez gapirib, hatto 1868-
1881-yillarda bu xarajatlar mustamlakadan olingan daromadlardan 100 million
so'mga oshib ketganini ham ta'kidlashgandi 75
. Senator F. Girs, keyinchalik graf N.
Ignatyev komissiyasi ham mustamlakachi ma'muriyat soliqlar sohasida qilgan
yangiliklari adolatsizlikdan iboratligini tushungan holda, ilgari natural tarzda
mavjud bo'lgan ko'plab soliqlar o'rniga tub o'troq qishloq aholisidan, ko'chirib
keltirilgan ruslardan esa ular yer bo'laklarini olgach, besh yildan keyin pul bilan
olinadigan yagona davlat yer solig’ini joriy etish to'g’risida taklif kiritishdi 76
.
Bunda Sirdaryo viloyati ning tub musulmon aholisi, xuddi ilgaridek, mahalliy
75
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
76
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

44 ma'muriyatni, qozilarni, biylarni ta'minlash uchun zakot, o'lpon to'lashda,
shuningdek sug’orish kanallari, ariqlari, to'g’onlar, ko'priklarni va shu kabilarni
tozalash, tuzatish, qishloq mahallalarni obodonlashtirish ishlarini majburiyat
sifatida bajarishda davom etardi. Mustamlakachi ma'muriyat o'lkaning
ko'chmanchi, yarim ko'chmanchi aholisidan olinadigan soliq va o'lponni qisqa
muddatda oshirib yubordi. Agar 1865-1867- yillarda har bir o'tovdan olinadigan
o'lpon yiliga 1,5 rubl bo'lgan bo'lsa, 1868-1881-yillarda 2,75 rublga chiqdi, 1882-
yildan esa 4 rubl miqdorida olina boshlandi 77
. Bundan tashqari ko'chmanchilarning
har bir oilasidan (aslida yagona oila bo'lgan katta va kichik avlod oilalarini ajratgan
holda) mahalliy (zemskiy) ehtiyoj uchun (shu jumladan ma'muriyat maoshi uchun
ham) 1,25 rubl va ko'pchiligi mutlaqo aloqador bo'lmagan rus-tuzem maktablarini
ta'minlash uchun 0,5 rubldan olinardi 78
. Soliq va o'lponlar to'lash masalasida istisno
yo'q edi. Rossiya uchun og’ir bo'lgan davrlarda (1891-1892-yillardagi) hosilsizlik
va qurg’oqchilik, Rus-yapon urushi hamda Birinchi jahon urushidagi mag’lubiyati)
Sirdaryo viloyati ma'muriyati rus aholini o'lkaga yoppasiga joylashtirishdan
tashqari, rus armiyasiga yordam uchun mahalliy aholidan oziq-ovqat, arava, qo'y,
ot, tuyalarni zo'rlab tortib olib, ilgarigi soliqlar miqdorini oshirib, yangi soliqlarni,
ya'ni harbiy soliqni joriy etdi. Mustamlakachilik yo'li og’ishmay amalga
oshirilganidan, yuqorida keltirilgan faktlardan tashqari, keyingi imperiya Vazirlar
Kengashining Samarqand, Sirdaryo va Farg’ona viloyat larida sug’orma yerlardan
olinadigan soliqni 100 foiz, lalmi yerlardan olinadiganini 50 foiz oshirish
to'g’risida chiqargan farmoyishi ham dalolat beradi. General-gubernatorlikning
Kaspiyorti va Yettisuv viloyat lariga mazkur farmoyish taaluqli bo'lmadi, chunki u
yerlarda sug’orma va ishlanma yerlarning asosiy qismi podsholikka, kazaklarga,
mustamlaka amaldorlariga, armiya zobitlariga hamda ko'chirib keltirilgan ruslarga
qarashli edi 79
. Shunday qilib, Rossiya aholisining bir qismini Sirdaryo viloyati ga
77
Отчет по ревизии Туркестанского края, произведенной графом К.К.Паленом. Т.8.– Ташкент,
1910. С. 10;
78
Аминов А.М. Экономическое развитие Средней Азии (колониальный период), С. 98.
79
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

45 olib kelish mezonlarini va o'lka tub aholisining iqtisodiyotini, shu aholini soliqqa
tortish tizimidagi o'zgarishlarni tadqiq etish quyidagi asosiy xulosalarni chiqarish
imkonini beradi:
- metropoliyadan Sirdaryo viloyati ga asosan rus, ukrain, belorus millatlariga,
pravoslav (nasroniy) diniga mansub Rossiya fuqarosi bo'lgan siyosiy jihatdan
ishonchli, o'lkada mustamlakachilik manfaatini ta'minlashda qatnashish uchun
fuqarolik va xo'jalik qobiliyatiga ega bo'lgan, imperiya manfaatlari uchun kurashga
tayyor turadigan kishilar ko'chirib keltirildi;
- krepostnoylik huquqning bekor qilinishi Rossiyaning keyingi ijtimoiy, siyosiy
islohotlari singari chala, imperiya hukmron doiralari esa kuchayib borayotgan
ichki, tashqi siyosiy muammolarni hal qila olmasdi. Shu bois mazkur mezonlardan
ba'zi chekinishlarga yo'l qo'yildi. Bu chekinishlar, eng avvalo, ko'chirib
keltirilganlar orasida qashshoq rus dehqonlari hamda shahar lyumpenlari
ko'pchilikni tashkil qilganidan, shuningdek, Volgabo'yi, Sibir nemislari, nasroniy
ayirmachilar (molokanlar, staroobryadchilar)ning ham ko'chirilishiga rasman
ruxsat berilganidan hamda XX asr boshida ayrim (asosan, Yettisuv va Sirdaryo)
viloyat larga Boltiqbo'yidan polyaklarning ko'chirilishida namoyon bo'ldi ;
- 50 ming kishilik rus armiyasini saqlab qolish, oshkora mustamlakachi, buyuk
davlatchilik-shovinistik hokimiyat tizimini yaratish, tub aholi yuqori qatlami
muayyan qismining loqaydligi sababli chorizm deyarli 600 ming desyatina
sug’orma yerni hamda deyarli 2 million desyatina ishlanmaydigan lalmi yerlarni
zo'rlik bilan tortib olib, bu yerlarga hamda Turkiston shaharlariga metropoliyadan
800 mingga yaqin rus dehqonlarini, kazaklarni va shahar kambag’allarni ko'chirib
keltirib joylashtirishga erishdi;
- imperiya hukmron doiralarining mustamlakachilik, buyuk davlatchilik siyosati
Sirdaryo viloyati ning tub aholisini ko'p ming kishilik rus armiyasi, hokimiyat va
boshqaruv organlari apparatini, ko'chirib keltirilgan ruslarning imtiyozli ijtimoiy
ahvolini ta'minlaydigan darajadagi hajmga, xususiyatga ega bo'lgan soliq tizimiga
tortishda yanada chuqurroq namoyon bo'ldi.

46
III BOB. ROSSIYA IMPERIYASINING SIRDARYO
VILOYATIGA AHOLINI KO’CHIRISH SIYOSATINING AVJ
OLDIRILISHI: SABABLARI, MOHIYATI VA OQIBATLARI
(XX ASR BOSHLARI).

3.1. Rossiya imperiyasi tomonidan aholini Sirdaryo viloyatiga ko’chirish
siyosatining ommaviy tus olish sabablari va buyuk davlatchilik mohiyati.
XIX asrning oxiri – XX asrning boshlari Rossiya imperiyasi uchun og’ir davr
bo'ldi. Chorizmning tashqi siyosati Sharqda Xitoy va Yaponiya, G’arbda
Germaniya va Avstro-Vengriya bilan munosabatlarni murakkablashishiga, AQSH

47 bilan esa munosabatlarning, umuman, yomonlashishiga olib kelgan edi. Shu
munosabat bilan alohida qayd etish zarurki, agar o'lka zabt etilgan vaqtdan XX
asrgacha o'lkada rus aholi salmog’ini oshirish, asosan, Rossiya Turkiston general-
gubernatorligi va Buxoro amirligi, Xiva xonligida strategik harbiy-siyosiy
hukmronligini mustahkamlash bilan izohlangan bo'lsa, yangi asrda birinchi o'ringa
metropoliyadan mumkin qadar ko'proq krestyanlarni mustamlakaga ko'chirish
hamda Turkistonning resurslarini Rossiyadagi kapitalizm rivojiga xizmat qildirish
vazifasi chiqdi. Turli g’oyalar, yondashuvlardan qat'iy nazar, bu vazifani hal etish
uchun eng avvalo agrar masala o'z yechimini topishi kerak edi. Rossiyada ko'p
yillar mobaynida mavjud bo'lgan amaliyot yangi sharoitda ham aholini chetga
ko'chirishni taqozo etganday edi. Sirdaryo viloyat i ga alohida urg’u berilganining
sabablari esa – Rossiya sanoati paxta, ipak, teri, jun va boshqa qishloq xo'jalik
xom-ashyosiga muhtojligi va bu yerda tub aholining hisobidan ruslarni
joylashtirish, ayniqsa, Andijon qo'zg’olonidan keyin ko'rilgan ayovsiz choralardan
so'ng ishlab chiqilgan rejalar bilan belgilanar edi. Turkiston 1895-yildan
ko'chiruvchilik uchun yopiq hisoblansa ham, 1901-1903-yillarda Rossiyadan bu
yerga ko'p shaharlik kambag’allar va krestyanlar hech qanday ruxsatsiz ko'chib
kelishdi. Birgina, Sirdaryo viloyatida o'sha yillarda 8 rus posyolkalari paydo
bo'ldi 80
. Keyingi davrda Samarqand, Sirdaryo, Farg’ona viloyatlariga
metropoliyadan birinchi navbatda baquvvat qishloq aholisini ko'chirish ancha
kengaydi. Rossiya Harbiy vazirligi qoshida 1900-yilda tuzilgan maxsus komissiya
o'lka iqtisodiyotidan, ijtimoiy imkoniyatlaridan Rossiyaning ichki iqtisodiy,
ijtimoiy muammolarini hal etishda faolroq foydalanishga qaratilgan turli
loyihalarni ishlab chiqqan edi. Shulardan biri, Turkistonda paxta yetishtirishni
yanada oshirish, rus aholining mavqeini mustahkamlash masalasi bilan bog’liq
bo'lib, 1903-yil 10-iyunda qabul qilingan «Sirdaryo, Farg’ona, Samarqand
viloyatlariga davlat yerlariga rus qishloq obivatellarini (oddiy krestyanlarni –
80
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

48 SH.Q.) va meshchanlarini ixtiyoriy ko'chirish qoidalari»ga asos bo'ldi 81
. Qonun
kuchiga ega bo'lgan bu «qoidalar» mazkur oblastlarda ochiqdan-ochiq buyuk
davlatchilik ruhidagi agrar va ijtimoiy amaliyotga keng yo'l ochib berdi, chunki tub
aholining son boshiga faqat Toshkent va Xo'jand uyezdlarida 1,1 desyatina, boshqa
uyezdlarda 0,5-0,7 desyatina sug’oriladigan yer to'g’ri kelgan sharoitda 82
Sirdaryo,
Farg’ona va Samarqand viloyatlariga ko'chib keladigan ruslarga (har bir erkak
hisobiga) 3 desyatina sug’oriladigan hamda jamoatchilik asosida foydalanish
uchun keragicha va imkoniyatlarga ko'ra boshqa yerlar berilishi rejalashtirilgan
edi. Shuning uchun ham ko'chiruvchilik harakati kengayib boraverdi. Masalan,
1907-yilda Sirdaryo viloyatiga 427339 nafar ko'chirilganlar yetib kelgach va
o'lkada 15 yangi rus qishloqlari paydo bo'lgach 83
, Turkiston harbiy okrugining
Bosh shtabi 1908-yil 13-yanvarda Rossiya harbiy vaziriga yo'llagan
ma'ruzanomada, xususan, quyidagilarni bildirdi: «Yer tuzish va dehqonchilik Bosh
boshqarmasi tomonidan Sirdaryo viloyatidagi ko'chirish siyosati yo'nalishi bilan
Turkiston general-gubernatorining fikri o'rtasidagi tub ziddiyat shundan iboratki,
mazkur Boshqarma Rossiyaning ichki, asosan Yevropa qismi guberniyalaridan
aholini Sirdaryo viloyatiga bag’oyat jadallik bilan ko'chirib keltirib joylashtirishni
mumkin bo'lgan va juda muhim ish deb va Sirdaryo viloyati ma'muriyati bu ishga
ko'maklashishni, yumshoq qilib aytganda, aslo istamayotganini bu ishga yagona
to'siq deb hisoblaydi. General-gubernator esa, o'z tomonidan, o'lkadagi
ma'muriyatning boshqa vakillari singari, bunday joylashtirish davlat ahamiyatiga
egaligini to'liq anglagani holda, ayni mahalda o'lkada bo'sh sug’orma yerlar
yo'qligini (ta'kid bizniki – SH.Q.) amalda isbotlamoqda» 84
. Turkistonda 1906-
yilgacha kazaklar va rus krestyanlari uchun mahalliy dehqonlardan va ko'chmanchi
81
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
82
Абдурахимова Н, Рустамова Г. Колониальная система власти в Туркестане во второй
половине XIX - I четверти ХХ вв., С. 64.
83
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

84
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

49 aholidan 1 mln. 100 ming desyatina yer tortib olingan edi 85
. Amalga oshirilgan
choralar natijasida Turkistonning nafaqat Kaspiyorti va Yettisuv viloyatlariga,
balki asosiy hamda eng boy hisoblangan Farg’ona, Samarqand, Sirdaryo
viloyatlariga ruslarni ko'chirish ancha faollashdi. Masalan, Farg’ona, Sirdaryo va
Samarqand viloyatlarida ko'chirib keltirilayotgan va o'zboshimchalik bilan ko'chib
kelayotgan rus aholini ta'minlash uchun 1906-1910-yillarda 4432 desyatina
sug’oriladigan yerlar tub aholidan tortib olindi 86
. Bu yerlarda 8 mingdan ko'proq
ruslar yangi posyolkalarni barpo qilishdi 87
. Boz ustiga, Sirdaryo viloyatiga ko'chib
borgan va borayotgan rus (belorus, ukrain) aholining ahvolini yaxshilash, tub
aholiga nisbatan milliy, ijtimoiy zug’umni kuchaytirish maqsadlarida 1910-yil 19-
dekabrda «Ko'chirish uchastkalariga aylantirish maqsadida, boshqa davlat
ehtiyojlari uchun Sirdaryo viloyati ko'chmanchilarining ortiqcha yerlarini ularning
tasarrufidan chiqarib, musodara qilish to'g’risida» qonun qabul qilindi 88
. Bu qonun,
aslida, ko'chirib keltirilganlar, asosan pravoslav e'tiqodidagilar tomonidan tub
qishloq aholi yerlarining, mehnat qurollarining va ko'pincha mol-holining ham
tortib olinishini rasmiy ravishda rag’batlantirib borganligini manbalarda uchratish
mumkin. Ko'chib kelgan Rossiya krestyanlari shaharlar yaqiniga, shu shaharlarni
bog’lovchi yo'llar chetiga, daryo bo'ylariga joylashib oldilar, ko'chmanchilarning
qulay yaylovlarini bosib olib, ularni o'zlashtirish bilan cheklandilar. Sug’orma
dehqonchilik mintaqalarida mahalliy dehqonlarning bo'sh yerlarigina emas, balki
ozgina bo'lsa-da, ortiqcha yerlari ham bo'lmagani sababli hukumat minglab rus
krestyanlarini joylashtirish uchun tub aholidan o'zi dehqonchilik qiladigan yerning
bir qismini yoki hammasini tortib olish yo'lini tutgan bo'lsa, ko'pincha esa bu ishni
ko'chib kelganlarning o'zlari hech qanday ko'rsatmasiz amalga oshirar edi. Biroq,
85
Пален К.К. Материалы к характеристике народного хозяйства в Турк. Ч. II (таблицы). –СПб.,
1911, С. 68.
86
Переселение и землеустройство за Уралом в 1906-1910 гг. – Спб, 1911. С. 51.
87
Гаврилов Н. Переселенческое дело в Туркестанском крае (области: Сырдаринская,
Самаркандская и Ферганская). -С. 133.
88
G ' offorov SH . Tarix va taqdir ; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko ' chirilganlar ( XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida ). T ., “ Fan ”-2006; Вощинин В.П. Переселение и землеустройство в Азиатской
России. Сборник законов и распоряжений. – СПб, 1915. С. 82-83.

