Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Farg‘ona vodiysidagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .3 I BOB. FA RG’ON A VODIY SIDA GI IJ TIMOI Y -SIY OSIY VA ZIY A TN IN G TA RIX SHUN OSLI GI VA MA N BA SHUN OSLIGI… … … … … … … … … … … .7 1.1.Po’latxon qo’zg’oloni o’rganilishi va tarixi………………………………...7 1.2.FARG’ONA VODIYSIDAGI XIX ASRNING IKKINCHI YARMIDAGI VAZIYAT………………………………………………………………………...11 II BOB. FA RG’ON A VODIY SIDA GI X A LQ QO’ZG’OLON I: SA BA BLA RI, BORISHI VA TA RIX IY A HA MIY A TI … … … … … … … … … … .… … … … … .15 2.1.Qo’zg’olonning kelib chiqish sabablari…………………………………….15 2.2.Qo’zg’alonning borishi,yakuni va uning tarixiy ahamiyati ……………….26 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 29 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO ’ Y X A TI… … … … … … … … … … 31 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi globallashuv sharoitida har bir xalqning milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash va milliy qadriyatlarni asrashga intilishi tobora kuchayib bormoqda. Ayniqsa, mustamlaka asoratini boshidan kechirgan xalqlar uchun o‘z tarixini xolisona o‘rganish va adolatli baholash jarayoni alohida ahamiyat kasb etmoqda. 1 Shu nuqtayi nazardan, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida yuz bergan milliy ozodlik harakatlari, jumladan, Farg‘ona vodiysida Po‘latxon boshchiligida ko‘tarilgan xalq qo‘zg‘alonining o‘rganilishi bugungi kun uchun nihoyatda dolzarbdir. Bu borada birinchi prezidentimiz I.A.Karimovich shunday deydi: “ Tarixni bilmay turib, bugunni anglab bo’lmaydi. Tarix- bu bizning o’tmishimiz, bugunimiz va ertamizni bog’laydigan ko’prikdir” 2 Po‘latxon qo‘zg‘aloni Farg‘ona vodiysi xalqlarining Rossiya imperiyasi mustamlakachilik siyosatiga qarshi norozilik va ozodlik uchun kurashgan tarixiy harakatlaridan biridir. Bu qo‘zg‘alon xalqning milliy o‘zligini saqlab qolish, erkin yashash va o‘z taqdirini o‘zi belgilashga bo‘lgan intilishining ifodasi sifatida tarix sahifasidan joy olgan. Po‘latxon va uning tarafdorlari tomonidan ko‘rsatilgan qahramonlik, o‘z vataniga va xalqiga sadoqat bugungi yosh avlod uchun ibrat maktabi bo‘lib xizmat qiladi. 3 Mavzuning dolzarbligi shundaki, Po‘latxon qo‘zg‘alonining sabablari, maqsad va vazifalari, uning ijtimoiy-siyosiy mohiyati va tarixiy natijalari chuqur tadqiq etilishi orqali biz nafaqat o‘tgan tarixiy voqealarning mohiyatini anglaymiz, balki mustaqil O‘zbekiston taraqqiyoti uchun xalqimizning qanday kurash va fidokorlik yo‘lidan o‘tganini ham chuqurroq tushunamiz. 4 Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ozodlik va erkinlik uchun olib borilgan kurashlar xalqni milliy birlik, ijtimoiy uyg‘onish va mustaqillik sari yetaklovchi asosiy omillardan biri bo‘lgan. 1 Зиёев Х. Ўзбекистоннинг мустақиллик учун курашлари тарихидан. – Тошкент, 2000. – Б. 15–16. 2 Каримов.И. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Тошкент,2008. – Б. 10. 3 Бобобеков Х.Н. Пўлатхон қўзғолони. – Тошкент, 1996. – Б. 24–26. 4 Қурбонова Н. Чоризмнинг Туркистондаги аграр сиёсати ва унга қарши кураш. – Тошкент, 2014. – Б. 92–93. 3 Bundan tashqari, Po‘latxon qo‘zg‘aloni voqealari nafaqat mahalliy darajada, balki butun Turkiston o‘lkasidagi mustamlakachilik siyosatiga qarshi umumxalq norozilik harakatlari bilan uzviy bog‘liq holda kechgan. Bu esa ushbu mavzuning faqat tarixiy emas, balki siyosiy va madaniy ahamiyatini ham oshiradi. O‘z navbatida, bunday tarixiy tadqiqotlar mustamlakachilik davrida xalqimiz boshidan kechirgan sinov va mashaqqatlarni, ularning o‘z erki va ozodligi uchun ko‘rsatgan matonatini anglashda g‘oyat muhim rol o‘ynaydi. 5 Shu boisdan Po‘latxon qo‘zg‘aloni tarixini o‘rganish nafaqat tarixshunoslik uchun, balki bugungi taraqqiyotimizni mustahkamlash, milliy g‘urur va iftixorni oshirish uchun ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bugungi mustaqil O‘zbekiston sharoitida o‘z tarixiga bo‘lgan hurmat va sadoqatni oshirish, yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash uchun Po‘latxon kabi tarixiy shaxslar faoliyatini chuqur o‘rganish muhim vazifalardan biridir. Kurs ishining maqsadi. Po’latxon boshchilig ida yuzaga kelgan qo’zg’alonning kelib chiqish sabablari, rivojlanish jarayoni va tarixiy ahamiyatini tahlil qilish hamda uning o’zbek xalqining milliy ozodlik kurashlari tarixidagi o’rni va ta’sirini ilmiy asosda ochib berish. Kurs ishining v azifalari. XIX asr oxiri va XXsr boshlarida Farg’ona vodiysidagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatni o’rganish; Po’latxon qo’zg’alonining kelib chiqish sabablari va va asosiy maqsadlarini aniqlash; Qo’zg’alon bosqichlari va asosiy janglarini tahlil qilish; Qo’zg’alonning harbiy strategiyasi va taktikasi xususiyatlarini o’rganish; Po’latxon qo’zg’alonining bostirilish jarayoni va oqibatlarini yoritish; Qo’zg’alonning tarixiy ahamiyati va milliy ozodlik harakatlaridagi o’rnini baholash. 5 Мустабид тузумнинг Ўзбекистон бойликларини талаш сиёсати: тарих шоҳидлиги ва сабоқлари. – Тошкент, 2000. – Б. 60–61. 4 Kurs ishining oby ek t i. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Fargʻona vodiysida yuz bergan Poʻlatxon boshchiligidagi xalq qoʻzgʻaloni, uning sabablari, rivojlanishi va tarixiy ahamiyati. Kurs ishining predmet i. Poʻlatxon qoʻzgʻalonining yuzaga kelishiga olib kelgan ijtimoiy-siyosiy omillar, qoʻzgʻalonning asosiy bosqichlari, harbiy strategiyasi, xalqning ozodlik uchun olib borgan kurashi va uning tarixiy natijalari. 5 Kurs ishi mav zusining o’rganilish t arixi. Po‘latxon boshchiligidagi qo‘zg‘alon — O‘zbekiston tarixida milliy ozodlik harakatlarining yorqin namunalaridan biri bo‘lib, bu mavzu mustaqillikdan so‘nggi tarixiy izlanishlarda alohida e’tibor qozondi. Jumladan, tarixchi X.N. Bobobekovning “Po‘latxon qo‘zg‘oloni” (1996) va “Qo‘qon tarixi” nomli asarlari bu harakatning sabab, bosqich va oqibatlarini birinchi bo‘lib ilmiy asosda yoritgan tadqiqotlardan hisoblanadi 6 . Mazkur qo‘zg‘alonni keng qamrovda o‘rganishga harakat qilgan tadqiqotlardan yana biri — H. Ziyoening “O‘zbekistonning mustaqilligi uchun kurashlar tarixidan” nomli asari bo‘lib, unda Po‘latxon harakati umumturkistonlik ozodlik harakatining bir bo‘lagi sifatida ko‘riladi 7 .Shuningdek, D. Ziyoyeva 8 , J.Ismoilova 9 va N.Qurbonova 10 kabi tarixchilarning ilmiy ishlari Farg‘ona vodiysida shakllangan ijtimoiy-siyosiy muhit, ruslarning mustamlakachilik siyosati, mahalliy qarshilik harakatlarining ildizlari va ularning tarixiy ahamiyatiga bag‘ishlangan 11 . Po‘latxon harakati tarixini chuqurroq anglashda o‘sha davr rus tarixchilari va harbiy ma’lumotlari ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, Sytinning Harbiy ensiklopediyasi (1911–1915)da Qo‘qon xonligining tugatilishi, Po‘latxon boshchiligidagi qo‘zg‘alonning harbiy bosqichlari haqida tahliliy ma’lumotlar keltirilgan 12 .Shuningdek, L. Sobolevning “Buxoro va Qo‘qon xonliklarining so‘nggi tarixi” nomli asarida Po‘latxonning siyosiy faoliyati va rus askarlari bilan to‘qnashuvlari bayon etilgan 13 . Yangi davr tadqiqotlaridan biri — 2022 yilda “Sam’s War Room” nomli internet manbasida e’lon qilingan “Markaziy Osiyodagi rus mustamlakachiligi (1860–1890)” nomli maqolada Po‘latxon harakati rus mustamlakachilik harakatiga qarshi eng faol siyosiy-ijtimoiy chiqishlardan biri sifatida e’tirof etiladi 14 . Bundan 6 Бобобеков Х.Н. Пўлатхон қўзғолони. – Тошкент, 1996. – Б. 15–22. 7 Зиёев Х. Ўзбекистоннинг мустақиллик учун курашлари тарихидан. – Тошкент, 2000. – Б. 75–80. 8 Зийойева. Д. Туркистон миллий озодлик харакати.-Тошкент,2000 9 Исмоилова Ж. Фаргона водийсида миллий озодлик курашлари. — Тошкент. 10 Курбонова н. Чоризмнинг Туркистондаги аграр сиёсати ва унга карши кураш. — Тошкент, 2014. 11 Қурбонова Н. Чоризмнинг Туркистондаги аграр сиёсати ва унга қарши кураш. – Тошкент, 2014. – Б. 92–93. 12 Сытинская военная энциклопедия. – СПб., 1911–1915. – Т. XII. 13 Sobolev, L. Bukhara and the Kokand Khanates’ Final History. – Calcutta, 1876. 14 Sam’s War Room. Russian Colonialism in Central Asia (1860–1890). – 2022. 