XIX asr oxiri XX asr boshlarida Buxoro amirligi va Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayot - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	54.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

1 Продаж

XIX asr oxiri XX asr boshlarida Buxoro amirligi va Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayot

Купить

XIX asr oxiri XX asr boshlarida Buxoro amirligi va Xiva xonligida
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayot
1

MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………………… 3
I BOB. XIX ASR OXIRI – XX ASR BOSHLARIDA BUXORO
AMIRLIGIDA IJTIMOIY-IQTISODIY VA SIYOSIY
HAYOT……….. 6
1.1. Buxoro amirligining siyosiy tuzumi va davlat boshqaruv
tizimi………… 6
1.2. Amirlikdagi ijtimoiy tabaqalanish va aholi turmush darajasi…………… 10
1.3. Buxoro amirligining iqtisodiy hayoti: dehqonchilik, hunarmandchilik va
savdo aloqalari……………………………………………………………….. 14
I-bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………. 18
II BOB. XIX ASR OXIRI – XX ASR BOSHLARIDA XIVA
XONLIGIDA IJTIMOIY-IQTISODIY VA SIYOSIY HAYOT………… 19
2.1. Xiva xonligining siyosiy boshqaruvi va markaziy hokimiyat tizimi……. 19
2.2. Xonlikdagi ijtimoiy tuzilma va aholining turmush
tarsi…………………. 25
2.3. Xiva xonligining iqtisodiy rivojlanishi va tashqi savdo
munosabatlari….. 29
I-bob bo‘yicha xulosa
………………………………………………………. 37
XULOSA…………………………………………………………………...... 38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI……………………... 40
2

KIRISH
Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi
O‘zbekiston tarixi chuqur ildizlarga ega bo‘lib, unda har bir davr o‘ziga xos
ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy jarayonlar bilan ajralib turadi. Ayniqsa, XIX asrning
ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Movarounnahr hududida mavjud bo‘lgan
mustaqil davlat tuzilmalar – Buxoro amirligi va Xiva xonligining tarixiy
rivojlanish yo‘li o‘ziga xos jarayonlar bilan boydir. Bu davrda mazkur hududlarda
feodal munosabatlar ustuvor bo‘lib, ijtimoiy tabaqalanish keskinlashgan, xalqning
turmush darajasi og‘ir ahvolda bo‘lgan. Shu bilan birga, bu davrda ichki siyosiy
boshqaruv tizimlarida ham inqirozli holatlar kuzatilgan, iqtisodiyot esa asosan
tabiiy xo‘jalik shaklida saqlanib qolgan.
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Buxoro amirligi va Xiva xonligining
ijtimoiy-iqtisodiy hayoti bilan bog‘liq masalalarni o‘rganish bugungi kunda ham
muhim ahamiyatga ega. Chunki o‘sha davr voqealari mintaqaning keyingi siyosiy
taqdirini, ayniqsa Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati ostiga tushish
jarayonini chuqurroq anglashga yordam beradi. Tarixiy jarayonlarning tahlili orqali
biz o‘z davlatchiligimizning qadrini, milliy mustaqillikning naqadar buyuk ne’mat
ekanini chuqurroq his qilamiz 1
.
Mazkur mavzu dolzarb sanalishining yana bir sababi shundaki, bugungi
kunda tarixiy jarayonlarni qayta o‘rganish, ularni yangi manbalar asosida tahlil
etish, o‘sha davr ijtimoiy-siyosiy muhitini haqqoniy yoritish mustaqil O‘zbekiston
tarixshunosligining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu boisdan, Buxoro
va Xiva davlatlari tarixining XIX–XX asrlar chegarasidagi bosqichini o‘rganish,
ularning siyosiy tizimi, iqtisodiy hayoti hamda xalqning ijtimoiy ahvolini ilmiy
asosda tahlil qilish bugungi tarix fanining dolzarb masalalaridan biridir.
Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi
Mazkur mavzu tarix fanida turli davrlarda olimlar tomonidan o‘rganilgan
bo‘lsa-da, ularni har bir davr o‘z siyosiy-ideologik talablari asosida yoritgan. Sobiq
sho‘rolar davrida yozilgan asarlarda Buxoro va Xiva davlatlari tarixi ko‘proq
1
Ahmedov, B. O zbekiston tarixi: qadimgi davrdan XX asr boshlarigacha.ʻ – Toshkent: O qituvchi, 1994. – 312 b. ʻ
3

mustamlakachilik nuqtayi nazaridan talqin qilingan. Bunda bu davlatlar iqtisodiy
va siyosiy jihatdan orqada qolgan, ularning Rossiya imperiyasiga qo‘shib olinishi
esa “taraqqiyot yo‘lidagi qadam” sifatida ko‘rsatilgan.
Mustaqillik yillarida esa ushbu tarixiy masalalar yangicha qarashlar asosida
qayta o‘rganila boshlandi. O‘zbekistonlik tarixchilar, jumladan, B. Ahmedov, A.
Muhammadjonov, R. Shamsutdinov, A. Rasulov va boshqa tadqiqotchilar o‘z
asarlarida Buxoro va Xiva davlatlarining siyosiy tuzumi, iqtisodiy hayoti hamda
Rossiya bilan bo‘lgan munosabatlarini milliy manfaatlar nuqtayi nazaridan tahlil
qildilar. Shuningdek, arxiv hujjatlari, sayyohlar yozuvlari, diplomatik ma’lumotlar
va mahalliy manbalar asosida yangi yondashuvlar paydo bo‘ldi. Bugungi kunda
ushbu mavzu bo‘yicha ilmiy izlanishlar davom etmoqda va tarixshunoslikda yangi
faktlar, yangi qarashlar bilan boyimoqda.
Kurs ishining ob’yekti sifatida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida mavjud
bo‘lgan Buxoro amirligi va Xiva xonligi ning ijtimoiy, iqtisodiy hamda siyosiy
hayoti olinadi. Bu ikki davlat o‘z davrida O‘rta Osiyo mintaqasining yirik siyosiy
markazlari bo‘lib, ularning boshqaruv tizimi, iqtisodiy siyosati va xalq hayoti o‘sha
davr mintaqaviy tarixining muhim qismi sanaladi.
Kurs ishining predmeti esa mazkur ikki davlatdagi ijtimoiy tabaqalanish,
iqtisodiy tizim, siyosiy boshqaruv shakllari, islohotlar, tashqi
siyosat hamda Rossiya imperiyasi bilan bo‘lgan munosabatlar jarayonini
o‘rganishga qaratilgan. Predmet doirasida Buxoro va Xiva jamiyatlarining o‘zaro
o‘xshash va farqli jihatlari, ularning siyosiy tizimining o‘ziga xos tomonlari tahlil
qilinadi.
Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
Buxoro amirligi va Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy hamda siyosiy hayotini
tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida har tomonlama o‘rganish va tahlil
qilishdan iboratdir. Shu bilan birga, bu ikki davlatning tarixiy rivojlanish
jarayonini solishtirma tahlil asosida yoritish, ularning Rossiya mustamlakachilik
siyosati ta’sirida yuzaga kelgan o‘zgarishlarini ilmiy asosda ko‘rsatish ham ushbu
ishning asosiy maqsadlaridan biridir.
4

Belgilangan maqsaddan kelib chiqib, kurs ishining vazifalari quyidagilardan
iborat:
 XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Buxoro amirligi va Xiva xonligining
siyosiy tuzilmasini tahlil qilish;
 Ushbu davlatlarda ijtimoiy tabaqalanish, sinfiy munosabatlar va xalq
turmush tarzini o‘rganish;
 Buxoro va Xiva iqtisodiy hayotining asosiy tarmoqlari — dehqonchilik,
chorvachilik, hunarmandchilik va savdo munosabatlarini o‘rganish;
 Rossiya imperiyasining bu davlatlarga nisbatan olib borgan siyosatini tahlil
qilish;
 Buxoro va Xiva o‘rtasidagi o‘zaro siyosiy va iqtisodiy aloqalarni yoritish
 Mazkur davr tarixini o‘rganishda yangi manba va ilmiy tadqiqotlarga
asoslangan xulosalar ishlab chiqish.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Kurs ishi kirish qismi, ikki bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
5

I BOB. XIX ASR OXIRI – XX ASR BOSHLARIDA BUXORO
AMIRLIGIDA IJTIMOIY-IQTISODIY VA SIYOSIY HAYOT
1.1. Buxoro amirligining siyosiy tuzumi va davlat boshqaruv tizimi
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Buxoro amirligi Markaziy Osiyodagi
tarixiy siyosiy tuzumlardan biri sifatida o‘zining siyosiy tuzumi va boshqaruv
tizimi bilan ajralib turdi. Amirlikning siyosiy hayoti qadimiy an’analar, mahalliy
ijtimoiy munosabatlar va tashqi ta’sirlarning murakkab uyg‘unligi edi. Ushbu
bo‘limda Buxoro amirligining siyosiy tuzumi, hokimiyat manbalari, davlat
boshqaruvining tashkil etilishi, ma’muriy-apparat, huquqiy me’yorlar, mahalliy
boshqaruv organlari, qurolli kuchlar va ularning roli hamda xalq vakilligi va
jamoat tuzilmalarining amaliy hayotdagi o‘rni batafsil tahlil qilinadi.
Buxoro amirligi siyosiy tuzumi an’anaviy monarxik shaklga mansub bo‘lib,
amir oliy hokim sifatida siyosiy, diniy va harbiy vakolatlarni birlashtirgan shaxs
edi. Amirning hokimiyati nasabiy legitimlik, diniy maqom va an’anaviy hokimiyat
janrlaridan ta’minlangan edi. Amir siyosiy qarorlarni qabul qilishda markaziy
o‘rinni egallagan, lekin uning amalda to‘liq mutlaq hokim bo‘lgani haqida gapirish
murakkab. Amirdan tashqari, davlat boshqaruvida ko‘plab maslahatchilar, vazirlar,
mahalliy hokimlar va diniy arboblar muhim rol o‘ynagan. Shu bilan birga, Buxoro
aholisi va elatlararo munosabatlar, savdogarlar va din arboblari siyosiy
jarayonlarda bilvosita ta’sir ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lgan 2
.
Amirlik boshqaruvida bir necha asosiy institutlarni ajratish mumkin. Avvalo,
amir atrofida tashkil etilgan paytaxt adabiyati va saroy apparati bor edi. Saroy
ichida maslahatchilar, vazirlar va boshqa yuqori lavozimlilar joylashgan. Vazirlar
keng qamrovli vazifalarni bajarishgan. Ularning asosiylari moliya, harbiy ishlar,
ichki va tashqi siyosat masalalari bilan shug‘ullanishgan. Vazirlar maslahati
amirning qarorlarini muhokama qilgan, ba’zi hollarda esa amirning qarorlarini
ilgarilash yoki tartibga solish vazifasini bajargan.
2
Muhammadjonov, A. Buxoro amirligi tarixi (XIX asr oxiri – XX asr boshlarida). – Toshkent: Fan, 2001. – 268 b.
6

Davlat boshqaruvining rasmiy tuzilmasida hukumat idoralari, provintsiyalar
va tumanlar mavjud edi. Hududlar amirning vakolatiga bo‘ysunuvchi hokimlar
tomonidan boshqarilar edi. Bu hokimlarga odatda malika yoki amaldorlar, ayrim
hollarda esa mahalliy avlodiy boshliqlar tayinlangan. Hududiy boshqaruv tizimi
odatda markaziy hokimiyat bilan qattiq bog‘langan bo‘lsa-da, real hayotda
mahalliy hokimlar o‘z hududlarida an’anaviy vakolatlarni saqlab qolishgan. Bu esa
markaz bilan mahalliy hokim o‘rtasidagi kuch muvozanatini aniqlashda muhim
omil bo‘lgan.
Buxoro amirligida huquqiy tizim shariat va odatiy huquq prinsiplariga
asoslangan edi. Shariat qonunlari, ya’ni islomiy qonunlar jamiyat hayotining
aksariyat jihatlarini tartibga solgan. Qonunlarni talqin qilish va ularni qo‘llash
bilan diniy ulamo va qadimgi qozilar shug‘ullangan. Ulamo sinfi nafaqat diniy
masalalarda, balki sud va huquqiy muhokamalarda ham katta rol o‘ynagan. Qozilar
mahalliy nizolar, meros, nikoh va mulk masalalarini hal qilgan. Shariat va odatiy
huquq o‘rtasida ba’zan ziddiyatlar kuzatilgan, lekin amaliyotda ular ko‘pincha
uyg‘unlikda ishlagan 3
.
Buxoro amirligining ma’muriy tuzilmasida vazirliklar markaziy ahamiyat
kasb etgan. Eng asosiy vazirliklardan biri moliya ishlari bo‘lib, soliqlar yig‘ish,
davlat daromadlarini boshqarish va xazinachilik faoliyati shu idora zimmasida
bo‘lgan. Moliya tizimi asosan yer soliqlari, savdo va bojxona tushumlari hamda
xususiy va budjetdan tashqari manbalardan tashkil topgan. Moliya boshqaruvi
amirning hududiy hokimlarga bo‘lgan nisbatan ishonchidan kelib chiqib yuritilgan.
Soliqlar va majburiy to‘lovlar mahalliy aholiga iqtisodiy bosim o‘tkazgan 4
.
Xarbi va qurolli kuchlar boshqaruvi ham davlat siyosatining muhim jihati
hisoblangan. Amirdan tashqari, qo‘shin boshliqlari va askar boshqaruvchilari
markaziy boshqaruvga bo‘ysunishgan. Buxoro armiyasi ko‘pincha mahalliy
qo‘shinlardan, zabit va jangchilar to‘planmalaridan iborat bo‘lgan. Ularning
3
Shamsutdinov, R. O zbekiston yangi tarixi. 1-kitob: XIX asr va XX asr boshlarida O zbekiston.ʻ ʻ – Toshkent: Sharq,
2003. – 320 b.
4
Rasulov, A. Xiva xonligi tarixi va ijtimoiy tuzilishi. – Toshkent: Universitet, 2005. – 275 b.
7