50 Sirdaryo viloyatida tub aholidan tortib olingan «ortiqcha» yerlarga o'ziga to'q
krestyanlar emas, balki yana qashshoqlashgan odamlar ko'chuvchilarning
ko'pchiligini tashkil qilardi. Shunday vaziyatni hisobga olgan imperiya hukumati
tayyorlagan va 1914-yil 28-iyunda podsho tomonidan tasdiqlangan qonunga ko'ra,
Sirdaryo viloyatiga «moddiy ta'minlangan, eng kami 1000 rubl turadigan mulkka
ega nasroniylargina ko'chishi mumkin» edi 89
. Farg’ona, Samarqand va Sirdaryo
viloyatlariga esa 1901-1917-yillarda Rossiyaning ichki guberniyalaridan va
Kavkazdan nasroniy aholini ko'chirish ilgarigi davrga qaraganda ancha faolroq va
keng miqyosda amalga oshirilishini quyidagi sabablar orqali asoslash mumkin.
Birinchidan, boshqa hech qanday hududlarda paxtani, ipakni yetishtirish imkoni
yo'qligi bo'lsa, ikkinchidan, ayni shu oblastlarda sanoat, hunarmandchilik, qishloq
xo'jaligi va savdo juda rivojlangan bo'lib, mahalliy aholining iqtisodiy, xo'jalik
mavqei mustamlakachi tadbirkorlarga kuchli raqobat qilayotgan edi. Uchinchidan,
ayni shu oblastlarda sug’oriladigan va o'zlashtirilishi mumkin bo'lgan, masalan,
Mirzacho'lda, Markaziy Farg’onada, Zarafshon vohasida yerlar ko'p edi. Bu esa
Rossiyaning to'qimachilik sanoati qayta ishlashga ixtisoslashganligi bois paxtaning
amerikalik navlarini ko'plab yetishtirish istiqbollarini kengaytirardi. To'rtinchidan,
Samarqand, Sirdaryo, ayniqsa, Farg’ona viloyatlarida ko'pgina qazilma boyliklar
mavjudligi ma'lum edi. Rossiya kapitalistlari esa bu boyliklarni o'z manfaatlarini
qondirish uchun sarflashga intilgan, shuning uchun tog’-kon, neftni, turli
ma'danlarni qayta ishlovchi korxonalarni barpo etgan. Misol sifatida bir qancha
ma'lumotlarni keltirish mumkin. Sirdaryo, Samarqand, Farg’ona, Kaspiyorti
viloyatlaridan va Buxoro amirligidan 1911-yilning o'zida temir yo'llar orqali
Rossiyaga olib ketildi: qo'y va qoramol – 146817 bosh, otlar – 4804 bosh, tirik
parranda – 320 pud, yog’ – 24316 pud, teri – 703616 dona, qorako'l – 5606 dona,
go'sht – 31031 pud, jun – 255 ming puddan ortiqroq 90
. Shuni ham qayd etish
mumkinki, Rossiyadan ko'chib kelayotgan krestyanlarga beriladigan
sug’oriladigan yerlar bo'lmagani va 2 mingdan ortiq oilalar yersiz bo'lgani uchun
89
Вощинин В.П. Переселение и землеустройство в Азиатской России. -С. 123.
90
Обзор состояния Туркестанского края за 1911 год. – Ташкент, 1913. С. 18-21. ( ќисоб бизники
– Ш. Қ .)

51 Turkiston o'lkasiga 1907-yildan aholini ko'chirish taqiqlandi. Lekin yana
metropoliyadan aholi ko'chib kelaverganligini ko'ramiz. Masalan, Sirdaryo
viloyatining Avliyoota uyezdida 1906-1910-yillarda 18, Chernyaev uyezdida 19,
Toshkent uyezdida – 19, Perovsk uyezdida – 3 yangi rus posyolkalari, Samarqand
viloyatida 5 posyolkalar, Kaspiyorti viloyatida 10 posyolkalar, Farg’ona viloyatida
12 posyolkalar bo'ldi 91
. 1910-yil 19-dekabrda qabul qilingan qonunga ko’ra
Turkistonga ko'chirib keltirilayotgan, aksariyat hollarda o'zboshimchalik bilan
kelayotgan rus aholi tub millatli dehqonlardan, ko'chmanchi chorvadorlardan
zo'rlik bilan tortib olish yo'li bilan yerlik bo'lgan. Shu bilan birga, Mirzacho'lning
Xo'jand uyezdiga qarashli qismida, 1913-yilda Romanov kanali ishga tushirilgach,
bu yerga ko'chib keluvchi har bir oilaga 8-10 desyatinadan sug’oriladigan yer
berilishi tufayli tez orada 6 rus posyolkalari tuzildi 92
. Keltirilgan raqamlarga temir
yo'l stansiyalari yonidagi posyolkalar, baliqchi posyolkalari va harbiy
garnizonlardagi rus aholining hamda jahon urushi boshlanganidan keyin o'lkaga
keltirilgan harbiy asirlarning va qochoqlarning soni kirmagan. Sirdaryo viloyati
Toshkent uyezdida 30 ta posyolka, 1571 ta xo’jalik, 9520 nafar aholi; Chimkent
(Chernyayev) uyezdida 69 ta posyolka, 3750 ta xo’jalik, 22015 nafar aholi;
Avliyoota uyezdida 84 ta posyolka, 5233 ta xo’jalik, 32599 nafar aholi; Perovsk
uyezdida 7 ta posyolka, 294 ta xo’jalik, 1615 nafar aholi: Jami: 190 ta posyolka,
10848 ta xo’jalik, 65749 nafar aholi istiqomat qilgan. Shu bilan birga qayd etish
lozimki, Rossiyadan Sirdaryo viloyatiga ko'chib kelgan aholining juda katta qismi
shaharlarda, harbiy garnizonlar, temir yo'l stansiyalarida atrofidagi posyolkalarda
va baliqchilar posyolkalarida muqim yashay boshlagan. Masalan, Toshkentning
yangi (rus) qismida 1910-yilda rus, ukrain, belorus, yahudiy millatlariga mansub
70462 kishi, Samarqandda, Xo'jandda, Kattaqo'rg’onda 22001 kishi bo'lgan 93
.
Shunga ko'ra aytish mumkinki, A.P. Fomchenko Toshkentda 1914-yilda rus aholi
91
G ' offorov SH . Tarix va taqdir ; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko ' chirilganlar ( XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida ). T ., “ Fan ”-2006;

92
Сельскохозяйственный обзор Туркестанского края за 1915 год. – Ташкент, 1916, С.22.
93
Обзоры Сырдарьинской, Самаркандской областей за 1910 год, С. 11-16.

52 50 ming kishini tashkil qilgan 94
deb ko'rsatishi xatodir. Bundan tashqari, 1914-yil
sentabridayoq Turkistonga, ayniqsa, Samarqand, Sirdaryo va Yettisuv viloyatlariga
Avstro-Vengriya, Germaniya, Polsha, Serbiya armiyalariga va chexlar,
slovaklarning qo'shinlariga mansub asirlar jo'natila boshladi. Turkiya armiyasining
Sibir lagerlaridan qochgan harbiy asirlari kela boshladi. 1917-yil fevralida o'lkada
200 ming nafardan ziyod harbiy asir bor edi 95
. Ularni moddiy jihatdan ta'minlash
tub aholining zimmasiga tushgandi. Turkiston ma'muriyati rus aholini o'lkaga
yoppasiga joylashtirishdan tashqari, rus armiyasiga yordam uchun mahalliy
aholidan oziq-ovqat, arava, qo'y, ot, tuyalarni zo'rlab tortib olib, ilgarigi soliqlar
miqdorini oshirdi, yangi soliqlarni, shu jumladan, harbiy soliqni joriy etdi.
Mustamlakachilik yo'l og’ishmay amalga oshirilganidan, yuqorida keltirilgan
faktlardan tashqari, imperiya Vazirlar Kengashining Samarqand, Sirdaryo va
Farg’ona viloyatlarida sug’orma yerlardan olinadigan soliqni 100 foiz va lalmi
yerlardan olinadiganini 50 foiz oshirish to'g’risida 1914-yil 24-dekabrda chiqargan
farmoyishi bundan dalolat beradi. Shunday qilib, Rossiya aholisining bir qismini
Sirdaryo viloyatiga olib kelish sabablarini va shart-sharoitlarini va o'lka tub
aholisining iqtisodiyotini, shu aholini soliqqa tortish tizimidagi o'zgarishlarni
aniqlash ko'chiruvchilik manzarasini yaqqolroq ko'rish imkonini bermoqda. Eng
asosiysi, chorizm va mustamlaka ma'muriyati 50 ming kishilik rus armiyasini
saqlab qolish, oshkora mustamlakachi va buyuk davlatchilik-shovinistik hokimiyat
tizimini yaratish chorizm deyarli 600 ming desyatina sug’orma yerni deyarli 2
million desyatina ishlanmaydigan lalmi yerlarni zo'rlik bilan tortib olib, bu
yerlarga Sirdaryo viloyati shaharlariga metropoliyadan 750 mingga 96
yaqin rus
krestyanlarini, kazaklarni va shahar kambag’allarini ko'chirib keltirib
joylashtirishga erishdilar. Bularning barchasi Sirdaryo viloyatida jiddiy iqtisodiy,
94
Фомченко А.П. Русские поселения в Туркестанском крае, С. 72.
95
G ' offorov SH . Tarix va taqdir ; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko ' chirilganlar ( XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida ). T ., “ Fan ”-2006; История народов Узбекистана. Т. II . – Т., 1947; Шипек А.
Военнопленные и их использование в мировой и гражданской войне. //Война и революция.
М., 1928, №2; Матвеев А.М. Из истории иностранных интернационалистов в Средней Азии
(1918-1920 гг.). //Труды ТашГУ, вып. 169. – Т., 1960.

96
Фомченко А.П. Русские поселения в Туркестанском крае, С. 71.

53 ijtimoiy va ma'naviy o'zgarishlarga, tub aholining hayotiga sezilarli va salbiy ta'sir
qiluvchi oqibatlarga olib keldi.

3.2. Ko’chiruvchilik siyosatining Sirdaryo viloyati tub xalqlarining siyosiy,
fuqarolik ahvoliga ta’siri.
Turkistondagi mustamlakachilik tajribasi haqida shuni ta'kidlash lozimki, Rossiya
imperiyasi siyosiy doiralarining o'lkadagi xo'jalik va ijtimoiy hayot sohasida
qadimiy an'analariga ega bo'lgan xalqlarning tilini, etnik va tarixiy o'ziga xosligini
tugatish vazifasini qo'ymaganligi ma'lum. Volgabo'yi va Sibirni, so'ng boshqa
hududlarni zabt etish bilan birga, u yerdagi aholining ko'pchiligini zo'rlik bilan
pravoslav dinini qabul qildirish, qo'pol ravishda ruslashtirish siyosati olib borilgan
Ivan Grozniy davridan boshlab nafaqat geostrategik va iqtisodiy jihatdan, balki
ulug’rus, shuningdek, musulmonlarga qarshi ekspansiya rus mustamlakachiligining
jiddiy belgisi edi. Rossiya imperiyasining hukmron doiralari, mafkurachilari islom
diniga, musulmonlarga qarshi ekspansiyani islom diniga e'tiqod qiluvchi xalqlarni
siyosiy va g’oyaviy parokanda qilish uchun zarur, deb hisobladilar, chunki busiz
hokimiyatning mustamlakachi tuzumini hamda Sirdaryo viloyatiga
ko'chirilayotgan rus aholining iqtisodiy, siyosiy mavqeining hukmronligini
ta'minlab bo'lmaydi. Milliy madaniyatni esa, iqtisodiyot singari, buyuk davlatchilik
maqsadlariga bo'ysundirish nazarda tutilgandi. O'lka, viloyat, uyezd boshliqlari,
turli idoralar amaldorlari, an'anaviy ravishda asosan, Rossiya harbiylaridan
tayinlanar edi. Shu bilan birga Rossiyaning hukmron doiralarida, Sirdaryo
viloyatidagi imperiyacha istilochilik, mustamlakachilik siyosatini qo'llab-quvvatlab
chiqqan rus ziyolilari muhitida ko'p millatli tub aholining madaniy, ma'naviy
boyligi hamda an'analarining mafkuraviy ta'sirini zaiflashtirish usullari,
shuningdek, islomni inkor etish va ruhoniylarning mashhur vakillarini mustamlaka
hokimlari tarafiga og’dirish yoki pravoslav ruhoniylarining missionerlik faoliyatini
tashkil qilish bilan barobar musulmonlik salohiyatiga qarshi oshkora ta'sir