6 tashqari, Rossiya imperiyasini ng Turkistonda gi general- gubernatori K.P. Kaufmanning hisobotlari va diplomatik yozishmalari ham mazkur davr voqealarini rasmiy mustamlakachi nuqtai nazaridan yoritadi. Bu manbalarda Po‘latxon va uning safdoshlari “mahalliy diniy fanatiklar” sifatida ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, ular orqali rus siyosatining mahalliy harakatlarga munosabatini tushunish mumkin 15 . O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov o‘z asarlarida xalqimizning ozodlik uchun olib borgan kurashlariga yuqori baho beradi. Jumladan, u shunday deydi: “Biz tarixdan saboq chiqarishimiz, ajdodlarimizning mardonavor kurashini unutmasligimiz kerak. Chunki bu kurashlar — milliy g‘ururimizning ildizidir” 16 . Shuningdek, Prezident Shavkat Mirziyoyev 2022-yil 27-iyun kuni ilmiy- tarixiy merosga bag‘ishlangan yig‘ilishda shunday degan edi: “Milliy tariximizdagi har bir voqea — biz uchun saboq, millatimiz uchun g‘urur manbai bo‘lishi kerak” 17 .Demak, Po‘latxon qo‘zg‘aloni nafaqat tarixiy voqelik, balki bugungi mustaqil O‘zbekiston tarixshunosligi va milliy ong taraqqiyotining ajralmas qismidir. Kurs ishi t ark ibining qisqacha t av fsifi . Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 30 betni tashkil etadi.Kurs ishining kirish qismida Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi, tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi, vazifalari,tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili), tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi, tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati, ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yoritilgan. 15 Архив внешней политики Российской империи. Документы К.П. Кауфмана, 1875–1876 гг. 16 Ислом Каримов. Юксак маънавият — енгилмас куч. – Тошкент, 2008. – Б. 42. 17 Мирзиёев Ш.М. Илмий меросни сақлаш бўйича йиғилиш нутқи. – 27.06.2022. Президент.уз. 7 I BOB. PO’LA TX ON QO’ZG’A LON IN G ILDIZLA RI VA TA Y Y ORGA RLIK DAVRI 1.1.Farg’ona v odiy sidagi ijt imoiy - siy osiy holat i. Rus davlatining Buxoro va Xiva xonliklariga qarshi urush olib borayotgan yillarda Qo‘qon xonligida chuqur siyosiy va ijtimoiy- iqtisodiy inqiroz hukm surar edi. Bu davrlarda xonlik yerlarining yarmi Rus davlati tomonidan bosib olingan bo‘lib, uning chegarasi asosan Farg‘ona vodiyasidan iborat edi.Aslida esa Qo‘qon xonligining yiqitilishiga eng birinchi navbatda Xudoyorxon sabab bo‘lgan. Chunki ruslar xonlikning ikkita muhim shahri Chimkent va Toshkentni bosib olganda ham Xudoyorxon «aqlini yig‘ib olmaydi». Xalqqa yangidan yangi soliqlar solib, xotinbozlik va kayf-safoni davom ettiraveradi. O‘sha kezlarda Qo‘qon xonligida yana bir muhim hodisa – Po‘latxon qo‘zg‘oloni sodir bo‘ladi. Bu hodisa ruslar tomonidan xonlikning tugatilishi va uning hududlari Rossiyaga qo‘shib olinishini tezlashtiradi. Qo‘zg‘olongacha bo‘lgan vaziyat: Ruslar 1864 yilda Chimkentni, 1865 yilda Toshkentni egallagach, Orenburg general-gubernatorligi tarkibida Turkiston viloyati tuziladi. Uning boshlig‘i etib genaral Mixail Chernyayev tayinlanadi. 1867 yilda Turkiston general-gubernatorlikka aylantiriladi va Konstantin fon Kaufman uning hukmdori bo‘ladi.Shundan so‘ng Rossiya imperiyasi Qo‘qon xonligiga nisbatan bosimlarini kuchaytira boshlaydi. 1868 yilda Xudoyorxon fon Kaufman bilan shartnoma imzolashga majbur bo‘ladi.Shartnomaga ko‘ra rus savdogarlari boj to‘lamasdan xonlikning istalgan shahrida savdo qilishi, mahsulot olib kirishi va olib chiqishi mumkin edi.Qaltis vaziyatda Xudoyorxon mamlakat mudofaasini kuchaytirish o‘rniga shundoq ham og‘ir ahvolda yashayotgan xalqqa yangidan yangi soliqlar soladi. Odamlarning gardaniga yuk bo‘lib tushadigan farmonlar imzolaydi. Xudoyorxon siyosiy jihatdan usta kurligi, qo‘rqoqligi va shaxsiyatparastligi orqasida ruslarning ham, xalqning ham ko‘z o‘ngida o‘z obrusini tugatgan edi. U qanday bo‘lmasin, taxtni saqlab qolish uchun Rus davlatiga tayanishga, unga o‘zini 8 yaxshi ko‘rsatishga qattiq tirishdi. U rus hukumatining vakillariga sodiqligi va har qanday xizmatga tayyorligi haqida birin-ketin xatlar yozib turdi. Xatto Rossiya bilan xonlikni bir davlat deb atashga borib, 1869 yil 18 aprelda Turkiston general-gubernatorligi ma’muriyatiga shunday xat yozgan: «Sizlar tomonga qochib o‘tgan sarboz Tursunqulov bilan yuborgan samimiy xatingizni oldim. Sizga nisbatan bo‘lgan do‘stlik tufayli mazkur sarbozni kechirib, sarpo kiyib, xursand qildik. Chunki u begona davlatga emas, balki Qo‘qon bilan bir davlat - Rossiyaga, ya’ni bir mamlakatga qochgan». Demak, Xudoyorxon o‘z vaqtida xoinlik qilib, dushman tarafga o‘tgan kishini afv etib, bu bilan Rossiyaga sodiqligini izhor etgan. Ayniqsa, uning «bir davlat» haqidagi gaplari Rossiya davlatining itoatkor xizmatchisiga aylanganidan dalolat beradi. Turkiston general-gubernatorligi ma’muriyatining Xudoyorxonga yuborgan javob xatida uning so‘zlaridan mamnun bo‘lganliklari bildirildi. Xudoyorxon Rossiya panohida taxtda o‘tirishni va ayshu ishrat qilishni afzal ko‘rdi. “U,- deb yozgan edi Ibrat,- Rusiyadan hotirjam bo’lib, vaqtini o’yin kulgu bilan o’tkazib, qo’sh solmoq va ko’pkari chopmoq yo’llarinda bo’lib, ulamo va fuzalo nasixatlariga amal qilmay, jabru zulm tarafiga o’tib turganida ,raiyatu xalq undan yuz o’girdi” 18 Xudoyorxon davlat manfaatlari va taqdiri haqida o'ylamagan, Rossiyaga orqa qilib, ko'ngliga nima kelsa, shuni qilaveradigan shaxs bo'lgan. Shu sababli, mahalliy va rus manbalarida xonni qora lovchi ma'lumotlar serobdir. Ular Xudoiyorkhoni tengi yo'q o'choq, molparast, o'ta shafqatsiz va zolim sifatida tasvirlaydi. "Xudoyorxon,- deb ko'rsatiladi manbada, ko'p badavlat bo'lib, xotinlarni ko'paytirishga hirs qo'ygan. Kayfu safo, rohatni va tinchlikni yaxshi ko'rgan. Xalqning foydasiga ish yuritmagan... Mamlakatning turli tomonlarida bir nechta bog'larida gullar orasida kayfu safo qilib o'tgan, bedana, kaklik va xurozlarni urishtirish bilan shug'ullangan. Masxarabozlar va hofizlar hamda ma'nosiz o'yinlar bilan umrini o'tkazgan. 18 Ибрат. Фағона тарихи. - Тошкент, 1991. - Б.310. 9 Molu dunyoga haddan ziyod hirs qo’ganva o’zining xazinasini boyitish uchun ko’p soliqlar olgan. 19 Xudoyorxon davlat xarajatlarini kamaytirib, shaxsiy boyligini orttirishda hech narsadan to'ymagan. Oqibatda, ma'muriyat vakillarining ta'minoti nochor holga tushib qolgan. Xon xohlagan yer, qishloq va ovulni tortib olib, o'z mulkiga aylantirgan. Uning vijdonsizligi shunday darajaga borib yetgan-ki, uning piri va eshoni Miyon Sohib hazratning Shohoyim ismindagi hotinini zo'rlik bilan xotinlikka olgan. 20 Uning o'zi "yomon tabiatli kishi bo'lib" yoqtirmagan kishilarini qattiq jazolagan va xalqning muhabbatini qozonishni xayoliga ham keltirmagan. Xudoyorxonning mana shunday ishlari va razil axloqi xalq, beklar, sipohiylar, boylar va ulamolarning noroziligini chaqirgan. Xudoyorxon soliqlar turlarini kashf etishda va ularni undirishda tengi yo‘q ustasi farang bo‘lgan. Masalan, bir bog‘ xashakdan, bir piyola sutdan, o‘nta tuxumdan, masxarabozlardan, ayiq uynatuvchilardan, du - kon qorovullaridan olingan va boshqa xilma-xil soliqlarni kashf etgan. Xudoyorxon barcha narsalardan soliqlar to‘plab, katta boylik orttirgan. Bu haqda rus manbalarida ham dalolat berilgan: "Soliqlar olinadigan buyumlarning turlari juda ko‘p bo‘lib, ular imkon qadar barcha narsalardan olinib, xalq tom ma’noda shilingan. Xatto kambag‘allar keltirib sotadigan qamish, shox-shabbalar, yantoq va shunga o‘xshash narsalardan soliqlar undirilgan. Keyingi vaqt larda tog‘lardan ariqlar orqali oqib keladigan suv larga ham soliqlar solingan. Faqat nafas olina yotgan havoddan soliqlar olinmagan, xolos. Bu hol xonga qarshi norozilikning asosiy omillaridan biri bo‘lgan edi". 21 Xudoyorxonning qattiq zulmi va adolatsizligi, og‘ir iqtisodiy hayot hamda uning Rossiyaning xizmatkoriga aylanishi xalq g‘azabini qo‘zg‘atdi. Shu sababli, xonga qarshi xalq bilan birga saroy harbiylari va amaldor lari, ruhoniy va savdo vakillari ham bosh ko‘tarib chiqdilar. 19 Аҳмад Заки Валидий. «Худоёрхоннинг сунгги кунлари». ЎзФА Шарқшунослик институти, инвентар рақами 15743, 7-8-бетлар. 