yollanishi, moliyalashtirilishi va boshqaruvi amir va uning vakolatli shaxslariga
bog‘liq bo‘lgan. Harbiy kuchlarning roli ichki tartibni saqlash, chegaralarni
mudofaa qilish va mustabid hokimiyatni ta’minlashda o‘z aksini topgan.
Buxoro amirligining tashqi siyosati asosan qo‘shni davlatlar, ayniqsa
Rossiya imperiyasi bilan aloqalar bilan belgilangandi. XIX asr oxirida Rossiya
ta’siri kuchaya boshladi va bu amirlik ichki siyosatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.
Tashqi siyosat va diplomatik munosabatlar masalalari amir va uning tashqi ishlar
bo‘yicha mas’ullarining nazoratida bo‘lgan. Buxoro tashqi siyosatda o‘z
mustaqilligini saqlab qolish uchun harakat qilgan, lekin kuchli tashqi bosim, savdo
munosabatlari va harbiy kuchlar ta’siri ostida ba’zi siyosiy chegaralarni yo‘qotgan.
Davlat boshqaruvining amaliy jihatida, hukumat qarorlari ko‘pincha yozma
hujjatlarda ifoda topmagan. Qarorlar suratida saroy majlislarida kelishilgan, keyin
mahalliy amaldorlarga og‘zaki yoki yozma tarzda yetkazilgan. Har bir qarorning
bajarilishini nazorat qilish uchun turli darajadagi nazoratchilar va amaldorlar
javobgar bo‘lgan. Lekin markaziy boshqaruvdan uzoq hududlarda qarorlar sekin va
qisman yoki o‘zgartirilgan holda bajarilgan 5
.
Siyosiy hayotda amirning shaxsiyati, uning davrida atrofida to‘planib olgan
hokimiyat strukturalari katta rol o‘ynagan. Ayrim amirlar mustahkam markaziy
hokimiyatni yo‘lga qo‘yib, davlat idoralarini takomillashtirishga harakat qildilar.
Biroq boshqa davrlarda ichki fitna, mahalliy boshliqlarning hokimiyatini
mustahkamlashi va tashqi bosimlar sababli markaziy boshqaruv zaiflashgan. Bu
omillar siyosiy barqarorlik va davlat samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan.
Ijtimoiy tuzilma va siyosiy boshqaruv o‘rtasidagi bog‘liqlik ham muhim
ahamiyatga ega edi. Buxoro jamiyati qatlamlashgan edi. Qudrat va mol-mulk
egalari, amaldorlar va ulama sinfi siyosiy qarorlar qabul qilinishida faol ishtirok
etishgan. Dehqonlar, hunarmandlar va savdogarlar esa turli darajada iqtisodiy
bosim va soliqlar ostida bo‘lgan. Bu sinfiy munosabatlar siyosiy stabillikka ta’sir
ko‘rsatgan, chunki aholining noroziligi yoki iqtisodiy qiyinchiliklar mahalliy
portlashlarga sabab bo‘lishi mumkin edi.
5
Bartold, V. V. Turkestan v epokhu mongolskogo nashestviya. – Moskva: Nauka, 1963. – 560 s.
8

Buxoro amirligida diniy ulamo sinfi nafaqat ma’rifiy, balki siyosiy institut
sifatida ham faol bo‘lgan. Ulamolar amir hukmiga qonuniylik bag‘ishlash bilan
birga, ba’zan siyosiy masalalarda vositachi vazifasini ham bajargan. Din
arboblarining roli ichki siyosiy muvozanatni saqlashda muhim bo‘lgan. Shu bilan
birga, ulama va amir o‘rtasida ziddiyatlar ham paydo bo‘lgan, ayniqsa islohotlar va
jamiyatni yangilash masalalarida.
Mahalliy boshqaruv tuzilmalari ham Buxoro siyosatida o‘ziga xos
xususiyatlarga ega edi. Tuman va qishloq boshqaruv organlari mahalliy ijtimoiy
tartibni saqlash, soliqlarni yig‘ish va mahalliy nizolarni hal etish bilan
shug‘ullangan. Ushbu organlar odatda mahalliy elita yoki mir-axsus shaxslar
tomonidan boshqarilgan. Ularning amaldagi vakolatlari va mustaqilligi hududdan
hududga farq qilgan. Ba’zi hududlarda mahalliy boshqaruv markaziy hokimiyatdan
mustaqilroq bo‘lib, o‘z an’anaviy hukmronlik usullariga ega bo‘lgan.
Ta’lim va madaniyat siyosati ham davlat boshqaruvi tizimining bir qismi
hisoblangan. Madrasalar va diniy ta’lim muassasalari jamiyatda bilim tarqatish va
dini qadriyatlarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. Ulamo va o‘qituvchilar
davlatdagi elita bilan yaqin aloqada bo‘lgan. Bu muassasalar orqali davlat o‘z
ijtimoiy normativlarini mustahkamlashga harakat qilgan 6
.
Buxoro amirligida shuningdek, markaziy boshqaruvni ta’minlovchi kadrlar
tizimi mavjud edi. Kadrlar bilan ishlash odatda nasab, sodiqlik va ijtimoiy
mavqega asoslangan. Hokimiyat amaldorlari va qozilar o‘z lavozimlariga
ko‘pincha oila yoki qabila aloqalari orqali kelgan. Bu esa idoralar faoliyatida
kadrlar sifatining notengligiga olib kelgan. Shu bilan birga, ba’zi amirlarda
malakali kadrlarni jalb qilishga intilish kuzatilgan.
Xulosa qilib aytganda, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro
amirligining siyosiy tuzumi murakkab, ko‘p qatlamli va tarixiy an’analar bilan
boyitilgan bo‘lgan. Amirlik boshqaruvi nafaqat bir shaxsning hukmronligidan
iborat bo‘lgan, balki ulama, vazirlar, mahalliy boshliqlar, qurolli kuchlar va tashqi
siyosat elementlarining o‘zaro ta’siri natijasida shakllangan. Markaziy hokimiyat
6
Bregel, Yu. Khiva, Bukhara and Central Asia in the Nineteenth Century. – Leiden: Brill, 1991. – 344 p.
9

bilan mahalliy boshqaruv o‘rtasidagi muvozanat, shariat va odatiy huquqning
uyg‘unligi, kadrlar tizimi va tashqi bosimlar amirlik siyosatining asosiy belgilari
bo‘lgan. Ushbu tizim o‘sha davr uchun xos xususiyatlarni aks ettirgan va
mintaqaning tarixiy rivojlanish yo‘lini belgilashda muhim rol o‘ynagan.
1.2. Amirlikdagi ijtimoiy tabaqalanish va aholi turmush darajasi
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Buxoro amirligidagi ijtimoiy tuzilma
qatlamlashgan, an’anaviy jamiyat tuzilmasi va iqtisodiy munosabatlar bilan
chambarchas bog‘liq edi. Ushbu davrda jamiyatning asosiy tarkibiy elementlari —
amir va uning saroyi atrofidagi elita, ulamo va diniy arboblar, harbiy va ma’muriy
amaldorlar, savdo-hunar egalaridan iborat burjlar, dehqonlar va chorvadorlar
hamda shaharlarda yashovchi hunarmandlar, kichik savdogarlar va kambag‘allar
qatlamlariga bo‘lingan edi. Bu qatlamlashuv nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va
madaniy hayotga ham ta’sir ko‘rsatgan.
Amir va undan yaqin shaxslar ijtimoiy piramidaning eng yuqori qismida
joylashgan. Amir oilasi va saroy vakillari nafaqat siyosiy hokimiyatga, balki boylik
va ijtimoiy imtiyozlarga ham to‘la egalik qilgan. Ularning daromadlari soliq
tushumlari, xazinaga tegishli yer va savdo nazorati, shuningdek, bojxona va
boshqa majburiy tushumlardan tashkil topgan. Amir va saroy atrofidagi
mansabdorlar o‘z ijtimoiy mavqeini nasab, sodiqlik va tugal siyosiy nazorat orqali
mustahkamlashgan. Amirning qarorlari orqali kimningdir mol-mulki asrab olingan
va mansab berilgan bo‘lsa, bir vaqtning o‘zida qator oilalar va qabila boshliqlari
ham ushbu tizimdan foyda ko‘rgan.
Ulamo va diniy arboblar Buxoro jamiyatida katta ta’sirga ega bo‘lgan.
Madrasalar orqali tarqatiladigan diniy bilim va huquqiy talqin ularning jamiyatdagi
mavqeini mustahkamlagan. Ulamolar nafaqat diniy hayotni boshqarish, balki sud-
huquqiy masalalarda, nikoh va meros masalalarida hukm chiqarishda ham muhim
rol o‘ynagan. Ularning ijtimoiy mavqei hamda moliyaviy manbalari vakf, sadaqa
va madrasalarni moliyalashtiruvchi donorlik tizimi orqali ta’minlangan edi. Shu
bilan birga, ulamo va qozilar ayrim holatlarda amirning qarorlarini ham nazorat
10

qilish imkoniga ega bo‘lgan, chunki ularning shar’iy hukmlari jamiyatda
qonuniylik manbai sifatida qabul qilingan.
Ma’muriy va harbiy elita — vazirlar, hokimlar, qo‘shin boshliqlari va
boshqa yuqori lavozimlilar — jamiyatning yuqori qatlamiga kirgan. Ushbu guruh
mansabga ko‘tarilish orqali yer va sudratchilik huquqlariga ega bo‘lgan. Ularning
daromadlari ham ko‘pincha davlat mablag‘lari, yer soliqlari va majburiy to‘lovlar
orqali shakllangan. Mahalliy hokimlarning hududiy mustaqilligi va markaziy
hokimiyat bilan aloqasi turlicha bo‘lgan: ayrim hududlarda hokimlar kuchli
iqtisodiy va siyosiy mavqega ega bo‘lib, o‘z maydonida deyarli mustaqil
hukmronlik qilganlar, boshqalarda esa markaziy amirlikning qat’iy nazorati
hukmron bo‘lgan.
Savdo va hunarmandchilik bilan shug‘ullanuvchi qatlam shaharlarda muhim
iqtisodiy kuch bo‘lgan. Ba’zi boy savdogarlar va karvonboshilar ulkan mol-mulk
va tarmoq egalari sifatida iqtisodiy hayotni shakllantirgan; ular nafaqat mahalliy,
balki mintaqaviy savdo yo‘llari orqali ham boylik to‘plagan. Tadbirkorlik faoliyati
odatda nasab va ishbilarmon oilalar o‘rtasida meros sifatida o‘tgan. Shu bilan
birga, hunarmandlar va kichik savdogarlar ko‘plab hollarda yuqori darajadagi
iqtisodiy noaniqlik va majburiy to‘lovlar ostida bo‘lgan. Ular uchun savdo-sotiq va
bozorlar asosiy tirikchilik manbai bo‘lsa-da, og‘ir iqtisodiy sharoitlar va hukumat
tomonidan belgilangan mahsulot to‘lovlari ularning hayot darajasini bosim ostiga
olgan.
Dehqon va chorvadorlar qatlami aholining ko‘pchiligini tashkil qilgan.
Ularning hayoti va ijtimoiy mavqei asosan yer munosabatlari bilan belgilangandi.
Yer egaligi amalda feodal munosabatlarga asoslangan bo‘lib, ko‘plab dehqonlar
ijarada yoki majburiy xizmat asosida ishlashgan. Soliqlar, majburiy ishlar va yerga
qo‘yiladigan turli majburiyatlar ularning iqtisodiy mustaqilligini cheklagan.
Shuningdek, tabiiy muammolar — qurg‘oqchilik, suv ta’minoti va boshqa agrar
xavf-xatarlar dehqonlarning hayotini yanada qiyinlashtirgan. Chorvadorlik esa
ayniqsa chekka hududlarda muhim rol o‘ynagan, lekin chorvadorlar ham ko‘pincha
ijtimoiy jihatdan cheklangan holatda bo‘lgan.
11