54 ko'rsatish to'g’risidagi bahs-munozaralar tinmay davom etardi. Turkiston general-
gubernatorligi tuzilgandan keyingi birinchi davridanoq o'lka va oblastlar
ma'muriyati, jumladan, birinchi general-gubernator fon Kaufman, Yettisuv
viloyatining harbiy gubernatori N. Kolpakovskiy, Sirdaryo viloyatining harbiy
gubernatori A. Abramov musulmon ruhoniylari iyerarxik tuzilmasini o'zgartirish,
madrasa va maktablar ustidan ma'muriy, siyosiy nazorat o'rnatishga darhol kirishib
ketishdi. Yirik shaharlar (Toshkent, Samarqand, Xo'jand, Chimkent, Avliyoota,
Pishpek) da shayxulislom, qozikalon lavozimlari bekor qilindi, an'anaviy sudlar -
o'troq aholidagi qozi va ko'chmanchi aholidagi biy sudlari faoliyat sohasi
cheklandi va hokazo. Mahalliy qishloq aholisining ekin maydonlari, yaylovlarining
katta qismini bosib olish, ekspropriatsiya qilish, chorvadorlar ko'chib yuradigan
mintaqani qat'iy ma'muriy-hududiy chegaralash, qishloq, ovul ko'chmanchi urug’-
qabila jamoalarida boshqaruvning yangicha tartibini o'rnatish orqali hukmron
doiralar jamoa ichki va jamoalararo aloqalarini, qishloq jamoasining an'anaviy
ijtimoiy tuzilishini jiddiy ravishda zaiflashtirishga erishdilar. Bularning hammasi
ko'chirib keltirilgan rus krestyanlarini imtiyozli joylashtirish bilan bir qatorda, ular
hukmron bo'lishi uchun iqtisodiy, siyosiy va ma'muriy sharoitlarni yaratardi. Ayni
mahalda tub o'troq va ko'chmanchi aholining huquqsiz ahvolini doimo namoyish
etib turishi zarur edi.Tub millatga mansub xalq ommasini siyosiy, fuqarolik
huquqlaridan mahrum etish, mustamlakachi ma'muriyat, shuningdek, ko'chirib
keltirilgan Rossiya aholisi ko'pchiligining tub aholiga, ayniqsa, qishloq aholisiga
munosabatidagi qo'pollik, mensimaslik illatlari bilan bir qatorda, tub joy xalqlarni
talash, iqtisodiyotni ekspluatatsiya qilish ularning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli,
ma'naviy hayoti uchun zararli oqibatlarni keltirib chiqargani tabiiydir. Mahalliy
aholi huquqlarining ayanchli toptalishidan dalolat beruvchi va shaxsan birinchi
general-gubernator bilan bog’liq bir misol keltiramiz. 1870-yilda Sirdaryo
viloyatining harbiy gubernatoriga yuborgan farmoyishida K. Kaufman:
«...Toshkent shahri osiyoliklar qismining ayrim aholisi shaharning yevropaliklar
qismida yoki unga yaqin joyda (ta'kid bizniki – SH.Q.) bu joylarni band etib, ularni
o'zinikidek o'rab olgan. Tub joy aholini ruslar tomonida egallab olgan yerlardan

55 chiqarib yuborish choralarini ko'rishingizni... so'rayman... » 97
O'lka va oblastlar
darajasidagi hokimiyat boshqaruv tizimiga to'xtalmay 98
, shuni qayd etish kerakki,
Rossiyaning Turkistondagi mustamlakachi hukmronligi, tub xalqlarni siyosiy va
ijtimoiy jihatdan ezish, shuningdek ko'chirib keltirilgan ruslarning xo'jalik jihatdan
ta'minlanishi, ularning mahalliy aholidan fuqarolik ustunligi ko'proq
hokimiyatning uyezd organlari, volost, qishloq, ovul ma'muriyati tomonidan
ta'minlanardi.Binobarin, 1865-yil 6-avgustda tasdiqlangan «Turkiston viloyatini
boshqarish to'g’risida muvaqqat Nizom»ga muvofiq joylarda ma'muriyatga bo'lim
boshliqlari, shuningdek harbiy komendantlar, ularga bo'ysunuvchi rus amaldorlari
toifasidan tayinlanadigan mahalliy aholini boshqaruvchilari rahbarlik qilishar edi.
Bevosita qishloq, ovullarida oqsoqollar, zakotchilar, mirshablar, ko'chmanchi
hududlarda esa mannoplar, biylar mahalliy aholini boshqaruvchilari tomonidan
tayinlanardi. Bunda o'troq aholi uchun qozilik sudlari, ko'chmanchi aholi uchun
biy sudlari saqlab qolindi. Ammo ular majburiy ravishda uch yilga saylanar va
o'lim jazosi yoki tan jarohati yetkazish to'g’risida qarorni uzil-kesil qabul qila
olmasdi. Biroq ular ko'rayotgan nizo, jinoyatlar mustamlakachi hokimiyat
manfaatlariga yoki rus fuqarolariga taalluqli bo'lsa, bunday ishlar barcha uyezd
markazlarida hamda Toshkent shahrida tuzilgan Rossiyadagi kabi sudlarga
oshirilardi 99
. Toshkentda 1877-yilda duma saylanib, unda «Shahar qoidasi»ga ko'ra
ovoz berish vakolatiga ega bo'lganlarning umumiy sonining 3/2 qismini ruslar, 3/1
qismini esa tub aholi vakillari tashkil qilishi lozim edi 100
. Biroq dumaga saylangan
mahalliy zodagonlarning vakillari ushbu aholi manfaatlari va huquqlarini himoya
qilmas, bu bilan ushbu aholining kamsitilishiga ko'maklashardilar. General-
gubernatorlik tuzilgach, ayniqsa, ko'chirib keltirilgan ruslarni xo'jalik, fuqarolik
97
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
98
Bu tizim N.A. Abduraximova tomonidan bir qator asarlarda hamda doktorlik dissertatsiyasida
mafkuradan holi, yangicha pozitsiyada turib, keng hujjatli manbalar asosida tadqiq etilgan.
99
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
100
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

56 jihatidan imtiyozli joylashtirish uchun imkoni boricha ko'proq qulay sharoit
yaratish maqsadida, shuningdek mustamlakachi hukmdorlarning tub aholiga
munosabatini yanada qat'iylashtirish uchun mahalliy boshqaruv va an'anaviy sudlar
tizimini o'zgartirish bo'yicha choralar amalga oshirildi. Shaharlarda qozilik sudlari,
ko'chmanchi hududlarnining biy sudlari butkul rasmiy bosqichga aylantirildi,
ularga olinadigan pul 100 so'mdan oshmaydigan da'volarnigina ko'rib chiqishga
ruxsat berilgan edi. Bu sudlar, avvalgidek, nikoh va ajrashish bilan bog’liq ishlarni
ko'rar, tub aholi bunday masalalarni ko'proq an'anaviy jamoa-urug’ usulida hal
etardi. Umuman, tub aholining deyarli 90 foizi nizo, da'vo va hokazolar bilan
uyezd, oblast, o'lka hokimiyatlariga to'la hisob beradigan an'anaviy sudlarga
murojaat qilardi. Endi barcha qozi va biylar, 1865-1867-yillardagi kabi
tayinlanmasdi, balki, hokimiyatga ma'qul nomzodlardan saylanardi. Bunda rus
harbiylaridan iborat uchastka pristavlari, uyezd sudlari, viloyat boshqaruvlarining
hamda general-gubernator devonining sud bo'limlari, shuningdek harbiy-sud
komissiyalari hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'lgan 101
. Harbiy sud komissiyalari,
ayniqsa, Sirdaryo viloyatida tez-tez joriy etilib turadigan favqulodda yoki harbiy
holatlar davrida, tub aholining hokimiyat boshboshdoqliklariga qarshi ko'targan
isyoni ishtirokchilarining ishini ko'rib chiqishda shafqatsiz ish olib borardi. Shu
bilan bir qatorda chorizm va mustamlakachi ma'muriyat qamoqxonalar,
hibsxonalar va gaupavaxtalar (harbiylar va politsiyachilar uchun) tarmog’ini ham
o'z ichiga olishi lozim, deb hisoblashardi. Shuning uchun 1868-yildanoq bunday
muassasalar qurilishi uchun imperiya byudjetidan muntazam ravishda katta
mablag’ ajratila boshlagan. Verniydagi qamoqxona va gauptvaxta, Pishpek,
Avliyoota va Chimkentdagi hibsxonalardan keyin 1872-yilda Toshkentda
Turkistondagi eng yirik qamoqxona qurilishi tugallandi 102
. 90-yillar boshiga kelib
Farg’ona, Samarqand va Sirdaryo viloyatlarida 13 qamoqxona, shuningdek shahar
101
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006; Абдурахимова Н . А . Колониальная система власти в Туркестане ...
Автореф . дисс . докт . истор . наук , С . 37-39.
102
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

57 politsmeysterlari huzurida (Toshkent, Andijon, Yangi Marg’ilon, Qo'qon, Xo'jand,
Chimkent, Pishpek, Verniyda) va deyarli barcha uyezd boshqarmalarida
hibsxonalar mavjud edi 103
. Chorizmning Sirdaryo viloyati harbiy-politsiyachi
ma'muriyatining shafqatsizlikda eng mash'um yirik aksiyasi 1916-yil qo'zg’olonida
ishtirok etgan yuzlab erkaklar va hatto, ayollarni ham Sibirga surgun qilganligidan
ham teranroq anglash mumkin. Rossiya chorizmi, yuqori harbiy doiralari Sirdaryo
viloyatida abadiy o'rnashib olishga intilib, yangi hududlarni bosib olgani sari
hokimiyatning mustamlaka organlarini, harbiy tayanch bazalarini hamda qatag’on-
jazo muassasalarining keng tarmoq otgan shaxobchalarini tuza borganidan
guvohlik berib turibdi. Bu borada ko'p ishlar imperiya hukmron doiralari Volga
bo'yini ayniqsa, Kavkazni mustamlakaga aylantirishda qilgan ishlariga juda
o'xshardi. Chorizm Sirdaryo viloyati aholisining ko'p millatliligini, soni ancha
ko'pligini, uning tarixiy o'zligini anglash, xo'jalik faoliyati darajasi ancha
yuqoriligini, shuningdek, Rossiya imperiyasining o'lka barqaror hukmronligiga
to'sqinlik qilishi mumkin bo'lgan boshqa xususiyatlarni hisobga olib,
hokimiyatning harbiy-politsiyachi tizimini, ya'ni rus aholining mavqeini muntazam
mustahkamlashga, tub xalqlar iqtisodiy, ijtimoiy va ma'naviy faoliyatini tobora
ko'proq cheklashga jiddiy e'tibor berdi. Imperiya hukmron doiralari mustamlaka
ma'muriyati tomonidan o'lkani boshqarish bo'yicha ko'zda tutilgan shartlar,
ko'chirib keltirilgan ruslar uchun beriladigan xo'jalik, moliyaviy, ijtimoiy
imtiyozlar va ularning o'q otar qurolga ega bo'lishi esa tub aholining huquqsizligini
yanada kuchaytirdi. Turkiston ma'muriyati ko'chirib keltirilgan ruslarning mavjud
qishloqlari aholisi uchun chek yer hamda jamoa bo'lib foydalaniladigan yer
maydonlarini kengaytirish zarur deb hisoblagan chog’larda ham tub aholiga
nisbatan shunday shafqatsiz choralar ko'rilgan. Masalan, 1913-yil fevralda
Sirdaryo viloyatidagi ko'chiruvchilik bo'limining mudiri Avliyoota uyezdi
boshlig’iga yo'llagan maktubida: «Maksimalovka qishlog’ini yer bilan ta'minlash
uchun... 1911-yil dekabr oyida Alekseevka qishlog’ining aholi dehqonlari xususiy
ijara sifatida foydalanib turgan qirg’izlarga qarashli yerlarning 120 desyatinaga
103
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

58 yaqin maydoni tortib olindi. Buning o'rniga, o'sha vaqtdayoq, Alekseyevka
qishlog’iga noqonuniy bitim bo'yicha ijaraga olingan yer o'rniga, ushbu
qishloqning chek yerlarini yaxshilash maqsadida 100 desyatinaga yaqin yerni
qo'shib berishga qaror qilingandi» 104
, - deb yozgandi. Ko'rinib turibdiki, hokimiyat
tub aholidan tortib olingan 120 desyatina yerni Maksimalovka qishlog’ida
istiqomat qiluvchi ruslar manfaati uchun ajratib bergan, Alekseevka qishlog’ining
aholisi uchun esa yana 100 desyatina yerni ajratganligini qayd qilgan. Shunday
qilib, Sirdaryo viloyatining ma'muriy-hududiy bo'linishi, barcha hokimiyat (davlat-
boshqaruv, sud va boshqa) funksiyalarining yaxshi qurollangan rus armiyasiga,
politsiya kuchiga, kazaklarga, ya'ni miltiqlarga ega bo'lgan rus aholisiga,
shuningdek shovinistik xarakterdagi shafqatsiz qonunlarga hamda tub aholi
orasidan chiqqan gumashtalarga tayangan rossiyalik harbiylar qo'lida jamlanishi
mustamlakachi ma'muriyatga tub xalqlarni ma'naviy, jismoniy ezish bo'yicha
chorizm belgilab qo'ygan muayyan siyosatni amalga oshirish imkonini bergan.
Binobarin, bu siyosatning ilk oqibati, tub aholining tarixan tarkib topgan istiqomat
hududlarini ma'muriy-hududiy jihatdan oblastlarga, uyezdlarga, volostlarga,
shaharlarda esa eski va yangi shahar qismlariga ajratib tashlash bo'lib, o'troq
qishloq jamoalari, ko'chmanchi aholining va qarindosh-urug’chilik xo'jalik
aloqalari, ham bo'lingan edi. Biroq yuqorida aytib o'tilganidek, ko'chirib keltirilgan
ruslarni ma'muriy, hatto, tabaqaviy joylashtirish bilan bog’liq muammolar yuzaga
kelganida mustamlakachi ma'muriyat Sirdaryo viloyati tub aholisi huquqlari,
manfaatlarini oshkora oyoqosti qilgani holda lozim darajada tez va aniq ish olib
borardi. Ushbu mulohazamizni tasdiqlovchi diqqatga loyiq misol keltiramiz.
Rostov guberniyasidagi rus krestyanlari istiqomat qiladigan Podka qishlog’i
yerlarini Kepinskaya stansiyasi kazaklariga berish zarurati yuzaga kelganligi,
Sirdaryo viloyati ko'chiruvchilik boshqarmasi (uning vakolati Turkistonning
Amudaryo bo'limi, Kaspiyorti, Sirdaryo va Yettisuv viloyatlariga yoyilardi) Don
qo'shinlari Nakaznoy atamanining iltimosiga ko'ra mazkur krestyanlarni ko'chirib
keltirishga rozilik berdi. Metropoliya va Turkiston general-gubernatorligining
104
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