20 Ўша жойда, 9-бет. 21 Известия русского географического общества, СПБ, 1876 10 1870 yilda xon uchun yangi qarorgoh – O‘rda qurish haqidagi farmon shulardan biri edi. Farmonga ko‘ra butun mamlakatdan jalb qilinadigan ishchilar va hunarmandlar maosh olmasdan O‘rda qurilishida qatnashishi lozim edi.O‘rda qurilishi uch yil davom etadi va 1873 yilda qurib bitkaziladi. Xonning yangi qarorgohi bitguncha xalqning sabr kosasi ham to‘lgan edi.Ikkinchi tomondan bir paytlar Xudoyorxon tomonidan Musulmonqulning o‘ldirilishi va qipchoqlarning qatliom qilinishi ko‘pchilikning esidan chiqmagandi. Bu paytga kelib ruslar Buxoro amirligi tarkibida bo‘lgan Jizzax, Samarqand va Qo‘qon xonligining yana bir muhim shahri Xo‘jandni egallab bo‘lgandi. Ana shunday sharoitda xonga qarshi qipchoq- qirg‘izlar qo‘zg‘oloni boshlanadi.Qo‘qon xonligi fuqarosi juda ayanchli ahvolda edi. O‘zaro feodal urushlar tez-tez bo‘lib turardi. Buning ustiga, chor Rossiyasi qo‘shinlari 1853 yili Oq Machitni, 1864 yili Turkiston va Chimkentni, 1865 yili esa Toshkent va uning atrofidagi shaharu qal’alarni bosib oldi. 1867 yili qaram o‘lkada Turkiston general- gubernatorligi tashkil etildi. Natijada, Qo‘qon xonligi yerlari keskin ravishda qisqardi. Xonlik xazinasiga tushayotgan daromad cho‘g‘i pasayib qoldi. Shuning uchun Xudoyorxon mehnatkashlar zimmasiga qo‘shimcha soliqlar yukladi. Xalq qashshoqlashib ketdi, norozilik kuchaydi. Qo‘qon xonligining Andijon va Namangan viloyatlarida ayrim qo‘zg‘olonlar bo‘ldi. Bir guruh boy-feodallar bu vaziyatdan foydalanish niyatida xonzoda qidira boshladilar. 22 22 Sharq yulduzi jurnali- Toshkent, 1989. 11-son 11 1.2 Qo’zg’alonning dav rlari v a bosqichlari Poʻlatxon qoʻzgʻalonini 3 davr va 6 bosqichga boʻlib oʻrganish mumkin. Birinchi dav r: 1873-yilning bahori - 1875-yilning avgust oyi. Birinchi bosqich: 1873-yilning bahoridan sentyab4 oyi oraligʻida . Qoʻzgʻalonda asosan qirgʻizlar qatnashdi. Qisman qipchoqlar ham ishtirok etdilar, ammo ularjanglarda qatnashmaydilar. Qoʻzgʻalonning oʻzi maxsus tayyorlanmasdan boshlandi, lekin bu bosqichning oxirida tashkilotchilik sezildi. Poʻlatxon (Mulla Ishoq)ning taklif qilinib xon deb e'lon qilinishi Xudoyorxonga qarshi muxolifat borligidan dalolat beradi. Oʻtroq aholini qoʻzgʻalonchilarga ma'naviy yordam berdi, xolos. Qoʻzgʻalon toxtatishning asosiy sababi koʻchmanchilarning oʻtroq aholini oʻzlariga tarafdor qilib ololmaganligi va ularning yaxshi qurollanmaganligi boʻlib, xon qoʻshinlariga jiddiy zarba bera olmasligida edi. Qoʻzgʻalonning birinchi bosqichidagi asosiy rahbarlar Musulmonqul qirgʻiz, Poʻlatxon (Mulla Ishoq) va Mamir edi. Ikkinchi bosqich: 1874-yilning mart oyi- 1874-yilning noyabr oyi. Qoʻzgʻalonda dastlab qirgʻizlar va qipchoqlar ham qatnashadi. Ularga keyin oʻtroq aholi- oʻzbek va tojiklar qoʻshildilar. Qozgʻalonchilarning bir qismi faol qatnashmagan Poʻlatxondan umid uzib, yangi xon topishmoqchi boʻlib, Muhammad Aminbek ( Xudoyorxonning oʻgʻli) va Abdulkarimbekka murojaat etib ularni taklif etadilar. Qoʻzgʻalon ikkinchi bosqichining rahbarlari Mamir, Moʻmin, Abulgʻozi, Musulmonqul va Poʻlatxon edilar. Bu bosqichda Musulmonqul qirgʻiz halok boʻldi. Mamir va Moʻmin rus qoʻshinlari tomonidan asirga olinadi. Bu bilan Turkiston general gubernatorligining Xudoyorxonga ma'naviy va amaliy yordam berganligi koʻrinadi. Uchinchi bosqich: 1875-yilning iyun oyi- 1875-yilning avgust oyi. Qoʻzgʻalon boshliqlari: Nazarbek va Poʻlatxon. Bu bosqichda qoʻzgʻalonchilar tomonga yerlik feodallar ham oʻtadi. Masalan, Iso Avliyo, Abdurahmon oftobachi, Haqnazar parvonachi va Nasriddinbek. Xudoyorxon Turkiston generak gubernatoridan koʻmak soʻrab rus qoshinlarini Qoʻqon xonligiga yuborib, qoʻzgʻalonni bostirishni iltimos qiladi. Qoʻzgʻalonchilar: qirgʻizlar, oʻzbeklar, qipchoqlar va tojiklar. Qoʻzgʻalonda Qoʻqon xonligida yashovchi keng omma qatnashadi. Xudoyorxon 12 Toshkentga qochishga majbur boʻladi. Abdurahmon oftobachining yordamida Nasriddinbek xon deb e'lon qilinadi. Shu munosabat bilan Poʻlatxon unga qarshi chiqib Qoʻqon xonligida ogʻir vaziyat paydo boʻlib, fuqarolar urushi xavdi tugʻiladi. Ikkihokimiyatchilik namoyon boʻladi. 13 Ik k inchi dav r: 1875- yilning avgust oyi - 1876-yilning fevral oyi. To'rtinchi bosqich: 1875-yilning avgust oyi - 1875-yilning 22- sentyabri. Xalq ozodlik harakati. Bu harakat Nasriddinxon roziligisiz boshlanadi. Nasriddinbekni taxtga oʻtirgani ni bilgan Poʻlatxon unga qarshi chiqadi. Xonlikd a ikkihokimiyatchilik vujudga keladi. Mamlakatda fuqarolar urishi xavfi tugʻiladi. Buni oldini olish va hammani bir bayroq ostida birlashtirish maqsadida Abduraxmon Oftobachi gʻazavot e'lon qilib, Qoʻqon xonligining eski chegaralarini tiklash maqsadida Rossiya bosqinchilariga qarshi kurashni boshlab yuboradi. Mahram qal'asi ostonasida qoʻzgʻalonchilar rus qoʻshinlari tomonidan magʻlubiyatga uchraydilar. Rossiya bosqinchi qoʻshinlari Qoʻqon, Margʻilon, Oʻsh va boshqa yerlarni jangsiz egallaydilar. 1875-yilning 22- senyabrda Turkiston general gubernatori K.P. Kaufman va Nasriddinxon bitimga imzo chekdilar. Bunga muvofiq Sirdaryoning oʻng sohili Namangan shahri bilan birga butunlay Turkiston general gubernatorligi tasarrufiga oʻtadi. K.P. Kaufman Qoʻqon xonligi aholisiga juda katta miqdorda harbiy tovon yukladi. Qoʻzgʻalonda Qoʻqon xonligi aholisining katta qismi qatnashadi. Bu bosqichdagi qoʻzgʻalon boshliqlari: Abdurahmon Oftobachi va Poʻlatxon edilar. Beshinchi bosqich: 1875-yil sentyabr oyining oxiri - 1876-yil mart oyining boshi. Qoʻzgʻalon Andijonda boshlandi. Rossiya qoʻshinlari qoʻzgʻalonni bostirishda qatnashdilar. Siyosiy maydonga yana Poʻlatxon chiqadi. Qoʻzgʻalon butun Qoʻqon xonligiga yoyiladi. Nasriddinxon Toshkentga qochadi. Poʻlatxon rasman Qoʻqon xoni deb e'lon qilinadi va taxtga oʻtkaziladi. Poʻlatxon xalq ozodlik kurashini davom ettiradi, bunda Qoʻqon xonligining deyarli barcha aholisi qatnashadi. Qoʻzgʻalonga Turkiston general gubernatorligiga qarashli aholining bir qismi, masalan, matchoxliklar qoʻshiladi. Bu bosqichda ayrim yirik feodallar qoʻzgʻalonga sotqinlik qilib, ruslar tomonga oʻtib ketadilar. Buning natijasida rus qoʻshinlari qoʻzgʻalonchilarni yengadilar. Poʻlatxonni asirga olib dorga osadilar. Chor qoʻshinlari Qoʻqon xonligini bosib olib rasman uni bekor etadilar va oʻrniga Fargʻona viloyatini tasis etadilar. 14 Uchinchi dav r: 1876-yilning mart oyi - 1876-yilning dekabr oyi. Oltinchi bosqich: 1876-yilning mart oyi- 1876-yilning dekabr oyi. Qo’zg’alonning bu bosqichida asosat oloyliklarva mag’lubiyatga uchrab tarqalib ketgan ayrim qo’zg’alonchilar guruhlari qatnashadilar. Bular asosan qirg’izlar va qisman o’zbek, qipchoq va tojiklardan iborat edi. Bular rus bosqinchi qo’shinlariga qarshi qurol bilan kurashishni davom ettiradilar. Oloyning mustaqilligini saqlab qolishga intiladiganlar va imkoniyat bo’lib qolsa Qo’qon xonligini tiklamoqchi bo’ldilar. Lekin qo’zg’alonchilar uchun bu bosqich juda toliqarli bo’ldi va bir necha bor mag’lubiyatga uchraydi. Qurol bilan kurashning imkoniyati qolmaganligi va foydasizligini ko’rgan q’zg’alon rahbarlari rus qo’mondoni bilan bitim tuzib, qo’zg’alonchilar ta’qibga olinmasligi va ular o’z joylariga borib yashashlariga imkoniyat yaratilishi sharti bilan qo’zg’alonni to’xtatishadi. Bu bosqichda qo’zg’alonning asosiy rahbarlari Abdullabek, uning onasi Qurbonjon dodxox va boshqalar edilar. 23 X ulosa XIX asrning 70-90-yillarida Farg‘ona vodiysida yuz bergan xalq qo‘zg‘olonlari (masalan, Po‘latxon qo‘zg‘oloni va Dukchi Eshon boshchiligidagi Andijon qo‘zg‘oloni) o‘lkadagi ijtimoiy-siyosiy inqirozning oliy nuqtasi edi. Qo‘zg‘olonlarning kelib chiqish sabablari Mustamlaka zulmi: Rossiya imperiyasining mahalliy aholini iqtisodiy talashi va kamsitishi. Erkin dehqonlar va chorvador lardan olinadiga n soliq va majburiya tlarning haddan tashqari ko‘payishi.Eng unumdor yerlarning rus ko‘chmancilari Chor hukumatining islom diniga, milliy qadriyat va urf-odatlarga nisbatan cheklovlar kiritishi. 23 Бобобеков Х.