Kambag‘al va mehnatkash qatlam — shahar kambag‘allari, ko‘chma
savdogarlar, muhojirlar va qishloq aholisi pulsiz qatlamlarini tashkil qilgan. Bu
guruh aholining eng og‘ir sharoitda yashovchi qismi bo‘lib, ularning kundalik
hayoti asosan kundalik mehnatga, yordamga va ba’zan sadaqa hamda vakf
manbalariga tayanib o‘tgan. Ocharchilik va ijtimoiy himoyaning chekliligi ushbu
qatlamni zaiflashtirgan. Shu bois, ijtimoiy adovat va norozilik holatlari ba’zan
mahalliy darajada portlashlarga olib kelgan.
Ijtimoiy tabaqalanishning shakllanishida nasabiy va qabila aloqalari katta
ahamiyatga ega bo‘lgan. Qabila va elatlar o‘zaro ijtimoiy yordam, nikoh, savdo va
siyosiy ittifoqlar orqali o‘z mavqelarini mustahkamlagan. Nasabiy ijtimoiy tizim
juda qattiq bo‘lib, ko‘p hollarda mansab va mulk nasl orqali o‘tgan. Bu esa
jamiyatning yuqori qatlamlariga kirishni cheklab, ijtimoiy mobillikni past darajada
qoldirgan 7
.
Aholi turmush darajasi esa qatlamlarga qarab keskin farqlangan. Yuqori
qatlam vakillari: amir oilasi, vazirlar, boy savdogarlar va ulamo odatda nisbatan
qulay hayot kechirgan. Ular binolarga, kiyim-kechak, oziq-ovqat va ta’limga
osonroq kirish imkoniga ega bo‘lgan. Madrasalar va saroy muassasalari bunday
qatlamlar uchun madaniy va ijtimoiy qayta ijtimoiylashuv manbai bo‘lgan.
Ularning shahar hayotida ta’siri katta bo‘lgan; ular madaniy tadbirlar, bazmlar va
diniy marosimlarda yetakchi rol o‘ynagan.
O‘rta qatlam — hunarmandlar, kichik savdogarlar va ayrim kadrlar —
turmush darajasi jihatidan o‘rtacha yashagan. Ular uchun doimiy daromad manbai
ko‘pincha yo‘q edi; mavsumiylik, bozordagi o‘zgarishlar va majburiy to‘lovlar
ularning hayotini beqaror qilgan. Bu qatlam ijtimoiy jihatdan o‘rtacha farq qilsa-
da, iqtisodiy xavfsizlik nuqtai nazaridan zaif bo‘lgan. Ko‘pchilik shahar
hunarmandlari kredit va jamg‘arma imkoniyatlaridan mahrum bo‘lib, har qanday
iqtisodiy zarba ularni qashshoqlikka olib kelishi mumkin edi.
7
Tolstov, S. P. Drevniy Khorezm: Opyt istoriko-arkheologicheskogo issledovaniya. – Moskva: Izdatel’stvo AN
SSSR, 1948. – 432 s.
12

Past qatlam — dehqonlar, chorvadorlar va kambag‘allar — hayotlari eng
og‘ir bo‘lgan. Ularning mavqei va yashash sharoiti maishiy zaruriyatlarni
ta’minlashga yo‘naltirilgan edi. Ko‘pincha bir qancha oila bir-biriga qarindoshlik
asosida qo‘shilib yashashga majbur bo‘lgan. Uy-joy sharoiti ko‘pincha sodda
bo‘lib, oziq-ovqat ta’minoti esa mavsumiy omillarga bog‘liq bo‘lgan. Sog‘liqni
saqlash va gigiena masalalari yetarli darajada tashkil etilmaganligi sababli
epidemiyalar va kasalliklar bu qatlamni tez-tez yiqitgan.
Xalqning ijtimoiy himoyasi tizimi rasmiy hukumat tomonidan unchalik
rivojlangan emas edi. Vakf va sadaqa tizimi, shuningdek mahalliy jamoalar orqali
ijtimoiy himoya amalga oshirilgan. Madrasalar va diniy tashkilotlar kambag‘allar
uchun yordam manbai sifatida xizmat qilgan. Ammoki, bu yordam muntazam va
yetarli bo‘lmagan. Shu sababli aholining katta qismi o‘z kuchi bilan yashashga
majbur bo‘lgan.
Aholi turmush darajasiga ta’sir qilgan yana bir muhim omil savdo yo‘llari va
tashqi iqtisodiy aloqalarning holati edi. Buxoro amirligi transkontinental savdo
yo‘llaridan bir qismi bo‘lib, karvon yo‘llari orqali savdo faoliyati muhim o‘rin
tutgan. Ammo Rossiya imperiyasining mintaqaga kirib kelishi va yangi iqtisodiy
tartibning joriy etilishi an’anaviy savdo tizimini o‘zgartirdi. Bu o‘zgarishlar ayrim
savdogarlar uchun imkoniyatlar yaratgan bo‘lsa-da, ko‘plab kichik hunarmandlar
va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qiyinchilikka solgan. Iqtisodiy integratsiya va
yangi monopoliyalar eski iqtisodiy muvozanatni buzdi, bu esa aholi turmush
darajasini pastlatishga xizmat qildi.
Ijtimoiy-siyosiy omillar ham turmush darajasiga ta’sir ko‘rsatgan. Soliqlar,
majburiy xizmatlar, bosqinlar va ichki nizo holatlari aholining moliyaviy holatini
yomonlashtirgan. Mahalliy ko‘chmanchi va chegara hududlarida xavfsizlik
muammolari dehqonchilik va chorvachilik faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Shu
bilan birga, ba’zi islohot urinishlari va davlat boshqaruvidagi yangilanishlar
mahalliy hayotni yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlarni o‘z ichiga olgan, ammo
ularning samarasi cheklangan bo‘lgan 8
.
8
Gadoyboev, A. O zbek davlatchiligi tarixi.ʻ – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – 390 b.
13

Ta’lim va madaniyatga kirish imkoniyati ham turmush darajasini belgilar
edi. Yuqori qatlam va boy oilalar farzandlarini madrasalarda yoki saroy ma’lumot
tizimida ta’lim olishga yuborgan, bu esa ularning kelajakdagi ijtimoiy
ko‘tarilishiga imkon bergan. Aksincha, kambag‘al qatlam vakillari uchun ta’limga
kirish chegaralangan bo‘lgan.
Xulosa qilib aytganda, XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Buxoro
amirligidagi ijtimoiy tabaqalanish qatlamlashgan va ko‘p jihatdan nasab, mol-
mulkiy holat hamda mamlakat ichidagi va tashqi ta’sirlar natijasida shakllangan
edi. Aholi turmush darajasi qatlamlarga qarab keskin farqlanishi bilan ajralib
turgan. Yuqori qatlamlar siyosiy va iqtisodiy resurslarga ega bo‘lib, nisbatan
barqaror hayot kechirgan bo‘lsa, past qatlamlar iqtisodiy noaniqlik, majburiy
to‘lovlar va ijtimoiy himoyaning yetishmasligi sababli qashshoqlik va zaiflikka
duch kelgan. Ushbu ijtimoiy tuzilmaviy xususiyatlar nafaqat o‘sha davrning
ijtimoiy hayotini belgilab, balki keyingi siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar uchun
zamin yaratgan.
1.3. Buxoro amirligining iqtisodiy hayoti: dehqonchilik,
hunarmandchilik va savdo aloqalari
Buxoro amirligining iqtisodiy tuzilishi XIX asr oxiri — XX asr boshlarida
asosan qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik va transkontinental savdo bilan bog‘liq
an’anaviy ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarga tayanardi. Ushbu uch asosiy tarmoqqa
qo‘shimcha ravishda moliyaviy institutlar, vakf tizimi, soliqlar tizimi va hududiy
resurslarning boshqaruvi iqtisodiy hayotning muhim elementlari hisoblangan.
Quyida har bir tarmoqning xususiyatlari, ularni barqarorligi va o‘zaro bog‘liqligi
batafsil tahlil etiladi.
Qishloq xo‘jaligi va dehqonchilik. Buxoro amirligida qishloq xo‘jaligi,
ayniqsa sug‘oriladigan dehqonchilik iqtisodiy hayotning tayanchi bo‘lgan.
Mintaqaning geografik sharoiti — Amudaryo va Zarafshon vodiylari, kanal
tarmoqlari, gidroinfratuzilma va suv ta’minoti dehqonchilikni rivojlantirishga
imkon bergan. Asosiy ekinlar orasida g‘alla, paxta, javdar, arpa va boshqa donli
14

ekinlar, shuningdek chorva uchun o‘tloqlar va g‘alla zaxiralari muhim o‘rin tutgan.
Paxta ayniqsa iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega bo‘lib, u ichki ishlab
chiqarish va tashqi savdoda muhim eksport tovariga aylangan.
Dehqonchilik tizimi amalda asosan feodal-iqaralar shaklida — yer egalari,
davlat va vakf yerlaridan iborat edi. Yer egalari orasida amir va saroyga tegishli
hududlar, mahalliy amaldorlar va ba’zi boy zodagon oilalari mavjud edi.
Ko‘pchilik dehqonlar yerni ijaraga olgan yoki turli majburiyatlar (harajat, ishchi
majburiyati, inqirozli paytlarda xizmat) asosida ishlagan. Dehqonlarning erga
bo‘lgan huquqlari cheklanganligi ularning iqtisodiy mustaqilligini pasaytirgan.
Soliqlar tizimi asosan yer solig‘i va mahsulotdan olinadigan majburiy to‘lovlarga
asoslangan bo‘lib, bu majburiyatlar dehqonlarning real daromadlarini sezilarli
darajada kamaytirgan 9
.
Sug‘orish tizimi va kanal boshqaruvi dehqonchilik faoliyatining
samaradorligini belgilovchi asosiy omil bo‘lgan. Ko‘pgina sug‘orish inshootlari
an’anaviy usullar bilan boshqarilgan va ularning texnik holati ba’zan yetarli
darajada emas edi. Kanal va ko‘priklarning ta’miri ham markaziy hokimiyat
tomonidan, ham mahalliy jamoalar tomonidan amalga oshirilgan. Sug‘orish suvi
taqsimoti va suvdan foydalanish qoidalari mahalliy an’anaviy boshqaruv organlari
tomonidan tartibga solingan, ammo suv tanqisligi yoki quruqlik paytida dehqonlar
qattiq muammolarga duch kelgan.
Dehqonchilik iqtisodida kredit va bozor tizimining zaifligi muhim muammo
bo‘lib qolgan. Ko‘pchilik dehqonlar o‘z ishlari uchun zarur bo‘lgan urug‘, urug‘ka
oldindan to‘lov yoki asbob-uskunalarni sotib olishda qarzga tayanishgan.
Qarzdorlik tizimi ba’zan nisbatan og‘ir majburiyatlarga olib kelgan, bu esa ijtimoiy
darajada norozilikka sabab bo‘lgan. Qishloq aholisi uchun epidemiyalar,
qurg‘oqchilik, sug‘orish tizimidagi buzilishlar va chorvadorlikdagi yo‘qotishlar
iqtisodiy xavfni kuchaytirgan.
Hunarmandchilik va shaharlardagi ishlab chiqarish. Hunarmandchilik
Buxoro amirligining shahar iqtisodiyoti va madaniy hayotida markaziy rol
9
Abdullayev, H. Markaziy Osiyo xalqlari tarixi va madaniyati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015. – 280 b.
15

o‘ynagan. Samarqand, Buxoro, Qoqon markazlaridan farqli o‘laroq, Buxoro shahri
an’anaviy hunarmandchilik va savdo markazi sifatida o‘ziga xos bo‘lgan.
Shaharlarda turli hunarmandchilik tarmoqlari — to‘qimachilik, charm-moychechak
ishlash, metallsozlik, zargarlik, gilamchilik, sopolchilik va pishiriq hujjatlari kabi
sohalar rivojlangan. Hunarmandlar ishlab chiqarishning ko‘plab bosqichlarini o‘z
majmualarida amalga oshirgan, mahsulotlarni bozorga chiqarish, savdo-sotiq va
tashqi savdoga tayyorlash bilan shug‘ullangan.
Hunarmandchilik tizimi ko‘pincha korxona yoki uy sharoitida tashkil etilgan
kichik ustaxonalardan iborat bo‘lgan. Ishlab chiqarish asosan qo‘l mehnatiga
tayanib, texnologik jihatdan oddiy usullar bilan amalga oshirilgan. Ishlab
chiqarishdagi yirik omil bu hunarmandlarning o‘zaro birlashmalari va guild
tizimlari edi. Guild (kasb uyushmalari) lar ishlab chiqarish sifatini nazorat qilgan,
yangi a’zolarni o‘qitish va malaka oshirishni tashkil etgan, shuningdek, bozorlarda
narxlarni tartibga solishda muayyan ta’sir ko‘rsatgan. Ammo guild tizimlari ham
qat’iy nasabiy va ijtimoiy qoidalar asosida ishlagan, ularning qoidalari ba’zi
hollarda yangi ishbilarmonlik va texnik yangiliklarning kirib kelishiga to‘sqinlik
qilgan.
Hunarmandlarning ijtimoiy mavqei nasabiy jihatdan aralash bo‘lgan. Ba’zi
yirik usta-hunarmandlar va savdogarlar katta boylik to‘plashgan va shahar elitasiga
kirishgan. Shu bilan birga, kichik ustalar va ularning oilalari ko‘pincha notinch va
qashshoq turmush kechirgan. Hunarmandchilik mahsulotlarining narxi va bozorga
talab asosiy ravishda ichki iste’mol va mintaqaviy savdo bilan belgilangandi.
Buxoro va atrofidagi hududlarda ishlab chiqarilgan gilam, ipak to‘qimachilik va
boshqa hunarmandchilik mahsulotlari mintaqaviy bozorlarga va transoxiyoniy
karvon yo‘llariga chiqardi.
Hunarmandchilik va qishloq ishlab chiqarishi o‘rtasidagi bog‘liqlik aniq
sezilar edi. Qishloqdan kelgan xomashyo, masalan paxta, tosh, yog‘och va boshqa
resurslar shaharlardagi hunarmandlar tomonidan qayta ishlanib, yirik savdo
tovarlariga aylantirilgan. Shu sababli qishloq iqtisodiyotining barqarorligi
16