59 islomga qarshi kayfiyatdagi yuqori doiralari shunday vaziyatni vujudga
keltirdilarki, oqibatda muborak haj ziyoratiga borish uchun mablag’ga ega
musulmonlarning soni keskin kamayib ketdi. Shunda ham, hajga borish
imkoniyatiga ega bo'lganlar uyezd boshlig’i orqali, Samarqand va Yangi
Marg’ilonda esa – harbiy gubernatorlar orqali, Toshkentda – shahar boshlig’i
orqali general-gubernatorning ruxsatini olishga majbur edilar. Shunday ruxsat olish
qiyin bo'lganligiga birgina misol keltiramiz. 1888-yil 11-yanvarda Toshkentning
Sebzor dahasida istiqomat qiluvchi Saidumarxo'ja Mirzahojinov Shayxontohur
dahasidagi qatorterak mahallasida istiqomat qiluvchi Mulla Olimxon maxsum
Muhammadyusuf Domullinov (hujjatda ruscha shunday yozilgan – SH.Q.)
Toshkent shahar boshlig’iga arznoma taqdim etishdi. Ularning mazmuni, manzilini
istisno etganda, bir xil. Arznomada quyidagilar bitilgan: «Ushbu bilan Siz
oliyhazratga Shayxontohur (boshqasida – Sebzor – SH.Q.) dahasi oqsoqoli bergan
guvohnomani hamda kafolat xatini taqdim etar ekanman, menga Makka shahriga
ziyoratga borish uchun bir yil muddatga chet el pasportini olishga guvohnoma
berishingizni itoatkorlik bilan so'rayman. 1888-yil yanvar, 11 kuni. – Toshkent
shahri» har ikki iltimosnoma rus tilida yozilib, arabcha yozuvda imzolangan.
Shahar boshlig’i o'sha yilning 18-fevralidagina har ikki arzgo'yga chet el pasportini
berish uchun ruxsat bergan, lekin ular pasportni qachon olishganini aniqlab
bo'lmadi. Shuni ham qo'shimcha qilamizki, mustamlakachi ma'muriyat tub aholi
vakillarining Sirdaryo viloyatidan chiqishi va Sirdaryo viloyatiga kirishini
yetarlicha qattiq nazorat qilardi. Bu haqda, masalan, eski shahar dahalari,
qishloqlar oqsoqollarining kafolat xatlari, boshqa hujjatlar guvohlik beradi.
Chunonchi, kafolat xatlarida oqsoqollar daha, qishloqda istiqomat qiluvchi biron-
bir odamning Sirdaryo viloyatidan chiqishiga «to'siq yo'qligi» uchun javobgarlikni
o'z zimmalariga olishardi 105
. Quyidagilar esa o'lka bilan qo'shni xonliklar
fuqarolarining Sirdaryo viloyatida vaqtincha bo'lishi qanday tartibga ko'ra
belgilanligi va nazorat etilganining dalilidir. Mustamlaka tub aholisining ko'plab
105
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

60 isyonlari, bir necha kuchli qo'zg’olonlari shafqatsizlik bilan bostirilgach, Sirdaryo
viloyatidagi rus hukmronligining mustahkamligiga ishonch hosil qilgan imperiya
hukumati 1914-1916-yillarda bu yerga G’arbiy frontdan Avstro-Vengriya,
Germaniya va boshqa bir qator mamlakatlar armiyalarining askarlari va zobitlarini
asir sifatida deportatsiya qildi. Turk harbiy asirlari Sharqiy Sibirdagi
konslagerlarda saqlandi, biroq ularning ko'pchiligi Turkistonga qochib kelib,
musulmon aholi orasiga yashirindi. Bu holatlar – mustaqil ilmiy-tarixiy tadqiq
qilib, yoritishga arzigulik mavzudir. Biz bu mavzuga murojaat qilganimizning
boisi shuki, chorizm va Turkiston ma'muriyati tub aholidan harbiy soliq, boshqa
yig’imlar olish yordamida, bu qadar ko'p sonli harbiy asirlarni ta'minlash, eng
avvalo, ularni boqishdek og’ir yukni uning yelkasiga ag’darishni mo'ljallagandilar,
harbiy asirlarni arzon ishchi kuchi sifatida sanoat va qurilishda ishlatish esa
mahalliy millatlar aholisi orasida ishsizlik kuchayishiga sabab bo'ldi 106
. Umuman,
Sirdaryo viloyati tub xalqlariga qo'llanilgan xatti-harakatlar oblastlarning harbiy
gubernatorlari, uyezd boshliqlari nisbatan qo'pol shaklda davom ettirdilar. So'nggi
general-gubernator A.N. Kuropatkin e'tirofiga ko'ra, hukumat «tub joy aholini
rivojlanishdan chetda tutib kelgan» 107
bo'lsa-da, bu borada chorizm jiddiy natijani
qo'lga kirita olmadi. Aksincha, tub millatlari xalq ommasining fuqarolik, siyosiy
huquqsizligi o'z-o'zidan norozilik va qahr-g’azab uyg’otibgina qolmay, balki qattiq
qarshilikka qaramay, ilg’or tub aholi ma'lum bir qismining siyosiy ongini va
faolligini oshirishga sabab bo'ldi, deb qayd etish lozim.
3.3. Rossiya imperiyasining ko’chiruvchilik siyosatining Sirdaryo viloyati tub
aholisining iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy hayotiga ta’siri.
106
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
107
«Красный архив». Т. I . – М., 1925, С. 65.

61 Mustamlakachilik, xususan, eng avvalo hukmron doiralarning,
armiyaningmetropoliyadan ko'chirib keltirilganlarning istilo etilgan mamlakat
hatto, dominion tub aholisiga nisbatan zo'rligini bildiradi. Binobarin, (harbiy,
siyosiy, xo'jalik, mafkuraviy) zo'rlik biron-bir mamlakatdagi mustamlakachilik
siyosati, amaliyoti sifatida, barcha G’arb va Sharq metropoliyalariga xos bo'lib,
naqd moddiy boyliklarni talon-taroj qilish, mustamlaka boshqaruvining qattiq,
buyuk davlatchilik tizimini yaratish, mustamlakaning tabiiy, ishlab chiqarish,
mehnat zaxiralaridan, madaniy salohiyatidan foydalanishdan iborat edi. Biroq
Rossiyaning hukmron siyosiy va harbiy doiralari Sirdaryo viloyatida
mustamlakachilik, buyuk davlatchilik hukmronligini qaror toptirar, harbiy
yurishlar vositasida Buxoro amirligi, Xiva xonligi ustidan imperiya protektoratini
o'rnatar ekanlar, bu mintaqada ijtimoiy rivojlanish darajasi bo'yicha istilochilardan
qolishmaydigangina emas, balki ma'naviy, madaniy rivojlanish tajribasi bo'yicha
ulardan ustun ham turadigan tub xalqlar vaqt yetilib, o'zlariga qarshi kurashishini
yaxshi anglashar edi. Sirdaryo viloyati ma'muriyati butun mustamlaka davrida
uzoqni ko'zlovchi niyatlarda vaqf mulkini, ayniqsa, vaqf yerini musodara etish,
qisqartirish choralarini ko'rdi. Vaqf mulkini tashkil etuvchi yerdan, savdo
do'konlaridan, bog’lardan, tegirmonlardan va hokazolardan olinadigan daromad
hisobidan madrasalar, maktablar, katta bo'lmagan qishloqlarda esa masjidlar ham
ta'minlanardi. Zero, yuzaki qaraganda, mustamlakachi ma'muriyatning Rossiyadan
ko'chirib keltirilganlar manfaatlari yo'lida amalga oshirilgandek bo'lib ko'ringan bu
choralar, aslida islom ta'sirini kamaytirish, musulmon muassasalari rolini zaiflash
siyosatining tarkibiy va eng asosiy qismi bo'lib qoldi. Vaqf mulkining tortib
olinishi, uning miqdori zo'rlik bilan kamaytirib borilishi mahalliy dehqonlar
orasida yersizlar va ishsizlar sonini oshib borishiga olib keldi, natijada, ular
ko'pincha batraklar armiyasiga qo'shilib ketardi. Umuman, rus krestyanlarga
nisbatan mahalliy dehqonlar egalik qilgan ekinga yaroqli yer bilan ancha kam
ta'minlangan edi. Buni 1910-1911-yillarda Sirdaryo viloyati bo'yicha bo'lgan
raqamlar misolida ko'rish mumkin 108
. Rus dehqon xo’jaliklari soni 7360 tani, don
108
Обзор состояния Туркестанского края за 1911 год, С. 42.

62 ekiladigan yer maydoni 5760 desyatinani tashkil qilgan. Har bir xo’jalikka
hisoblaganda 1910-yilda 7.1 desyatinani, 1911-yilda esa 7.8 desyatinani tashkil
qilgan. Mahalliy dehqon xo’jaliklar soni 263235 tani, don ekiladigan yer maydoni
esa 104995 desyatinani tashkil etgan. Har bir xo’jalikka hisoblaganda 1910-yilda
3.2 desyatinani, 1911-yilda esa 3.4 desyatinani tashkil etgan. Shuning o’zi ham
masalaning asl holatini ochib beradi. 1910-1911-yillarda rus krestyanlari mahalliy
dehqonlarga qaraganda ancha ko'p ekin maydonlariga ega bo'lganligi Sirdaryo
viloyati uyezdlar misolida namoyon bo'ladi 109
. Toshkent uyezdida har bir
xo’jalikning yer maydoni 1910-yilda 11.9 desyatinani, 1911-yilda 9 desyatinani
tashkil etgan. Chimkent uyezdida har bir xo’jalikning yer maydoni 1910-yilda 5.6
desyatinani, 1911-yilda esa 8.2 desyatinani tashkil etgan. Avliyoota uyezdida har
bir xo’jalikning yer maydoni 1910-yilda 6.8 desyatinani, 1911-yilda esa 7.4
desyatinani tashkil etgan. Perovsk uyezdida har bir xo’jalikning yer maydoni 1910-
yilda 1.7 desyatinani, 1911-yilda esa 1.6 desyatinani tashkil etgan. Sirdaryo oblasti
bo’yicha har bir xo’jalikning yer maydoni 1910-yilda 7.8 desyatinani, 1911-yilda
esa 7.1 desyatinani tashkil etgan. Shuni ham aytib o'tish mumkinki, Perovsk
uyezdida atigi 275 rus krestyanlari yashagan. Mustamlaka davri va sovet yillari
adabiyotida Turkiston Rossiya tomonidan istilo qilinishidan oldin uning qishloq
xo'jaligi endi-endi tovar xarakterini kasb etayotganligi qayd qilinadi. Bu kabi
mulohazalarga qisqacha to'xtalib, o'lka mustamlaka qilinishidan ancha oldin uning
o'troq aholisigina emas, balki ko'chmanchi aholisi ham, dehqonchiligi, ayniqsa,
sug’orma dehqonchiligi, tovar munosabatlar asosida rivojlangan edi. XIX asrda
Turkiston qoramol va qo'y tuyog’i bo'yicha jahonda yetakchi o'rinlardan birini
egallagani ham fikrimizni isbotlaydi. Birgina misol: keyingi davrda tuzilgan Jizzax
uyezdiga kirgan hududlarda 1860-yilda yashagan 150 mingga yaqin aholi deyarli
680 ming qora mol, ot, qo'y, echki, tuya va ho'kizlarga ega bo'lgan. 1910-yilga
kelib bu uyezddagi mahalliy aholining soni 220 mingga yetdi, uning ixtiyoridagi
109
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;

63 chorvaning soni esa 1350 mingdan ortiqroq edi 110
. Tarixiy fakt uchun shuni qayd
etib o'tish zarurki, qishloq xo'jalik mahsulotini qayta ishlovchi, tayyor mahsulot
chiqaruvchi tarmoqlar yetarli bo'lmagani sababli uning ko'p qismi xom ashyo:
paxta tolasi, ipak tola, ko'n, mo'yna, qoramol teri, quruq mevalar va hokazolar
tarzida sotib yuborilardi. Bu davrda qishloq xo'jalik, mehnat qurollari,
dehqonchilik agrotexnikasi ancha oddiy bo'lganligi, ko'chirib keltirilgan ruslarni
joylashtirishga erishilmagan bir qancha olis tog’ va tog’oldi joylarda esa yerdan
an'anaviy jamoa bo'lib foydalanish saqlanib qolganligi bizga ma'lumdir. Imperiya
hukmron doiralarining Turkistonning tub qishloq aholisini boshqa xom ashyolar
singari past narxda sotib olinadigan paxta yetishtirishga majbur qilish hisobiga,
Rossiya to'qimachilik sanoatini rivojlantirishni ta'minlashga intilishi natijasida,
1867-1916-yillar oralig’ida Rossiya sanoati qayta ishlaydigan paxtaning umumiy
hajmida Turkiston hissasi 6,6 foizdan 70 foizga ortdi 111
. Bu yillar ichida
Turkistondan metropoliyaga tashib ketiladigan paxta natural ifodada 639193
puddan 112
20 million pudga 113
, ya'ni deyarli 30 baravar ko'paydi. Turkistonda paxta
yetishtirish uchun ajratilgan yerlarning maydoni 1870-1916-yillarda 54 ming
desyatinadan deyarli 681 ming desyatinagacha oshdi 114
. Shu munosabat bilan
o'lkada g’alla yetishtirish yil sayin kamaydi. Rossiyadan g’allani ulgurji yetkazib
beradiganlar bu ahvoldan foydalanib, bug’doy bilan paxta narxidagi nisbatining
buzilishi hisobiga katta daromad oldilar. Chunonchi, 1 pud paxta 8,5 rubl turgani
holda, 1 pud bug’doy 7 rubl va undan ortiq baholangandi, vaholanki ularni
yetishtirish uchun sarflanadigan mehnat va mablag’ butunlay turlicha edi 115
.
Paxtachilik ko'lami kengayishi, Sirdaryo viloyatida don yetishtirishning kamayishi
hamda o'lkaga Rossiyada ishlab chiqarilgan keng iste'mol mollarini keltirishning
110
Сельскохозяйственный обзор Самаркандской области за 1911 год. – Самарканд, 1912. С. 21-
22.
111
Социально-экономическое и политическое положение Узбекистана накануне Октября, С. 31.
112
Зияев Ќ. Ўзбекистон пахтачилиги тарихидан. – Тошкент, 1980, 18-бет.
113
Социально-экономическое и политическое положение Узбекистана. С. 33.
114
Социально- экономическое и политическое положение Узбекистана. С. 29.
115
Социально- экономическое и политическое положение Узбекистана. С. 30.

64 ko'payishi, ayni mahalda, zakot saqlanib qolgani holda hunarmandchilik solig’i
joriy etilishi vositasida an'anaviy hunarmandchilik ishlab chiqarishining siqib
qo'yilishi tufayli yuzaga keladigan og’irlik tub aholi yelkasiga tushardi. Tub
aholining 2/3 qismidan ortiqrog’ini qishloq aholisi tashkil qilgani bois shuni
ta'kidlash mumkinki, imperiya senatori F.K.Girs taklifi asosida mustamlakachilar
tomonidan kiritilgan, ko'chmanchi o'tovidan va o'troq qishloq aholisi oilasi yoki
xonadonidan emas, umuman, har bir volostdan pul shaklida davlat yer solig’i olish
116
, yer rentasi (xiroj) o'rniga dehqonchilikdan keladigan daromaddan olinadigan
soliqni kiritish, metropoliyadan keltiriladigan ip-gazlama mato narxi nazoratsiz
oshib borgani holda paxta tolasiga me'yorlangan baho belgilash, irrigatsiya
tarmog’ini yaxshi holatda tutib turish uchun vaqti-vaqti bilan (1904 hamda 1914-
1916-yillarda) soliq to'plash, harbiy soliq singari yangi tartib-qoidalar ham
mahalliy aholi zimmasiga tushgan. Mustamlakachi ma'muriyat tub qishloq
aholisidan oladigan soliq, qanday sur'atlar bilan oshirib borgani to'g’risida shu
holat dalolat beradi-ki, 1917-yilga kelib soliqlar miqdori (pul bilan ifodalaganda)
1869-yildagiga nisbatan deyarli 20 baravar ortgan 117
. Rossiya O'rta Osiyoning katta
qismini bosib olishi va Turkiston general-gubernatorligini tashkil qilishidan ancha
oldin uning hukmron doiralari hamda ilmiy jamoatchiligiga tub xalqlar ko'hna
tarixga, boy ma'naviy merosga, an'anaviy ta'lim tizimiga hamda madaniyatning
an'anaviy shakllariga egaligi yaxshi ma'lum edi. Sirdaryo viloyati hududida
istiqomat qiluvchi xalqlarning insoniyat madaniyatini rivojlantirishga qo'shgan
hissasi jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotining muhim omili sifatida baholab
kelingandi. Yirik markazlashgan davlat bo'lgan Movarounnahrning yemirilishi,
Buxoro amirligi, Qo'qon xonligi, qisman, Xiva xonligi o'rtasida tinmay davom
etgan kurash, bu davlatlardagi ichki feodal o'zaro kurash iqtisodiyotga, xalq ta'limi,
ko'p millatli tub aholi madaniyatiga ham jiddiy ziyon yetkazgan bo'lsa-da, bu
xalqlar hayotining ushbu sohalari ko'proq islom madaniyati va mafkurasining
qadriyatlari hamda an'analariga, shuningdek Ibn Sino, Beruniy, al-Xorazmiy,
116
Гирс Ф.К. Отчет о состоянии Туркестанского края. – СПб., 1883. С. 112.
117
Социально-экономические и политические положение Узбекистана, С. 35.