Н. Пўлатхон қўзғолони. – Тошкент, 1996. – Б.57-58 15 II BOB.QO’ZG’A LON N IN G BORISHI VA TA RIX I Y A HA MIY A TI 2.1.Po’lat xon harak at ining boshlanishi, asosiy janglar v a harbiy st rat egiy a «Ansob as salotin va tavorixi al Xavoqand» nomli qo‘lyozmada bunday ma’lumot beriladi: «Xon davlatidan putur ketdi. Kundin-kun atrof va javoniblardin fitna paydo bo‘ldi. Andog‘kim, to ba’zida munduz jamoasidin Ma’mur degan qirg‘iz bir necha qaroqchilarnn hamroh aylab, zakuvotga borgan mulozimlarni tutub o‘ldurub, pullarini olib sarf qilib, odam yig‘ib, jamoat bo‘lub Jalolobod va Xonobod qishlog‘ini chofib va taroj qilg‘onida Xudoyorxon Andijonda turub, Andijon askariga farmoyish qildi. Ersa sur’at birla borib maqobil bo‘lub, urushub qirg‘izlarni qochirdilar. Jamiyatlari parishon bo‘lub bir nechasi o‘lub va bir nechasi bandi bo‘lub qo‘lga tushdi. Tavba va siyosat uchun barchasini o‘ldurdilar. Ma’mur tirik qochib ketdi. Va bir necha vaqtdin so‘ng yana o‘g‘ri qirg‘izlarni jam qilib va bir necha biylarni vasvasa qilib, jamoat bo‘lub O‘zgant qo‘rg‘oniga kirib kurash boshladi. Xudoyorxon Iso Avliyoni Shahrixon askari birla, Xolnazar turkni turk askarlari birla buyurdi. Bular sur’at birla borib, urushub qochurdilar. Yana bir necha biylar va kalonshavandalari bandi bo‘lub tushti. Ersa arziyalari maqbul bo‘lib, bandilarg‘a mehribonlik qilib, sarupo berib va nasihatlar aylab ozod qilib yubordilar. Hanuz bul munoqishlari saranjom tobmay, O‘sh ustidagi qirg‘izlar jamoat bo‘dub, Arobon kelib o‘rdani bosib va bir necha asbob va olotlarini olib toqqa chiqib ketdi. Abulqosim jinni hokim erdi. Anburdin chiqib qochib qutuldi. Ersa Xudoyorxon voqif bo‘lub, Marg‘ilon hokimi Sulton Murodbek ukosig‘a Abdurahmon oftobachini qo‘shub, ko‘b askar birla buyurdi. Bular borib urushub qochurdilar. Qirg‘izlar parishon bo‘lub kettilar. Bir necha biylar, chunonchi Umarbek, Abdurahmon shayton va Qoraqul biy va Sulaymon o‘g‘ri va bir necha qirg‘iz biylar birla qo‘lga tushti, ko‘p obro‘ birla kelib xonni ko‘rub, muloqat qilib, duo ayladilar. Filjumla xotirjam bo‘ldilar. Ersa Musulmonqul degan qirg‘iz-qipchoq urushdin qochub, bir necha qirg‘izlar maslahat aylab xonzoda topmoq uchun Buxoro tarafiga borib, Po‘latxon valad Murodxonni oldig‘a borib vasvasa qilib ekan. Po‘latxon qabul qilmabdur.Andin noumid bo‘lub, O‘rganjg‘a — Mahammad Alixon o‘g‘li 16 Muzaffarxonning oldig‘a borib necha kun turub vasvasa qildikim, hamma xaloyiq ittifoq birla sizni xon qilib, ota taxtiga o‘lturg‘uzmoqqa fotiha o‘qubmiz, sizga buyurdilar, hamma xaloyiq sizga muntazir turubdirlar, debdi. Muzaffarxon aytibdiki: «Siz qirg‘iz xalqining e’tiborlaring yo‘qtur. Qalandarxon akamni ham olib borib, Murg‘zor qishloqda o‘ldurub qo‘ydinglar. Alhamdulillo avqot bahuzur». Musulmonqul noiloj qaytib Toshkandga keldi. Ersa Muhsinboyning o‘g‘li Mullo Abdulmo‘minning hovlisiga qo‘nub erdi. Unda bir mullo Ishoq degan qirg‘iz bola Nomdong degan mavzuida nosfurushlik qilur ekan. Abdulmo‘min aytdiki: «Ey, ahmoq qirg‘iz, shul qirg‘iz bolani Po‘latxon deb olib borgil, ish saronjom topkanda Burxon — Tohur», dedi.Ersa ma’qul bo‘lub, o‘shal qirg‘iz bolani olib Ablig‘ ustidin oshib, Chust ustig‘a kelib qo‘shung‘a qo‘shuldi. Qirg‘izlar xursand bo‘lub, shodiyona qo‘ydilar, oq kiygizg‘a solib xon ko‘tordilar». 24 Mullo Ishoq Mullo Hasan o‘g‘li 1844 yilda Marg‘ilon shahriga yaqin O‘hna qishlog‘ida tug‘ilgan. Otasi Marg‘ilondagi Oq madrasada mudarrislik qilgan. 25 Dastlabki ma’lumotni Mullo Ishoq uyda olgan. Keyin Qo‘qondagi Tunqotar madrasasida o‘qigan. 1867 yili o‘qishni tashlab, So‘x atrofidagi ko‘chmanchi qirg‘izlar orasida ikki yil yashagan. So‘ngra o‘z qishlog‘ida, keyin Andijondagi masjidlardan birida imomlik qilgan, savdogarlik bilan ham shug‘ullangan. U Toshkentda Abdulmo‘min dodxoh bilan tanishadi va shu yerda qoladi. Yuqorida aytilganidek, mullo Ishoqning soxta Po‘latxon bo‘lishini taklif etadilar. 29 yoshli Ishoq esa rozi buladi. 10 mingga yaqin qo‘zg‘olonchilar Chotqoldan Olabuqa darasi orqali o‘tib Kosonni bosib oladilar. Ularga qarshi xon qo‘shinlari yuboriladi. To‘raqo‘rg‘on atrofida jang bo‘ladi. Bu jangda Musulmon qirg‘iz halok bo‘ladi, qo‘zg‘olonchilar mag‘lubiyatga uchraydi. 300 ga yaqin qirg‘izlar asirga olinadi, Po‘latxon (Mullo Ishoq) toqqa qochadi, boshliqlardan biri bo‘lgan Mo‘min esa Chotqolga qaytadi va u yerda rus qo‘shinlari tomonidan qo‘lga olinadi… Keyin yana bir necha marta 24 O‘z. FA Sharqshunoslik instituti, qo‘lyozma, inv. № 3753, 156—158- varaqlar) 25 Бобобеков Х.Н. Кукон тарихи.-Тошкент, Шарк. 1996 B-333 17 janglar bo‘ldi va qirg‘izlar mag‘lubiyatga uchradi, Po‘latxon esa Said Bobobeknikiga yashirindi. G‘alaba qozongan Xudoyorxon, qo‘zg‘olonni bahona qilib, aholiga maxsus soliq soladi. Natijada norozi bo‘lgan 1700 qirg‘iz oilasi ruslar tomoniga o‘tib ketdi. Qo‘qon xonligining bir necha joylarida g‘alayonlar bo‘lib turdi, ammo muvaffaqiyat qozona olmadi. Buning asosiy sababi, ko‘chmanchi qirg‘izlar o‘troq aholi bilan birlashmadi. Shunga qaramay, o‘troq aholi qo‘zg‘olonchilarga xayrxoh edi. 1873 yilning bahorida boshlangan qo‘zg‘olon kuzga kelib vaqtincha to‘xtadi. Po‘latxon kuch yig‘ish bilan shug‘ullanadi: qipchoq, o‘zbek va tojiklar bilan bitim tuzishga intildi. Qirg‘izlar Po‘latxonni xavfdan saqlashga harakat qilishardi —ular zo‘rg‘a topilgan xonzodadan ajralib qolishni istamasdi.1874 yilning bahorida yana g‘alayonlar boshlandi. Qo‘qon xonligining turli viloyatlarida ommaning chiqishlari va ayrim to‘qnashuvlar davom etdi. Po‘latxon tarafdorlari ular bilan aloqa o‘rnatishga urinishdi.1874 yil 7 noyabr kuni Qo‘qonga rus diplomati A. A. Veynberg kelib, 20 kun davomida qo‘zg‘olon sabablarini o‘rgandi. So‘ngra, Toshkentga qaytib hisobot yozdi. Uning fikricha, qo‘zg‘olonga olov yoqayotgan kimsa — mashhur Musulmonqul mingboshining o‘g‘li Abdurahmon oftobachi bo‘lib, o‘zi qo‘zg‘olonda ishtirok etmay, qulay fursatni poylab turgan emish.Veyn bergning yozishicha, mehnatkas hlar, millatidan qat’iy nazar, qo‘zg‘olonchilarga hamdardlik bildirmoqda ekan. Nizo asosan qabila boshliqlari o‘rtasida, ya’ni boy-feodallarning o‘zaro lavozim va mansab talashishlari natijasida paydo bo‘lmoqda… 1874 yilgi «Sankt-Peterburgskie vedomosti» gazetasining 268- sonida berilgan xabarga qaraganda, 1874 yilgi «qo‘zg‘olon deyarli umumiy bo‘lib qoldi: u qirg‘iz va qipchoqlarni birlashtirdi, hattoki xon qaramog‘idagi o‘troq xalq ham qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘ta boshladi».Arxiv ma’lumotlariga ko‘ra, 1874 yilgi qo‘zg‘olon noyabr oyining oxiriga borib vaqtincha to‘xtaydi. Buning sababi bor edi, albatta.Qo‘qon xonligi asosan agrar mamlakat bo‘lganligi tufayli dalalardagi hosilni yig‘ib olish kerak edi. Bundan hamma birday manfaatdor edi. Agar ming-minglab erkaklar (ya’ni, asosiy sog‘lom ishchi kuchi) jang bilan ovora bo‘lsa, ko‘p ekinzorlar 18 payxon qilinsa, albatta, daromad ancha kamayardi. Buni qarama-qarshi tomonlar juda yaxshi tushunardi. 1875 yilning bahorida qo‘zg‘olon yana boshlandi. Qorategin chegarasida qo‘zg‘olonchilar tomonida Xudoyorxonning nevarasi Nazarbek, O‘zgant atrofida esa Po‘latxon qo‘shinlari paydo bo‘ldi. Ularga Qarshi xon qo‘shinlari jo‘natildi. Abdurahmon oftobachi, Iso Avliyo va Sarimsoq Eshikog‘asi qo‘shinga boshliq etib tayinlangan edilar. 1875 yil 17 iyul kuni Abdurahmon oftobachi va Iso Avliyo o‘z qaramog‘idagi qo‘shinlari bilan qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tib ketishdi.Shu kunlari Qo‘qonda polkovnik M. D. Skobelev bilan A. A. Veynberg bor edilar. A. A. Veynberg Xudoyorxon huzuriga kirib, u bilan suhbatda bo‘ldi. Suhbat chog‘ida rus diplomati Turkiston general gubernatorining Xudoyorxondan nisbatan noroziligini aytdi. Buni eshitgan xon o‘zini noqulay sezib, bir necha bor K. P. Kaufmanni hurmat qilishini takrorladi. Kerak bo‘lsa, undan qo‘zg‘olonni bostirish uchun yordam so‘ramog‘ligini bildirdi.Vaziyat qaltisligi uchun A. A. Veynberg 1875 yil 18 iyulda Nasriddinbek boshliq qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tganligi va O‘sh, Namangan, Andijon, Asaka shaharlari bosib olinganligi haqida Qo‘qonga xabar keldi. 