shahardagi hunarmandchilikning barqaror ishlashiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir
ko‘rsatgan.
Savdo Buxoro amirligining iqtisodiy hayotida muhim rol o‘ynagan.
Amaliyotda Buxoro transkontinental karvon yo‘llari orqali Markaziy Osiyo,
Rossiya, Eron, Hindiston va Xitoy bilan iqtisodiy aloqalarda bo‘lgan. Karvon
yo‘llari — Toshkent orqali O‘rta Osiyo ichki va tashqi bozorlariga chiqish,
shuningdek, Xiva va boshqa mintaqaviy markazlar bilan bog‘lanish savdoning
asosiy kanalini tashkil etgan. Buxoro shahri va uning bozorlarida karvonboshilar,
savdogarlar, chet ellik tadbirkorlar ham faoliyat ko‘rsatgan.
Savdo mahsulotlari assortimenti keng bo‘lib, ichki ishlab chiqarish
mahsulotlari va tashqi import tovarlari aralashgan. Eksport mahsulotlari ichida
paxta, gilam, ipak to‘qimachilik buyumlari, ba’zi qo‘l mehnat mahsulotlari va
chorva mahsulotlari muhim o‘rin tutgan. Import tovarlariga metall buyumlar,
qurollar, ba’zi oziq-ovqat mahsulotlari, sanoat asboblari va Rossiya hamda
Yevropa orqali keladigan mahsulotlar kirgan. Savdo munosabatlari nafaqat
iqtisodiy, balki siyosiy jihatdan ham muhim bo‘lib, u orqali tashqi davlatlar bilan
diplomatik va iqtisodiy aloqa o‘rnatilgan 10
.
Savdo tizimining samaradorligini belgilovchi omillar orasida xavfsizlik, yo‘l
infratuzilmasi va bojxona tartiblari bor edi. Karvon yo‘llari xavfsizligi ba’zan
mahalliy qabila qaramog‘i, banditlik va chekka hududlardagi nizolarga bog‘liq
bo‘lgan. Bu holatlar savdo oqimlarini sekinlashtirgan va xarajatlarni oshirgan.
Ovoza va bojxona yig‘imlari savdogarlar va karvonchilar uchun yana bir tashvish
manbai bo‘lgan. Bojxona tizimi amirlik daromadining asosiy manbalaridan biri
bo‘lib, bu yo‘ldan tushgan mablag‘lar saroy va davlat idoralarini ta’minlashda
ishlatilgan.
Savdogarlikning ijtimoiy tarkibi ham murakkab edi. Ba’zi savdogarlar yirik
karvon tashkilotchilari sifatida uzoq masofalarga safariy savdo olib borgan, ular
mol-mulk, kredit va tarmoq orqali katta ta’sirga ega bo‘lgan. Boshqa tomondan,
mahalliy kichik savdogarlar bozor ichidagi savdo bilan cheklanib qolgan. Xalqaro
10
Mirzaeva, S. Xiva xonligining iqtisodiy hayoti va savdo aloqalari. – Urganch: UrDU nashriyoti, 2012. – 198 b.
17

savdo, ayniqsa Rossiya imperiyasi bilan o‘sishi bilan yangi iqtisodiy munosabatlar
amalga oshdi. Rossiya bozoriga yo‘naltirilgan eksport va Rossiyadan importning
ortishi amirlik ichidagi iqtisodiy muhitni o‘zgartirishga xizmat qildi.
Moliyaviy institutlar, soliqlar va vakf tizimi. Amirlik iqtisodiyotining
moliyaviy asosini soliqlar va bojxona tushumlari tashkil etgan. Davlat kassa va
saroy xazinasi amirning va uning ma’muriyatining asosiy moliyaviy manbai
bo‘lgan. Soliqlar turli shakllarda olinib, yer soliqlari, savdo bojxonalari va turli
majburiy to‘lovlardan iborat bo‘lgan. Soliqlarni yig‘ish jarayoni ba’zan mahalliy
amaldorlar orqali amalga oshirilgan va bu vakolatlar suiiste’molga olib kelishi
mumkin edi. Soliq tizimidagi noaniqliklar va ortiqcha majburiyatlar iqtisodiy
o‘sishni cheklab, ijtimoiy norozilikni kuchaytirgan.
Vakf tizimi ham iqtisodiyotda muhim rol o‘ynagan. Vakflar madrasalar,
masjidlar, karimlik uy-joylari va ijtimoiy xizmatlarni moliyalashtirgan. Vakf
xazinalari orqali kambag‘allar va ehtiyojmandlarga yordam ko‘rsatilgan, shu bilan
birga madaniy va ma’rifiy faoliyat qo‘llab-quvvatlangan. Vakf zaxiralari hududiy
iqtisodiy barqarorlikni qo‘llab-quvvatlashda muhim bo‘lgan, ammo ular ham
ko‘pincha bir guruh ijtimoiy qatlamlarning qo‘lida jamlangan bo‘lgan.
Tijorat kredit va bank tizimi ancha zaif bo‘lgan. Asosiy moliyaviy
muomalalar naqd pul va barter asosida amalga oshgan. Ba’zi boy savdogarlar
o‘zaro moliyaviy kelishuvlar va zamin asosida qarz berish tizimini yo‘lga qo‘ygan.
Rasmiy bank tizimi yoki zamonaviy bank institutlari amirlikda tarqalmagan edi,
shu sababli kapital jamlanishi va sarmoyaviy tashabbuslar cheklangan bo‘lgan.
18

I-bob bo‘yicha xulosa
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Buxoro amirligi o‘zining tarixiy
rivojlanish bosqichida murakkab siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarni
boshdan kechirdi. Amirlik siyosiy tuzumi mutlaq monarxiya shaklida bo‘lib, unda
amir oliy hokim sifatida davlatning barcha sohalarini boshqargan. Ammo bu
hokimiyat ichki raqobatlar, mahalliy hokimlarning mustaqillik istagi va diniy
ulamolarning siyosiy ta’siri tufayli har doim ham markazlashgan holatda
bo‘lmagan.
Amirlik boshqaruv tizimi qadimiy an’anaviy boshqaruv usullariga tayanib
shakllangan. Vazirliklar, qoziliklar, mahalliy hokimiyat organlari hamda harbiy
kuchlar siyosiy tizimning asosi bo‘lgan. Shariat va odatiy huquqning uyg‘unligi
jamiyatdagi huquqiy munosabatlarni tartibga solib turgan. Shu bilan birga, Buxoro
amirligining siyosiy tizimi zamonaviy boshqaruv mexanizmlaridan uzoq, nasab va
diniy ta’sirga asoslangan ierarxik tuzum edi.
Ijtimoiy tuzilma qat’iy tabaqalashgan bo‘lib, amir, saroy amaldorlari, ulamo,
boy savdogarlar, dehqonlar va kambag‘al mehnatkashlardan tashkil topgan.
Aholining katta qismi iqtisodiy qaramlikda yashagan. Dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik va savdo amirlik iqtisodiy hayotining tayanch tarmoqlari edi.
Sug‘orish tizimining rivoji va tabiiy sharoitlar iqtisodiyot barqarorligiga kuchli
ta’sir ko‘rsatgan.
Buxoro amirligi tashqi siyosatda Rossiya imperiyasining mustamlakachilik
bosimi ostida bo‘ldi. Rossiya bilan iqtisodiy va siyosiy aloqalar amirlikning
mustaqilligini asta-sekin cheklab, uni yarim mustamlakachilik darajasiga tushirib
qo‘ydi. Shunga qaramay, Buxoro xalqi o‘zining milliy qadriyatlari, diniy e’tiqodi
va an’anaviy boshqaruv usullarini saqlab qolishga intildi.
Umuman olganda, Buxoro amirligi o‘sha davrda o‘ziga xos siyosiy va
iqtisodiy tizimga ega bo‘lgan. U tarixiy jihatdan feodal tuzumning so‘nggi
bosqichini namoyon etgan, ammo ayni paytda yangi davr iqtisodiy
munosabatlariga o‘tish jarayonini ham boshlagan. Bu bosqich Buxoro tarixida
keyingi siyosiy o‘zgarishlar uchun poydevor yaratgan davr sifatida baholanadi.
19

II BOB. XIX ASR OXIRI – XX ASR BOSHLARIDA XIVA
XONLIGIDA IJTIMOIY-IQTISODIY VA SIYOSIY HAYOT
2.1. Xiva xonligining siyosiy boshqaruvi va markaziy hokimiyat tizimi
Xiva xonligi Markaziy Osiyoda o‘ziga xos siyosiy madaniyat va boshqaruv
an’analariga ega bo‘lgan davlat tuzumidir. Uning siyosiy boshqaruvi va markaziy
hokimiyat tizimi ming yillik an’analar, mahalliy qabila va elatlar tuzilmalari,
shuningdek diniy va iqtisodiy omillar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Ushbu
bo‘limda xonlik boshqaruvining asosiy unsurlari — xon shaxsining mavqei va
vakolatlari, markaziy apparat (divan), vazirliklar va ma’muriy boshqaruv, hududiy
boshqaruv organlari, huquqiy-me’yoriy asoslar, qurolli kuchlar tizimi, diniy
institutlar va ulkan ijtimoiy-siyosiy omillar orqali markaziy hokimiyatning amaliy
faoliyati batafsil tahlil qilinadi.
Xiva xonligida siyosiy markaz sifatida xon (xon yoki shoh atamasi) turardi.
Xon uning boshqaruvidagi eng oliy va ramziy shaxs bo‘lib, siyosiy, ma’muriy va
harbiy vakolatlarni birlashtirgan. Xonning hokimiyati nasabiy legitimlik, harbiy
kuch va diniy me’yorlar asosida mustahkamlangan. Nasabiy legitimlik xonning
tronga qonuniy meros sifatida o‘tishini ta’minlashda muhim bo‘lib, ko‘plab
hollarda xalq va elatlar orasidagi nikoh, ittifoqlar orqali mustahkamlangan. Biroq
Xiva xonligining tarixi davomida xonlikka kelish jarayonlari har doim ham qat’iy
tartibga solinmagan; taxtga da’vogarlar o‘rtasida ichki mojarolar, qabila
shaxslarining aralashuvi va hatto harbiy kuchlar ta’siri kuzatilgan 11
.
Xonning vakolatlari keng qamrovli bo‘lib, u ichki siyosat va tashqi siyosat
sohalarida so‘nggi so‘zga ega bo‘lgan. Xon boshqaruv siyosatini belgilagan,
yuqori lavozimli amaldorlarni tayinlagan va ularni lavozimdan ozod qilgan. Shu
bilan birga, xon o‘z qarorlarini qabul qilishda davlat dividani yoki
maslahatchilariga murojaat qilgan, ammo amaliyotda uning shaxsiy irodasi va
saroy ichidagi siyosiy muvozanatlar juda muhim rol o‘ynagan. Xonning rasmiy
vakolati va real hokimiyat o‘rtasidagi farq ko‘pincha uning shaxsiy kuchi,
atrofidagi elita va harbiy kuchlarning qo‘llab-quvvatlanishiga bog‘liq bo‘lgan.
11
Shodmonov, Y., To‘laganova, D. Ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar tarixidan. – Toshkent: Universitet, 2016. – 244 b.
21

Xiva xonligining markaziy boshqaruvi divan atrofida tashkil topgan. Divan
— amaldorlar, vazirlar, diniy arboblar va saroy vakillari yig‘ilgan organ bo‘lib,
unda davlat boshqaruvi masalalari muhokama qilingan. Divanning tarkibi,
funksiyalari va ta’siri xonning siyosiy uslubiga va o‘sha davrdagi ichki-siyosiy
sharoitlarga qarab o‘zgarib turgan. Divanda tashqi siyosat, ichki ma’muriyat,
moliya va harbiy masalalar muhokama qilinar, qator hollarda muhim yuridik
masalalar ham hal etilgan.
Markaziy apparat tarkibida turli vazirlik va bo‘limlar mavjud bo‘lgan.
Ushbu idoralar moliya, harbiy ishlar, ichki boshqaruv, sud huquqi va tashqi ishlar
kabi sohalarga mas’uliyat yuklagan. Moliya idoralari soliqlarni yig‘ish, davlat
xazinasi faoliyatini yuritish va xarajatlarni taqsimlashni amalga oshirgan. Harbiy
idoralar qurolli kuchlarni tashkil etish, ularni ta’minlash va chegara choralarini
nazorat qilgan. Sud idoralari esa shariat (islomiy qonunlar) va odatiy huquq
asosida nizolarni hal qilgan. Biroq bu idoralar amalda ko‘pincha shaxsiy
munosabatlar, nasabiy aloqalar va hududiy boshliqlarning ta’siri ostida ishlagan.
Xiva xonligida yuqori amaldorlar — vazirlar, imperatorlik formlaridagi
kabi, balki mahalliy xususiyatlarga ega amaldorlar edi. Ularning rollari xon
tomonidan belgilangan bo‘lib, ba’zan bir necha vazifani birlashtirgani ham
kuzatilgan. Vazirlar ichki ishlar, moliya, harbiy ishlar, adliya va tashqi ishlar
bo‘yicha mas’ul bo‘lganlar. Vazirlarning obro‘si va kuchi ularning xon bilan
aloqalari, oila va qabila ta’siri hamda moliyaviy imkoniyatlariga bog‘liq bo‘lgan.
Shu bilan birga, saroyda xonning shaxsiy maslahatchilari va saroy
xizmatchilari ham muhim rol tutgan. Ular xonning kundalik ishlarini yuritish,
maxsus topshiriqlarni bajarish va ichki-siyosiy muvozanatni saqlash bilan
shug‘ullangan. Ba’zi hollarda saroy amaldorlari o‘zaro raqobat qilib, xon
siyosatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.
Xiva xonligi hududiy jihatdan turli tumanlar va bo‘limlarga bo‘lingan bo‘lib,
har bir hududni mahalliy boshliqlar yoki hokimlar boshqarishgan. Mahalliy
boshqaruv ko‘pincha an’anaviy qabila yoki elatlar boshliqlari, shuningdek
mahalliy zodagonlar tomonidan amalga oshirilgan. Ular soliqlarni yig‘ish, tartibni
22