65 Ahmad al-Farg’oniy kabi va ko'plab boshqa qomusiy allomalar dahosi, asarlari
bilan boyitilgan dunyoviy fanlarga asoslanardi. Shuning uchun ham ushbu
masalani Sirdaryo viloyatiga sharqiy slavyan aholini ko'chirish siyosatini iqtisodiy-
ijtimoiy va madaniy hayotiga bog’liq holda tadqiq etishimizning sabablarini
quyidagicha deb izohlash mumkin:
- birinchidan, Sirdaryo viloyati eng yirik va metropoliyadan ancha uzoq joylashgan
mustamlaka bo'lgan holda ko'p sonli tub aholisi, chuqur tarixiy ildizlarga, yuksak
madaniyatga, o'zining an'analariga kuchli e'tiqodiga ega bo'lganligi imperiyaga
hukmronligini barqarorlashtirishga to'sqinlik qilishi aniq edi.
- ikkinchidan, imperiyaning hukmron doiralariga va pravoslav ruhoniylariga Sibir,
Volgabo'yida ayrim boshqa hududlarida ilgari amalga oshirilgan siyosat mahalliy
aholini (ruslashtirish, pravoslav e'tiqodiga majburan jalb etish, tarixiy xotirasini
yo'q qilish va h.k.) ma'qul bo'lib ko'ringan va biroz o'zgartirishlar bilan bunday
siyosat Sirdaryo viloyatida ham qo'llanishi mumkin degan rejalar tuzilganligi
ma'lum. Biroq, Sibir, Volgabo'yi hududlaridan farqli o'laroq Sirdaryo viloyatida na
ruslashtirish, na umuman, mustamlakachilik siyosatni eskicha usullar bilan olib
borish mumkin emasligini tushungan Rossiya imperiyasining amaldorlari yangi
mustamlakada kuchli armiya bilan birga pravoslav mazhabiga mansub aholini ham
joylashtirishni afzal deb bilishdi.
- uchinchidan, o'lkada ko'plab rus aholini imtiyozli sharoitlarda joylashtirish va tub
aholiga nisbatan ulug’ rus, shovinistik ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy siyosatni
amalga oshirish tub millatlarning mustamlakachilikka qarshi kurash borasida tub
xalqlarning milliy o'zligini anglash, siyosiy ijtimoiy faolligi ortdi, shu tufayli yangi
usul maktablar, milliy matbuot, milliy siyosiy tashkilotlar paydo bo'ldi. O'rta Osiyo
tarixining g’oyat yirik bilimdoni bo'lgan V.V. Bartold sobiq sovet davridayoq
(1922-yil.) «mavjud shaharlar va manzillarning eng dastlabkilari ham arab fotihlari
milodiy VII asrda kelib qurgan Turkistongagina taalluqlidir», deb hisoblaganini,
bizningcha, faqat shunday munosabat ta'siri, deb izohlash mumkin. To'g’ri, V.V.
Bartold, bu yerda «shaharlar, har holda miloddan avvalgi IV asrda va, ehtimol,

6 undan ham ancha oldin bo'lgan», deb qo'shib qo'ygan 118
. Aholidan tortib, sotib
olingan ko'plab qo'lyozma kitoblar, tangalar, haykalchalar va shu kabilar,
Rossiyaga jo'natilgan va (Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasidan olingan)
shamdonlar haqida gapirmay qo'ya qolib, shuni ta'kidlashimiz yetarli-ki, K.
Kaufman 1869-yilda Turkiston musulmonlari uchun tabarruk tarixiy yodgorlik
bo'lgan Usmon Qur'oni (Mus’hafi Usmon) ni imperiya maorif vaziri orqali
imperatorlik xalq kutubxonasiga tuhfa etib jo'natdi. Mustamlakachi amaldor A.L.
Kun tomonidan «Usmon Qur'oni haqida Xoja Ahror masjidi ulamolaridan yozib
olingan ma'lumotlari» Qur'onga ilova qilindi. Shundan keyin bu tabarruk yodgorlik
Imperatorlik xalq kutubxonasiga tegishli deb hisoblandi. Tub aholining ta'lim va
madaniyati sohalariga, ma'naviy hayotiga buyuk davlatchilik, harbiy-ma'muriy
aralashuv amaliyoti qo'llandi. Bunday aralashuv namunasini general-
gubernatorning o'zi ko'rsatib berdi: u 1868-yilda Samarqanddagi, 1876-yilda esa
Jizzaxdagi bir nechta madrasa binosini harbiy kazarma uchun egallash to'g’risida
ko'rsatma berdi. Bundan tashqari u madrasa bitiruvchilarini hatto volost darajasida
ham ma'muriy xizmatga qabul qilishni taqiqladi, madrasa o'quv dasturida dunyoviy
bilimlar sonini qisqartirishni hamda unga rus tili, geografiya, Rossiya tarixi va
hokazo fanlarni kiritishni yoqlab chiqdi 119
. Ayni mahalda mustamlakachi
ma'muriyat o'lkada jadal ko'payib borayotgan rus aholisi uchun maktablar,
gimnaziyalar, o'qituvchilar seminariyalarini ochishga birinchi darajali ahamiyat
berardi. Tub millatlar farzandlari uchun ta'limning yangi tizimini tashkil qilish
masalalari esa ikkinchi darajali deb hisoblanardi. Bu yerda barcha zamonlarda,
hatto mustamlaka ostida o'tgan o'n yilliklarda ham nafaqat ishq-muhabbatni, balki
Vatan o'tmishini tarannum etgan ajoyib shoiralar, xalq og’zaki ijodi asarlarini,
qo'shiqchilik, raqs san'atini va hokazolarni avloddan-avlodga o'zatgan ayollar
118
Бартольд В.В. Ближайшие задачи изучения Туркестана. Соч. Т. IX . – М., 1977. С. 548.
119
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida). T., “Fan”-2006; Bunga eslatma tariqasida aytib o'tish kerak-ki, 1877-yil sentyabrda yuqorida
zikr etilgan N.Ilminskiy Qozon diniy akademiyasida ta'lim olgan shogirdi, Turkiston o'quv yurtlari muboshiri N.
Ostroumovga madrasa dasturiga dunyoviy, ilmiy fanlarni kiritmaslikni tavsiya etishni; ta'limni takomillashtirish tub
xalqlarning milliy o'zligini anglashining o'sishiga yordam berishi hamda ularning Rossiyaning mustamlakachilik
hukmronligiga qarshi kurashi kuchayishiga xizmat qilishi bois maktab va madrasalarni zamonaviylashtirishga
norozi ekanligini yozgandi (Qarang: Znamenskiy P.V. Uchastie N.I.Ilminskogo v dele inorodcheskogo
obrazovaniya v Turkestanskom krae. – Kazan, 1900.76 bet.)

67 ko'plab o'tganini, Sirdaryo viloyati xalqlarining badiiy, ma'naviy an'analarining
vorisiyligini shu bilan izohlash ham mumkin. Shu bois, o'lka Rossiya tomonidan
istilo etilganidan keyin bu yerda ijtimoiy-siyosiy va ma'naviy-ruhiy vaziyat jiddiy
ravishda yomonlashganiga qaramay, tub aholi xotin-qizlarining savodini chiqarish,
ularga qo'shiqchilikni, raqsni, kashtachilik san'atini ma'naviy an'analarni, uy-
ro'zg’or hunarlarini o'rgatishning tashabbuskor shakllari mustamlaka davrida ham
saqlanib qolgan. Bu davrda tarixan tarkib topgan maktablar, diniy va badiiy
asarlarni ko'chirib yozuvchi ko'p sonli xattotlar, shoirlar, tarixchi, faylasuf olimlar,
qo'shiqchilik, musiqa va xalq tomoshalari san'ati ustalari, savdogarlar, oliy va o'rta
darajadagi musulmon ruhoniylarining milliy-vatanparvarlik kayfiyatidagi vakillari
Sirdaryo tub aholisi madaniy va ma'naviy hayotini qo'llab-quvvatlash hamda
boyitishda asosiy rolni o'ynadi. Mustamlakachi ma'muriyat esa, o'z bolalarini rus
maktablariga topshirgan ota-onalar uchun pul mukofoti to'lashga ham rozi edilar,
haqiqatan ham, 70-yillarning boshidanoq to'lay boshladilar ham. Bu ish, pirovard
natijada, tub aholi yoshlarini ruslashtirish, binobarin, ularning milliy
psixologiyasini, ongini o'zgartirish, faqat Rossiyadan ko'chirib keltirilganlar
orasida emas, balki mahalliy aholi orasida ham mustamlakachi hukumat
pozitsiyasini mustahkamlash maqsadlariga javob berardi. Shunday sharoitda
mustamlakachi ma'muriyat 80-yillar o'rtalarida mahalliy yugurdaklarning qo'llab-
quvvatlashi bilan shaharlarda hamda yirik qishloq aholi punktlarida rus-tuzem
maktablari ochishga kirishdi. Bunday maktablarning «tuzem» sinflarida tub joy
aholi farzandlari faqat rus tilini, Rossiya geografiyasi va tarixini emas, balki
Rossiya madhiyasi – «Yo xudo, podshoni saqla»ni, «Uzoq umr tilash» duosini
o'rganishlari, imperator xonadoni a'zolarining ismlari, unvonlarini yoddan bilishi
zarur edi. Garchi, aholining kamchilik qismi o'zining moddiy ahvolini ozgina
bo'lsa-da, yaxshilab olish niyatida farzandlarini rus-tuzem maktablariga bergan,
shu bois bunday maktablar tarmog’i juda sekin kengaygan bo'lsa-da, tub millat
ziyolilarningancha ilg’or vakillari, asosan dehqonlarning ko'plab stixiyali ijtimoiy
norozilik chiqishlarini qayd etish bilangina cheklanib qolmay, xalq ommasini
mustamlakachilikka qarshi anglangan, uyushgan kurashga tayyorlashni boshlash

68 zarurati va mavridi keldi, deb hisobladilar. Uning hisobi bo'yicha 1890/91 o'quv
yilida Sirdaryo viloyatida 21 madrasa; Farg’ona viloyatida 1891/92 o'quv yilida
118 hamda Samarqand viloyatida 1892/93 o'quv yilida 50 madrasa bo'lgan. Bu
viloyatlarda ishlab turgan madrasalarning soni jami 189 ta bo'lgan 120
. Samarqand
va Sirdaryo viloyatlarining qator shaharlarida badavlat odamlar va tub aholining
xayr-ehsonlari hisobiga tegishli ravishda 17 ta va 11 ta madrasa qurilgan 121
.
Bundan tashqari kichik shahar va yirik qishloqlarda ruhoniylar, dindorlar
tomonidan ko'plab madrasalar ochilgan. Ularning bir qismi masjidlarda joylashgan.
Madrasalar orasida yangi usul madrasalari deb nomlanganlari oz bo'lmagani
e'tiborga loyiqdir 122
. Buxorodagi «Mir – Arab» madrasasini tugatgan,
Chimkentning sobiq muftiysi Sattorxon Abdulg’afforxonov shu yili o'zi tug’ilgan
shaharda shunday maktab ochdi. O'sha vaqtning o'zida Toshkentda milliy
zodagonlarning taniqli vakillari (Solixo'ja Kichkinahojinov, Muhitdinxo'ja,
Orifxo'ja, Sharifxo'ja Podshohojinov va boshqalar) ko'magida Saidg’ani
Saidazimboyevning xonadonida rus-tuzem maktabi tantanali ochildi. O'zbek va
tojik tillarini yaxshi bilgan V.P. Nalivkin bu maktab mudiri va rus tili o'qituvchisi,
Shayxontohur masjidining imomi Solixo'ja Kichkinahojinov esa musulmon
o'qituvchisi etib tayinlandi. Rus o'qituvchisining yillik maoshi 1000 rubl,
musulmon o'qituvchisiniki esa 400 rubl, ya'ni roppa-rosa 2,5 baravar kam (!)
belgilandi 123
. Shundan keyingi yillarda rus-tuzem maktablari o'lka ma'muriyati va
qisman mahalliy milliy elita tomonidan, asosan majburlash yo'li bilan hamda
o'qishga jalb etilgan bolalarning ota-onasiga pul mukofoti berish vositasida 124

Turkistonning boshqa yirik va o'rta shaharlarida tashkil topdi. Volostlarda esa
bunday maktablarni faqat Toshkent uyezdida (To'ytepa, Piskent, Chinoz, Koriz,
120
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida). T., “Fan”-2006;
121
Бендриков К,Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане. С. 51.
122
Бендриков К,Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане. С. 49.
123
Бендриков К,Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане, 186-бет; Остроумов
Н. Сарты. Этнографические материалы. – Ташкент, 1896. С. 179.
124
G ' offorov SH . Tarix va taqdir ; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko ' chirilganlar ( XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida ). T ., “ Fan ”-2006;