20 iyulda esa Sulton Murodbek (Xudoyorxonning ukasi) qo‘zg‘olonchilar safiga qo‘shildi va ular Marg‘ilon shahrini egallab, Oltiariqqa yaqinlasha boshlaydilar.Ko‘plab tarixchi olimlaru yozuvc hilarni Po‘latx on qo‘zg‘oloniga baho berish da ikkilantirgan va chalka shtirga hodisalarda n biri — yuqor i tabaqadagi feodallarning qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tganligidir. Bu hodisani sharhlashda bir narsaga e’tibor berish lozim. Ular Xudoyorxon mag‘lubiyatga uchrashiga ishonch hosil qilib, o‘z mavqelarini, jonlarini saqlab qolish va imkoniyat bo‘lib qolsa, qo‘zg‘olonni o‘z manfaatlariga bo‘ysundirib, qo‘g‘irchoq xonzodani taxtga o‘tqazish niyatida edilar. Ularning asl niyatlaridan xalqning xabari yo‘q edi. Boz ustiga, o‘sha yillari omma «odil» xon topilishiga ishonardi. Abdurahmon oftobachi, Iso Avliyo, Nasriddinbek va Sulton Murodbeklar qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tayotganlarida Po‘latxonni «valiahd» deb tan oldilar, hali uning soxta «xon» ekanligini bilmasdilar. Xudoyorxonning ahvoli juda ham og‘irlashdi, Buni tushungan holda u Turkiston general-gubernatoriga yordam so‘rab, 1895 yil 20 iyul kuni xat yozdi: 19 «...Qiyin va baxtsiz damlarda eng ishonarli deb o‘ylagan odamlarim, jumladan, Mullo Iso Avliyo, Abdurahmon oftobachi va Haqnazar parvonachi o‘z qo‘shinlari bilan mening dushmanim bo‘lmish isyonchi qirg‘izlarga qo‘shilishib, menga qarshi urush qilishdi. Sizdan, Oliy hazratdan shu kunga qadar ko‘p yaxshiliklar ko‘rdim. Siz bu safar ham haqiqiy yordam berib, meni qo‘llab-quvvatlaysiz, deb umid qilaman. Men o‘zimni va Ko‘qon xonligini Oliy hazratlari, janob Imperator himoyasiga topshirdim. Sizga do‘stona iltimos bilan murojaat qilaman; Qo‘qon shahriga rus armiyasini va artilleriyasini tezda jo‘natib, isyonchilarning maqsadini puchga chiqaring. Umid qilamanki, Siz bu iltimosimni bajo etasiz...» 26 Lekin rus qo‘shinlarining tezda Qo‘qonga yetib kelishiga ishonchi bo‘lmagan Xudoyorxon Toshkentga qochmoqchi bo‘ladi. 22 iyul (1875 yili) kuni ertalab ma’lum bo‘ldiki, xonning ikkinchi o‘g‘li Muhammad Aminbek 4000 navkar bilan qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tibdi va Abdurahmon oftobachining ilg‘or qo‘shinlari Qorovultepaga yaqinlashib qolibdi. Ertalab soat o‘nlarda Xudoyorxon o‘rdadan chiqib, shahar aholisi uning qochayotganini bilib qolmasligi uchun Katta G‘oziyog‘lik darvozasi tomoniga bormay, qarama-qarshi tarafda joylashgan Mo‘y Muborak darvozasi tomon ravona bo‘ldi. So‘ng Beshariq tomonga jo‘nadi. A. A. Veynberg, M. D. Skobelev va ular yonidagi kazaklar ham Xudoyorxonga qo‘shilishdi. Ular Xo‘jand tomonga qochishdi. Bundan xabar topgan qo‘zg‘olonchilar ularni quvlab ketishadi, ammo yetolmaydilar. Faqatgina 30 aravani qo‘lga tushirishadi. Aravalardan birida xon arxivi bor edi. Uning ahamiyatini bilmagan omma ko‘p hujjatlarni yoqib tashladi.Xudoyorxonga uning kichik o‘g‘li O‘rmonbek, Otabek noib, mullo Ma’ruf, bir nechta qarindoshlari, jami — 643 nafar kishi, shu jumladan, 350 qurollangan askarlar hamroh edi.Xudoyorxon Toshkentga kelib Turkiston general-gubernatori K. P. Kaufman bilan uchrashadi. Ikkinchi kuni esa Xudoyorxon Orenburgga jo‘natiladi. Xudoyorxon keyinchalik Orenburgdan qochib Hindiston orqali Makkaga hajga boradi va Qo‘qonga qaytmoqchi bo‘lib, maxfiy yo‘lga chiqadi. Ammo yo‘lda kasalga chalinadiyu 1884 yili Afg‘onistonda vafot etadi. 26 O‘zSSR MDA, f. I-715, op, 1 yed. xr. 63, 48 b. 20 Qo‘qon taxtiga Nasriddinbek xon qilib o‘tqaziladi. Bu haqda «Tarixi Farg‘ona» nomli qo‘lyozmada shunday jumlalarni o‘qiymiz: «Marg‘ilonda Sulton Murodbekni Ho‘qandg‘a xon qilmoqchi bo‘lub ahdu paymon qilib turg‘onda Nasrullodin odam borub oftobachig‘a ellik ming tilloga shart qilib, Nasrulloni xon qilmoq muddaosida bo‘lub, zohiri g‘azot botini fasod Nasriddinxonni o‘rdaga xon qilib qo‘yub, o‘zi Russiyaga urushmoqchi bo‘lub Mahramga bordi» 27 Bundan xabar topgan Po‘latxon g‘azablanadi va ularga qarshi kurash olib boradi. Mehnatkash xalq uni qo‘llab-quvvatlaydi. Natijada grajdanlar urushi boshlanishiga ozgina qoladi. Xonlikdagi vaziyatni tushunga n holda Abdurah mon oftobachi Turkiston general gubernatorligiga qarshi chiqadi, Qo‘qon xonligining eski chegarasini tiklash bahonasida g‘azovot e’lon qiladi. Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad — xalqni bir bayroq ostiga birlashtirib, tashabbusni o‘z qo‘liga olish va Po‘latxonni siyosiy maydond an chetlatib undan qutulish edi.Shu bosqichda Po‘latxon ning dunyoqarashida tub o‘zgarish bo‘ldi. Katta lavozimdagi feodallar xalq manfaatini mensimasdan, faqat o‘z manfaati uchun ming-minglab mehnatkashni qurbon qilishga tayyorligini tushundi. Po‘latxon (Mullo Ishoq) Toshkentga qarshi yurish boshlaganda rus qo‘shini kuchliligini yaxshi bilardi. Ammo mavjud vaziyatda Po‘latxon g‘azovotga qarshi chiqa olmas edi. Chunki aholi islom kuchi bilan g‘ayridinlar ustidan g‘alaba qozonamiz, deb o‘lardi.Po‘latxon g‘azovotga qarshi bo‘lsa-da, lekin uni rasmiy ravishda ma’qullashga majbur bo‘ldi: dastlabki oylarda u sust harakat qildi va janglarga o‘z qo‘shinini olib kirmadi. Chunki safdoshlarini saqlab qolishi shart edi.Qo‘qonliklar avval Qurama uezdini ozod qilmoqchi bo‘ldilar: o‘sha tomonga 2000 qurollangan kishini jo‘natdilar. Ulardan 1000 nafari Abliqqa, 500 tasi Bo‘kaga, qolgan 500 nafari Qoraqiyaga keldi. Bulardan tashqari, yana bir necha otryadlar Oqcha qishlog‘idan Parkentga o‘tmoqchi edi; Qo‘shrabot yuqorisida ham qurolli navkarlar shay bo‘lib turishardi.7 avgust (1875) kech soat 5 da bu haqda general Golovachyovga xabar berishadi. Abliq qishlog‘ining oqsoqoli esa qo‘qonliklarning soni 10 mingga yaqin edi, deb taxmin qiladi. Turkiston general-gubernatori K. P. 27 O‘z. FA Sharqshunoslik instituti, qo‘lyozma, inv. № 10117, b. 72 21 Kaufman bu xabarni bilib, tez sur’at bilan 1-o‘qchi batalonni, 4-otliq artilleriya bilan 400 kazakni qo‘qonliklarga qarshi jo‘natadi. Bundan keyin Sankt-Peterburgga telegramma yuboradi. 10 ming qo‘qonlik Turkiston general-gubernatorligiga hujum qildi, deb ta’kidlaydi va qo‘qonliklarga qarshi urush olib borish uchun 200 ming so‘m pul qarz olishga ruxsat so‘raydi. Telegrammani Rossiya imperatoriga ko‘rsatishadi. U esa 10 ming raqamining yoniga: «Ehtimol bo‘rttirilgandir», 100 ming so‘mning yoniga esa: «Bajarish kerak», deb yozib qo‘yadi. Bu esa urushga rasmiy rusxat edi. 9 avgust (1875 yili) kuni K. P. Kaufman buyruq chiqaradi, rasmiy urush boshlanadi. Chor Rossiyasi qo‘shinlari bilan qo‘qonliklar o‘rtasida harbiy to‘qnashuvlar ro‘y beradi. Birinchi jiddiy jang O‘rg‘ozi darasida bo‘ladi. U yerda 800 qo‘zg‘olonchi turardi. Polkovnik Yegashtin 100 askar bilan hujum qilib, 500 kishini halok etadi, tirik qolganlar esa qochib qutulishadi.3 avgustda (1875 yili) Turkiston general-gubernatori, general-ad’yutant K. P. Kaufman qo‘qonliklarga murojaatnoma yuboradi. Unda: «Sizlarning boshliqlaringdan biri ruslarga qarshi urush boshladi. Bu urushdan nima chiqqanini bilasizlar. Aslida, men sizlarni jazolashim kerak. Lekin agarda siz qo‘qonliklar qipchoq va qirg‘iz xalqining dushmani bo‘lmish buzg‘unchi oftobachini ushlab menga topshirsalaring, men sizlarning gunohlaringdan o‘taman. Faqat shundagina men sizlarga to‘la «omonlik» e’lon qilaman» 28 deyilgan. Biroq murojaatnoma hech qanday ta’sir qilmaydi. Aksincha, barcha shahar va qishloqlar qo‘zg‘olonchilarga qo‘shiladi. Oftobachi xalqqa tug‘ va nishonlar beradi, qurollantiradi. 14 avgustda Abdurahmon oftobachi qo‘shinini Sarimovich qo‘mondonligidagi otryadga qarshi olib chiqib, 4 soat davomida jang qiladi. Qo‘qonliklar mag‘lubiyatga uchraydi.16 avgustda esa Ajabek bilan Rustambek yigitlariga rus ofitseri Gerua 60 kazak va 800 qirg‘iz askarlari bilan hujum qiladi. 29 Rus qo‘mondoni qo‘qonlik qo‘zg‘olonchilarga qarshi ko‘rash davomida qirg‘iz yigitlaridan «unumli» 28 O‘z. SSR M. D. A., f. I-715, op. 1, yed. xr. 63, l. 160 29 O‘z SSR M. D. A. f. I-715, or. 1, yed. xr. 63, l. 227. 22 foydalangan edi. Ayniqsa, Shabdon Jontrev o‘z yigitlari bilan jonbozlik qo‘rsatgan. Ular Po‘latxon qo‘zg‘olonini bostirishda faol qatnashadilar. Bu haqda to‘liq ma’lumotni SSSR Geografiya jamiyati arxivida saqlanayotgan hujjatlarda ko‘rishingiz mumkin. 30 22 avgustda (1875 yili) Mahram qal’asi ostonasida juda qattiq jang bo‘ldi. Ko‘plab qo‘zg‘olonchilar o‘ladi, bosqinchilar tomonidan bir shtab ofitseri (A. P. Xoroshxin), 5 oddiy soldat,1 yigit halok bo‘ldi, yana 1 shtab ofitseri (polkovnik Skobelev) va 7 soldat yaralanadi.So‘ngra rus qo‘shinlari Qo‘qon tomon yurish qildilar, jangsiz shaharga kirishadi. Abdurahmon oftobachi 31 avgustda K. P. Kaufmanga xat yozib, undan omonlik va tinchlik so‘raydi. Ammo general undan o‘zi kelib taslim bo‘lishini talab qiladi, bunga oftobachi rozi bo‘lmaydi.Toshkentda yashovchi qozoq biylari Kaufmanni g‘alaba bilan tabriklab adres jo‘natdilar, uning oxirida 12 ta imzo turar edi. General-gubernator K. P. Kaufman marg‘ilonliklarga xat yo‘llab, Po‘latxonni ushlab rus qo‘mondoniga topshirishni talab qildi, ammo bu talab bajarilmaydi, chunki Po‘latxon Marg‘ilondan uzoqqa ketgan edi.Kaufman qo‘l ostidagi barcha qo‘shinlarini otliq artilleriya bilan birga Abdurahmon oftobachi orqasidan jo‘natadi. Ular qo‘zg‘olonchilarga Mingtepa qishlog‘i yonida yetib olishadi va shiddatli jang bo‘ladi: Qo‘zg‘olonchilar soni 5000 nafar edi. Ular mag‘lubiyatga uchraydi, ko‘pchilik halok bo‘ladi, tirik qolganlari qochib ketadi. Abdurahmoi oftobachi 25 kishi bilan O‘zgantga qochadi. Shu munosabat bilan K. P. Kaufman shunday deb yozgan edi: «Oftobachi qochishga majbur bo‘ldi, unda qo‘shin yo‘q va shuning uchun uning ortidan qo‘shin bilan quvlashning hojati yo‘q. Uning yaqinlari va oz-moz bo‘lsa ham ta’sir etadigan odamlari oldimga bo‘yin egib keldilar» . K. L. Kaufmanning so‘ziga qaraganda, unga eng yaqin yordam ko‘rsatgan va qimmatli maslahatlar bergan shaxs Mirzo Hakim parvonachi bo‘lgan. Shuning uchun rus imperatoridan unga general- mayor unvoni berishni iltimos qiladi. 