saqlash, mahalliy nizolarni hal etish va markaziy hokimiyat tomonidan belgilangan
buyruqlarni bajarish mas’uliyatini olgan. Hududiy boshqaruv tizimining
samaradorligi markaz bilan mahalliy elitaning munosabatlariga bog‘liq bo‘lgan;
ba’zi hududlarda mahalliy boshliqlar juda mustaqil bo‘lib, markaziy hokimiyat
ularni faqat nomencaltura jihatdan tan olgan 12
.
Hududiy boshqaruvga taalluqli yana bir jihat — soliq va majburiy xizmat
tizimi edi. Soliqlarni yig‘ish va majburiy ishlarni tashkil etish mahalliy
boshliqlarning asosiy vazifalaridan bo‘lgan. Bu jarayonda mahalliy amaldorlar
ko‘pincha o‘z manfaatlarini ko‘zlab, ortiqcha to‘lovlar talab qilgan, bu esa aholi
orasida noroziliklarni kuchaytirgan. Markaziy hokimiyat esa hududiy
boshliqlarning suiste’molini nazorat qilishda turli usullardan foydalangan: ba’zan
mahalliy boshliqlarni almashtirish, ba’zida esa jazolash yoki mukofotlash orqali
muvozanat saqlangan.
Xiva xonligida huquq tizimi asosan shariat qonunlari va odatiy huquq
qoidalari uyg‘unligiga asoslangan. Diniy ulamolar va qozilar huquqiy masalalarda
muhim vakolatga ega bo‘lgan. Qozilar nikoh, meros, mulk va jinoyat ishlarida
shariat asosida hukm chiqarishgan. Shariat huquqi jamiyat ko‘p jihatlarini tartibga
solgan, ammo amaliyotda odatiy huquq va mahalliy an’analar ham katta rol
o‘ynagan. Ba’zan amir va markaziy hukumat huquqiy qoidalarni o‘zgartirish yoki
maxsus buyruq bilan istisno qilish vakolatiga ega bo‘lgan.
Diniy institutlar — masjidlar, madrasalar, ulamo sinfi — jamiyatda nafaqat
ma’rifiy ro‘l o‘ynagan, balki siyosiy vaziyatlarni ham tartibga solishda vositachi
vazifasini bajargan. Ulamolar xonning hukmiga baraka berishi, shariat asosida
qarorlarni legitimlashtirish yoki ba’zi holatlarda markaziy hokimiyatga qarshi
chiqish vazifasini ham amalga oshirishgan. Diniy tashkilotlarning mustaqilligi va
ularning xon bilan munosabatlari bilan bog‘liq ziddiyatlar xonlik siyosatida tez-tez
uchragan.
Xiva xonligida qurolli kuchlar markaziy hokimiyatning asosiy
instrumentlaridan biri bo‘lgan. Harbiy kuchlar chegaralarni himoya qilish, ichki
12
Polvanov, R. Buxoro amirligida siyosiy tuzum va boshqaruv tizimi. – Buxoro: BDU nashriyoti, 2017. – 215 b.
23

tartibni saqlash va xon siyosatini amalga oshirishda muhim rol o‘ynagan. Qurolli
kuchlar tarkibi ko‘pincha riqqatli bo‘lgan: yollanma askarlar, mahalliy qabila
jangchilari, shuningdek saroyga tegishli maxsus bo‘linmalar mavjud bo‘lgan.
Harbiy boshqaruv va moliyalashtirish xon va yuqori amaldorlar nazorati ostida
bo‘lgan, biroq markaziy moliyaviy qiyinchiliklar va hududiy mustaqillik harbiy
kuchlarning samaradorligini ta’sir qilgan.
Ichki xavfsizlikni ta’minlashda politsiya yoki shunga o‘xshash organlar
vazifasini mahalliy boshliqlar va qo‘shin bo‘linmalari amalga oshirgan. Banditlik,
qabilaviy janjallar va o‘g‘irlik kabi holatlar bilan kurashish uchun markaziy
hokimiyat zarur chora-tadbirlarni belgilagan. Ammo chekka va tog‘li hududlarda
markaziy nazorat zaif bo‘lganligi uchun qonun buzilishlari tez-tez uchragan.
Xiva xonligining tashqi siyosati mintaqaviy shart-sharoit, qo‘shni davlatlar
bilan savdo va siyosiy munosabatlarga bog‘langan. Xonlik qo‘shni amirliklar,
qabila hokimiyatlari va mustamlakachilik kuchlari bilan o‘zaro munosabatlarni
yo‘lga qo‘ygan. Tashqi siyosatda xon o‘z mustaqilligini saqlash, savdo yo‘llarini
himoya qilish va strategik ittifoqlar tuzish kabi maqsadlarni ko‘zlagan. Biroq
tashqi bosim, ayniqsa mustamlakachilik, migratsiya va yangi iqtisodiy aloqalar
markaziy hokimiyat siyosatini cheklab qo‘ygan 13
.
Diplomatik aloqalar orqali xonlar savdo, tinchlik shartnomalari va
ittifoqlarni muzokara qilgan. Biroq tashqi kuchlarning aralashuvi, moliyaviy va
harbiy ta’sirlar ba’zan xonlikning tashqi siyosatida cheklovlar yaratgan. Tashqi
siyosat bilan bog‘liq qarorlar ko‘pincha divan muhokamasida ko‘rib chiqilgan yoki
xonning shaxsiy qarori bilan qabul qilingan.
Markaziy hokimiyatning mustahkamligi iqtisodiy manbalar — soliqlar,
bojxona tushumlari, vakf mablag‘lari va saroyning mulklari bilan bog‘liq bo‘lgan.
Madrasa va masjid vakflari diniy va ijtimoiy yordamlarga xizmat qilgan, ammo
vaqt o‘tishi bilan ba’zi vakflar mahalliy elitalar qo‘lida jamlanganligi uchun
ularning taqsimlanishi adolatli bo‘lmagan. Davlat iqtisodiyoti markaziy
hokimiyatga zarur resurslarni ta’minlashda muhim ekanligi bilan barobar, iqtisodiy
13
Sagdullayev, A. O rta Osiyo tarixida feodal munosabatlar.ʻ – Toshkent: Fan, 1989. – 302 b.
24

inqirozlar yoki tabiiy ofatlar hokimiyatning resurslarini kamaytirgan va mahalliy
noroziliklarni oshirgan.
Xiva xonligi tarixida ichki mojarolar — taxt talashlari, qabila to‘qnashuvlari
va kadrlar o‘zgarishi — markaziy hokimiyatning barqarorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatgan. Ba’zan siyosiy muvozanatni tiklash uchun xon islohotlar o‘tkazishga
majbur bo‘lgan. Islohotlar ko‘pincha harbiy, ma’muriy va moliyaviy sohalarni
qamrab olgan. Ammo islohotlarni amalga oshirish ko‘pincha markaziy resurslar
yetishmasligi, mahalliy elitalarning qarshiligi yoki tashqi bosim tufayli cheklangan
natija bergan.
Xiva xonligining siyosiy boshqaruvi va markaziy hokimiyat tizimi
murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, u nasabiy legitimlik, diniy me’yorlar, harbiy kuch
va mahalliy elitalarning o‘zaro ta’siri bilan shakllangan edi. Xonlikda markaziy
apparat — divan va vazirliklar — mavjud bo‘lsa-da, amaliyotda hududiy
boshliqlar, qabila ta’siri va shaxsiy munosabatlar siyosiy hayotda hal qiluvchi rol
o‘ynagan. Huquqiy tizim shariat va odatiy huquq uyg‘unligiga asoslangan bo‘lib,
diniy institutlar markaziy hokimiyat bilan murakkab munosabatda bo‘lgan. Qurolli
kuchlar va moliyaviy resurslar markaziy hokimiyatning barqarorligini ta’minlashda
muhim instrumentlar bo‘lgan. Tashqi siyosat esa mintaqaviy va tashqi kuchlar
bilan o‘zaro ta’sirda shakllangan. Ushbu tizimning xususiyatlari Xiva xonligining
o‘sha davrdagi siyosiy va ijtimoiy hayotini chuqurroq tushunishga imkon beradi
hamda keyingi tarixiy o‘zgarishlar uchun asosiy zaminni yaratadi.
2.2. Xonlikdagi ijtimoiy tuzilma va aholining turmush tarzi
Xiva xonligining ijtimoiy tuzilmasi XIX asr oxiri — XX asr boshlarida
qatlamlarga aniq bo‘lingan, nasabiy, iqtisodiy va ijtimoiy aloqalar bilan
mustahkamlangan murakkab tizimni tashkil etgan. Ushbu bo‘limda xonlik
jamiyatining asosiy ijtimoiy guruhlari — xon va uning oilasi, yuqori ma’muriyat
va harbiy elita, ulamo va diniy arboblar, savdo va hunarmandchilik bilan
shug‘ullanuvchi qatlam, dehqon va chorvadorlar, ko‘chmanchi qabila azolari
hamda kambag‘al va ishlovchi qatlamlar — hamda ularning turmush tarzi,
25

kundalik hayoti, oilaviy munosabatlari, ta’lim, sog‘liqni saqlash, madaniy
an’analar va ijtimoiy himoya tizimi batafsil yoritiladi.
Xon va saroy atrofidagi elita. Xonlik ijtimoiy piramidasining eng yuqori
qismida xon va uning oilasi, shuningdek saroyning yuqori mansabdor shaxslari
joylashgan edi. Xonning mol-mulki, harbiy va siyosiy vakolatlari jamiyatdagi
ijtimoiy ustunlikni ta’minlagan. Saroy a’zolari, amakivachcha qabila vakillari va
yirik mansabdor oilalar yuqori turmush tarziga ega bo‘lib, ularning hayoti shon-
shuhrat, bezatlar, katta idish-ovqat, mehmonxonalar va tantanali marosimlar bilan
bog‘liq edi. Saroy odamlari uchun kiyim-kechak, bezak va uy-joy ko‘proq
mavqega moslashgan; ular madrasalarda bilim olishga va diplomatik aloqalarga
ega bo‘lgan. Saroy ijtimoiy hayotda shuningdek xonning shaxsiy atrof-muhiti va
siyosiy ta’sir ko‘rsatish imkoniyatlariga ham bog‘langan.
Yuqori ma’muriyat va harbiy elita. Xonlikning boshqaruv tizimini
ta’minlovchi vazirlar, hokimlar va harbiy rahbarlar yuqori qatlamni tashkil etgan.
Ularning iqtisodiy manbalari soliq va bojxona tushumlari, yer va xizmat hisobiga
tashkil topgan. Ushbu guruh vakillari, odatda, yaxshi ta’minlangan, oilaviy
farovonlikka ega bo‘lgan, shuningdek qizlarining ma’lum darajada ta’lim olishi,
nikoh va ijtimoiy aloqalarni o‘tkazish imkoniga ega bo‘lgan. Ularning turmushi
siyosiy majlislar, gomokomlar va manzillar bilan bog‘liq bo‘lib, ularni
boshqaruvdagi roli ijtimoiy mavqega mustahkamlik bag‘ishlagan.
Ulamo va diniy arboblar. Xiva jamiyatida ulamo sinfi katta hurmat va
ta’sirga ega edi. Madrasalar orqali tarbiyalangan ulamolar shariatni talqin qilish,
sud ishlarini ko‘rib chiqish va diniy-ma’rifiy hayotni boshqarishda muhim rol
o‘ynagan. Ulamolar oilaviy hayotda ham o‘z mavqeini saqlagan — ularning
oilalarida diniy an’analar, o‘qituvchilik va marosimlarni o‘tkazish markaziy
ahamiyatga ega bo‘lgan. Ulamo vakillari ko‘pincha vakf hamda sadaqa orqali
moddiy ta’minlanib, madrasalarni va diniy muassasalarni qo‘llab-quvvatlagan.
Ulamolar jamiyatdagi normativ-huquqiy tizimni mustahkamlash va oilaviy
nizolarni hal etishda vositachi sifatida faoliyat yuritgan.
26