69 Tillov, Obliq) hamda Jizzax, Pishpek, Avliyoota uyezdlaridagina ochishga
erishildi. Mustamlaka ma'muriyati rus-tuzem maktablari tarmog’ini kengaytirish,
o'quvchilar kontingentini tub aholi jumlasidan ko'paytirish maqsadida har yili
butun mahalliy millat aholisidan mablag’ yig’ishni amalga kiritdi. Bunday
maktablar bo'lmagan, lekin ochilishi mo'ljallangan volostlar aholisi esa, bu
siyosatni faol o'tkazib kelgan. V.P. Nalivkin ta'kidlaganidek, bunday maktab
solig’ini to'lamagan, shuning uchun rus-tuzem maktablari ochilishiga yo'l
qo'ymaslikka harakat qilgan 125
. Xolislik uchun shuni ta'kidlash zarurki, mahalliy
zodagonlarning toshkentlik 1-gildiya savdogarlari Saidboy, Saidkarim va Saidg’ani
Saidazimboyevlar, ularning kuyovi Orifxo'ja, Sebzor dahasi qozisi Muhiddinxo'ja,
Chimkent muftiysi, keyin esa Qo'qon qozisi Sattorxon Abdug’afforxonov kabi
shaxslar mustamlakalarning bu boradagi choralarini maqullashga majbur
bo'lishganigina 30 yildan ortiqroq vaqt ichida Turkistonda bor-yo'g’i 167, shu
jumladan markazi Toshkent bo'lgan Sirdaryo viloyatida 65 rus-tuzem maktabining
ochilishida yordam berdi. Biroq bu maktablarni bitirib chiquvchilar doimo
ozchilikni tashkil etardi, chunki ko'pchilik o'quvchilar rasman ro'yxatga olingan
bo'lib, mashg’ulotga bir-bir qatnashib qo'yishardi. Shu munosabat bilan, Ismoil
Gaspirali va uning «Tarjimon» gazetasining Turkistonda, qisman Buxoro va
Xivada yangi usul maktablarining shakllanishi jarayonini rag’batlantirishdagi
rolini kamsitmagan holda, to'la asos bilan ta'kidlash mumkinki, milliy ziyolilar
vakillari tomonidan (ular orasida Muqimiy, Furqat, Toshkentning Sebzor dahasi
qozisi Hakimxo'ja, yirik tijoratchi, tadbirkor Saidazimboy Muhammadboyev,
Samarqand muftiysi Behbudiy, Buxoroda esa Ahmad Donish va boshqalar bor edi)
an'anaviy maktablar, madrasalarni isloh qilish, ularning ta'lim-tarbiya dasturlarini
dunyoviy fanlar 126
, nisbatan ilg’or uslubiyat bilan boyitish g’oyalari va boshqalar
XIX asrning 70-80-yillaridayoq olg’a surilgan edi. Biroq bu g’oyalar
mustamlakachi ma'muriyat va mutaassib musulmon ruhoniylari tomonidan inkor
125
Наливкин В.П. Туземцы раньше и теперь. – Ташкент, 1913. С . 11-12.
126
Mustamlakachi ma'muriyat yuqori doiralari bilan ko'p jihatdan hamkorlik qilgan Saidazimboy
Muhammadboyev1870-yildayoq ruslashtirish xarakteridagi maktablar ochishni, shuningdek an'anaviy maktablarni
vaqf va ruhoniylarga qaramlikdan xalos qilishni taklif etgandi.

70 qilingan. Mustamlakachi ma'muriyat va milliy yuqori doiralar hamda musulmon
ruhoniylari orasidagi mutaassiblar jumlasidan bo'lgan uning gumashtalari bu haqda
Munavvarqori Abdurashidxonov 1907-yilda «Shuhrat» gazetasida ushbu masalada
bayonot bermasdan oldin bilishgan edi. Masalan, Toshkentda Eshonqul
(Shayxontohur) madrasasi chinakam yangi usul madrasasi sifatida faoliyat
yuritgan. 22 yoshli Munavvarqori Abdurashidxonov ayni shu madrasa
bitiruvchilarini 1900-yilda (Toshkent shahrining rus qismiga qarashli bo'lgan
Gospital bozori yaqinida) o'zi ochgan yangi usul maktabiga ishga jalb etgan 127
. Bu
vaqtga kelib Turkistonning qator shaharlarida, Buxoro amirligi va Xiva xonligida
mavjud bo'lgan yangi usul maktablari ko'p emasdi. Biroq ona tilida ovoz chiqarib
o'qitish usuli, asosiy diniy fanlarning saqlanib qolishi hamda hayotiy muhim
dunyoviy fanlarning o'qitilishi bunday maktablarni tub aholi nazarida jozibador
qilib qo'ydi. O'lka mustamlakachi ma'muriyati yangi usul maktablari ochilishiga
butun choralar bilan to'sqinlik qilganini quyidagi voqea tasdiqlaydi: 1901-yil
sentyabrda general-gubernator nomiga Toshkent eski shahari Ko'kcha dahasining
o'zbek aholisidan arznoma kelib tushdi. Aholi shahar boshlig’i ularga yangi usul
maktabini ochishga ruxsat bermaganini yozgan. Maktabni barcha sharoitlar
muhayyo bo'lgan xususiy xonadonda ochish mo'ljallangandi. Biroq bu haqda
Sirdaryo viloyati harbiy gubernatorining fikri so'ralganida u Toshkentning
musulmonlar zich yashaydigan Ko'kcha dahasida yangi usul maktabi ochilishiga
qarshi chiqqan 128
. Shunga qaramay, A. Avloniy va M. Abdurashidxonov
rahbarligidagi eski shahar jadidlari 1902-yilda maktabni ochishdi, keyin bunday
maktablar Toshkentning Sebzor, Shayxontohur va boshqa dahalarida ham ochildi.
Turkistondagina emas, balki Buxoro, Xivada ham yangi usul maktablari ochish,
ularni takomillashtirish hamda tarmog’ini kengaytirish ishiga Mahmudxo'ja
Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abduvohid
Burhonov, Mo'min Aminov, Olimxonto'ra va boshqa taniqli jadidlar bebaho hissa
127
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida). T ., “ Fan ”-2006;
128
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida). T., “Fan”-2006;

71 qo'shishgandi. Abdulla Avloniy ikkita ajoyib darslik: «Adabiyot» va «Muallimi
avval»ni yozdi, bu darsliklar 1912-yildan 1917-yilgacha har yili qayta nashr etilib
turdi. M. Abdurashidxonov tomonidan yozilgan «Adibi avval», «Adibi soniy»
darsliklari hamda diniy fanlar bo'yicha qator qo'llanmalar rus-tuzem maktablari
o'qituvchilari va o'quvchilari tomonidan ham foydalanilgandi. XIX asrning 80-
yillarida diniy o'quv yurtlarini zamonaviylashtirish, musulmon mafkurasini undagi
eski va zotan bo'lmagan, tub aholi ijtimoiy faolligining, ijtimoiy ongining o'sishiga
xalal beradigan narsalardan tozalash zarurligini tushungan ancha nufuzli va ko'p
sonli guruh vujudga keldi. Bu guruhning buyuk yetakchisi, keyinchalik Turkiston
jadidlarining milliy-vatanparvarlik harakatini shakllantirish tashabbuskorlaridan
biri Samarqand muftiysi Mahmudxo'ja Behbudiy edi. «Alifbo maktabi islomiya»,
«Majali jug’rofiya umroniy», «Kitob ul-atfol», «Amaliyoti islomiya» singari ham
yangi usul maktablar, ham barcha turdagi musulmon o'quv yurtlari uchun yaroqli
bo'lgan darsliklar va xususan «Sadoi Turkiston» gazetasida, «Oyna» jurnalida chop
etilgan ko'plab pedagogik maqolalar uning qalamiga mansubdir. Bu nashrlarning
hammasi Behbudiyning o'z mablag’iga chop etilgan, lekin maktab va madrasalarda
qiymatidan 25 foiz chegirma bilan sotilgan 129
. Turkistonda, shuningdek Buxoro
amirligi va Xiva xonligida yangi usul maktablari va an'anaviy musulmon o'quv
yurtlari tarmog’i mavjud bo'lishi va rivojlanishida o'z davridayoq katta ahamiyat
kasb etdi. 1909-yilda general-gubernator Mishchenko imperiya xalq ta'limi
vaziriga «butunlay maxfiy» ma'ruzasida, xususan, bunday deb yozgandi:
«...Turkiston o'lkasi, xususan, uning uch tub oblasti – Sirdaryo, Farg’ona va
Samarqand viloyatlarining tub aholisi savod chiqarishni yoyish ma'nosida,
masalan, Rossiyaning Yevropa qismi aholisiga nisbatan o'lchab bo'lmas darajada
yaxshi ahvolda. Ko'psonli boshlang’ich bilim yurtlari (maktablar) hamda o'rta va
oliy o'quv yurtlari (madrasalar)ning zich tarmog’i o'lkaning keng hududini
butunlay qoplab olgan» 130
. 1917-yilga kelib o'lkada rasman ish olib borayotgan
yangi usul maktablari 100 dan ortiq edi, deb qayd qilish mumkin. Shuningdek,
129
«Samarqand» gazetasining 1913-yil iyul-sentyabr sonlari.
130
G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida). T., “Fan”-2006;

72 doimiy ravishda o'sib borgan. Mustamlakachi ma'muriyat yangi usul maktablarini
to'la aniqlashga va nazorat qilishga erisha olmagan. Chunonchi, Farg’ona
viloyatida 55 dan ziyod (faqat Andijon va Qo'qonning o'zida 33 maktab),
Samarqandda – 5, Sirdaryoda – 40, Yettisuvda – 18, Kaspiyortida – 4 ta shunday
maktab bo'lgan 131
. Toshkentdan tashqari barcha shaharlarda esa eng yaxshi
madrasalar binolari maxfiy ravishda kazarma va harbiy omborlarga aylantirildi;
islomga va musulmon muassasalariga bepisand munosabatda bo'lish yo'lini rasmiy
ravishda e'lon qilgan mustamlakachi ma'muriyat aslida vaqf mulkini musodara
etish orqali masjid, maktab va madrasalarni moddiy mablag’dan mahrum etdi,
shuningdek o'zlari uchun ma'qul bo'lmagan ruhoniylarning ta'sirini kesishga, bir
qancha taniqli muftiylar, qozilar, biylarni ko'pini o'z tomoniga og’dirib, musulmon
o'quv yurtlari faoliyatini cheklab, ularning o'quv dasturiga rus tili, Rossiya tarixini,
geografiyasini, maktablarda esa Rossiyaning madhiyasini ham kiritishga urindi;
hukumat metropoliyadan rus aholining bir qismini Sirdaryo viloyatiga ko'chirish
borasidagi amaliyoti bilan chambarchas alohada mustamlaka mamlakatda tarixiy
boyliklar: arxeologik topilmalar, ko'hna qo'lyozmalar, zargarlik buyumlari,
gilamlar va hokazolarni topib, bu yerdan olib chiqib ketishga va o'zlashtirishga faol
ko'maklashdi. Bunda Rossiya ilmiy va madaniy doiralarining hatto ko'zga
ko'ringan vakillari oshkora manfaatparastlik ruhida bo'lganligini qayd etish lozim.
Ularning bu faoliyatiga, afsuski, milliy madaniyat tarixining ayrim mahalliy
bilimdonlari qo'lyozmalar, tangalar, xalq ijodiyoti buyumlarini to'plovchilar
anchagina ko'maklashishganligini ham ko'rsatish zarurdir. Bu kabi ijobiy
o'zgarishlarni, tub xalqlarning ta'lim tizimida nihoyatda muhim o'zgarishlarni
amalga oshirganini ko'ramiz. Mahalliy aholini milliy ongini oshirishga, ijtimoiy
faolligini uyg’onishiga, tarixiy o'zligini saqlab qolishga fidokorona xizmat
qilganlarning orasida Samarqand muftiysi, ma'rifatli vatanparvar, publitsist va olim
Maxmudxo'ja Behbudiy (to'la ismi sharifi-Al-xo'ja Mahmudxo'ja voladi qori
Behbudxo'ja), Samarqandda birinchi yangi usul maktabini ochish tashabbuskori
131
Журн. «Наука и просвещение». – Ташкент, 1922, №2. С. 31-33.; Бендриков К.Е. Кўрсатилган
асар. С. 260 - 261.

73 bo'lgan Abduqodir Shakuriy (Abdushukurov), yangi usulchi yirik pedagog,
Toshkentdagi ilk yangi usul maktablarining asoschisi Munavvarqori
Abdurashidxonov (to'la ismi sharifi-Munavvarqori Abdurashid Sotiboldixon
Olimxon o'g’li), ajoyib olim, noshir va ma'rifatchi Abdulla Avloniy, taraqqiyparvar
yozuvchi Abdulla Qodiriy kabi o'nlab, yuzlab ziyolilar juda ulkan hissasini
qo'shganlar.

X U L O S A
O'zbekiston mustaqilligi sharoitida milliy mafkurani shakllantirish, tarixiy
haqiqatni va xalqning tarixiy xotirasini tiklash ehtiyojlarni vatan
tarixshunosligining juda kam o'rganilgan yoki tadqiq qilingan, noto'g’ri yoritilgan
mavzularni rostnoma ta'riflash zaruriyati ilmiy tarixiy tadqiqotlarning miqyosini
ancha kengayishini tarix haqiqatini borlig’iga o'rganilishini taqazo etmoqda. Bu
xususiyatlar keyingi yillarda paydo bo'lgan jiddiy imkoniyatlar (tashkiliy,
metodologik va h.k.) ham ilmiy ijodni, turli tadqiqotlarni yanada faollashtirishga
asos bo'lib xizmat qilmoqda. O'zbekiston tarixi fanida sodir bo'layotgan
yangilanish jarayoni bilan bevosita bog’liq holda mazkur dissertatsiyada ilgari
sinfiy va buyuk davlatchilik nuqtai nazardan yoritilgan muammo- chorizmning
mustamlaka Sirdaryo viloyatiga aholini ko'chirish siyosatini tarixiy nuqtai
nazardan tadqiq qilingan. Ma'lumki, rus krestyanlari, shahar kambag’allari va
kazaklarning metropoliyadan Sirdaryo viloyatiga, Buxoro amirligi va Xiva
xonligidan tortib olingan hududlarga, chorizm alohida general-gubernatorlikka

74 aylantirgan mustamlaka, qaram bo'lib qolgan o'lkaga aylantirilishi uning asosiy
sabablari tahlil va tadqiq qilinishi natijasida Dasht o'lkasiga aholini ko'chirib
keltirish masalasi to'liq va asosli tadqiq qilingan mustamlaka va sovet davrlari
ijtimoiy- siyosiy adabiyotda, hamda vaqtli matbuotda, ilmiy ishlarda garchi
Rossiyaning mintaqadagi ko'chirib keltirish siyosati, umuman, hukmronlikdagi
ayrim illatlar ko'rsatib o'tilgan bo'lsa-da, O'rta Osiyodagi «sivilizatorlik»
missiyasining tarkibiy qismi sifatida talqin qilingan. Bunda rus aholisini kattagina
qismining Sirdaryo viloyatiga ko'chib kelishi Rossiyada krepostnoylik huquqining
bekor qilinishi, ichki guberniyalarida ortiqcha qishloq aholisi soni ko'payib
ketganligi, qurg’oqchilik yillarida Volgabo'yi, Orenburg guberniyasi aholisining
najot istab kelishi natijasi sifatida ta'riflanib, aholini ko'chirib keltirish borasidagi
harakatlar esa sobiq sovet amaliyotiga monand tarzda tahlil qilinib o'lkada boshqa
mintaqalardan qochgan aholi soni ko'payib ketishi, uning industriyalash, qishloq
xo'jaligining jamoalashtirish madaniy o'zgarishlardagi ishtiroki «zarur» bo'lganligi
bilan izohlandi. Mustamlaka davridagi ko'chiruvchilik siyosatining, shu jumladan,
kazaklar koloniyalarini tashkil qilishdagi salbiy hodisalarni, ularning tub aholi
uchun siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va ma'naviy oqibatlarini ko'rsatish haqida esa
fikrlar bo'lishi mumkin bo'lmagani tushunarli, albatta. To'g’ri, bunday yondashuv
40-yillargacha adabiyotda, asosan, Turkistonning Rossiyaga «qo'shib olingani»
emas, balki «bosib olingani» bilan izohlansa, yanada aniqroq tasavurga ega
bo'lamiz. Mazkur dissertatsiyada, nazarimizda, turli itimoiy-siyosiy holatlarni
hisobga olgan holda, ko'plab arxiv materiallari hamda boshqa manbalar asosida
tanlangan mavzuning asosiy masalalari tadqiq etildi. Tarixiy tajribaning
o'rganilishi, aholini ko'chirib keltirish amaliyotining, Rossiyadan ko'chirib
keltirilganlarning Turkistonni har tomonlama mustamlakaga aylantirishdagi, ko'p
millatli tub aholiga siyosiy, ijtimoiy va milliy zulm o'tkazishdagi bevosita
ishtirokining mazmunan muhim va uzoq muddatli oqibatlarining tahlil etilishi tub
xalqlar hayotidagi ko'plab voqealarni, chuqur o'zgarishlarni chinakam manzarasini
imkoni boricha to'la va haqqoniy ko'rsatish uchun xizmat qildi. Dissertant
tadqiqotning mazmunidan, uning asosiy yakunlaridan kelib chiqib, bir qator ilmiy-

75 tarixiy mulohazalar, takliflar, tavsiyalar hamda umumlashgan xulosalarni ta'riflab
yaxlit umumiy xulosalar chiqarishni lozim ko'rdi. Asosiy qoidalar,
mulohazalarning mohiyati quyidagilardan iborat:
- chuqur tarixiy ildizlarga ega bo'lgan, aholining ko'p sonliligini hamda islomning
xalqlarni birlashtiruvchilik rolini, shuningdek Sirdaryo viloyatining tabiiy
boyliklarini, ishlab chiqarish va mehnat salohiyatini hisobga olib, chorizm o'lkani
istilo qilishdan ancha oldinroq, bo'lajak mustamlakaga son jihatdan ko'p, siyosiy
jihatdan ishonchli, asosan pravoslav e'tiqodga ega bo'lgan aholini ko'chirishni
Rossiyaning imperiyacha hukmronligini qaror toptirish va saqlashning hamda
mahalliy aholining mustamlakachilikka qarshi chiqishlariga yo'l qo'ymaslikning
muhim sharti deb hisoblagan edi. Rossiya hukmron doiralari o'zlarining boshqa
bironta ham mustamlakalarida va qaram mamlakatlarda, Sirdaryo viloyatidagi
kabi, bosib olingan hududni metropoliyadan ko'chirib keltirilganlar bilan bu qadar
to'ldirishdek keng ko'lamdagi siyosatini o'tkazishmagan;
- Rossiya imperiyasining istilochilik siyosatining tarixiy vorisiyligiga amal qilgan
chorizm XIX asrning ikkinchi yarmida O'rta Osiyoni istilo qilishni davom etdi.
Sirdaryo viloyati esa buning uchun strategik jihatdan qimmatli mintaqa edi. Aynan
shuning uchun ham chorizm Turkiston, Buxoro amirligidan va Xiva xonligidan
zo'rlik bilan egallab olgan hududlarda harbiylashgan kazaklar stanitsalarini harbiy
garnizonlarni va asosan rus (ukrain, belorus) aholi istiqomat qiladigan qishloqlarni
ko'plab barpo etishga katta e'tibor berganligi faktlar asosida tadqiq qilindi.
Kazaklar Sirdaryo viloyatining, Dasht va Orenburg general- gubernatorliklarning
amaldagi chegaralari bo'ylab ham joylashtirilganligi ko'rsatildi;
- Rossiyaning boshqa barcha mustamlakalaridan farqli ravishda, Sirdaryo
viloyatidagi mustamlakalarcha hukmronligi faqat ko'p ming kishilik rus
armiyasiga, jazo organlarigagina emas, balki o'lkada muntazam ko'payib
borayotgan nasroniy, birinchi navbatda pravoslav, aholisiga ham tayanardi.
Hokimiyatning bu tizimi Sirdaryo viloyati tub aholisini eng oddiy fuqarolik va
insoniy huquqlardan va erkinliklardan mahrum qildi, hatto, tub xalqlarni siyosiy,
ijtimoiy va milliy kamsitish, ularning ma'naviy hayotiga, ta'lim tizimiga

76 aralashishi bo'yicha ko'plab choralarni amalga oshirishga harakat qildi. Toshkent,
Samarqand va boshqa qator viloyat hamda uyezd markazlarining yangi shahar
(rus) va eski shahar (mahalliy aholi yashaydigan) qismlarga sun'iy tarzda ajratib
tub aholi uchun tegishli ta'qiqlar, cheklashlarning joriy etilishi shular
jumlasidandir. Shuni ham alohida ta'kidlash lozimki Sirdaryo viloyatida (1882-
yildan boshlab) vaqti-vaqti bilan kuchaytirilgan, favqulodda qo'riqlash, harbiy
holat e'lon qilinishi, pravoslav aholini vintovkalar, ov miltiqlari bilan qurollantirish
va boshqa choralar bunday kamsituvchilik amaliyotning dalil-isbotlaridir.
Shularning birini, ayniqsa, tub aholining butkul haq-huquqsizligini, chorizmning
hamda mustamlakachi ma'muriyatning ruslashtirish va islomga qarshi siyosatini
nazarda tutgan holda, fikrimizcha, muhim siyosiy va ilmiy-tarixiy qoida sifatida
quyidagicha yakun chiqarish mumkin:
- mahalliy ziyolilar tub xalqlarning ma'naviy salohiyati, tarixan vujudga kelgan
an'analarining sobitligi tufayli, tub aholi mentalitetining progressiv, gumanistik
mohiyatini teran tushunib, uyusha oldi hamda xalq ommasi ko'pchilik qismining
ijtimoiy va siyosiy faolligining o'sishiga, ularning mustamlakachilikka qarshi
intilishi kuchayishiga ko'maklashgan madaniy-ma'rifiy harakatni tashkil eta
olishdi. XX asrning 80-yillari oxirida qaytadan yuzaga kelgan shu kabi, biroq
mohiyatan boshqacha mayllar, kayfiyatlar O'zbekiston mustaqilligini e'lon qilish
hamda mustahkamlashning muhim omillari bo'lib xizmat qildi.
- Chorizmning Sirdaryo viloyatidagi ko'chiruvchilik siyosati va amaliyoti imperiya
va mustamlakachi ma'muriyatning o'lka tabiiy, ishlab chiqarish va mehnat
zaxiralarini Rossiyaning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy manfaatlariga butkul
bo'ysundirish bo'yicha o'z chora-tadbirlarini ishlab chiqdi, uning strategik
maqsadlari bilan bevosita bog’liq ko'p qirrali jarayon sifatida tadqiq qilindi. Shu
bois kazaklar, rus krestyanlari, Rossiyaning yuz minglab boshqa fuqarolarini
ko'chirish va joylashtirishning asosiy shakl va uslublarini, ularning ezilgan
mahalliy aholining hayotiga qiyosan oshkora imtiyozli siyosiy, huquqiy, ijtimoiy-
iqtisodiy ahvoli masalalarini, shuningdek ko'chiruvchilik siyosati oqibatlarini
tadqiq qilish yakunlari quyidagi umumlashma xulosalarning asosli yuzaga

77 chiqaruvchi vosita bo'lib xizmat qildi.
- 1867-1990-yillarda rasmiy hujjatlarda, ijtimoiy-siyosiy, ilmiy-tarixiy
adabiyotlarda, vaqtli matbuotda Rossiyaning markaziy guberniyalaridan aholining
bir qismini Sirdaryo viloyatiga ko'chirishga imperiyada krepostnoylik huquqning
bekor qilinishi, ortiqcha deb hisoblangan dehqon aholining soni ko'payib ketgani,
1891-1892-yillardagi qurg’oqchilik oqibatidagi hosilsizlik, so'ng esa Stolipin
islohotlari sabab bo'lganligi to'g’risidagi mulohazalar Rossiyaning Turkiston,
Buxoro va Xivaga nisbatan imperiyacha siyosatini bir tomonlama yoritishdir.
Mulohazalarning asossizligi shundaki, Rossiyaning o'zida bepoyon Sibir, Uzoq
Sharq, Orenburg atrofi, shuningdek XIX asrning II yarmiga qadar qo'shib olingan
Kichik va O'rta qozoq juzlari xonliklarining hududlari mavjud edi. Agar Sirdaryo
viloyati bu qadar boy bo'lmaganida, strategik jihatdan joylashuvi bu qadar muhim
bo'lmaganida, ma'naviy jihatdan bu qadar sobit va ko'p sonli aholisi bo'lmaganida,
nazarimizda, bu yerda ko'chiruvchilik amaliyoti boshqacha xarakterga ega bo'lardi.
Ko'chiruvchilik siyosati asosan kazaklarni joylashtirishdan iborat bo'lgan Kavkaz
noibligi buning misoli bo'lib xizmat qilishi mumkin;
- chorizm tomonidan 1867-1917 yillarda Turkiston general-gubernatorligini
boshqarishga doir o'ndan ortiq farmon, «Nizom...» hamda metropoliyadan
ko'chirib keltirilayotganlarning sonini ko'paytirish va tarkibini boshqarishga,
ularning xo'jalik, fuqarolik ahvolini tub aholi hisobiga yaxshilashga qaratilgan
undan ham ko'proq qonunlar, qoidalar qabul qilingani, Sirdaryo viloyati tub
aholisining mustamlakachilikka qarshi mavqei sababli siyosiy ma'noda sertashvish
mustamlaka bo'lganidan dalolat beradi;
- Sirdaryo viloyatidagi ko'chiruvchilik siyosatida va amaliyotida tez-tez ro'y berib
turgan o'zgarishlarning asosiy sabablari, birinchidan, Rossiya hukmron doiralariga
xos bo'lgan ko'p mablag’ sarflamay, yangi hududlarni istilo qilish, qo'shib olish
hisobiga katta iqtisodiy foydani qo'lga kiritishga intilish; ikkinchidan,
metropoliyaning arzon xom-ashyo, ayniqsa, paxta, ipak va boshqa mahsulotlarni
talab qiluvchi sanoatini faol rivojlantirish; uchinchidan, Rossiyaning AQSH,
Xitoy, Yevropa mamlakatlari bilan tashqi iqtisodiy aloqalari yomonlashuvi,

78 natijada imperiya hukumatining mustamlakalar iqtisodiyotini hamda tub aholisini
ekspluatatsiya qilishni kuchaytirish hisobiga talofatlarning o'rnini to'ldirishga
majbur bo'lgani; to'rtinchidan, qo'shni mamlakatlar bilan tez-tez sodir bo'lgan
urushlar natijasida, shuningdek, rus-yapon va birinchi jahon urushidagi
mag’lubiyat oqibatida metropoliyaning iqtisodiy, siyosiy ahvoli og’irlashgani;
o'lkada rus aholining soni ko'payishi doimo mustamlakachilikka qarshi kurashning
oldini olish, uni bostirish omili deb hisoblab kelingandi, shu bois
mustamlakachilikning ilk davrida, shuningdek xalq qo'zg’olonlari bilan bog’liq
holda ko'chiruvchilik harakatining kuchayishi kuzatilgan;
- chorizm Rossiya va Sirdaryo viloyatidagi konkret - tarixiy vaziyatlardan kelib
chiqib, o'lkaga ko'chiriladiganlarning ijtimoiy, milliy va diniy mansubligi
masalalari bo'yicha ayrim talablarni, ularni o'lkada joylashtirish shartlarini vaqti-
vaqti bilan o'zgartirib turardi (beriladigan yer maydoni, bank beradigan qarz
miqdori ba'zan ko'paytirilar, ba'zan esa qisqartirilardi, soliq muddati va bu
boradagi imtiyozlar o'zgartirilardi va h.k). Shunday bo'lsa-da, eng avvalo xo'jalik
jihatidan baquvvat, pravoslav diniga e'tiqod qiladigan rus aholini ko'chirib
keltirish, yahudiylar, muhojirlar, tub aholi vakillarining sanoat-savdo va bank-
moliya sohalaridagi faoliyatini cheklash bo'yicha choralar ko'rish davom etaverdi.
Rossiyadan ko'chirib keltirilayotgan aholining asosiy ko'pchiligi mulksiz
krestyanlar hamda shahar kambag’allari ekanligidan qat'i nazar, hukumat tub
aholining hisobiga ularning turmushini yo'lga qo'yishda yordam berardi. Ayni
mahalda Xitoy (Sharqiy Turkiston)dan ko'chib kelgan yuz minglab musulmonlar
va Erondan, Turkiyadan kelgan minglab armanilar mustamlaka ma'murlaridan
hech qanday yordam ko'rmagandi;
- o'z zulmini dehqonlarning yerlarini dag’allik va o'zboshimchalik bilan tortib
olish, musodara etishdan, madrasalar binolarini zo'rlik bilan egallab, ularni
kazarma va harbiy omborlarga aylantirishdan, vaqf mulkini anchagina qismini
davlat hisobiga o'tkazish va mustamlaka soliqlari, yig’imlarini joriy etishdan
boshlagan istilochilar Sirdaryo viloyatini mustamlakaga aylantirishning ilk
pallasidayoq uning qishloq xo'jaligini rivojlantirishning asosiy yo'nalishlarini,

79 metropoliyaga tashib ketilayotgan xom ashyoga, shuningdek Rossiyadan
keltirilgan tovarlarga ulgurji narxlarni o'zlaricha belgilash imkoniga ega bo'ldilar.
Paxta bo'yicha ixtisoslashuvga hamda mustamlaka bilan metropoliya o'rtasidagi
nomuqobil savdo ayirboshlashga, tub qishloq aholisi, ahvolining asta-sekin
yomonlashuviga olib kelgan bo'lib, qishloqda shaharda ham an'anaviy
hunardmandchilikni tanazzulga uchratishga aynan shu davrda asos solindi. Ayni
mahalda sanoat sohasidagi o'z tajribasini, eng avvalo, vino-aroq va pivo
zavodlarini qurish bilan namoyish etgan mustamlaka ma'muriyati, imperiyaning
savdo-sanoat, bank-moliya doiralari tez orada o'lka hududini, ayniqsa, Farg’ona,
Samarqand, Sirdaryo viloyatlarini chet el kapitali yordamida zavodlar, fabrikalar,
kon-ruda va neft-undirma korxonalari tarmog’ini yanada rivojlantirish uchun
harakat qildi. Bunda tub aholi orasidan chiqqan sanoqli bo'lsa-da qator
tadbirkorlar, paxta yetishtirish va uni qayta ishlash xususiyatlarini mukammal
bilganliklari bois Turkiston bozorida katta mavqega ega bo'lishgan. Shunday
bo'lsa-da, o'lka sanoati sohasida Rossiya va chet el kapitali ustun bo'lib, sanoatni,
ayniqsa, metropoliyani Sirdaryo viloyati bilan bog’lagan temir yo'llar qurilgach,
imperiya manfaatlariga muvofiq rivojlantirishni ta'minladi; - mehnatga
haq to'lashdagi tahqirlovchi amaliyot sanoat va boshqa tarmoqlarda band bo'lgan
ruslarga katta moddiy foyda keltirdi; bu amaliyot oqibatida mahalliy ishchilar teng
mehnat uchun rus ishchilariga nisbatan 2-3 barobar kam haq olishardi. Ayni
mahalda, Rossiya hukumatidan tashqari, Sirdaryo viloyati iqtisodini ekspluatatsiya
qilishining ko'lamini va mohiyatini belgilab bergan jarayon sanoat, qishloq
xo'jaligida ishlab chiqaruvchi kuchlar, ishlab chiqarish texnologiyasini ma'lum
darajada takomillashtirishga ob'ektiv ravishda ko'maklashdi;

80 Foydalanilgan manba va adabiyotlar
ro’yxati
1.Shavkat Mirziyoev. Milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga
ko'taramiz. T.: “O'zbekiston”-2017. 1-jild.
2. Shavkat Mirziyoev. Niyati ulug' xalqning ishi ham ulug', xayoti yorug' va kelajagi farovon bo'ladi. T.:
“O'zbekiston”-2019.
3. Shavkat Mirziyoev. Milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga
ko'taramiz. T .: “ O ' zbekiston ”-2017. 1- jild .
4. Пален К.К. Преложение к отчету ревизии Туркестанская края: Материалы к характеристика
народного хозяйства Туркестана.Ч.1.отд 4.-Спб., 1911.
5 . Исаев А.А. Переселение Русском народном хозяйства.- Спб.,1891; Гейер И.Крестянская
колонизация Сыр-Дарьинской области.-Т.,1892; Григорьев В. Крестьянская
колонизации.//.Русская мысль.-1895- №2 с. II .12 ва бош қ алар
6. Кауфман А.А. К вопросу о русской колонизации Туркестанского края.- Спб.,1903; Он же.
Переселения и колонизации.- Спб.,1905; Витте С.Ю. Запискы по крестьянскому делу.- Спб.,1905;
Скрыплев П.А. Материалы об обследованию переселенческого хозяйства в Туркестане.- Т.,1909;
Отчет по ревизии Туркестанского края, произведеной по височайшему поведению сенатором
гофмейстором графом К.К.Паленом. Переселенческое дело в Туркестане.- Спб.,1910; Турчанинов
И. Итоги переселенческого движения за время с 1896-по 1909 гг.- Спб.,1910; Гаврылов Н.А.
Переселенческие дело в Туркестанском края (Области. Сырдарьинская, Самаркандская и

81 Ферганская). Чиновники особых поручения при переселенческом управлении отчет по служебней
поездке в Туркестан осенью 1910 г.,- Спб.,1911; Язмин И.Л. Переселенческие движение в России с
момента освобождения крестьян.-Киев.1912; Кривошенин А.В. Записки главноуправлящего
землестройством и земледелиям о поездке в Туркестанский край. в 1912. Приложение к
всеподданнейщему докладу. Спб.,1912; Вощинин В. Очерки нового Туркестана. Свет и тены
колонизации.- Спб.,1914; Турчанинов А. Итоги переселенческого движения за время с 1910-по
1914 гг.- Пг.-1916; ва бош қ алар.
7. Пален К.К. Отчет по ревизии Туркестанском края. Переселенческое дело в Туркестана.-
Спб.,1910.-с.67-68.
8. Гаврылов Н.А. Переселенческие дело в Туркестанском края (Области: Сырдарьинская,
Самаркандская и Ферганская). Чиновники особых поручения при переселенческом управлении
отчет по служебней поездке в Туркестан осенью 1910 г.,- Спб.,1911; А.А. Кауфман. К вопросу о
русской колонзации Туркестанского края.- Спб.,1903;
9. Гирс. Ф.К. Отчет по состоянии Туркестанского края.- Спб.,1883.
10. Малоховский Н.И. Производительный силы Туркестана.-Вып. 1-Пгр.,1919; Сафаров Г.И.
Колониальная революция (опыт Туркестана).-М. 1921; Муравейский С. Очерки по истории
революционного движения в Средней Азии.-Т.1926; Вощинин В.П. О термине “Колонизация”. В
кн:. О земле: - Пгр.1922; Вып. II ; Рыскулов Т.Революция и коренное население Туркестана:
(Сборник главнейших статей, докладов и речей и статей).-Ч 1..1917-1919 гг.Тошкент,1926; Галузо
П.Г.Туркестань-колония. Очерк истории Туркестана от завоевания русскими революция.1917:-
М.,1926. Он же. Вооружение русских переселенцев.//. Коммунистическая мысль.-1926; Он же.
Троцкистского -колонизаторская концепсия истории Российского господства в Средней Азии.//
Революция и культури в Средней Азии.Сборник 3.,Т.,1932; Чокай М. Туркестан под Советской
властию.- Париж.1935; Силонов А.К. Вопросы монополитического капитализма в сельском
хозяействе Средней Азии.-Т.,1926; Лавреньтев В. Капитализма в Туркестане. Буржуазная
колонизация в Средней Азии.-Л.,1930; Гуревич А. О положения на историческом Фронте Средней
Азии//.Революция и культури в Средней Азии.- Сб.1.,Т.,1934;
11. Сафаров Б.Колониальная революция.(Опыт Туркестана).-М.1921; Муравейский С. Материалы
по истории октябрьской революции в Туркестане.Т.,1922; Вощинин В.П. О термине
“Колонизация” // О земле- Пгр.1922.-Вып II ; Федоров Е. Очерки национально-освободительного
движения в Средней Азии.-Т.,1925; Рыскулов Т.Революция и коренное население Туркестана:
(Сборник главнейших статей, докладов и речей и статей).-Ч 1..1917-1919 гг.Тошкент,1926; Галузо
П.Г.Туркестань-колония. Очерк истории Туркестана от завоевания русскими революция.1917:-
М.,1926. Он же. Вооружение русских переселенцев.//. Коммунистическая мысль.-1926;
Лавреньтев В. Капитализма в Туркестане. Буржуазная колонизация в Средней Азии.-Л.,1930 и др:
1 2. Фомченко А.П. Русские поселения в Бухарском Эмирате.-Т.,1958; Он же Русские поселения в
Туркестанском крае.конец Х IX - начало ХХ вв.(Социально-экономический аспект).Т.,1983.
13. Галузо.А.Г. Аграрная отношения на юге-Казахстана 1867-1914 гг.-Алма-Ата,1965.

82 14. Мусаев Н. Туркистонда капиталистик ишлаб чи қ ариш муносабатларини пайдо б ў лиши. ( XIX
асрнинг охири – XX аср боши).Т.,1995;
15. Гинзбург А.И. Русский население в Туркестане.-М.,1991
16. O'zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarining tarixi (Miloddan oldingi asrlardan to 1991 yil 31
avgustgacha).T.: Sharq. 2001; Ziyoev X. Tarix shohidligi va saboqlari: Chorizm va sovet
mustamlakachiligi davrida O'zbekiston milliy boyliklarining o'zlashtirilishi.T.: Sharq.2001;
17. G'offorov SH. Tarix va taqdir; Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko'chirilganlar (XIX asrning
ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida).T., “Fan”-2006;
. .-Т.,1997; Чориев З.У. Усиление колониальной политика в Туркестане начале XX века (На
примере 18. Эргашев Б. Э. Делопроизводственная деятельность канцелярие Туркестанского
генерал-губернаторства (историко-источниковедческий анализ.) Монография. Изд-во
“Фан”.,Ташкент.,2015;
19. Абдурахимова Н, Рустамова Г.Колониальная система властей в Туркестане во второй
половине XIX - I -четверг XX вв.-Отв. ред. док. истор. наук Х.З.Зияев, канд.истор. наук. доц.
Х.Г.Гулямов.-Т.,1999.
20. Исхаков Ф. Национальная политика царизма в Туркестане (1867-1917гг).
Отв.ред.акад.Б.А.Ахмедов, гл.-корр.Н.Ибрагимов.-Т.,1997.
21. O'zbekistonning yangi tarixi.1-kitob (Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida).-T.,
Sharq,2000.
22. Абдурахимова Н.А.Колониальная система власти в Туркестане (второй половине XIX -начало
XX вв) Автореф. дисс…докт. ист. наук. .-Т.,1994; Юлдашев Р.А.Формирование национальной
буржуазии в Туркестане ( конце XIX -начало XX вв.): Автореф. дисс…канд. ист. наук. .-Т.,1994;
Худайкулов А.М. К просв ит ительской деятельности джадидов Туркестана ( конец XIX -начало XX
вв.): Автореф. дисс…канд. ист. наук. .-Т.,1995; Авезова Х.Ш. Развитие банков и ф о рм в
Туркестане во второй половине XIX - начало XX вв. Автореф. дисс…канд. ист. наук. .-Т.,1997;
Суюнова О. Национально-освободительская борба 1916 года в Туркестане (на примере
Сырдарьинский области): Автореф. дисс…канд. ист. наук мобилизации тыловие работы) ):
Автореф. дисс…докт. ист. наук. .-Т.,1999; Рустамова Г.К. Колониальная сущность царской и
большевистской власти в Туркестане (1867-1924 гг) : Автореф. дисс…канд. ист. наук. .-Т.,1999;
Курахмедов А.А. Экономическая и культурная жизнь Самаркандская области второй половины
XIX - начало XX вв (По материалам “Туркестанского сборника”): Автореф. дисс…канд. ист.
наук. .-Т.,2001; Комюкова Т.В. Проблемы Туркестана в центральных законадательных органах
власти Российской империи (1905-1917 гг) : Автореф. дисс…канд. ист. наук. .-Т.,2001; Потапова
Н.Ю. История предпринимательства в Туркестане (вторая половины XIX -начало XX вв.) :
Автореф. дисс…канд. ист. наук. .-Т.,2002; Исмаилова Ж.Х. Национально-освободительное
движение в Туркестане в начале ХХ века (На примере восстания 1916 года в Ферганской долине) :
Автореф. дисс…докт. ист. наук. .-Т.,2002; Эргашев Б.Э. Туркистон генерал-губернаторлиги
ма ҳ камасининг иш юритиш фаолияти (Тарихий-манбавий та ҳ лил) Тарих фанлари буйича фалсафа

83 доктори ( DSc ) диссертацияси автореферати. - Тошкент,2018; Хамраева Т.Р. Создание
статистические службы в Туркестане и её деятельности (конец XIX - начало ХХ вв.) (На примере
Ферганской области) : Автореф. дисс…канд. ист. наук. .-Т.,2011; Лисн и цкая О.В. История
катологических общин в Туркестане (Вторая половина XIX века- 1917 года): Автореф. дисс…
канд. ист. наук. .-Т.,2004; Маллабоев Б.Б. Чоризмнинг Туркистонда ва қ ф мулкчилик сиёсати
(Х ў жа Ахрор авлодлари ва қ ф мулклари мисолида). Автореф. тарих фанлари. номзод.-Т.,2004;
Зо ҳ идова С.А. XIX аср охири – XX аср бошларида Бухорода шахар маданияти тара ққ иёти
(Носируддин ибн Амир Музаффарнинг “Тухфат уз-зоирийа” асари маълумотлари асосида).
Автореф. дисс…тарих фанлари номзод. -Т.,2008; Остонов О.А. Зарафшон во ҳ асидаги
хунармандчилик, тадбиркорлик ва савдо-соти қ ( XIX аср охири – XX аср бошларида): Автореф.
дисс.тарих фан. номзоди. -Т.,2009; Ирис қ улов О.Ж. XIX аср иккинчи ярми – XX аср бошларида
Самар қ анд ша ҳ рида ижтимоий-и қт исодий ва маданий жараёнлар. Тарих фанлари буйича фалсафа
доктори ( PhD ) дисс. автореферати. -Т.,2019; Мухиддинов С.Х. XIX аср иккинчи ярми – XX аср
бошларида Самар қ анд вилояти маорифи. Тарих фанлари буйича фалсафа доктори ( PhD ) дисс.
автореферати. -Т.,2019; Рахматов М. Ғ . Туркистондаги очарчилик ва унинг о қ ибатлари. (1917-1924
йй). Тарих фанлари буйича фалсафа доктори ( PhD ) дисс. автореферати. -Т.,2019; Орзиев М.З. XIX
асрнинг охири – XX аср биринчи чорагида Бухорода босмахоначилик, нашриёт ва матбуот иши.
Тарих фанлари буйича фалсафа доктори ( PhD ) дисс. автореферати. -Т.,2020.
23. Проект всеподданейщего отчет генерал-адьютанта К.П.Кауфмана по гражданскому
управлению и устройству в областях Туркестанского генерал-губернаторства 7-ноября 1867-25
марта 1881 гг.- Спб.,1885;
24. Обзоры Самаркандской области за 1885-1913 гг.-Т.,1886- до 1916; Обзоры Самаркандской
области за 1888-1910 гг.- Самарканд-Тошкент,1888-1912 гг; Обзоры Ферганской области за 1889-
1913 гг.- Новый Маргилан, 1889-1916.
25. Голость.-1879; Новости.-1886; Туркестанские ведомость-1897-1908 и др.
26.Проект положения об управлении в Семиреченской и Сырдарьинской областях.- СПб.,1867.
27. Гинзбург А.И. Русское население в Туркестане,
28. Кауфман К.П. Проект всеподданнейшего отчета генерал-адъютанта К.П. фон Кауфмана 1-го по
гражданскому управлению и устройству в областях Туркестанского генерал-губернаторства. 7
ноября 1867 – 25 марта 1881 гг. – СПб.,, С.157-158.
29. Фомченко А.П. Русские поселения в Бухарском эмирате. – Т., Госиздат, 1958.
30. Обзор состояния Туркестанского края за 1916 год. (Таблицы). – Тошкент, 1917, XXVII жадвал.
31. Заорская В.В. и Александер К.А. Промышленные заведения Туркестанского края. – Пгр. 115,
32. Добросмыслов А.И. Города Сырдарьинской области. – Ташкент, 1912.
33. Пален К.К. Материалы к характеристике народного хозяйства в Турк. Ч. II (таблицы). –СПб.,
1911,
34. Обзоры Сырдарьинской, Самаркандской областей за 1910 год,
35. Фомченко А.П. Русские поселения в Туркестанском крае,

84 36. Гирс Ф.К. Отчет о состоянии Туркестанского края. – СПб., 1883.
37. Гартвельд В.Н. Путевые очерки Туркестана. – М., 1914.
38. Знаменский Н.И. Участие Н.И. Ильминского в деле инородческого образования в
Туркестанском крае. – Казань., 1900,
39. Наливкин В.П. Туземцы раньше и теперь. – Ташкент, 1913.
40. Бендриков К.Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане,
41. «Samarqand» gazetasining 1913-yil iyul-sentyabr sonlari.
42. Журн. «Наука и просвещение». – Ташкент, 1922, №2.

XIX asr ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Rossiya imperiyasining Sirdaryo viloyatiga aholini ko‘chirish siyosati va uning oqibatlari

Купить