21 sentyabr (1875 yili) K. P. Kaufmanga Marg‘ilon shahrining qozi- raisi Mullo Muhammad Ali va Boqi Muhammad dodxo xabar berishadiki, Po‘latxon 400 kishi bilan tog‘da turgan emish aa turli joylarga ishonchli odamlarini jo‘natib, aholiga qo‘zg‘olonchilarga qo‘shilishni taklif etishmoqda ekan.Abdurahmon oftobachining 30 Географического общество СССР, ф.65, И.И. 581- 588 23 mag‘lubiyatga uchraganiga sabab — u Po‘latxondan yuz o‘giradi, Nasriddinbekni xon qilib ko‘tardi. Natijada qo‘qonliklarning kuchi ikkiga bo‘linib qoldi va bir-birlarini g‘ajiy boshladilar. 22 sentyabr (1875 yili) Turkiston general-gubernatori K. P. Kaufman Marg‘ilon shahriga Nasriddinxonni chaqirib, 22 moddadan iborat bitimga imzo chektiradi. Bunga binoan Qo‘qon xonligining Sirdaryoning o‘ng sohilidagi barcha yerlari, shahar va qishloqlar Turkiston general- gubernatorligiga o‘tdi. Shu munosabat bilan yangi chegara belgilab chiqildi. Bundan tashqari, Qo‘qon xonligi har yili 500 ming so‘mdan tovon to‘lashi shart edi. Bitimda bir necha kamsituvchi shartlar bor edi. Bu ham kamlik qilganday, qo‘shimcha shartnoma tuzildi, rus qo‘shinlari Marg‘ilonga yaqinlashayotganda Abdurahmon oftobachi 10 ming qurollangan kishilar bilan shahar yonida turganligini, marg‘ilonliklar esa ularga qarshi chiqmaganliklarini bahona qilib, Marg‘ilon viloyati aholisiga qo‘shimcha 125 ming tillo (500 ming so‘m) jarima solindi. Oqibatda mehnatkash xalqning sabr kosasi to‘ldi. Xalq Po‘latxon atrofiga jipslashdi. Rus qo‘shinlari ketishi bilanoq marg‘ilonliklar qo‘zg‘olon ko‘tardilar.Abdurahmon oftobachi Po‘latxonning «xon»ligini tan olib, u bilan yarashdi va o‘z tarafdorlari bilan qo‘zg‘olonchilarga qo‘shildi. General M. D. Skobelevning so‘ziga qaraganda, shu vaqtda ikki kuch birlashib, ruslar «bosib olgan xonlik yerlarini» qaytarib olmoqchi bo‘lishadi. Bundan yaqqol ko‘rinib turibdiki, qo‘zg‘olonning yangi bosqichi milliy ozodlik xarakteriga ega bo‘lib, u mo‘stamlakachilarga qarshi» urush edi, deb aytishadi va uni «reaktsion» deb baholashadi. Bu mutlaqo noto‘g‘ri fikr. Chunki chor Rossiyasi amaldorlariyu general Trotskiy ham xuddi shunday fikrni ilgari surgan edilar. Arxiv ma’lumotlarga qaraganda, Po‘latxon bilan Abdurahmon oftobachi birlashgandan so‘ng, andijonliklar Nasriddinxonga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradilar. O‘sha paytda Aidijon shahrida rus vakillaridan A. L. Kun va Petrovskiy bor edilar. Shuning uchun general Trotskiy: «Qo‘zg‘olon rus vakillariga qarshi ko‘tarildi», degan bahonada Andijonga hujum qilmoqchi bo‘ladi. Aslida esa, A. L. Kunning guvohlik berishicha, «Bu g‘alayonning, mening komil ishonchimga ko‘ra, bizga 24 dahldorligi va hech qanday aloqasi yo‘q edi». Andijon shahrida o‘zbek, qirg‘iz va qipchoqlar yig‘ilishib, «shaharni oxirgi kuchimiz qolguncha himoya qilamiz», deb qasamyod qilishadi. 31 Marg‘ilon shahrining aholisi iltimosiga binoan, Po‘latxon 1000 otliq askarni Marg‘ilon shahriga jo‘natadi. Marg‘ilon to‘rasi esa ularga o‘zining 2000 otliq yigitlarini qo‘shib, Sulton Murodbek qo‘shiniga qarshi yuboradi. Ikki qo‘shin o‘rtasida jang bo‘ladi. Qo‘zg‘olonchilarning omadi kelmaydi. Lekin 2—3 kundan keyin Sulton Murodbek qochishga majbur bo‘ladi, qo‘shini esa tarqalib ketadi, bir qismi esa Po‘latxon tarafiga o‘tadi.1 oktyabr kuni (1875 yili) ertalab soat 8 da general-mayor Trotskiy Andijon shahrini zabt etadi. Jangda rus askarlaridan 2821 kishi qatnashadi (Toshkentni bosib olishda 1952 kishi qatnashgan edi). Hujum payti rus qo‘shinlaridan 7 kishi halok bo‘ladi, 59 kishi esa yaralanadi.Rus qo‘shinlari kunduzi soat 2 da shahardan qaytib chiqishadi.Qo‘qon shahrida ham qo‘zg‘olonga tayyorgarlik ko‘rilmoqda edi. Bundan xabar topgan K. P. Kaufman 2 oktyabrda (1875 yili) Nasriddinxonga xat yozadi. Qo‘zg‘olon boshliqlaridan savdogar Mirolim, xazinachi Mirzaolim shig‘ovul, Mullo Abdullo Karim va Mahmudxon udaychini hibsga olib, lozim topilsa, «ularni qatl etishga buyruq» berish taklif etiladi. Nasriddinxon Mirolim va Mullo Abdullo Karim shig‘ovulni hibsga oladi. Mahmudxon to‘rani esa akasi Muhammad Saidxon bilan birga K. P. Kaufman ixtiyoriga jo‘natadi va general-gubernatorga: «Xohlasangiz Sibirga jo‘nating, istasangiz qatl eting», deb xat yozadi. Bundan Qo‘qon aholisi norozi bo‘ladi. 9 oktyabr (1875 yil) kuni zrtalab Qo‘qon shahrida qo‘zg‘olon boshlanadi. Qo‘zg‘olonchilar xon o‘rdasiga hujum qilishadi. Bu hujum 3 soat davom etadi. Nasriddinxon o‘rdadan qochib ketishga majbur bo‘ladi. Qo‘zg‘olonda shahar atrofidagi qishloq aholisi ham faol ishtirok etadi. Jangda Otabek noib halok bo‘ladi. Sulton Murodbek asirga olinadi, Mirza Hakim parvonachining uyi talon-taroj qilinadi va yondirib tashlanadi. Shunday qilib, Po‘latxon Qo‘qon xonligiga yagona hokim bo‘lib qoladi. U iloji boricha Qo‘qon xonligi va Turkiston general- gubernatorligi o‘rtasidagi nizolarni 31 O‘z. FA Sharqshunoslik instituti, qo‘lyozma, inv. № 10117, b. 80 25 tinch yo‘l bilan hal etishga intiladi, Ammo K. P. Kaufman buni xohlamas edi. Bunga 1875 yil 19 avgustda sodir bo‘lgan voqea yaqqol misol bo‘la oladi.Turkiston general-gubernatorligiga qarashli qirg‘izlar 19 avgustda Qo‘qon xonligiga tobe yaylovdagi qirg‘iz-qipchoqlarga hujum qilib, ularning tuya va otlarini, 28 o‘tovini olib ketishadi. Qirg‘iz-qipchoqlar Po‘latxondan madad so‘rab murojaat qilishadi. Po‘latxon volost boshliqlari bo‘lmish Karimbek, Dehqonboy, Ahmadbek, Sodiqboy, Karim Mirzo, To‘tibekboy va Nanaylarga xat yozib, o‘g‘irlangan narsa va buyumlarni, tuya va otlarni topib egalariga qaytarishni so‘raydi. «Bunday ahmoqona ishlar ikki davlat o‘rtasida nizo chiqarishi mumkin», deb yozadi. Xat nusxasini Turkiston general-gubernatori K. P. Kaufmanga ko‘rsatishadi. U: «Oqibatsiz qoldirilsin», deb o‘z qo‘li bilan rezolyutsiya qo‘yadi. Po‘latxon obro‘si kundan-kun osha boradi. Hattoki Turkiston general-gubernatorligi volostlarida ham qo‘zg‘olonchilar tarafdori ko‘payadi. Ayrim joylarda qurolli chiqishlar bo‘lib, Po‘latxon tomoniga o‘tadilar. Bunga mastchohliklar yaqqol misol bo‘la oladi. Ayrim tarixchi olimlar Mastchohdagi qo‘zg‘olonni Po‘latxon qo‘zg‘oloniga hech qanday aloqasi yo‘q, u reaktsion xarakterda edi, deb aytishadi. Bu noto‘g‘ri va xato fikrdir. 8 noyabr (1875 yili) kuni mastchohliklar Qo‘qon xonligidagi qo‘zg‘olonga qo‘shilishga qaror qildilar. Ular volost boshqaruvchisi Mirzo Hakimni asirga olib, Qo‘qonga jo‘natishadi va Pildiroq qishloq qozisi Mullo Xo‘jani ham hibsga olishadi. Mastchohliklar Qalandar Miroxunni o‘zlariga boshliq qilib saylaydilar va Po‘latxon nomi bilan Fan, Yag‘nob, Falg‘ar, Qo‘shtut, Mog‘iyonda qo‘zg‘olon ko‘tarishni topshirisha di. Dastlab Mamtich, Vishob, Shabotkibol o, Shabotkip oyon, Darxo‘tchog‘ar va Patut qishloqlari aholisi qo‘zg‘olonga qo‘shilib, pul va oziq-ovqat yuborishadi. Qalandarning obro‘si ayniqsa 12 noyabrdan keyin ko‘tarilib ketadi. Shu kuni Po‘latxon unga to‘qsoba unvoni berganligi haqida yorliq hamda 1200 so‘m pul, 200 ta chopon, 6 ta ot yuborgan edi. Zarafshon okrugida A. Abramovning buyrug‘iga binoan shtabs-kapitan Arandarenko boshliq jazo otryadi tuzilib, Mastchoh qo‘zg‘olonini bostirishga jo‘natiladi. Ular qarshilik ko‘rsatgan 26 qishloqlarni yer bylan yakson qiliiiadi, aholisini esa yoshu qarini demay ayamasdan o‘ldiradilar. Masalan, 18 noyabr (1875 yili) kuni ertalab soat 7 da Pichugin boshchiligidagi jazo otryadi Ashaba qishlog‘iga hujum qiladi. Arxiv materiallariga qaraganda, Ashaba aholisi qattiq qarshilik ko‘rsatadi, ular kechirim ham so‘rashmasdan qo‘llarida qurol bilan halok bo‘ladilar, ayollari esa pichoq bilan rus soldatlariga tashlanadilar, ularga tosh otadilar. Aholi yoppasiga, shu jumladan, go‘dak va qariyalar ham o‘ldiriladi, qishloq yoqib tashlanadi. 