Savdogarlar va hunarmandlar. Shaharlarda savdo va hunarmandchilik bilan
shug‘ullanuvchi qatlam ijtimoiy va iqtisodiy hayotning asosiy jondoragi bo‘lgan.
Savdogarlar, karvonchilar va yirik hunarmandlar moddiy jihatdan nisbatan qulay
yashagan; ular bozorlar, karvon yo‘llari va xalqaro savdo tarmoqlari orqali boylik
orttirgan 14
. Ularning uy-joylari shaharning markaziy qismlarida joylashgan,
ko‘pincha o‘z ustaxonalari va do‘konlari bilan birga bo‘lgan. Hunarmandlarning
oilalari ichida malaka avloddan-avlodga o‘tgan, qo‘shni oila a’zolari birgalikda
ishlab, xonadonga iqtisodiy barqarorlik keltirgan. Ko‘pchilik hunarmandlar
shuningdek o‘z kasb-korini boshqarish uchun guild yoki korxona tizimlariga a’zo
bo‘lgan.
Dehqonlar va chorvadorlar. Xiva xonligida qishloq xo‘jaligi, asosan
sug‘oriladigan dehqonchilik va chorvadorlikka tayangan. Dehqonlarning aksariyati
yerga qarashli bo‘lgan yoki yerni ijaraga olib ishlagan. Ularning hayoti ish va
tabiiy omillarga bog‘langan; qurg‘oqchilik, suv taqsimoti muammolari va soliq
majburiyatlari dehqonlarning kundalik tashvishlari bo‘lgan. Dehqon oilalari
ko‘pincha keng oilaviy tuzilma asosida tashkil topgan; qarindoshlar birgalikda
dalada ishlash, sug‘orish tizimlarini ta’mirlash va hayotiy masalalarni muhokama
qilib yashagan. Chorvadorlar esa ko‘chmanchi yoki yarimko‘chmanchi hayot
tarzini olib borgan, mavsumiy o'tloqlarga qarab ko‘chib yurish, chorva uchun suv
va o‘tloq izlash bilan band bo‘lgan.
Ko‘chmanchi qabilalar va chegara aholisining hayoti. Xiva xonligining
chegara hududlarida ko‘chmanchi qabilalar (qisman turkiy va iranlik guruhlar)
yashagan. Ularning iqtisodiy faoliyati asosan chorvadorlik, paxta yig‘ish, karvon
eskorti va ba’zi hollarda qasr yoki boj terminali xizmatlariga bog‘langan.
Ko‘chmanchilar o‘z ijtimoiy an’analariga, qabila boshliqlariga va oila tuzilmasiga
katta ahamiyat bergan. Ularning turmush tarzida o‘ziga xos ijtimoiy normativlar
mavjud bo‘lib, nikoh, meros va qabila ichidagi nizolar qabila an’analari asosida hal
qilingan.
14
Saidov, A. O zbek davlatchiligi shakllanishining tarixiy bosqichlari.ʻ – Toshkent: Universitet, 2009. – 230 b.
27

Ayollar roli va oilaviy munosabatlar. Xiva jamiyatida ayollarning ijtimoiy
mavqei qatlamlarga ko‘ra farq qilgan. Yuqori qatlamlar ayollari saroy yoki boy
oilalarda yashab, maishiy va jamiyat ichidagi muayyan madaniy faoliyat bilan
shug‘ullangan. Ular ba’zan madrasalarda yoki uyda ta’lim olish, tikuvchilik,
hunarmandchilik bilan shug‘ullanish orqali oila daromadiga hissa qo‘shgan.
Qishloq ayollari esa asosan dala ishlarida, uy ro‘zg‘orida va chorvaga yordam
berishda faol qatnashgan. Nikoh, meros va oilaviy masalalar shariat va mahalliy
odatlarga muvofiq hal etilgan. Ba’zi hollarda ayollar vakf mulkini boshqarish
orqali jamiyatda muayyan iqtisodiy huquqlarga ega bo‘lgan.
Ta’lim va madaniy hayot. Xiva xonligida ta’lim asosan diniy muassasalar —
madrasalar orqali amalga oshgan. Madrasalarda arab tili, fiqh, hadis, tafsir va
boshqa ilmlar o‘rgatilgan. Madrasaga qatnashish imkoniyati ko‘proq yuqori qatlam
vakillari va ba’zi boy oilalarning farzandlariga nasib etgan. Madrasalar ham ilmiy
markazlar, ham diniy ma’rifat tarqatish joyi sifatida ahamiyat kasb etgan. Madaniy
hayotda musiqiy marosimlar, qo‘shiq, adabiyot va mahalliy hunarmandchilik
an’analarining o‘rni katta bo‘lgan. Bayramlar, nikoh tantanalari va diniy
marosimlar jamiyatning ijtimoiy bog‘liqligini mustahkamlashda muhim funksiya
bajargan.
Sog‘liqni saqlash va demografik sharoitlar. Tibbiyot tizimi an’anaviy
tibbiyot, xamomlar, fitoterapiya va diniy shifokorlar orqali amalga oshgan. Rasmiy
shifoxonalar kam bo‘lib, epidemiyalar va kasalliklar ko‘pincha aholining
salomatligiga jiddiy xavf solgan. Bola o‘limi va onalar o‘limi darajasi yuqori
bo‘lgan; bu esa demografik o‘sishga ta’sir etgan. Suv ta’minoti, sanitariya va
gigiena darajasi ko‘p hollarda kam rivojlangan bo‘lgan, shu sababli yuqumli
kasalliklar tarqalishiga sharoit yaratilgan.
Iqtisodiy hayot va ish tartibi. Shaharlarda hunarmandchilik va savdo bilan
shug‘ullanuvchilar kundalik ish tartibini bozor va talabga qarab shakllantirgan.
Bozorlarda savdo ertalab boshlanib, kechgacha davom etgan; bazm va muomalalar
bozorlar orqali uyushtirilgan. Dehqonlar esa mavsumiy ritmga ko‘ra ishlaganlar:
ekin ekish, sug‘orish, yig‘im-terim va qishki tayyorgarlik ishlariga mavsumiy
28

ravishda bo‘lingan. Chorvadorlar uchun mavsumiy ko‘chishlar, adovatlar va tabiiy
sharoitlar muhim rol o‘ynagan.
Ijtimoiy himoya va vakf tizimi. Rasmiy davlat ijtimoiy himoyasi tizimi
yetarli darajada rivojlanmagan bo‘lsa-da, vakf va sadaqa orqali ijtimoiy
ehtiyojmandlarga yordam ko‘rsatish an’anasi keng tarqalgan edi. Vakflar
madrasalar, masjidlar va kambag‘allar uchun oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshqa
zarur vositalarni ta’minlagan. Bu tizim ijtimoiy barqarorlikni saqlashda muhim
instrument bo‘lib xizmat qilgan, ammo u ham cheklangan va notekis taqsimlangan
bo‘lgan 15
.
Ijtimoiy mobillik va konfliktlar. Xiva jamiyatida ijtimoiy mobillik minimal
darajada bo‘lgan. Nasab, qabila va oilaviy aloqalar ko‘p hollarda shaxsning
ijtimoiy mavqeini belgilar edi. Ammo savdo va hunarmandchilik sohasida
muvaffaqiyat qozongan shaxslar orqali ba’zan yuqori qatlamga siljish hollari ham
sodir bo‘lgan. Ichki nizolar, taxt da’volari, qabila to‘qnashuvlari va iqtisodiy
qiyinchiliklar esa ijtimoiy barqarorlikni buzuvchi omillar sifatida namoyon
bo‘lgan.
Xiva xonligidagi ijtimoiy tuzilma qatlamlarga bo‘lingan, an’anaviy va
nasabiy munosabatlar ustuvor bo‘lgan jamiyatni tashkil etgan. Aholining turmush
tarzi qatlamlarga ko‘ra keskin farq qilgan: saroy va yuqori ma’muriyat a’zolari
nisbatan farovon yashashgan, hunarmandlar va savdogarlar o‘rta darajali turmush
kechirgan, dehqonlar, chorvadorlar va kambag‘allar esa kundalik tirikchilik uchun
kurashgan. Ta’lim, diniy hayot, madaniy an’analar va vakf tizimi jamiyatni
birlashtirishda muhim rol o‘ynagan, biroq tashqi bosimlar, iqtisodiy muammolar
va ichki nizolar ushbu tizimning zaif tomonlarini ko‘rsatgan. Ushbu ijtimoiy
tuzilma Xiva xonligining siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlariga sezilarli ta’sir
ko‘rsatgan va mintaqaning keyingi tarixiy rivojiga ta’sir etuvchi omil bo‘lib
qolgan.
15
Khanykov, N. V. Opisaniye Bukharskogo khanstva. – Sankt-Peterburg: Tipografiya Imperatorskoy akademii
nauk, 1843. – 295 s.
29

2.3. Xiva xonligining iqtisodiy rivojlanishi va tashqi savdo
munosabatlari
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Xiva xonligi iqtisodiy jihatdan an’anaviy
xo‘jalik tizimi asosida faoliyat yuritgan bo‘lsa-da, bu davrda tashqi omillar,
xususan Rossiya imperiyasi bilan bo‘lgan siyosiy va savdo aloqalari, mintaqaning
iqtisodiy tuzilmasiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatgan. Xonlikning iqtisodiy
hayoti uch asosiy tarmoq — dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan
belgilanib, tashqi savdo bu tarmoqlarning rivojlanishida muhim o‘rin egallagan.
Shu bilan birga, iqtisodiy faoliyatning barqarorligi tabiiy sharoit, sug‘orish tizimi,
soliq siyosati va mahalliy boshqaruv darajasiga chambarchas bog‘liq edi.
Xiva xonligining iqtisodiy hayotida qishloq xo‘jaligi bosh tarmoq
hisoblangan. Xonlik hududi asosan Amudaryo deltasida joylashgan bo‘lib,
sug‘oriladigan dehqonchilik uchun qulay tabiiy sharoit mavjud edi. Eng muhim
ekinlar — g‘alla, arpa, bug‘doy, jo‘xori, sholi va paxta edi. Ayniqsa XIX asrning
ikkinchi yarmidan boshlab paxtachilikning ahamiyati keskin ortdi. Paxta
mahsulotiga Rossiya imperiyasida talab yuqori bo‘lgani sababli, bu tarmoq tashqi
savdo orqali katta daromad keltiradigan soha sifatida shakllandi 16
.
Dehqonchilik faoliyati sug‘orish tizimiga bog‘liq edi. Xonlikda suv
ta’minoti uchun qadimiy an’anaviy inshootlar — ariq va kanallar tizimi ishlatilgan.
Eng yirik kanallar Qilich Niyozboy, Shohobod, Polvonariq kabi suv yo‘llari bo‘lib,
ular orqali Amudaryodan suv olinardi. Sug‘orish ishlari mahalliy jamoalar
tomonidan amalga oshirilgan, biroq suvdan foydalanish ustidan nazorat xonlik
ma’muriyati tomonidan olib borilgan. Sug‘orish tizimidagi har qanday nosozlik,
suv tanqisligi yoki toshqinlar dehqonchilik mahsuldorligiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatgan.
Yer egaligi tizimi feodal munosabatlarga asoslangan edi. Xon va uning
saroyiga tegishli yerlar, diniy vakflar hamda xususiy yer egalari mavjud edi.
Dehqonlarning katta qismi yerni ijaraga olib, hosildan ma’lum bir qismini xonga
yoki yer egasiga to‘lov sifatida bergan. Soliqlar asosan hosilning miqdoriga qarab
16
Vamberi, A. Bokhara: The Emirate of Central Asia. – London: Henry S. King & Co., 1873. – 410 p.
30

belgilanar, ammo ba’zida qo‘shimcha majburiyatlar ham joriy etilgan. Bu holat
dehqonlarning iqtisodiy ahvolini murakkablashtirgan.
Xiva xonligida chorvachilik iqtisodiyotning muhim tarmog‘i bo‘lib, u asosan
Amudaryo quyi oqimidagi yarim cho‘l hududlarda va Orolbo‘yi qabilalari orasida
rivojlangan. Chorvachilikda qo‘y, echki, tuya, ot va qoramol boqish keng tarqalgan
edi. Tuya nafaqat transport vositasi, balki karvon savdosida asosiy hayvon sifatida
ishlatilgan.
Chorvachilikning iqtisodiy ahamiyati nafaqat oziq-ovqat bilan ta’minotda,
balki eksport salohiyatida ham o‘z aksini topgan. Qo‘y junidan gilamlar, ot
terisidan charm buyumlar tayyorlanar, bu mahsulotlar ichki bozorlarda va tashqi
savdoda muhim o‘rin tutgan. Chorvachilik asosan qabila asosida boshqarilgan
bo‘lib, mahalliy boshliqlar chorva solig‘ini yig‘ish, o‘tloqlarni taqsimlash va ichki
tartibni saqlashda mas’ul bo‘lgan.
Xiva xonligining shaharlarida hunarmandchilik iqtisodiy hayotning muhim
tarmog‘i bo‘lgan. Xiva shahri, Urganch, Gurlan, Hozarasp kabi markazlarda
hunarmandlar uyushmalari faoliyat yuritgan. To‘qimachilik, gilam to‘qish,
zargarlik, kulolchilik, temirchilik, yog‘och o‘ymakorligi va charmsozlik eng
rivojlangan sohalardan hisoblangan.
Hunarmandchilik ishlab chiqarish ko‘pincha kichik ustaxonalarda amalga
oshirilgan, bu ustaxonalar odatda oila a’zolarining mehnatiga tayanardi.
Mahsulotlarning bir qismi ichki bozor uchun, qolgan qismi esa eksport uchun
tayyorlangan. Ayniqsa Xiva gilamlari, ipak matolar, charm buyumlar va metall
buyumlar tashqi bozorlarda yuqori baholangan.
Hunarmandlar o‘z kasb uyushmalari (kasaba uyushmalari) orqali tartibni
saqlaganlar. Bu uyushmalar ishlab chiqarish sifatini nazorat qilgan, yangi ustalarni
tayyorlagan va narxlarni tartibga solishda ishtirok etgan. Hunarmandlarning
daromadlari o‘rtacha bo‘lib, ular iqtisodiy jihatdan o‘rta qatlamga mansub
sanalgan.
Xiva xonligida savdo-sotiq iqtisodiy hayotning markaziy omillaridan biri
edi. Xonlikda ichki savdo bozorlari, haftalik yarmarkalar va karvon yo‘llari orqali
31

amalga oshirilgan. Shaharlarda doimiy bozorlar mavjud bo‘lib, ularda oziq-ovqat,
hunarmandchilik buyumlari, kiyim-kechak, metall buyumlar, chorva mollari va
boshqa tovarlar sotilgan.
Bozorlar nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy markaz sifatida ham xizmat qilgan.
Savdogarlar va karvonsaroylar tarmog‘i Xiva iqtisodiyotining eng faol qismini
tashkil etgan. Karvonsaroylar uzoq safarlardan kelgan savdogarlar uchun turar joy,
ombor va savdo maydoni vazifasini bajargan.
Xiva xonligi Markaziy Osiyo savdo yo‘llarining chorrahasida joylashgani
sababli, tashqi savdo aloqalari tarixan muhim o‘rin tutgan. XIX asr oxiriga kelib,
Rossiya imperiyasining mintaqaga kirib kelishi natijasida Xiva tashqi savdosining
asosiy yo‘nalishlari o‘zgardi. Xonlik Rossiya, Eron, Afg‘oniston va Xitoy bilan
savdo aloqalarini davom ettirgan bo‘lsa-da, Rossiya bilan bo‘lgan savdo hajmi
keskin ortgan 17
.
Rossiyaga paxta, jun, ipak, chorva mahsulotlari, gilam va charm buyumlar
eksport qilingan. Rossiyadan esa temir buyumlar, asbob-uskunalar, qurol, choy,
shakar, mato va boshqa sanoat mahsulotlari import qilingan. Xiva savdogarlari
Orenburg, Qozon, Astraxan va Nijniy Novgorod yarmarkalarida faol ishtirok
etishgan. Shu bilan birga, Rossiya orqali Yevropaning ba’zi mamlakatlari bilan
bilvosita savdo aloqalari ham yo‘lga qo‘yilgan.
Xiva bilan Eron o‘rtasidagi savdo aloqalari asosan ipak va gilam
mahsulotlari bilan bog‘liq bo‘lgan. Eron orqali ba’zi dengiz tovarlari ham kirib
kelgan. Afg‘oniston bilan savdo aloqalari esa asosan chegaradosh viloyatlar orqali
amalga oshirilgan; bu yo‘nalishda chorva, teri, paxta va tuz savdosi muhim o‘rin
tutgan.
Savdo aloqalarining kengayishi bilan karvon yo‘llarining ahamiyati ortgan.
Eng muhim savdo yo‘llari Xiva — Urganch — Orenburg yo‘nalishi, Xiva —
Buxoro — Samarqand yo‘nalishi va Xiva — Marv — Eron yo‘nalishlari bo‘lgan.
17
Becker, S. Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–1924. – Cambridge: Harvard
University Press, 1968. – 372 p.
32

Bu yo‘llar orqali nafaqat tovar almashinuvi, balki madaniy va siyosiy aloqalar ham
rivojlangan.
Xiva iqtisodiy tizimining barqarorligini ta’minlovchi asosiy omil soliqlar
tizimi edi. Soliqlar asosan yer maydoni, hosil miqdori, chorva mollari va savdo
daromadiga qarab belgilangan. Xonlik xazinasiga tushgan soliqlar davlat sarf-
xarajatlarini, harbiy xarajatlar va saroy faoliyatini ta’minlagan. Soliq yig‘ish
ba’zan mahalliy amaldorlar orqali amalga oshirilgan, bu esa korrupsiya va
suiiste’mol holatlariga sabab bo‘lgan.
Soliqlardan tashqari, bojxona to‘lovlari ham muhim daromad manbai
bo‘lgan. Tashqi savdo yo‘llaridan o‘tgan karvonlardan boj olinardi. Shuningdek,
ayrim tarmoqlarda maxsus ruxsatnoma va patent to‘lovlari ham joriy etilgan.
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi bilan
mustamlakachilik aloqalari kuchaygan sari Xiva iqtisodiyotida tub o‘zgarishlar yuz
berdi. Rossiya iqtisodiy ekspansiyasi natijasida xonlik paxtachilikka tobora
ko‘proq tayanadigan agrar-iqtisodiy hududga aylana boshladi. Shu bilan birga,
Rossiya kapitalining kirib kelishi mahalliy ishlab chiqaruvchilarning
raqobatbardoshligini pasaytirdi, chunki import mahsulotlar narxi past, sifati yuqori
bo‘lgan 18
.
Rossiya bilan savdo aloqalari natijasida yangi tarmoq — transport
infratuzilmasi shakllana boshladi. Karvon yo‘llari bilan bir qatorda yangi temir
yo‘l loyihalari haqida muzokaralar olib borilgan, biroq bu loyihalar Xiva
mustaqilligini zaiflashtirgan.
Umuman olganda, Xiva xonligining iqtisodiy hayoti an’anaviy feodal
munosabatlarga asoslangan bo‘lsa-da, tashqi savdoning kengayishi va Rossiya
ta’sirining kuchayishi natijasida iqtisodiy tizim asta-sekin yangilanib bordi.
Qishloq xo‘jaligi asosiy daromad manbai bo‘lib qoldi, ammo hunarmandchilik va
savdo ham o‘sish bosqichiga chiqdi.
Biroq iqtisodiy o‘sish asosan yuqori qatlam manfaatlariga xizmat qilgan,
oddiy xalq esa soliq bosimi, tabiiy ofatlar va iqtisodiy tengsizlikdan aziyat
18
Holmirzayev, M. O zbekiston tarixi manbalari.ʻ – Toshkent: Sharq, 2008. – 260 b.
33

chekkan. Xonlik iqtisodiy siyosatida islohotlar zarurati sezilgan bo‘lsa-da, ularni
amalga oshirish uchun markaziy hokimiyatda siyosiy barqarorlik yetishmagan.
Xiva xonligining XIX asr oxiri — XX asr boshlaridagi iqtisodiy rivojlanishi
murakkab, ammo o‘ziga xos jarayon bo‘lgan. Qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik
va tashqi savdo bu jarayonning asosiy tarmoqlarini tashkil etgan. Rossiya
imperiyasi bilan iqtisodiy aloqalarning kuchayishi, savdo yo‘llarining kengayishi,
paxtachilikning rivojlanishi xonlik iqtisodiyotiga yangi imkoniyatlar yaratgan,
biroq bu bilan birga iqtisodiy mustaqillikni ham cheklab qo‘ygan. Shunga
qaramay, Xiva xonligi o‘z davrida mintaqadagi muhim iqtisodiy markazlardan biri
sifatida saqlanib qolgan va uning iqtisodiy tajribasi keyinchalik Turkiston
o‘lkasining rivojlanish tarixida muhim iz qoldirgan.
Xiva xonligining iqtisodiy tizimi feodal munosabatlarga asoslangan bo‘lib,
unda aholining katta qismi ishlab chiqarish vositalaridan, xususan yer va
kapitaldan mahrum edi. Bu holat ijtimoiy tabaqalanishni kuchaytirgan va aholining
aksariyat qismini iqtisodiy jihatdan qaram holatga solgan. Dehqonlar,
hunarmandlar va chorvadorlar o‘z mehnatlari orqali xonlik iqtisodiyotini saqlab
turgan bo‘lsalar-da, ulardan yig‘iladigan soliqlar va majburiy to‘lovlar markaziy
hokimiyat, saroy, diniy vakflar va boy savdogarlarning boyish manbai bo‘lgan.
Soliq bosimi, majburiy mehnat (hashar) va o‘zaro iqtisodiy tengsizlik
natijasida jamiyatda kambag‘allik keng tarqalgan. Ayniqsa suv tanqisligi,
qurg‘oqchilik yoki hosilning yomon chiqishi yillari aholining katta qismini
iqtisodiy qiyinchilikka olib kelgan. Bu holatlar ijtimoiy norozilikni kuchaytirgan
bo‘lsa-da, markaziy hokimiyat bunday noroziliklarni ko‘proq diniy va ma’muriy
vositalar orqali bostirgan.
Dehqonlar ko‘pincha boy yer egalari va vakf mulklarida ishlagan. Ular o‘z
hosilining katta qismini soliq sifatida topshirishga majbur bo‘lgan, bu esa ularning
oilaviy farovonligiga jiddiy zarba bergan. Shu bois, ayrim dehqonlar ishlab
chiqarish imkoniyatidan umidini uzib, chorvadorlik yoki savdo bilan
shug‘ullanishga o‘tgan, ba’zilar esa boshqa viloyatlarga ko‘chib ketishga majbur
bo‘lgan.
34

Xiva xonligining iqtisodiy tizimi asosan qo‘l mehnatiga asoslangan edi.
Ishlab chiqarishda zamonaviy texnika va mexanizmlar yo‘q edi. Qishloq
xo‘jaligida asosan qo‘lda ishlov berish, yog‘och so‘qmoqlar, aravalar, temir
pluglar va oddiy sug‘orish qurollari ishlatilgan. Bunday texnologik daraja ishlab
chiqarish hajmini cheklab, unumdorlikni past darajada saqlagan.
Hunarmandchilikda ham ko‘p asrlik an’anaviy usullar qo‘llanilgan.
To‘qimachilikda ip yigirish, gilam to‘qish, metallga ishlov berish, kulolchilik,
charmsozlik, yog‘och o‘ymakorligi kabi sohalarda mehnat asboblari asosan oddiy
mexanik vositalar edi. Mahsulot sifatiga ustalarning shaxsiy mahorati, oilaviy
sirlar va kasbiy tajriba katta ta’sir ko‘rsatgan 19
.
Mehnat taqsimoti ko‘proq gender va ijtimoiy maqom asosida bo‘lgan.
Erkaklar dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan shug‘ullangan,
ayollar esa asosan uy ishlarida, ip yigirish, tikuvchilik va oziq-ovqat tayyorlash
bilan band bo‘lgan. Ayrim hollarda ayollar bozorlarda savdo-sotiqda ham
qatnashgan, biroq ularning iqtisodiy roli erkaklarga nisbatan cheklangan bo‘lgan.
Shuningdek, bolalar ham mehnat jarayonida ishtirok etgan. Ayniqsa
qishloqlarda bola mehnati keng tarqalgan — ular ekin ekish, suv tortish, chorvaga
qarash va uy-ro‘zg‘or ishlarida ota-onalariga yordam berishgan. Bunday mehnat
an’anaviy jamiyatda tabiiy hol sifatida qabul qilingan.
Xiva xonligida iqtisodiy faoliyatda asosan kumush va mis tangalar
ishlatilgan. Xonlik o‘zining pul zarbxonasiga ega bo‘lib, bu yerda “tanga”, “tillya”
va “pul” nomli tangalar zarb qilingan. Biroq ichki muomalada barterning ham o‘rni
katta edi. Ayniqsa qishloq hududlarida tovar ayirboshlash savdoning asosiy shakli
sifatida saqlanib qolgan.
Narx-navo bozorlarda talab va taklif, hosil miqdori, tashqi savdo oqimi va
mavsumiy omillarga qarab o‘zgarib turgan. Ayrim yillarda paxta, don, jun, tuya va
ot narxlari keskin oshgan, ba’zida esa urush, qurg‘oqchilik yoki karvon
yo‘llarining to‘silishi sababli pasaygan.
19
Jalilov, U. Xiva va Buxoro: tarix, siyosat, iqtisod. – Toshkent: Ma’naviyat, 2014. – 280 b.
35

Kredit tizimi deyarli rivojlanmagan edi. Biroq boy savdogarlar va diniy
arboblar o‘z mablag‘larini foiz asosida qarzga berishgan. Bunday kredit tizimi
ko‘pincha norasmiy bo‘lib, shartnomalar og‘zaki kelishuv asosida tuzilgan. Shu
sababli dehqon va hunarmandlarning qarzdorlikka tushib qolishi holatlari tez-tez
uchragan. Ayrim hollarda qarzdorlik ularning mol-mulkini yo‘qotishiga yoki
xizmatkorlikka tushib qolishiga sabab bo‘lgan.
Vakf tizimi Xiva iqtisodiyotining o‘ziga xos elementi edi. Diniy muassasalar
— masjidlar, madrasalar, xonaqohlar va maqbaralarga tegishli yerlar va mulklar
vakf hisoblangan. Vakflardan tushgan daromad diniy faoliyatni qo‘llab-quvvatlash,
kambag‘allarni boqish, talabalarni ta’minlash, ta’mirlash ishlari uchun ishlatilgan.
Ammo vaqt o‘tishi bilan ko‘plab vakf mulklari amaldorlar va boylar nazorati
ostiga o‘tgan, bu esa ularning asl maqsadidan chetga chiqishiga olib kelgan.
Vakf resurslari ijtimoiy barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynagan. Ular
orqali kambag‘allar, bemorlar va nochorlar yordam olgan. Shu bilan birga, vakf
tizimi ayrim hollarda markaziy xazina uchun muammoga aylangan, chunki katta
hajmdagi boyliklar davlat nazoratidan tashqarida qolgan.
Xiva xonligida ishchi kuchi asosan oila a’zolari va mahalliy jamoalardan
iborat edi. Dehqonchilik ishlarida mavsumiy ishchilar ham jalb qilingan. Ular
sug‘orish, o‘rim-yig‘im, kanal qazish va qurilish ishlarida ishlaganlar. Ularning
haq to‘lovi ko‘pincha mahsulot yoki ovqat shaklida amalga oshirilgan.
Mehnat sharoitlari og‘ir, ish vaqti esa uzoq bo‘lgan. Ayniqsa yoz
mavsumida dehqonlar tongdan kechgacha dalada mehnat qilganlar. Hunarmandlar
uchun esa ish jarayoni oila sharoitida, tor ustaxonalarda, minimal qulayliklarda
o‘tgan. Bu holat ularning sog‘lig‘iga, ayniqsa ko‘z, o‘pka va tayanch tizimiga
salbiy ta’sir ko‘rsatgan.
Ijtimoiy himoya tizimi asosan diniy va mahalliy jamoalarga tayanib tashkil
etilgan. Kambag‘allarga yordam vakf mablag‘lari, sadaqalar va jamoaviy yig‘imlar
hisobidan amalga oshirilgan. Rasmiy davlat ijtimoiy siyosati deyarli yo‘q edi. Bu
holat ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirgan va aholining zaif qatlamlarini iqtisodiy
himoyasiz holatda qoldirgan.
36