19 noyabrda polkovnik Pichugin Asht orqali Oqjarga qaytadi. Mastchohdagi qo‘zg‘olon yana bir necha oy davom etadi, qattiq janglar bo‘lib turadi. 1876 yil 19 dan 20 yanvarga o‘tar kechasi Mastchoh qo‘zg‘olonchilarining boshlig‘i Qalandarbek Madrushka qishlog‘ida asirga olinadiyu tinchlik o‘rnatiladi.Qo‘qon xonligida esa kurash davom etmoqda edi.20 noyabrda (1875 yili) Po‘latxon dushmanga qarshi 400 kishini Oqjarga yuboradi, 21 noyabrda esa Mullo Qo‘shay shtabs- kapitan Ionov va unter ofitser Danilovni asirga oladi. General Skobelev esa 30 noyabrda Go‘rtepa qishlog‘iga hujum qilib, 1500 ga yaqin qo‘zg‘olonchini qochishga majbur etadi, qishloq yoqib tashlanadi. 2 dekabrda Botir to‘raning otliq qo‘shini tor-mor etiladi. Umuman olganda, noyabr-dekabr oylari Pichugin va Meller-Zakomelskiy boshliq jazo otryadlari Namangan va Xo‘jand o‘rtasidagi yerlarni o‘z nazoratiga olishga muvaffaq bo‘lishadi va ikki shahar o‘rtasida muntazam pochta aloqasi o‘rnatiladi. Ma’lumotlarga qaraganda, Po‘latxon 14 dekabr kuni (1875 yili) Qo‘qon shahriga keladi. Mezang qishlog‘idan xon o‘rdasigacha bo‘lgan yo‘lga gilamlar to‘shalib uni kutib olishadi. 31 yoshli sarkardani xalq olqishlaydi. General Golovachyov To‘raqo‘rg‘onni shafqatsizlarcha bosib olgani haqida «Tarixi Farg‘ona» nomli qo‘lyozmada ma’lumotlar berilgan. Bu qo‘lyozmaning muallifi o‘shanda 15 yoshda bo‘lib, qonli voqealarni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan. 32 32 Ибрат. Фағона тарихи. - Тошкент, 1991. - Б.215. 27 General M. D. Skobelev tashabbusi bilan qo‘zg‘olonchi qipchoqlarga qarshi qishki «Ikki suv orasi operatsiyasi» ishlab chiqiladi. «Ikki suv orasi operatsiyasi» asosan qipchoqlarga qarshi qaratilgan bo‘lib, yana bir marta Andijonga hujum qilib, ularning asosiy kuchlarini tor-mor etish ko‘zlangan edi.General M. D. Skobelev yo‘lida uchratgan barcha qishloqlarni vayronaga aylantirib, 8 yanvar kuni (1876 yili) Andijon ostonalariga yetadi. Qattiq va shiddatli jangda andijonliklar 20 ming odam yo‘qotib mag‘lubiyatga uchraydi. M. D. Skobelev Asaka va Marg‘ilongacha hujumni davom ettirishga ruxsat oladi. 13—18 yanvarda ayrim to‘qnashuvlar bo‘ladi. Ayniqsa, Abdurahmon oftobachi qo‘shinlari bilan bo‘lgan jangda katta talafot ko‘riladi. 19 yanvarda rus qo‘shinlari Andijonga qaytadi.Po‘latxon qo‘shinlari Marg‘ilonda turgan edi, ammo hech qanday jangda qatnashmaydi. Rus qo‘shinlari ham u bilan jangga kirishmadi. 19 yanvarda (1876 yili) Rossiya harbiy ministri D. Milyutin general- ad’yutant K. P. Kaufman nomiga o‘ta maxfiy telegramma jo‘natadi. Unda Qo‘qon xonligi taqdiri asosan hal qilingan edi. Jumladan, uni bosib olib, Rossiyaga qo‘shishga imperator ruxsat berganligi haqida aytilgan edi. Bundan ilhomlangan Turkiston general-gubernatori K. P. Kaufman barcha kuch-g‘ayratini Qo‘qon xonligini bosib olishga sarflaydi. Ammo telegramma mazmunini hammadan, hattoki o‘z o‘rnida vaqtincha Turkiston general-gubernatori bo‘lib qolgan general Kolpakovskiydan ham sir saqlaydi. K. P. Kaufman esa Sankt- Peterburgga — Rossiya podshosining tug‘ilgan kunini nishonlashga ketgan edi. Uning maqsadi — Qo‘qon xonligini podshoning tug‘ilgan kuniga sovg‘a qilmoq edi. Shunday ham bo‘lib chiqdi. 20 yanvarda esa Abdurahmon oftobachi o‘z elchilarini jo‘natadi, o‘zi 24 yanvarda safdoshlari bilan rus qo‘mondoniga taslim bo‘ladi. O‘z qaramog‘idagi qo‘shinni esa tarqatib yuboradi. Bu hol qo‘zg‘olon tanazzulga yuz tutganini bildirardi. Po‘latxon bundan xabardor bo‘lib, nihoyatda g‘azablan adi va Abdurahmon oftobachining yaqin qarindoshlarini qatl etadi.Rus qo‘mondoni Po‘latxon Uchqo‘rg‘onda ekanligini biladi, tezda u yerga kapitan Kuropatkin otryadi yuboriladi. Ular kechqurun soat 10 da manzilga yetib borishadi: qorong‘ilikdan 28 foydalanib, to‘satdan hujum qiladilar va qo‘zg‘olonchilarni tor-mor etadilar. Oyog‘i singan Po‘latxon 10 kishi bilan qochishga muvaffaq bo‘ladi. 33 33 Бобобеков Х.Н. Кукон тарихи.-Тошкент, Шарк. 1996 Б 245 29 2.2 Qo’zg’alonning bost irilishi v a oqibat lari H. Bobobekovning arxiv manbalari orqali ma’lumot berishicha, bu bitimga ko‘ra, Qo‘qon xoni o‘zini Rossiya imperiyasining “xizmatkori” deb tan oladi, qo‘shni xonliklar bilan hech qanday aloqalar va munosabatlar o‘rnatmaslikka va’da beradi. Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘idagi barcha yerlar Rossiya saltanati ixtiyoriga o‘tadi. Qo‘qon xonligiga qarshi olib borilgan urushda rus armiyasi ko‘rgan olti yuz ming rubl hajmdagi zararni to‘lash Qo‘qon xonligi zimmasiga yuklatiladi. Shuningdek, bitimda 1875 yil 1 noyabrdan boshlab Qo‘qon xonligi Rossiya xazinasiga har yili 500 ming rubl, Abdurahmon Oftobachini qo‘llab-quvvatlaganlari uchun marghilonliklarga 125 ming tillo hajmida tovon to‘lash majburiyati belgilanib, 60 ming tilloni 1875 yil 21 oktyabrgacha, qolgan 65 mingini esa 1876 yil 21 oktyabrgacha to‘lashga ruxsat berildi. 34 1875 yil 26 sentabrda Namanganga kelgan Kaufmanga Andijon shahrida va unga yaqin bo‘lgan joylarda Po‘latxon va Abdurahmon Oftobachi boshchiligida katta qo‘shin to‘planganligi haqida xabar yetib bordi. Tayyorlanayotgan qo‘zg‘olondan xavfsiragan Kaufman zudlik bilan general Trotskiy boshchiligidagi 1400 kishilik qo‘shinni 4 ta raketa otish moslamasi va 8 ta zambarak bilan Andijonga jo‘natdi. 1 oktyabrda general Trotskiy Andijonga hujum qilish haqida buyruq berdi. Har ikki o‘rtada kuchli janglar bo‘lib, 2 soat davom etgan bu janglardan so‘ng rus qo‘shinlari shahar markaziga joylashgan o‘rdani qurshovga olib, hokim saroyini bosib oldi. Abdurahmon Oftobachi va Po‘latxon bu orada shahar va qishloqlarga o‘z odamlari orqali nomalar yuborib, aholining rus bosqinchilariga qarshi kurash uchun birlashishga, Nasriddinxonni taxtdan ag‘darishga chaqirdilar. 9 oktyabrda Qo‘qonda qo‘zg‘olonlar boshlab yuborilganligi tufayli Nasriddinxon poytaxtdan qochib ketdi. General Skobelev boshchiligidagi qo‘shinlar 1875 yil 23 oktyabrda Baliqchi va To‘raqo‘rg‘onni egallab, 27 oktyabrda Namanganni 26 ta to‘p bilan o‘qqa tutadilar. Qo‘zg‘olonchilar tor-mor etilib, ko‘plab aholi halok bo‘ldi. 35 34 Х. Бобобеков. По‘латхон қўзғолони. Т.: Фан, 1998. Б. 122-124. 35 “Ўзбекистон мустақиллиги учун курашлар тарихи”. Т.: Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси, 2000. Б. 97. 30 Kolpako vskiy 1875-76- yillardagi Qoʻqon urushida jazo otryadiga qoʻmondonlik qilgan. Bu vaqtda xonlikda vaziyat ogʻirlashgan, bosqinlar, Poʻlatxon boshchiligida xalq qoʻzgʻolonlaridan soʻng elning tinka madori qurigandi. Hayot tamomila izdan chiqib, qaygʻu-alam koʻzyoshlari va qonlar daryoday oqardi. Shunday vaziyatda vaqtincha Peterburgda boʻlib turgan general gubernator Kaufmandan Qoʻqon xonligini imperiya tarkibiga qoʻshib olish toʻgʻrisidagi shoshilinchnoma (telegramma) keladi. Shundan soʻng Xoʻjand, Andijon va Toshkentdan kelgan harbiy qismlar Namanganda, Skobelevning qoʻl ostida birlashib, Qoʻqonga yurish qiladi va 8-fevralda xon oʻrdasini egallashadi. Sobiq xon Said Nasriddinxon va Abdurahmon oftobachi Toshkentga, keyin nafaqa tayinlanib, Rossiyaga surgun qilinadi. 1-mart kuni Margʻilonda Poʻlatxon dorga osiladi. Alqissa, shu tariqa 150 yildan ziyod tarixga ega Qoʻqon xonligi tugatilib, oʻrnida Fargʻona viloyati tuziladi. 36 1876 yil boshlarida Rossiya imperatori Aleksandr II ning maxsus buyrug‘i asosida general Skobelev Qo‘qon xonligini butunlay bosib olishga kirishdi. Imperiya bosqinchilari xonlik shahar va qishloqlariga yetib keldilar. Nasriddinxon qarshilik ko‘rsata olmay taslim bo‘ldi. 8 fevralda rus qo‘shinlari Qo‘qon shahriga kiridilar. Skobelevning hiylasi va xoinlar yordamida Abdurahmon Oftobachi hamda Po‘latxon Asaka va Andijon oralig‘ida qo‘lga olindilar. Po‘latxonni qo‘lga olishda yordam bergan xoinlar imperiya tomonidan mukofotlandilar. Po‘latxon esa, 1876 yil 1 martda Marg’ilonda dorga osildi. Shu tariqa, qattiq qarshiliklar va og‘ir janglardan so‘ng 1876 yil 19 fevralda 150 yildan ziyodroq hukm surgan Qo‘qon xonligi butunlay bosib olinib, tugatildi. Uning o‘rniga Farg‘ona viloyati tashkil etilib, Skobelev yangi viloyatga harbiy gubernator etib tayinlandi. Qo‘qon xonligiga qarashli yerlar Farg‘ona viloyati tarkibiga kiritilib, faqat uning bir qismi Xo‘jand uezdi bo‘lib Samarqand viloyatiga qo‘shildi. Rus bosqinchilariga qarshi mardonavor kurashda ishtirok etgan Abdurahmon Oftobachi Rossiyaning Yekaterinoslav, imperiyaga xayrixoh bo‘lgan Nasriddinxon esa Vladimir guberniyasiga surgun qilindilar. Qo‘qon shahrida olib 36 “Ўзбекистон мустақиллиги учун курашлар тарихи”. Б. 100. 