Xiva xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari nafaqat iqtisodiy, balki madaniy
jihatdan ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Rossiya, Eron va Afg‘oniston bilan savdo
natijasida yangi mahsulotlar, texnologiyalar va madaniy unsurlar kirib kela
boshlagan. Xonlik bozorlarida rus tovarlari — shakar, choy, gazlama, metall
buyumlar paydo bo‘lgan. Bu jarayon mahalliy iste’mol madaniyatiga ham
o‘zgarishlar kiritgan.
Biroq tashqi ta’sirlarning kuchayishi mahalliy ishlab chiqarishning
pasayishiga olib keldi. Arzon import mahsulotlar tufayli mahalliy hunarmandlar va
ishlab chiqaruvchilar raqobatbardoshlikni yo‘qota boshladi. Shu bilan birga,
Rossiya ta’siri siyosiy mustaqillikka ham xavf solgan, chunki iqtisodiy qaramlik
siyosiy bosim uchun vosita sifatida ishlatilgan.
Xiva xonligining iqtisodiy tizimi o‘z davrida an’anaviy, ammo murakkab
tuzilmaga ega bo‘lgan. Qishloq xo‘jaligi, chorvachilik, hunarmandchilik va tashqi
savdo tarmoqlari bir-biri bilan bog‘liq holda ishlagan. Iqtisodiy rivojlanishning
cheklovchi omillari sifatida texnik orqada qolish, ijtimoiy tengsizlik, tabiiy
sharoitga qaramlik va tashqi siyosiy bosimlar ajralib turadi.
Shunga qaramay, Xiva xonligi o‘zining o‘ziga xos iqtisodiy modelini
yaratgan. Bu modelda markaziy hokimiyat, vakf tizimi, mahalliy boshliqlar va
diniy tashkilotlar iqtisodiy boshqaruvning turli bo‘g‘inlarini nazorat qilgan. Tashqi
savdoning rivojlanishi xonlikni Markaziy Osiyo iqtisodiy tizimining ajralmas
qismiga aylantirgan, biroq mustamlakachilik bosimi ostida bu tizim XX asr
boshlariga kelib asta-sekin o‘z o‘rnini yangi, kapitalistik iqtisodiy munosabatlarga
bo‘shatib bergan.
37

II-bob bo‘yicha xulosa
Xiva xonligi XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Markaziy Osiyoning eng
murakkab siyosiy tuzilmalaridan biri bo‘lib, u nasabiy monarxik boshqaruv
shaklini saqlab qolgan. Xon davlat hokimiyatining oliy vakili sifatida barcha
siyosiy va ma’muriy jarayonlarni boshqargan. Markaziy hokimiyat tizimi divan,
vazirliklar, qoziliklar va harbiy idoralardan tashkil topgan bo‘lsa-da, amalda
mahalliy boshliqlar va qabila elitalarining ta’siri kuchli edi.
Xonlikning siyosiy tizimi feodal tuzum asosida shakllanib, hokimiyatning
merosiy o‘tishi, mahalliy hokimlarning mustaqillikka intilishi va diniy
institutlarning siyosiy ta’siri tizimni murakkablashtirgan. Shariat qonunlari asosiy
huquqiy me’yor sifatida amal qilgan, lekin mahalliy odatlar ham huquqiy hayotda
muhim o‘rin tutgan.
Ijtimoiy tuzilma qatlamlashgan bo‘lib, yuqori qatlamni xon oilasi, vazirlar,
ulamo va boy savdogarlar tashkil etgan. Aholining katta qismini dehqonlar,
chorvadorlar, hunarmandlar hamda kambag‘al mehnatkashlar tashkil etgan.
Ularning hayoti ko‘pincha og‘ir mehnat, soliqlar va ijtimoiy qaramlik sharoitida
kechgan. Shu bilan birga, ayollar, bolalar va oddiy mehnatkashlarning jamiyatdagi
roli cheklangan bo‘lsa-da, ularning mehnati iqtisodiy barqarorlikning asosini
tashkil etgan.
Xonlik iqtisodiy jihatdan agrar davlat bo‘lib, asosiy tarmoqlar dehqonchilik,
chorvachilik, hunarmandchilik va savdo edi. Sug‘oriladigan dehqonchilik va
paxtachilik asosiy daromad manbai bo‘lib, bu sohalarda Rossiya bilan savdo
aloqalari muhim rol o‘ynagan. Xiva xonligi Rossiya, Eron, Afg‘oniston va Xitoy
bilan savdo qilgan, ammo Rossiya imperiyasining iqtisodiy bosimi natijasida
xonlikning iqtisodiy mustaqilligi asta-sekin yo‘qolgan.
38

XULOSA
Buxoro amirligi va Xiva xonligi XIX asr oxiri – XX asr boshlarida O‘rta
Osiyo tarixining ikki yirik davlat tuzilmasi sifatida o‘z davrining siyosiy, iqtisodiy
va ijtimoiy hayotida muhim o‘rin tutdi. Ularning har ikkisi monarxik boshqaruv
shakliga ega bo‘lib, davlat hokimiyatining oliy manbai amir va xon shaxsida
mujassam edi. Shunga qaramay, ularning siyosiy tizimlari ichki mustahkamlikdan
yiroq bo‘lib, mahalliy hokimlarning mustaqillikka intilishi, qabila tuzilmalarining
kuchli ta’siri va diniy institutlarning siyosiy aralashuvi ularni zaiflashtirgan.
Amirlik boshqaruv tizimi qadimiy an’anaviy boshqaruv usullariga tayanib
shakllangan. Vazirliklar, qoziliklar, mahalliy hokimiyat organlari hamda harbiy
kuchlar siyosiy tizimning asosi bo‘lgan. Shariat va odatiy huquqning uyg‘unligi
jamiyatdagi huquqiy munosabatlarni tartibga solib turgan. Shu bilan birga, Buxoro
amirligining siyosiy tizimi zamonaviy boshqaruv mexanizmlaridan uzoq, nasab va
diniy ta’sirga asoslangan ierarxik tuzum edi.
Ijtimoiy tuzilma qat’iy tabaqalashgan bo‘lib, amir, saroy amaldorlari, ulamo,
boy savdogarlar, dehqonlar va kambag‘al mehnatkashlardan tashkil topgan.
Aholining katta qismi iqtisodiy qaramlikda yashagan. Dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik va savdo amirlik iqtisodiy hayotining tayanch tarmoqlari edi.
Sug‘orish tizimining rivoji va tabiiy sharoitlar iqtisodiyot barqarorligiga kuchli
ta’sir ko‘rsatgan.
Buxoro amirligi tashqi siyosatda Rossiya imperiyasining mustamlakachilik
bosimi ostida bo‘ldi. Rossiya bilan iqtisodiy va siyosiy aloqalar amirlikning
mustaqilligini asta-sekin cheklab, uni yarim mustamlakachilik darajasiga tushirib
qo‘ydi. Shunga qaramay, Buxoro xalqi o‘zining milliy qadriyatlari, diniy e’tiqodi
va an’anaviy boshqaruv usullarini saqlab qolishga intildi.
Ikkala davlatda ham jamiyat qat’iy tabaqaviy tuzilishga ega bo‘lgan.
Aholining katta qismini iqtisodiy jihatdan qaram dehqonlar, chorvadorlar va
hunarmandlar tashkil etgan. Ularning mehnati davlatning asosiy boylik manbai
bo‘lsa-da, ular ijtimoiy va siyosiy hayotda faol ishtirok eta olmagan. Boy
savdogarlar, ulamo va amaldorlar esa yuqori qatlamni shakllantirgan. Bu
39

qatlamlashuv jamiyatda iqtisodiy tengsizlikni kuchaytirgan va taraqqiyotga to‘siq
bo‘lgan.
Iqtisodiy hayot asosan tabiiy xo‘jalikka tayanib, dehqonchilik, chorvachilik
va hunarmandchilik ustuvor sohalar bo‘lib qolgan. Tashqi savdo, ayniqsa Rossiya
bilan iqtisodiy aloqalar, yangi bozorlarni ochgan bo‘lsa-da, bu jarayon
mustamlakachilik siyosati orqali bu ikki davlatning iqtisodiy mustaqilligini
cheklagan. Rossiya ta’siri natijasida paxtachilik tarmog‘i rivojlangan bo‘lsa-da, bu
o‘sish xalq farovonligini oshirish emas, balki imperiya manfaatlariga xizmat
qilgan.
Buxoro va Xiva davlatlarining tarixiy tajribasi shuni ko‘rsatadiki, siyosiy
markazlashmagan hokimiyat, iqtisodiy tengsizlik va tashqi bosim mavjud sharoitda
ichki taraqqiyot barqaror bo‘la olmaydi. Shunga qaramay, bu davr xalqining
mehnatsevarligi, diniy-ma’naviy qadriyatlari va milliy o‘zligini asrab qolishga
bo‘lgan intilishi mintaqaning keyingi siyosiy uyg‘onish davriga asos yaratdi.
Demak, XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi Buxoro amirligi va Xiva
xonligi tarixini o‘rganish nafaqat o‘tmishdagi siyosiy va iqtisodiy tizimni
tushunish, balki mustaqil O‘zbekiston tarixiy merosining ildizlarini anglash uchun
ham muhimdir. Ushbu tarixiy tajriba milliy mustaqillik, siyosiy barqarorlik va
iqtisodiy taraqqiyot yo‘lidagi saboq sifatida katta ahamiyat kasb etadi.
40

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Ahmedov, B. O zbekiston tarixi: qadimgi davrdan XX asr boshlarigacha.ʻ –
Toshkent: O qituvchi, 1994. – 312 b.
ʻ
2. Muhammadjonov, A. Buxoro amirligi tarixi (XIX asr oxiri – XX asr
boshlarida). – Toshkent: Fan, 2001. – 268 b.
3. Shamsutdinov, R. O zbekiston yangi tarixi. 1-kitob: XIX asr va XX asr
ʻ
boshlarida O zbekiston.
ʻ – Toshkent: Sharq, 2003. – 320 b.
4. Rasulov, A. Xiva xonligi tarixi va ijtimoiy tuzilishi. – Toshkent: Universitet,
2005. – 275 b.
5. Bartold, V. V. Turkestan v epokhu mongolskogo nashestviya. – Moskva:
Nauka, 1963. – 560 s.
6. Bregel, Yu. Khiva, Bukhara and Central Asia in the Nineteenth Century. –
Leiden: Brill, 1991. – 344 p.
7. Tolstov, S. P. Drevniy Khorezm: Opyt istoriko-arkheologicheskogo
issledovaniya. – Moskva: Izdatel’stvo AN SSSR, 1948. – 432 s.
8. Gadoyboev, A. O zbek davlatchiligi tarixi.
ʻ – Toshkent: Fan va texnologiya,
2010. – 390 b.
9. Abdullayev, H. Markaziy Osiyo xalqlari tarixi va madaniyati. – Toshkent:
Yangi asr avlodi, 2015. – 280 b.
10. Mirzaeva, S. Xiva xonligining iqtisodiy hayoti va savdo aloqalari. – Urganch:
UrDU nashriyoti, 2012. – 198 b.
11. Shodmonov, Y., To‘laganova, D. Ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar tarixidan. –
Toshkent: Universitet, 2016. – 244 b.
12. Polvanov, R. Buxoro amirligida siyosiy tuzum va boshqaruv tizimi. – Buxoro:
BDU nashriyoti, 2017. – 215 b.
13. Sagdullayev, A. O rta Osiyo tarixida feodal munosabatlar.
ʻ – Toshkent: Fan,
1989. – 302 b.
14. Saidov, A. O zbek davlatchiligi shakllanishining tarixiy bosqichlari.
ʻ –
Toshkent: Universitet, 2009. – 230 b.
41

15. Khanykov, N. V. Opisaniye Bukharskogo khanstva. – Sankt-Peterburg:
Tipografiya Imperatorskoy akademii nauk, 1843. – 295 s.
16. Vamberi, A. Bokhara: The Emirate of Central Asia. – London: Henry S. King
& Co., 1873. – 410 p.
17. Becker, S. Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–
1924. – Cambridge: Harvard University Press, 1968. – 372 p.
18. Holmirzayev, M. O zbekiston tarixi manbalari.ʻ – Toshkent: Sharq, 2008. – 260
b.
19. Jalilov, U. Xiva va Buxoro: tarix, siyosat, iqtisod. – Toshkent: Ma’naviyat,
2014. – 280 b
20. Rustamov, A. O zbekistonning iqtisodiy tarixi: XIX–XX asrlar.
ʻ – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2011. – 300 b.
21. Saidov, Z. Markaziy Osiyo tarixida siyosiy tizimlar va boshqaruv an’analari. –
Toshkent: Universitet, 2020. – 336 b.
22. Rajabov, O. Buxoro va Xiva xonliklarining iqtisodiy aloqalari. – Samarqand:
SamDU nashriyoti, 2019. – 225 b.
23. Qayumov, A. O zbek xalqi tarixi: XIX–XX asrlar.
ʻ – Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot, 2007. – 350 b.
42

qabul qilingandan so'ng yuklangan

Купить