31 borilgan harbiy harakatlar davomida xonlikning shayxulislomi va qozikaloni Skobelev tomonidan asir olindi. Kaufmanning muvaqqat general-gubernatori T. Kolpakovskiyga yuborgan telegrammasida, “ularni hech qanday lavozimga qo‘ymasdan yo‘q qilib yuborilsa, yaxshi bo‘ladi”, degan taklif kiritgani tufayli ularning ikkalasi ham Vologodsk guberniyasiga surgun qilindilar. Tarixiy manbalar tadqiqotlari ma’lumotlar iga ko‘ra, Rossiya mustamlakachilari Qo‘qon xonligini bosib olishda ayovsiz choralarni qo‘llaganlar. Xususan, qarshilik ko‘rsatgan qishloqlar yoqilgan, bosqinchilarga qarshi kurash olib borayotganlarga qo‘shib ko‘plab tinch aholi ham bir boshdan jazolangan. Bosib olish paytida qarshilik ko‘rsatgan shaxslarga yordam bergan, ularni yashirgan, uyiga kiritganlar ham jazodan chetda qolmagan. Harbiy harakatlar vaqtida o‘z uyi, mol-mulkini tashlab boshqa joylarga ketib qolganlar belgilangan muddatda qaytib kelmasa, ularning uy-joyi va mol-mulki musodara qilingan. Harbiy harakatlar paytida ko‘rilgan choralar imperiya bosqinchilarining Qo‘qon xonligi hukumat bilan emas, balki xalq bilan urush olib borganligini isbotlaydi. Ko‘plab jazo choralariga qaramay, Farg‘ona viloyati tashkil topganidan keyin ham rus bosqinchilariga qarshi xalq harakati davom etdi. Xususan, Oloy o‘lkasining hukmdori, “Oloy malikasi” nomi bilan shuhrat qozonib, dodxoh unvoniga sazovor bo‘lgan Qurbonjon Mamat qizi va uning tarafdorlari 1876 yilning oxirlarigacha kurashni davom ettirdilar. Harbiy gubernator general Skobelevning shaxsan o‘zi Qurbonjon dodxoh bilan uchrashib, muzokaralar olib borishga majbur bo‘lgan edi. 37 37 Х. Бобобеков. По‘латхон қўзғолони. Т.: Фан, 1998. Б. 127. 32 X ulosa Po‘latxon qo‘zg‘aloni — XX asr boshlarida Farg‘ona vodiysida yuzaga kelgan eng yirik milliy-ozodlik harakatlaridan biri bo‘lib, u o‘zining miqyosi, tashkilotchiligi va xalq ommasining keng qatlamlarini qamrab olgani bilan tarixiy ahamiyatga egadir. Qo‘zg‘alonni ng ildizlari Rossiya imperiyasi ning mustamlakachilik siyosatida, mahalliy aholi ustidan bosim va zo‘ravonlik o‘rnatilishida, ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlikning kuchayishida yotadi. Ayniqsa, musulmon aholi diniy erkinlikdan mahrum etilishi, soliqlar va majburiyatlarning ortib borishi xalq noroziligini kuchaytirdi.Po‘latxon rahbarligida boshlangan harakat qisqa fursatda butun Farg‘ona vodiysiga tarqaldi. Qo‘zg‘alonchilarning harbiy strategiyasi, xalqni tashkil qilishdagi sa’y-harakatlari, davlat boshqaruvining muqobil modelini tiklashga bo‘lgan urinishlari bu harakatning puxta tayyorgarlik bilan amalga oshirilganini ko‘rsatadi. Garchi qo‘zg‘alon yakunida shafqatsiz tarzda bostirilgan bo‘lsa-da, u xalq ruhiyati va irodasini sindira olmadi. Qo’zg’alonning barcha bosqichlarida harakatlantiruvchi kuch mehnatkash aholi edi, ular o’zining turmush sharoitini yaxshilash niyatida edilar. Ammo ular savodsizliklari tufayli o’z maqsadlariga qaysi yo’l bilan erishishni bilmas edilar, yaxshi aqlli, va dono xon topishga ishonar edilar. Shu tufayli ular ayrim guruhlarning vadalariga ishonib ularni orqalaridan boradilar va o’zlarining hayotlarini xavf ostiga qo’yib, xattoki jonlarini fido qildilar. Qo’zg’alon birinchi davrining asosiy g’oyasi va maqsadi Xudoyorxonni taxtdan ag’darib, qo’shimcha soliqlarni bekor qilib, yangi “yaxshi, rahmli” xonni saylash edi. Qo’zg’alon ikkinchi davrining siyosiy g’oyasi va maqsadi Turkiston general gubernatorligi timsolida mustamlakachilarni haydab Qo’qon xonligining mustaqilligini va eski chegaralarini tiklashdan iborat edi. Bu xalq ozodlik harakati “g’azavot” bayrog’I ostida boradi. Qo’zg’alonning uchunchi davrining siyosiy g’oyasi Farg’ona vodiysi, hech bo’lmasa Oloyning mustaqilligini saqlab qolish edi. Xulosa qilib aytish mumkinki, 1873-1876-yillardagi Qo’qon xonligida bo’lgan qo’zg’alon rus qo’shinlari tomonidan tor-mor etilib, beshavqat bostiriladi va va tarixga “Po’latxon qo’zg’aloni” nomi bilan kirdi. Umuman olganda bu qo’zg’alon 33 dunyo xalqaro harakatlari tarixidan munosib o’rin oldi va o’ziga yarasha saboq yaratdi. Qo’zg’alon boshliqlaridan bo’lmish Po’latxon, Abdullabek va boshqalar vatanparvarliklari, jasurliklari, tashkilotchiliklari, va xalqparvarliklari bilan avlod ajdodlarga o’rnak bo’lib qoladilar. Ular Vatan va xalq ozodligi uchun o’z jonlarini fido etdilar. Po’latxon dorga osib o’ldirildi, taslim bo’lmagan Abdullabek esa Makka tomon hajga ketayotganda yo’lda rus josuslari tomonidan o’ldirildi. Po’latxon va Abdullabek kabi xalq qahramonlarining nomlari abadiy saqlanib qoladi. Mazkur qo‘zg‘alonning bostirilishi mustamlaka ma’muriyatining harbiy kuchi, zamonaviy qurollari va diplomatik hiylalarining natijasi bo‘lsa-da, u milliy uyg‘onish jarayoniga katta ta’sir ko‘rsatdi. Po‘latxon va uning safdoshlarining mardligi, mustaqillik yo‘lidagi kurashi keyingi davr ozodlik harakatlariga ilhom manbai bo‘ldi. Ushbu tarixiy voqea o‘zbek xalqining o‘zligini saqlab qolish va erkinlik sari intilishining yorqin namunasi bo‘lib qoldi. 34 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO’Y X A TI I O’zbek ist on Respublik asi Prezident i asarlari 1.Мирзиёев Ш.М. Илмий меросни сақлаш бўйича йиғилиш нутқи. – 27.06.2022. Президент.уз. 2.Каримов.ИЮ Юксак маънавият — енгилмас куч. – Тошкент, 2008 II Manbalar 1.Аҳмад Заки Валидий. «Худоёрхоннинг сунгги кунлари». ЎзФА Шарқшунослик институти, инвентар рақами 15743, 7- 8-бетлар. 2.Ибрат. Фағона тарихи. - Тошкент, 1991 III Adabiy ot lar 1.Бобобеков.X По‘латхон қўзғолони. Т.: Фан, 1998. 3.Бобобеков Х.Н. Кукон тарихи.-Тошкент, Шарк. 1996 3.Bobobekov X. Isyon. Maqola 1989 4. Мирзааҳмедов Ш. Халқ ҳаракатлари тарихидан. – Тошкент:, 1998. 5.Зиёев Х. Ўзбекистоннинг мустақиллик учун курашлари тарихидан. – Тошкент, 2000. – Б. 75–80. 6. Akbarov R. Qo‘qon xonligi tarixi. – T.:Fan,2015. 7. Umarov Sh. Xudoyorxon avlodlari tarixi. – T.,2016. – 8.Islomov M. Turkiston tarixida milliy ozodlik harakatlari. – Toshkent:, 2005. 9.Раҳматов Н. Миллий озодлик ҳаракатлари раҳбарлари. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт, 2015 10.Qodirov A. Rossiya imperiyasining Turkistondagi mustamlakachilik siyosati. – Toshkent: Akademnashr, 2010. 11.Каримов З. Туркистон тарихидаги қаҳрамонлар. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2008. 12. Узбекистон тарихи. Муаплифпар жамоаси. — Тошкент: Янги аср авлоди 2003. IV Ilmiy maqolalar 1.Bobobekov X. “Po‘latxon qo‘zg‘olonining tarixiy saboqlari” // Tarix va hayot, №4, 1999. 35 2.Раҳматов Н. “Туркистондаги миллий озодлик ҳаракатлари тарихи” // Ижтимоий фанлар, №1, 2004. 3.Tarixiy qahramonlar – xalq yodida. Maqolalar to‘plami. – Toshkent: Ma’naviyat, 2020. 4. To‘xtaboyev A. “Farg‘ona vodiysidagi qo‘zg‘olonlar tarixi” // Fan va jamiyat, №2, 2010. 5.Зиёева Д. Туркистон миплий озодлик харакати. -Тошкент Гафур гупом номидаги нашриет матбаа ижодий уйи, 2000. 6.Исмоилова Ж. Фаргона водийсида миллий озодлик курашлари. — Тошкент. 7.Курбонова н. Чоризмнинг Туркистондаги аграр сиёсати ва унга карши кураш. — Тошкент. Янги аср авлоди, 2014. V Int ernet manbalari 1.www.tarix.uz – O‘zbekiston tarixi bo‘yicha ma’lumotlar portali. 2.www.ziyouz.uz – Milliy adabiyot va tarixiy shaxslar haqidagi elektron kutubxona. 3. www.historyof.uz – Turkiston va O‘zbekiston tarixi bo‘yicha sayt. 4. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik bazasi. 5. www.adu.uz – Andijon davlat universiteti – tarixiy maqolalar va ilmiy nashrlar. 36

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Farg‘ona vodiysidagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatning tarixshunosligi va manbashunosligi

1.1. Po‘latxon qo‘zg‘oloni o‘rganilishi va tarixi

1.2. Farg‘ona vodiysidagi XIX asrning ikkinchi yarmidagi vaziyat

II bob. Farg‘ona vodiysidagi xalq qo‘zg‘oloni: sabablari, borishi va tarixiy ahamiyati

2.1. Qo‘zg‘olonning kelib chiqish sabablari

2.2. Qo‘zg‘olonning borishi, yakuni va uning tarixiy ahamiyati

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить