XIX asr oxiri - XX asr boshlaridagi xalqaro munosabatlar - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	968.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

XIX asr oxiri - XX asr boshlaridagi xalqaro munosabatlar

Купить

MAVZU: XIX ASR OXIRI - XX ASR BOSHLARIDAGI XALQARO
MUNOSABATLAR
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………….3
I.BOB. MUNOSABATLARINING KESKINLASHUVI………………….…5
1.1. AQSH- Ispaniya munosabatlarining keskinlashuvi …………………………5
1.2. Germaniyaning Yevropadagi gegemonlik siyosati …………………….……7
1.3. Uzoq Sharqda rus -yapon manfaatlarining to`qnashuvi …………………....10
II.BOB. BIRINCHI JAHON URUSHI ARAFASIDA XALQARO
MUNOSABATLAR…………………………………………………………...20
2.1. Italiyaning Shimoliy Afrikadagi agressiyasi ……………………………….20
2.2 . Antantaning tashkil topishi va ikki blok o`rtasidagi kurashning
kuchayishi …………………………………………………………………..…..25
2.3. Urush xavfining kuchayishi 1914 yil iyun inqirozi ……………………..…30
XULOSA……………………………………………………………………....34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..…35

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi: Keyingi o`n yillikda Angliya bilan Germaniya
o`rtasidagi munosabatlarni yanada keskinlashtirgan faktorlarga mustamlakalar
uchun kurash qo`shildi. 90- yillarning o`rtalarida juda katta mustamlakasi
imperiyani tuzish Germaniya tashqi siyosatining asosiy vazifasi bo`lib qoldi. Shu
davrdan boshlab, ingliz-german ziddiyatlari g’oyat keskinlashib ketdi va xalqaro
siyosatdagi ahamiyati juda katta bo`ldi. Bu zildiyatlarning keskinlashuviga shu
narsa sabab bo`ldiki, ular Yevropadagi sanoati eng kuchli bo`lgan davlatlar edi,
buning ustiga bu davrda gap «bo`sh» yerlarni bo`lib olish haqida emas, olgan
hududni qayta taqsimlash ustida borardi. Yosh german imperializmi juda qat`iy
turib dunyoni butunlay yangidan qayta bo`lish masalasini qo`ya boshladi. Angliya
bilan Germaniya o`rtasidagi ziddiyatlarning o`sib borishi munosabati
bilan, do`stona munosabatlar 90-yillarning o`rtalariga kelib tez keskinlashib ketdi.
Germaniya imkoni bor joyda Angliyaning mustamlakachilik siyosatiga qarshi
harakat qila boshladi. Raqobat qilish hududlari dan biri Janubiy Amerika bo`lib
qoldi, u yerda Germaniya Angliyaga va uning B ur respublikalaridagi ta`siriga
qarshi kurash boshladi. J e nsonning Transvaalga qilgan (1895) muvaffaqiyatsiz
hujumidan so`ng, 1896 yil yanvarida Vilgel i ch II namoyishkorona prezident
Kryugerga tabrik telegrammasi yubordi. Transvaalni o`z mulki deb hisoblagan
Angliyada Kayzerning bu telegrammasi ig’vogarlikdan iborat qadam deb kutib
olindi. Yaqin va o`rta Sharq ham o`sha davrdagi ikki imperialistik yirtqichning
raqobat doirasidan chetda qolmagan edi 1
.
Kurs ishi vazifasi: XIX-asrning oxiri va XX-asrning boshida kapitalistik
dunyo mustamlakachilik zulmiga qarshi qaratilgan kuchli xalq harakatiga duch
keldi. 1900-yili Xitoyda xalq qo`zg’oloni boshlandi. Qo`zg’olonchilar Pekinni
bosib olib, «elchixonalar» kvartalini qamal qila boshladilar. Qo`zg’olonni bostirish
uchun xalqaro jazo korpusi yuborilib, uning sostavida barcha yirik kapitalistik
davlatlar bor edi. 1900- yil 15-avgustda xalqaro «jazolovchilar» Pekinni ishg’ol
qildilar. Qo`zg’olon misli ko`rilmagan shafqatsizlik bilan bostirildi. Pekindagi
1
Erusalimskiy A.S.Vneshnaya politika i diplomatiya Germanskogo imperializma v kontse 19 v. M., 1986.
3

saroylar va ibodatxonalar chet el ofitsyerlari tomonidan talandi. Xitoyning
imperator hukumati imperialistik davlatlarning hukumatlari bilan muzokara
boshlashga va yakunlovchi protokol deb atalgan shartnomaga qo`l qo`yishiga
majbur bo`ldi. Xitoy hukumati Xitoyning milliy iftixorini oyoq osti qilgan turli xil
shartlarni qabul qilishdan tashqari, imperialistik davlatlarga «qo`zg’olon natijasida
chet elliklarning ko`rgan zarari evaziga» anchagina kontributtsiya to`lashga,
shuningdek Xitoyga qurol olib kirishni man qilishga rozilik berdi. Qo`zg’olon
paytida chor Rossiyasi o`z qo`shinlari bilan Manjuriyaning bir qismini bosib oldi.
Angliya Xitoyni asoratga solishda chet el kapitalining aktiv ish ko`rayotgan asosiy
markazi bo`lgan Shanxayni bosib oldi. Ingliz imperializmi Shanxayni egallab
turishi va Y antszi daryosi vodiysida kuchli ta`sirga ega bo`lishga qoniqmay, chor
Rossiyani Manjuriyadan siqib chiqarmoqchi bo`ldi. Ingliz hukumati shu maqsadda
Germaniyadan foydalanishga urinib ko`rdi, lekin bundan hech nima chiqmadi.
Kurs ishi mavzusi: XIX asr oxiri - XX asr boshlaridagi xalqaro
munosabatlar.
4

I.BOB. MUNOSABATLARINING KESKINLASHUVI.
1.1. AQSH- Ispaniya munosabatlarining keskinlashuvi.
Imperializm davridagi xalqaro munosabatlar kapitalistik davlatlarning tashqi
siyosatida kapitalistik monopoliyalar va moliya oligarxiyasining manfaatlari
hukmronlik qilishi bilan, dunyoni qaytadan bo`lib olish uchun bu davlatlar
o`rtasida kurash borishi bilan xarakterlanadi. Ayni bir vaqtda kapitalistlarning
ittifoqchilari, ya`ni yirik monopolistik birlashmalar o`rtasida dunyoni bo`lib olish,
mol sotish bozorlarini, xom-ashyo manbalarini taqsimlash uchun kurash olib
borildi.
Ayrim imperialistik mamlakatlar iqtisodiy va siyosiy qudratining nisbati
o`zgarib turishi natijasida ularning amaldagi kuchi mustamlakalar, bozorlar uchun
yetmas edi. Tezroq o`sayotgan davlatlar o`z monopolistlariga bozor va xom ashyo
manbalarini to`la egallash, mustamlakalarni ekspluatatsiya qilish yo`li bilan juda
katta ustama foyda olishlarini ta`minlash uchun boshqa davlatlar hisobiga o`z
mustamlakalarini kengaytirishga intildilar. «Bo`sh» ya`ni hech qaysi kapitalistik
davlat tomonidan egallanmagan territoriya qolmagandan so`ng, bu intilish
mustamlakalar va ta`sir doiralarini qayta bo`lish uchun urinib ko`rishga olib
keldiki, bunda qurolli kuch ishlatishdan ham tap tortilmaydi. Shunday qilib,
imperializm muqarrar suratda kapitalistik davlatlar o`rtasida ziddiyatlarning
keskinlashishiga va urushlarni keltirib chiqaradigan iqtisodiy zaminning
yaratilishga olib keladi. Bunda zo`r berib qurollanish va urushlarning o`zi
kapitalistlar uchun ustama foyda olish manbai bo`lib qoldi. Imperializmga qarshi
kuchlar va avvalo butun dunyo ishchilar sinfi, shuningdek ezilgan millatlarning
ozodlik harakati yetarli darajada kuchli va uyushgan bo`lmagan bir davrda,
imperialistik urushlarning bo`lishi muqarrar edi.
XIX- asrning keyingi o`n yilligi AQSHning aktiv ravishda
mustamlakachilik siyosati maydoniga chiqishi bilan xarakterlanadi. Amerika
ekspansiyasi ikki asosiy tomonga Uzoq Sharqqa va Lotin Amerikasiga tomon
rivojlanib bordi va AQSH 1893- yilida Gavay orollarini bosib oldi. AQSHning
g’arbiy qirg’og’idan Xitoy qirg’oqlarigacha bo`lgan yo`lning qoq yarmida
5

joylashgan bu orollar AQSHning Tinch okean markazidagi muhim tayanch
punktiga aylandi.
1898-yilda AQSH Ispaniyaga qarshi urush boshlab, uning ustidan osongina
g’alaba qozondi. Ispaniya Filippin orollarini, Puerto-Riko va Kubani AQSHga
berishga majbur bo`ldi. Ispaniya Amerika urushi bir kapitalistik davlat
(AQSH)ning ikkinchi imperalistik davlat (Ispaniya)ga qarshi, Ispaniya davlatining
mustamlakalarini egallash uchun olib borilgan urush bo`ldi. Bu dunyoni qayta
taqsim qilish uchun olib borilgan birinchi urush, birinchi imperialistik urush edi 2
.
AQSHning Uzoq Sharqdagi ekspansiyachilik siyosatining markaziy
ob`ekti Xitoy bo`lib qoldi. AQSHning hukmron doiralari Xitoyga Amerika
kapitalining kelajakdagi muhim bozor sifatida qarardilar. Ammo Xitoy boshqa
yirik davlatlar ta`siriga allaqachon tushib qolgan edi. Shuning uchun AQSH 1899
yilda davlat sekretari Xey orqali Xitoyda «Ochiq eshik» doktorinasi deb atilgan
doktorinani, ya`ni Xitoyga iqtisodiy sohada erkin kirib borish va barcha millatining
kapitali faoliyati uchun teng sharoit tug’dirishni e`lon qildi. O`zining iqtisodiy
kuch-qudratiga ishongan Amerika kapitali Xitoydagi barcha konkurentlarini yenga
olishga umid bog’ladi. AQSH hukumati Rossiyani o`zining Xitoydagi asosiy raqibi
deb hisoblab, shuning uchun AQSH hukumati, ingliz hukumati kabi Rossiyaga
qarshi Yaponiyani qo`llab —quvvatladi.
Ilgaridan mavjud bo`lgan xalqaro ziddiyatlar imperializm davriga ham o`tib
keldi. Monopolistik kapitalning davlatlar tashqi siyosatiga ta`siri bo`lgan sharoitda
bu ziddiyatlar yanada keskinlashib bordi. Masalan, Elzas va Lotaringiya masalasi
bo`yicha Fransiya bilan Germaniya o`rtasidagi ziddiyatlarni Lotaringiya temir
rudasi uchun german kapitaliga qarashli qudratli Reyn-Rur monopoliyalarining
fransuz og’ir sanoat monopolistlariga qarshi olib borgan kurashi yanada
keskinlashtirib yubordi. Bunda fransuz imperializmi Elzas va Lotaringiyaning
1871 yilda Germaniya bosib olgan qismini qaytarib olmoqchi bo`lsa, german
imperializmi Fransiya qo`lida qolgan Brie va Longvi havzalarini bosib olmoqchi
2
Manfred A.Z. Vneshnyaya politika Frantsii 1789-1870 gg. M., 1982.
6

bo`ldi. German imperialistlarining Fransiyaga qarshi kurashi shu bilan birga
Germaniyaning Yevropada gegemonlik qilish uchun kurashi bo`ldi.
7

1.2. Germaniyaning Yevropadagi gegemonlik siyosati
1873 yilgi iqtisodiy inqirozdan keyin Germaniyaning savdo sohasidagi
konkurentsiyasi Angliyaning ta`bini xira qila boshladi. Shu bilan birga, german
imperiyasining yuksalishi qit`ada Germaniyaning gegemonligi o`rnatilishidan
qo`rqqan Angliyani xavfga solib qo`ydi.
Keyingi o`n yillikda Angliya bilan Germaniya o`rtasidagi munosabatlarni
yanada keskinlashtirgan faktorlarga mustamlakalar uchun kurash qo`shildi. 90-
yillarning o`rtalarida juda katta mustamlakasi imperiyani tuzish Germaniya tashqi
siyosatining asosiy vazifasi bo`lib qoldi. Shu davrdan boshlab, ingliz-german
ziddiyatlari g’oyat keskinlashib ketdi va xalqaro siyosatdagi ahamiyati juda katta
bo`ldi. Bu zildiyatlarning keskinlashuviga shu narsa sabab bo`ldiki, ular
Yevropadagi sanoati eng kuchli bo`lgan davlatlar edi, buning ustiga bu davrda gap
«bo`sh» yerlarni bo`lib olish haqida emas, olgan hududni qayta taqsimlash ustida
borardi. Yosh german imperializmi juda qat`iy turib dunyoni butunlay yangidan
qayta bo`lish masalasini qo`ya boshladi. Angliya bilan Germaniya o`rtasidagi
ziddiyatlarning o`sib borishi munosabati bilan, do`stona munosabatlar 90-
yillarning o`rtalariga kelib tez keskinlashib ketdi. Germaniya imkoni bor joyda
Angliyaning mustamlakachilik siyosatiga qarshi harakat qila boshladi. Raqobat
qilish hududlaridan biri Janubiy Amerika bo`lib qoldi, u yerda Germaniya
Angliyaga va uning Bur respublikalaridagi ta`siriga qarshi kurash boshladi.
Jensonning Transvaalga qilgan (1895) muvaffaqiyatsiz hujumidan so`ng, 1896 yil
yanvarida Vilgelich II namoyishkorona prezident Kryugerga tabrik telegrammasi
yubordi. Transvaalni o`z mulki deb hisoblagan Angliyada Kayzerning bu
telegrammasi ig’vogarlikdan iborat qadam deb kutib olindi. Yaqin va o`rta Sharq
ham o`sha davrdagi ikki imperialistik yirtqichning raqobat doirasidan chetda
qolmagan edi.
XIX-asrning oxiri va XX-asrning boshida kapitalistik dunyo
mustamlakachilik zulmiga qarshi qaratilgan kuchli xalq harakatiga duch keldi.
1900-yili Xitoyda xalq qo`zg’oloni boshlandi. Qo`zg’olonchilar Pekinni bosib olib,
«elchixonalar» kvartalini qamal qila boshladilar. Qo`zg’olonni bostirish uchun
8

xalqaro jazo korpusi yuborilib, uning sostavida barcha yirik kapitalistik davlatlar
bor edi. 1900- yil 15-avgustda xalqaro «jazolovchilar» Pekinni ishg’ol qildilar.
Qo`zg’olon misli ko`rilmagan shafqatsizlik bilan bostirildi. Pekindagi saroylar va
ibodatxonalar chet el ofitsyerlari tomonidan talandi. Xitoyning imperator hukumati
imperialistik davlatlarning hukumatlari bilan muzokara boshlashga va yakunlovchi
protokol deb atalgan shartnomaga qo`l qo`yishiga majbur bo`ldi. Xitoy hukumati
Xitoyning milliy iftixorini oyoq osti qilgan turli xil shartlarni qabul qilishdan
tashqari, imperialistik davlatlarga «qo`zg’olon natijasida chet elliklarning ko`rgan
zarari evaziga» anchagina kontributtsiya to`lashga, shuningdek Xitoyga qurol olib
kirishni man qilishga rozilik berdi. Qo`zg’olon paytida chor Rossiyasi o`z
qo`shinlari bilan Manjuriyaning bir qismini bosib oldi. Angliya Xitoyni asoratga
solishda chet el kapitalining aktiv ish ko`rayotgan asosiy markazi bo`lgan
Shanxayni bosib oldi. Ingliz imperializmi Shanxayni egallab turishi va Yantszi
daryosi vodiysida kuchli ta`sirga ega bo`lishga qoniqmay, chor Rossiyani
Manjuriyadan siqib chiqarmoqchi bo`ldi. Ingliz hukumati shu maqsadda
Germaniyadan foydalanishga urinib ko`rdi, lekin bundan hech nima chiqmadi.
Rossiyaga qarshi ittifoq to`g’risida Germaniya bilan olib borilgan muzokaralar
muvaffaqiyatsiz tugadi. Biroq ingliz imperialistlari Rossiyaga qarshi chiqishga
tayyor turgan ittifoqchi sifatida Yaponiyani tayyorladilar. Yaponiya Koreya bilan
Manjuriyani bo`ysundirib, ekspansiyasini yana davom ettirish uchun platsdarm
tayyorlamoqchi edi.
1902-yilda tuzilgan ittifoqchilik shartnomasiga muvofiq, bu davlatlarning
birontasi uchinchi davlat bilan urush holatiga tushib qolsa, ikki tomon ham qat`iy
betaraflikka rioya qilishga va`da berdilar. Agar ittifoqdagi bir tomonga ikkita
davlat bilan urushishga to`g’ri kelib qolsa, ikkinchi tomon betaraf turishi emas,
balki qurol bilan yordam berishni va`da qilgan edi. Shartnomadagi bu qarorlar,
amalda, agar Rossiya bilan Yaponiya o`rtasida urush chiqib qolsa, Angliya boshqa
davlatlarni masalan, Fransiyani bu urushga aralashtirmaslik uchun Yaponiyani
kafolatlaydi, degan gap edi. Ittifoq haqidagi shartnomadan tashqari, Yaponiya
Angliyaning moliyaviy yordami bilan ta`minlandiki, busiz Yaponiya Rossiyaga
9

qarshi Yaponiyani qo`llab, AQSH ham aktiv diplomatik va moliyaviy yordam
berib turdi. Ingliz-yapon ittifoqi tuzilishi bilan ingliz imperialistlari Xitoyda ingliz
manfaatlarini boshqalar orqali ta`minlab turish imkoniyatiga ega bo`lib qoldi.
Bundan, tashqari xuddi shu, 1902-yili ingliz imperializmining kuchini band qilib
turgan ingliz-bur urushi tomom bo`lgan edi. Shu vaqtga kelib, mustamlakachilik
sohasidagi janjalli muammolarni hal qilish yuzasidan ingliz-Fransuz muzokaralari
boshlangan edi, mustamlakachilik sohasidagi bu jaljallar Fashod krizisi kunlarida
(1898 yilning kuzi) ingliz- fransuz urushini chiqarishga olib kelgan edi.
10

1.3. Uzoq Sharqda rus -yapon manfaatlarining to`qnashuvi
XX asrning dastlabki yillaridagi strategik vaziyat ham Fransiya hukmron
doiralarini Angliya bilan yaqinlashishga undadi. Fransiyaning ittifoqchisi bo`lgan
Rossiyaning qurolli kuchlari va mablag’larining anchagina qismi 90-yillarning
oxiridan boshlab, Uzoq Sharqqa jalb qilingan edi. Bu yerdagi rus ekspansiyasini
Germaniya atayin rag’batlashtirib Yaponiya bilan urush olib borishga undamoqda
edi. Kuchlarning Uzoq Sharqda jalb qilinishi Rossiyani Yevropada zaiflashtirar,
Fransiya esa Germaniya bilan urush boshlangan taqdirda yetarli kuchga ega
bo`lmay qolardi.
To`g’ri, Fransiya Uchlar ittifoqini zaiflashtirib, o`z mavqeini bir muncha
mustahkamlab olishga muvaffaq bo`lgan edi. Bu maqsadda u Italiya bilan
yaqinlashish yo`li bilan erishdi. Italiya esa o`z navbatida Fransiya bilan olib
borilgan savdo urushida juda katta zarar ko`rdi. Iqtisodiy jihatdan yaqinlashgandan
so`ng Fransiya bilan Italiya o`rtasida yana ikkita bitim tuzildi. 1900 yilgi bitimga
muvofiq Fransiya Tripolitaniyada manfaatdor emasligini, Italiya esa Marokashda
manfaatdor emasligini bayon qildilar. Biroq Italiyaning betarafligi ta’minlangan
bo`lsa ham, bu betaraflik Fransiya uchun kurash bo`lgan taqdirda Rossiya bilan
harbiy ittifoqning vaqtincha bo`lsa ham o`rnini bosa olmas edi. Bu vaziyat ingliz-
Fransuz muzokaralari uchun qulay sharoit yaratdi.
Keyingi voqealar Fransiyaning german agressiyasidan qo`rqishi bejiz
emasligini ko`rsatdi. 1904-yil oxirida german hukumati chorizmning Uzoq
Sharqda mag’lubiyatga uchraganligidan foydalanib, faqat Germaniyaning o`zi
uchun qulay bo`lgan savdo shartnomasini tuzishga rus hukumatini majbur qildi,
Vilgelm II bu bilan cheklanmay Nikolay II bilan Rossiya va Germaniya o`rtasida
ittifoq tuzish haqida shaxsiy muzokaralar boshlab yubordi. Germaniya hukumati
mavjud ahvolni hisobga olib, ingliz-Fransuz Antantasiga qarshi chiqdi. Kansler
Byulov Fransiyani qo`rqitishga va uni Angliya bilan hamkorlik qilishdan voz
kechdirishga hamda Fransiyaning marokashda mustahkamlanib olishga yo`l
qo`ymaslikka urinib ko`rdi. Byulov Marokashning mustaqilligini himoya qilish
niqobi ostida uni Germaniya ta`siridagi davlatga aylantirib qo`ymoqchi bo`ldi.
11

Germaniya hukumati ig’vo va qo`rqitish yo`li bilan ish ko`rdi. 1905- yil 31-martda
Vilgel’m II namoyishkorona ravishda Marokashning Tanjer portiga bordi va u
yerda nutq so`zladi. U o`z nutqida Marokashning «mustaqil» ekanligini ko`rsatish
bilan, Germaniya bu mamlakatda boshqa davlatlar bilan bir qatorda teng
«huquqqa» ega bo`lishni talab qilayotganligini ta`kidladi 3
.
Buning ketidan Germaniya hukumati xalqaro konferensiya chaqirishni talab
qildi. Ushbu konferensiyadan Marokash haqidagi ingliz-Fransuz bitimini bekor
qilish uchun foydalanishni nazarda tutardi. Agar Fransiya Germaniyaning
talablarini qabul qilmasa, u bilan urushish xavfi ostida qolardi. Marokash masalasi
bo`yicha xalqaro konferensiya 1906-yil boshida Ispaniyaning Alxesiras shahrida
bo`lib o`tadi. Marokashning ingliz va fransuz mustamlakachilari kelishib
allaqachon belgilab qo`ygan taqdirini xalqaro konferensiyada ko`rishga,
Fransiyaning rozi bo`lishi Germaniyaning yutug’i bo`ldi. Bu konferensiyaning
natijalari uning mag’lubiyatga uchraganligini ko`rsatdi. Konferensiyada
Germaniya yakka bo`lib qoldi. Angliya, Rossiya va hatto Germaniyaning rasman
ittifoqchisi bo`lib qolgan Italiya ham konferensiyada Fransiyani aktiv quvvatladi.
AQSH ham Fransiyani qo`llab-quvvatladi.
Marokash krizisining oqibatlaridan biri shu bo`ldiki, ingliz hukumati faqat
mustamlakachilik ekspeditsiyalarida emas, balki katta Yevropa urushida ham
ishtirok etish maqsadida Fransiya va Belgiyaga jo`natish mumkin bo`lgan quruqlik
qurolli kuchlari tashkil qilishga qaror qilganligi bo`ldi. 1905-yili Angliya yangi
tipdagi bronenosets kemasi qurila boshladiki, u kuchi va suzish tezligi bilan
bundan oldingi kemalardan ancha ustun turardi.
Shu xildagi birinchi kemaning nomi bilan yangi tipdagi kemalar dretnout
(inglizcha dreadnouht — qo`rqmas degani) deb atala boshladi. Drednoutlar paydo
bo`lgandan so`ng bir linkorni qurishga ketadigan xarajatlar ikki marta ko`paydi va
zo`r berib qurollanishning og’irligi borgan sari ko`proq xalq zimmasiga tusha
bordi. 1908-yildan 1912-yilgacha Germaniyada har yili to`rttadan drednout qurish
mo`ljallangan edi.
3
Manfred A.Z. Vneshnyaya politika Frantsii 1789-1870 gg. M., 1982.
12

Ingliz hukumati Germaniya hukumatiga yangi harbiy kemalar qurishni
cheklashni bir necha marta taklif qildi. Biroq shu tarzda bitimga kelish faqat
Angliyagagina foydali edi. Agar kemalar qurish cheklab qo`yiladigan bo`lsa,
Angliya, o`zining dengizdagi mavjud ustunligini saqlab qolgan bo`lardi.
Germaniya bu taklifni rad etdi. U shartnoma asosida ikki tomon floti kuchlari
nisbatini tenglashtirishni taklif qildi. Bunda Germaniya o`sha vaqtdagi ikki tomon
o`rtasida amalda mavjud bo`lgan nisbat bo`yicha emas, balki o`zi uchun foydali
bo`lgan nisbatda kelishmoqchi bo`ldi. Ikki tomon kelisha olmadi va shundan so`ng
ingliz hukumati Germaniyada qurilayotgan har bir drednout uchun ikkita drednout
qurish bilan javob berishga qaror qildi. Qurollanishga ketayotgan sarflarning
miqdori misli ko`rilmagan darajada oshib ketdi.
1910- yilda keskin xalqaro krizis yuz bermadi. Biroq bu yil bir qadar tinch
o`tgan eng so`nggi yil bo`ldi. 1911-yilning may oyida fransuz qo`shinlari
g’alayonlarni bostirish va fransuz fuqarolarini himoya qilish bahonasi bilan
Marokashning poytaxti Fets shahrini bosib oldi. Fransuz imperializmi amalda
Marokashni bosib olmoqda edi.
Germaniya hukumati bunga to`sqinlik qilishga qodir bo`lmay, hech
bo`lmasa moddiy jihatdan manfaatdor bo`lib qolishga qaror qildi.1-iyulda
Marokashning Atlantik qirg’og’idagi Agadir shahri yonidagi ko`rfazda «Pantera»
nomli german harbiy kemasi yakor tashladi. Agadir geografik jihatdan juda qulay
joylashganligi Gibraltar bo`roziga yaqin bo`lganligi uchun muhim startegik
ahamiyatga ega edi. Agar o`ziga xos bir garov bo`lib, Germaniya bu shaharni
egallash bilan Fransiyani jiddiy yon berishlarga majbur qilish niyatida edi. Agar
Germaniya hukumati Marokashning bir bo`lagini qo`lga kirita olmasa, buning
evaziga Fransiyaning ekvatorial Afrikadagi yerlariga ega bo`lmoqchi edi. Dastlab
u butun fransuz kongosini berishni talab qildi. Fransuz hukumati bu da`voni rad
qildi. Natijada urush ko`lankasi paydo bo`ldi.
Fransiya-Germaniya janjaliga Angliya aralashdi. 1911-yil 12-iyulda
kabinetning topshirig’i bilan jamoatchilik oldida so`zlagan nutqida Loyd Jorj
Angliya Marokash masalasida Germaniyaga qarshi urushdan ham tap tortmasligini
13

ochiq aytdi. Britaniya ministrining aytgan so`zlari Vilgelm II va uning hukumatini
o`z da`volarini kamaytirishga majbur etdi. 1911-yil kuzida Fransiya Marokashdagi
fransuz protektoratini tan oldi. Fransiya esa buning evaziga Kongodagi o`z
yerining uncha katta bo`lmagan qismini Germaniyaga berdi.
Agadir krizisi tugamasdanoq Italiya-Turkiya urushi boshlanib ketdi. Italiya
Usmoniylar imperiyasining bir viloyati bo`lgan Tripolitaniyani bosib olishga
ko`pdan harakat qilib kelardi. 1900- yili Fransiya-Italiya shartnomasiga binoan,
Italiya mustamlaka egallashga qaratilgan bu urushga Fransiyaning roziligini
ta`minlab qo`ygan edi.
Italiya qo`shinlari Tripolitaniyada joylashgan zaif turk garnizonlari ustidan
osonlik bilan g’alaba qozondilar. Lekin, Tripolitaniyani bosib olishini uzoq
vaqtgacha tan olishga ko`nmagan edi. Biroq Bolqonda boshlanib ketgan urush
Turkiyani sulh shartnomasiga imzo chekishga va Tripolitaniyada italyan
imperialistlarga berishga 1912 yilda majbur qildi.
1912-yilda Bolgariya bilan Serbiya chor Rosiyasining, shuningdek
Antantaga kirgan boshqa davlatlarning vositachiligi bilan o`zaro ittifoq bo`lish
haqida shartnoma tuzdilar, holbuki bu ikki davlat o`rtasidagi munosabatlar shu
davrgacha ko`pincha dushmanlik ruhida bo`lib kelgan edi. Ko`p o`tmay Serbiya
bilan Bolgariyaga Gretsiya bilan Chernogoriya qo`shilib, Bolqon ittifoqini tashkil
etdilar. Bularning hammasini Usmoniylar imperiyasiga qarshi kurashish uchun
birlashtirgan edi, chunki hali ko`pgina slavyanlar va greklar bu imperiya zulmi
ostida yashardilar.
Bolqon ittifoqi davlatlari Turkiyaga qarshi urushni 1912 yil oktyabr oyida
boshladilar. Rossiya bularning urush boshlanganliklarini ma`qullamadi, chunki
Rossiyaga Bolqon bloki Turkiyaga qarshi urush uchun emas, balki Germaniya va
Avstriya-Vengriyaga qarshi kurashish uchun zarur edi. Lekin Rossiya o`zini katta
Yevropa urushiga tayyor emas, deb hisoblardi.
Turkiya tez fursatda tor-mor qilindi. Bolgar qo`shinlari Konstantinopol’
tomon yo`l oldilar, grek qo`shinlari Salonikini ishg’ol qildilar, serblar esa
14

Makedoniyaning katta qismini ya`ni Shimoliy Albaniyani va Novipadar hududini
bosib oldilar.
1912-yilda Turkiya sulh tuzishni so`radi. Bo`lajak sulh, shartlari haqida
muzokaralar boshlanib ketdi. Muzokaralar uzoq davom etdi, bir necha bor
kelishmovchiliklar chiqib murakkablashdi va natijada Bolqonda yangi urush, yoki
hatto Yevropa urushi boshlanib ketish xavfi tug’ildi. Serbiya dengizga chiqadigan
yo`lga ega bo`lish uchun Shimoliy Albaniyani talab qildi. Biroq u Avstriya-
Vengriya Serbiyadan o`z da`vosidan voz kechishni talab qildi. Avstriya-Vengriya
hukumati Serbiyaga qarshi urushish bilan tahdid soldi va hatto o`z armiyasini
qisman safarbar qildi. Chor hukumati urushga tayyorgarligi bo`lmaganligi uchun,
Bosniya krizisi kunlaridagidayoq, Avstriya-Vengriya bilan bo`lgan janjalda
Serbiyani quvvatlagan bo`lsa ham urush chiqarmaslikka harakat qildi.
Serbiya yana yon berdi. Serbiyaning dengizga chiqish yo`lini qo`lga
kiritmoqchi bo`lib, kelgusi 1913-yil kuzida qilgan yana bir urinishi bir tomondan
Avstriya -Vengriya va Germaniya, ikkinchi tomondan, Serbiya va uni quvvatlagan
Rossiya o`rtasida yanada keskinroq janjal chiqishiga olib keldi.
15

Urush e lon qilish xronologiyasʼ i.
16

1913-yil yanvarida harbiy harakatlar yana boshlanib ketdi, lekin turk
qo`shinlari yangidan-yangi mag’lubiyatga uchrayverdilar. Turkiya yana sulh
tuzishni so`radi.
O`sha davrdagi notinch vaziyatda har bir xalqaro janjal jahon urushiga olib
kelishi juda oson edi. 1911, 1912, 1913 yillardagi siyosiy krizislar umumiy
urushga olib kelmadi, lekin har gal ham tinchlik qil ustida turardi. 1914-yilgi krizis
ana shu qilning uzilishiga olib keldi.
28-iyunda Serb millatchilik tashkilotining agentlari Saraevoda Avstriya
yertsgersogi taxt vorisi Frans-Ferdinantni o`ldirdilar. Avstriyadagi harbiy partiya
ulug’ serbchilik harakatining bu yangi ko`rinishidan Serbiyani tor-mor qilish
uchun bahona sifatida foydalanishni talab qilib chiqdilar. Biroq avval german
17

hukumatining bu xaqdagi fikrini bilishga qaror qilindi, chunki Serbiya bilan urush
boshlash Rossiyaning aralashuviga olib kelishi oson ekanligini Avstriya -
Vengriyada yaxshi tushunardilar.
25 iyulda Serbiya bosh ministri Pashich Avstriya elchisiga javob qaytarib
unda serb hukumati ultimatumining Serbiya uchun juda haqoratli bo`lgan bitta
shartidan tashqari hamma shartlarini qabul qilishga rozi ekanligi aytilgan edi.
Serbiyaning yon berishiga qaramay, Avstriya-Vengriya elchisi diplomatik
aloqalarni uzib, darhol shu shartni bajarishni talab qildi. German harbiylari
tomonidan qo`llab-quvvatlanayotgan Avstriya-Vengriya hukumati vositachilik
takliflarining hammasini rad qildi. Avstriya-Vengriya o`z qurolli kuchlarining
18

ko`pchilik qismini safarbar qilib, 28- iyulda Serbiyaga urush e`lon qildi. 29- iyulda
chor hukumati qisman safarbarlik o`tkazishga, Avstriya-Vengriyaga qarshi harakat
qilishi mo`ljallangan qismlar to`planadigan harbiy kruglarnigina,
shuningdek Qora dengiz va Boltiq dengizi flotlarini safarbar qilishga qaror qildi.
29- iyulgacha Berlinda Angliyaning betaraf qolishiga umidvor edilar. Biroq
29-iyulda Angliya tashqi ishlar ministri Grey Germaniya elchisiga, agar qit`adagi
urushga Germaniya bilan Fransiya ham tortilsa, Angliya Fransiya tomonida turib
urishadi, deb to`g’ridan – to’g’ri aytdi.
Agar shu kunga qadar Germaniya urush chiqarish uchun har tomonlama
harakat qilib kelgan bo`lsa, endi german kansleri, kechikib bo`lsa ham
avstraliyaliklarni biron-bir yo`l topib, kelishishga rozi qilish uchun urinib ko`rdi.
Ammo Betman -Golvegning qo`rqa —pisa qilayotgan harakati ham german bosh
shtabi tomonidan bo`g’ib qo`yilgan edi.
Bu shtabning boshlig’i kichik Moltke harbiy harakatlarni tezroq boshlashni
talab qilib chiqdi. U bunday muzokaralar hech qanday natija bermaydi va
foydasizdir, bu muzokaralarning cho`zilib ketishi Germaniyani urushning
dastlabki haftalarida imtiyozlardan, ya`ni ruslar safarbarligi cho`zilib ketganligi
orqasida qo`lga kiritiladigan imtiyozlardan mahrum qiladi, deb hisobladi.
29-iyulda german hukumati, Rossiya boshlagan harbiy tayyorgarlik
to`xtatilmasa, Germaniya safarbarlikka kirishadi, deb do`q urdi. Lekin, rus
hukumati 30-iyulda umumiy safarbarlik e`lon qildi. O`sha kuniyoq Avstriya-
Vengriya hukumati ham, Rossiyada safarbarlik boshlanganligidan bexabar
umumiy safarbarlik e`lon qildi. 31-iyulda german hukumati harbiy tayyorgarlikni
to`xtatishni talab qilib Rossiyaga ultimatum topshirdi. Rus hukumati bunga rad
javobi qaytardi va Shundan so`ng 1- avgustda Germaniya Rossiyaga urush e`lon
qildi. 3- avgustda german hukumati soxta bayonnomalarga asoslanib, Fransiyaga
urush e`lon qildi. Germaniya armiyasi Shliffen rejasiga muvofiq Belgiyaning
betarafligini buzib, Belgiya hududi orqali Fransiyaga yo`l oldi.
4-avgustda Grey Berlinga ultimatum yuborib, Belgiyaning betarafligini
hurmat qilishga qat`iy va`da berishni talab qildi. Belgiyaning betarafligi masalasi
19

faqat bahona bo`ldi, ingliz imperialistlari urushda qatnashayotganliklarini oqlash
va jamoatchilik fikrini aldash uchun bu bahonadan foydalanishni lozim ko`rdilar.
Angliya o`z ultimatumiga javob olmagach, 4-avgustdan 5-avgustga o`tar kechasi
Germaniyaga qarshi urushga qo`shildi. Birinchi jahon urushi ana shu yo`sinda
boshlanib ketdi. Bu urush ikki imperialistik guruh: o`rtasidagi raqobat natijasi
bo`ldi.
20

II.BOB. BIRINCHI JAHON URUSHI ARAFASIDA XALQARO
MUNOSABATLAR
2.1. Italiyaning Shimoliy Afrikadagi agressiyasi
XX asr boshida Djolitti Krispini Buyuk Italiya davlatchilik g’oyalarini davom
ettirdi. U «Mustaxkam ittifoqlarni saqlash, boshqa mamlakatlar bilan do’stlik
aloqalarini vujudga keltirish Italiya tashqi siyosatining asosidir» degan g’oyani
ilgari surdi. «Tashqi siyosat milliy xarakter kasb etishi kerak» iborasini Djolitti
ko’p takrorlar edi. Italiya diplomatiyasi mustamlakachilik kartasini muvaffaqiyatli
o’ynab, Uchlar Ittifoqi bilan aloqalarni saqlab qoldi, Italiyani neytrallashtirish
istagidagi Antanta mamlakatlari bilan yaqinlashishga muvaffaq bo’ldi. 1902 yilda
Uchlar Ittifoqi bilan tuzilgan shartnoma o’zgarishsiz yana o’zaytirildi.
1940 yil iyun va 1945 yil may kunlari urush harakati 4
1940 yilning iyunida Ikkinchi jahon urushi janglari Fransiyada shiddat bilan
davom etar ekan, O'rta er dengizida operatsiyalar tezlashdi. Bu hudud Angliya
uchun juda zarur edi, chunki uning imperiyasi bilan yaqin aloqada qolish uchun
4
Novaya i noveyshaya istoriya. M., 1991.
21

Suvaysh kanali orqali foydalanishni davom ettirish kerak edi. Italiyaning Buyuk
Britaniya va Fransiyaga qarshi urush e'lon qilingandan so'ng, italyan kuchlari
Britaniya Somalilandni tezda qo'lga kiritib, Malta orolini qamal qilishdi.
Ular Liviyadan inglizlar tomonidan olib borilgan Misrga hujum qilishni
boshlashdi.Ushbu kuzda ingliz kuchlari italiyaliklarga qarshi hujumga o'tdi. 1940-
yil 12-noyabrda HMS-dan uchuvchi samolyotlar Taranto shahridagi Italiya harbiy
bazasini urib, batareyani cho'ktirdi va ikki kishiga zarar etkazdi. Hujum vaqtida
inglizlar ikkita samolyotni yo'qotdi. Shimoliy Afrikada general Archibald Wavell
dekabr oyida Italiyani Misrdan quvib chiqarib, 100 mingdan ziyod mahbusni
qo'lga kiritgan Operation Compass operatsiyasiga asos soldi . Keyingi oy Wavell
qo'shinni janubga jo'natdi va italiyaliklarni Afrikaning shoxidan chiqarib yubordi.
Germaniya Intervenes
Italiya lideri Benito Mussolini Afrikada va Bolqonda taraqqiyotning
etishmasligi bilan bog'liq bo'lib, Adolf Gitler Germaniya askarlarini 1941 yilning
fevralida ittifoqchilariga yordam berish uchun mintaqaga kirishga ruxsat berdi.
Cape Matapan jangida italiyaliklar ustidan dengiz g'alabasiga qaramay (27-29
mart) , 1941 y.), Inglizlarning mintaqadagi pozitsiyasi zaiflashdi.
Britaniya askarlari Yunonistonga yordam berish uchun Afrikadan shimolga
yo'l olishdi. Wavell Shimoliy Afrikada yangi nemis hujumini to'xtata olmadi va
general Ervin Rommel tomonidan Liviyadan olib chiqildi. May oyi oxirida
Gretsiya va Krit ham nemis qo'shinlariga tushib qolgan edi.
Italiya xukmron doiralari Uchlar Ittifoqidan mudofaa sifatida, Antanta
ittifoqidan mustamlakalarni egallash siyosatida foydalanishga intildilar. 1900-1902
yillarda Fransiya bilan betaraflik va Afrika mustamlakalarida o’zaro xamkorlik
qilish shartnomasi tuzuldi. 1909 yilda Rossiya podshosi Nikolay II ning Italiyaga
tashrifi chog’ida, Bolqonda xamkorlikda xarakat qilish shartnomasi tuzuldi. 1908
yilda Yevropa mamlakatlarini Turkiyaga qarshi yurishida Italiya ishtirok etdi.
Italiya diplomatlari xalqaro maydonda Bolqon, Kichik Osiyo, Afrika
mustamlakalari masalasida Italiyani xuquqlari xaqida jar sola boshladilar.Ular
dunyoni qayta taqsimlashdan kech qolishdan qo’rqa boshladilar. 1910 yilda
22

«Milliy assotsiatsiya» (mustamlakachilar, buyuk davlatchilar, mustalakalarni bosib
olish tarafdorlari kirganlar) tashkil topdi. Bu tashkilot «Idea natsionale» (Milliy
g’oya) gazetasini nashr etib, «Buyuk Italiya» g’oyalarini ilgari surdi. Bu
assotsiatsiyaga: intelligentsiya vakillari, yosh liberallar, iqtisodchilar va boshqa
tabaqalar kirdilar. Assotsiatsiya Kichik Osiyo va Shimoliy Afrikani buysundirishga
da`vat etdi. 1911 yilning 29 sentyabrida Italiya Turkiyaga urush e`lon qildi.
Italiyaning «Yengil xarbiy sayr» xarbiy rejasi amalga oshmadi. Italiya xarbiylari
«Yonayotgan yer» jazolash taktikalaridan keng foydalandilar. Italiya Liviyani
buysundirdi, Rodos orolini, Dodokaneziya arxipelagini bosib oldi.
Uchlar ittifoqi va Antanta ittifoqi mamlakatlari bu voqealardan tashvishga
tushdilar. Italiyani Afrikadagi agressiyasi mustamlakalardagi milliy ozodlik
kurashlarining kuchayishiga kuchli turtki bo’ldi. Yevropa davlatlarining tayziqi
ostida Italiya Turkiya bilan tezlik bilan 1912 yilning 18 oktyabrida Lozannada
tinchlik sulxini imzoladi. Tripolitaniya, Kirenaika Italiya tasarrufiga o’tdi. Italiya
Turkiyaga 2 mln. lira miqdorida kompensatsiya to’ladi. Shimoliy Afrika
mustamlakalaridan voz kechganligi uchun 1912 yilda Italiya Uchlar ittifoqi bilan
shartnomani o’zaytirdi, bu esa jaxon urushini boshlanishini tezlashtirdi.
Shimoliy Afrikada Britaniya bosimi oshmoqda
15 iyun kuni Wavell Shimoliy Afrikadagi momentumni qayta tiklashga
intildi va "Battleaxe Operation" ni ishga tushirdi.
Nemis Afrika Korpusini Sharqiy Kirenadan olib chiqishga va Tobrukda
qamal qilingan ingliz qo'shinlarini ishg'ol qilishga mo'ljallangan, bu operatsiya
butunlay nosoz bo'lgan, chunki Wavellning hujumlari nemislar himoyasida
buzilgan. Wavellning muvaffaqiyatsizligidan g'azablangan Bosh vazir Uinston
Cherchill uni olib tashladi va mintaqa boshlig'i general Klod Auchinlekni tayinladi.
Noyabr oyining oxirida Auchinleck Rommelning chizig'ini kesib olib, nemislarni
Al-Agheilaga qaytarib olib, Tobrukni ozod qilish uchun ruxsat bergan Operation
Crusader Operationni boshladi.
Atlantika urushi : erta yillar
23

Birinchi Jahon urushida bo'lgani kabi, Germaniya 1939 yilda harbiy
harakatlar boshlanganidan ko'p vaqt o'tmay, U-boats (dengiz osti kemalari)
yordamida Britaniyaga qarshi dengiz urushi boshlagan. 1939 yil 3 sentyabrda
Athenia lineykasining cho'kib ketganidan so'ng, Qirollik kemasi savdogar yuk
tashish; yetkazib berish. 1940 yilning o'rtalarida Frantsiyaning taslim bo'lishi bilan
vaziyat yomonlashdi. Fransiyaning qirg'oqlaridan ishlaydigan kemalar Atlantika
okeaniga sayohat qilish imkoniga ega bo'lishdi, qirollik kemalari dengiz suvlarini
himoya qilish va O'rta er dengizida kurashish uchun noziklashgan. "Kurt
bo'kishlari" deb nomlanuvchi guruhlarda ishlaydigan kemalar ingliz konvoylarida
og'ir qurbonlar keltira boshladi.
Qirollik floti ustidan zo'riqishni engillashtirish uchun, Winston Churchill
1940 yil sentyabr oyida AQSh prezidenti Franklin Ruzvelt bilan olib borilgan
asosiy bitimlarni bekor qildi.
Ellik yoshida bo'lgan qirg'inchilarga qaraganda, Cherchil AQShni Britaniya
hududida harbiy bazalarda to'qson to'qqiz yillik ijara haqi bilan ta'minladi. Ushbu
kelishuv keyingi martdagi " Lend-Lease" dasturi bilan to'ldirildi. Lend-lizing
ostida, AQSh ittifoqdoshlarga katta miqdorda harbiy texnika va ta'minot etkazib
berdi. 1941 yilning may oyida inglizlarning boyliklari nemis Enigma kodlash
mashinasini qo'lga kiritdi. Bu esa, ingilizlarga, bo'ri paketlari atrofidagi
konvoylarni boshqarishga ruxsat bergan nemis harbiy kodekslarini buzishga ruxsat
berdi. Keyinchalik o'sha oyda qirollik floti uzoq vaqtdan beri davom etadigan
quvg'inlardan so'ng Bismarkni nemis harbiy kemasini cho'ktirdi.
Qo'shma Shtatlar kurashga qo'shildi 5
Amerika Qo'shma Shtatlari 1941 yil 7 dekabrda Ikkinchi jahon urushiga
kirib, Yaponiyaning Pearl-Limanidagi harbiy bazaga hujum qilgan .
To'rt kundan keyin fashistlarning Germaniyasiga suiqasd va Qo'shma
Shtatlarga qarshi urush e'lon qilindi. Dekabr oyining oxirida AQSh va Britaniya
rahbarlari Vashingtondagi Arcadia konferentsiyasida Axisni yo'q qilish bo'yicha
umumiy strategiyani muhokama qilish uchun uchrashdilar. Ittifoqchilarning
5
Vsemirnaya istoriya 28-30 tomax. Minsk 1999.
24

boshlang'ich nuqtasi natsistlar Buyuk Britaniya va Sovet Ittifoqiga eng katta tahdid
solganligi sababli Germaniyaning mag'lubiyati bo'lishiga kelishib olindi. Ittifoq
kuchlari Evropaga qo'shilganda, yaponiyaliklarga qarshi tadbir o'tkaziladi.
Atlantika urushi: keyinroq yillar
AQShning urushga kirishi bilan Germaniya qayiqlariga yangi maqsadlar
qo'yildi. 1942 yilning birinchi yarmida amerikaliklar asta-sekin dengizga qarshi
choralar va konvoylarni qabul qilganligi sababli, nemis poyezdlari "baxtli vaqtlar"
ni boshdan kechirdilar va ular 60 kema savdosidan faqatgina 22 ta qayiqqa
sarflangan. Kelgusi va yarim yillar mobaynida har ikki tomon o'zlarining raqiblari
ustidan chegara olish yo'lidagi yangi texnologiyalarni ishlab chiqdilar.
25

2.2. Antantaning tashkil topishi va ikki blok o`rtasidagi kurashning
kuchayishi.
Imperializm davrida kapitalistik mamlakatlarning iqtisodiy va siyosiy
jihatdan notekis rivojlanishining keskin ravishda kuchayishi imperialistik davlatlar
o`rtasidagi muvozanatning tez-tez izdan chiqib turishiga olib keladi. Ayrim
imperialistik mamlakatlar iqtisodiy va siyosiy qudratining nisbati o`zgarib turishi
natijasida ularning amaldagi kuchi mustamlakalar, bozorlar uchun yetmas edi.
Tezroq o`sayotgan davlatlar o`z monopolistlariga bozor va xom ashyo manbalarini
to`la egallash, mustamlakalarni ekspluatatsiya qilish yo`li bilan juda katta ustama
foyda olishlarini ta`minlash uchun boshqa davlatlar hisobiga o`z mustamlakalarini
kengaytirishga intildilar. «Bo`sh» ya`ni hech qaysi kapitalistik davlat tomonidan
egallanmagan territoriya qolmagandan so`ng, bu intilish mustamlakalar va ta`sir
doiralarini qayta bo`lish uchun urinib ko`rishga olib keldiki, bunda qurolli kuch
ishlatishdan ham tap tortilmaydi. Shunday qilib, imperializm muqarrar suratda
kapitalistik davlatlar o`rtasida ziddiyatlarning keskinlashishiga va urushlarni
keltirib chiqaradigan iqtisodiy zaminning yaratilishga olib keladi. Bunda zo`r berib
qurollanish va urushlarning o`zi kapitalistlar uchun ustama foyda olish manbai
bo`lib qoldi. Imperializmga qarshi kuchlar va avvalo butun dunyo ishchilar sinfi,
shuningdek ezilgan millatlarning ozodlik harakati yetarli darajada kuchli va
uyushgan bo`lmagan bir davrda, imperialistik urushlarning bo`lishi muqarrar edi.
XIX- asrning keyingi o`n yilligi AQSHning aktiv ravishda
mustamlakachilik siyosati maydoniga chiqishi bilan xarakterlanadi. Amerika
ekspansiyasi ikki asosiy tomonga Uzoq Sharqqa va Lotin Amerikasiga tomon
rivojlanib bordi va AQSH 1893- yilida Gavay orollarini bosib oldi. AQSHning
g’arbiy qirg’og’idan Xitoy qirg’oqlarigacha bo`lgan yo`lning qoq yarmida
joylashgan bu orollar AQSHning Tinch okean markazidagi muhim tayanch
punktiga aylandi.
1898-yilda AQSH Ispaniyaga qarshi urush boshlab, uning ustidan osongina
g’alaba qozondi. Ispaniya Filippin orollarini, Puerto - Riko va Kubani AQSHga
berishga majbur bo`ldi. Ispaniya Amerika urushi bir kapitalistik davlat
26

(AQSH)ning ikkinchi imperalistik davlat (Ispaniya)ga qarshi, Ispaniya davlatining
mustamlakalarini egallash uchun olib borilgan urush bo`ldi. Bu dunyoni qayta
taqsim qilish uchun olib borilgan birinchi urush, birinchi imperialistik urush edi.
AQSHning Uzoq Sharqdagi ekspansiyachilik siyosatining markaziy
ob`ekti Xitoy bo`lib qoldi. AQSHning hukmron doiralari Xitoyga Amerika
kapitalining kelajakdagi muhim bozor sifatida qarardilar. Ammo Xitoy boshqa
yirik davlatlar ta`siriga allaqachon tushib qolgan edi. Shuning uchun AQSH 1899
yilda davlat sekretari Xey orqali Xitoyda «Ochiq eshik» doktorinasi deb atilgan
doktorinani, ya`ni Xitoyga iqtisodiy sohada erkin kirib borish va barcha millatining
kapitali faoliyati uchun teng sharoit tug’dirishni e`lon qildi. O`zining iqtisodiy
kuch-qudratiga ishongan Amerika kapitali Xitoydagi barcha konkurentlarini yenga
olishga umid bog’ladi. AQSH hukumati Rossiyani o`zining Xitoydagi asosiy raqibi
deb hisoblab, shuning uchun AQSH hukumati, ingliz hukumati kabi Rossiyaga
qarshi Yaponiyani qo`llab —quvvatladi.
Ilgaridan mavjud bo`lgan xalqaro ziddiyatlar imperializm davriga ham o`tib
keldi. Monopolistik kapitalning davlatlar tashqi siyosatiga ta`siri bo`lgan sharoitda
bu ziddiyatlar yanada keskinlashib bordi. Masalan, Elzas va Lotaringiya masalasi
bo`yicha Fransiya bilan Germaniya o`rtasidagi ziddiyatlarni Lotaringiya temir
rudasi uchun german kapitaliga qarashli qudratli Reyn-Rur monopoliyalarining
fransuz og’ir sanoat monopolistlariga qarshi olib borgan kurashi yanada
keskinlashtirib yubordi. Bunda fransuz imperializmi Elzas va Lotaringiyaning
1871 yilda Germaniya bosib olgan qismini qaytarib olmoqchi bo`lsa, german
imperializmi Fransiya qo`lida qolgan Brie va Longvi havzalarini bosib olmoqchi
bo`ldi. German imperialistlarining Fransiyaga qarshi kurashi shu bilan birga
Germaniyaning Yevropada gegemonlik qilish uchun kurashi bo`ldi.
1873 yilgi iqtisodiy inqirozdan keyin Germaniyaning savdo sohasidagi
konkurentsiyasi Angliyaning ta`bini xira qila boshladi. Shu bilan birga, german
imperiyasining yuksalishi qit`ada Germaniyaning gegemonligi o`rnatilishidan
qo`rqqan Angliyani xavfga solib qo`ydi.
27

Keyingi o`n yillikda Angliya bilan Germaniya o`rtasidagi munosabatlarni
yanada keskinlashtirgan faktorlarga mustamlakalar uchun kurash qo`shildi. 90-
yillarning o`rtalarida juda katta mustamlakasi imperiyani tuzish Germaniya tashqi
siyosatining asosiy vazifasi bo`lib qoldi. Shu davrdan boshlab, ingliz-german
ziddiyatlari g’oyat keskinlashib ketdi va xalqaro siyosatdagi ahamiyati juda katta
bo`ldi. Bu zildiyatlarning keskinlashuviga shu narsa sabab bo`ldiki, ular
Yevropadagi sanoati eng kuchli bo`lgan davlatlar edi, buning ustiga bu davrda gap
«bo`sh» yerlarni bo`lib olish haqida emas, olgan hududni qayta taqsimlash ustida
borardi. Yosh german imperializmi juda qat`iy turib dunyoni butunlay yangidan
qayta bo`lish masalasini qo`ya boshladi. Angliya bilan Germaniya o`rtasidagi
ziddiyatlarning o`sib borishi munosabati bilan, do`stona munosabatlar 90-
yillarning o`rtalariga kelib tez keskinlashib ketdi. Germaniya imkoni bor joyda
Angliyaning mustamlakachilik siyosatiga qarshi harakat qila boshladi. Raqobat
qilish hududlari dan biri Janubiy Amerika bo`lib qoldi, u yerda Germaniya
Angliyaga va uning B ur respublikalaridagi ta`siriga qarshi kurash boshladi.
J e nsonning Transvaalga qilgan (1895) muvaffaqiyatsiz hujumidan so`ng, 1896 yil
yanvarida Vilgel i ch II namoyishkorona prezident Kryugerga tabrik telegrammasi
yubordi. Transvaalni o`z mulki deb hisoblagan Angliyada Kayzerning bu
telegrammasi ig’vogarlikdan iborat qadam deb kutib olindi. Yaqin va o`rta Sharq
ham o`sha davrdagi ikki imperialistik yirtqichning raqobat doirasidan chetda
qolmagan edi.
XIX-asrning oxiri va XX-asrning boshida kapitalistik dunyo
mustamlakachilik zulmiga qarshi qaratilgan kuchli xalq harakatiga duch keldi.
1900-yili Xitoyda xalq qo`zg’oloni boshlandi. Qo`zg’olonchilar Pekinni bosib olib,
«elchixonalar» kvartalini qamal qila boshladilar. Qo`zg’olonni bostirish uchun
xalqaro jazo korpusi yuborilib, uning sostavida barcha yirik kapitalistik davlatlar
bor edi. 1900- yil 15-avgustda xalqaro «jazolovchilar» Pekinni ishg’ol
qildilar. Qo`zg’olon misli ko`rilmagan shafqatsizlik bilan bostirildi. Pekindagi
saroylar va ibodatxonalar chet el ofitsyerlari tomonidan talandi. Xitoyning
imperator hukumati imperialistik davlatlarning hukumatlari bilan muzokara
28

boshlashga va yakunlovchi protokol deb atalgan shartnomaga qo`l qo`yishiga
majbur bo`ldi. Xitoy hukumati Xitoyning milliy iftixorini oyoq osti qilgan turli xil
shartlarni qabul qilishdan tashqari, imperialistik davlatlarga «qo`zg’olon natijasida
chet elliklarning ko`rgan zarari evaziga» anchagina kontributtsiya to`lashga,
shuningdek Xitoyga qurol olib kirishni man qilishga rozilik berdi. Qo`zg’olon
paytida chor Rossiyasi o`z qo`shinlari bilan Manjuriyaning bir qismini bosib oldi.
Angliya Xitoyni asoratga solishda chet el kapitalining aktiv ish ko`rayotgan asosiy
markazi bo`lgan Shanxayni bosib oldi. Ingliz imperializmi Shanxayni egallab
turishi va Y antszi daryosi vodiysida kuchli ta`sirga ega bo`lishga qoniqmay, chor
Rossiyani Manjuriyadan siqib chiqarmoqchi bo`ldi. Ingliz hukumati shu maqsadda
Germaniyadan foydalanishga urinib ko`rdi, lekin bundan hech nima chiqmadi.
Rossiyaga qarshi ittifoq to`g’risida Germaniya bilan olib borilgan muzokaralar
muvaffaqiyatsiz tugadi. Biroq ingliz imperialistlari Rossiyaga qarshi chiqishga
tayyor turgan ittifoqchi sifatida Yaponiyani tayyorladilar . Yaponiya Koreya bilan
Manjuriyani bo`ysundirib, ekspansiyasini yana davom ettirish uchun platsdarm
tayyorlamoqchi edi.
1902-yilda tuzilgan ittifoqchilik shartnomasiga muvofiq, bu davlatlarning
birontasi uchinchi davlat bilan urush holatiga tushib qolsa, ikki tomon ham qat`iy
betaraflikka rioya qilishga va`da berdilar. Agar ittifoqdagi bir tomonga ikkita
davlat bilan urushishga to`g’ri kelib qolsa, ikkinchi tomon betaraf turishi emas,
balki qurol bilan yordam berishni va`da qilgan edi. Shartnomadagi bu qarorlar,
amalda, agar Rossiya bilan Yaponiya o`rtasida urush chiqib qolsa, Angliya boshqa
davlatlarni masalan, Fransiyani bu urushga aralashtirmaslik uchun Yaponiyani
kafolatlaydi, degan gap edi. Ittifoq haqidagi shartnomadan tashqari, Yaponiya
Angliyaning moliyaviy yordami bilan ta`minlandiki, busiz Yaponiya Rossiyaga
qarshi Yaponiyani qo`llab, AQSH ham aktiv diplomatik va moliyaviy yordam
berib turdi. Ingliz-yapon ittifoqi tuzilishi bilan ingliz imperialistlari Xitoyda ingliz
manfaatlarini boshqalar orqali ta`minlab turish imkoniyatiga ega bo`lib
qoldi. Bundan, tashqari xuddi shu, 1902-yili ingliz imperializmining kuchini band
qilib turgan ingliz-bur urushi tomom bo`lgan edi. Shu
29

vaqtga kelib, mustamlakachilik sohasidagi janjalli muammolarni hal qilish
yuzasidan ingliz-Fransuz muzokaralari boshlangan edi, mustamlakachilik
sohasidagi bu jaljallar Fashod krizisi kunlarida (1898 yilning kuzi) ingliz- fransuz
urushini chiqarishga olib kelgan edi. XX asrning dastlabki yillaridagi strategik
vaziyat ham Fransiya hukmron doiralarini Angliya bilan ya q inlashishga undadi.
Fransiyaning ittifoqchisi bo`lgan Rossiyaning qurolli kuchlari va mablag’larining
anchagina qismi 90-yillarning oxiridan boshlab , Uzoq Sharqqa jalb qilingan edi.
Bu yerdagi rus ekspansiyasini Germaniya atayin rag’batlashtir ib Yaponiya bilan
urush olib borishga undamoqda edi. Kuchlarning Uzoq Sharqda jalb qilinishi
Rossiyani Yevropada zaiflashtirar , Fransiya esa Germaniya bilan urush boshlangan
taqdirda yetarli kuchga ega bo`lmay qolardi .
30

2.3. Urush xavfining kuchayishi 1914 yil iyun inqirozi.
Italiya qo`shinlari Tripolitaniyada joylashgan zaif turk garnizonlari ustidan
osonlik bilan g’alaba qozondilar. Lekin, Tripolitaniyani bosib olishini uzoq
vaqtgacha tan olishga ko`nmagan edi. Biroq Bolqonda boshlanib ketgan urush
Turkiyani sulh shartnomasiga imzo chekishga va Tripolitaniyada italyan
imperialistlarga berishga 1912 yilda majbur qildi.1912-yilda Bolgariya bilan
Serbiya chor Rosiyasining, shuningdek Antantaga kirgan boshqa davlatlarning
vositachiligi bilan o`zaro ittifoq bo`lish haqida shartnoma tuzdilar, holbuki bu ikki
davlat o`rtasidagi munosabatlar shu davrgacha ko`pincha dushmanlik ruhida bo`lib
kelgan edi. Ko`p o`tmay Serbiya bilan Bolgariyaga Gretsiya bilan Chernogoriya
qo`shilib, Bolqon ittifoqini tashkil etdilar. Bularning hammasini Usmoniylar
imperiyasiga qarshi kurashish uchun birlashtirgan edi, chunki hali ko`pgina
slavyanlar va greklar bu imperiya zulmi ostida yashardilar.
Bolqon ittifoqi davlatlari Turkiyaga qarshi urushni 1912 yil oktyabr oyida
boshladilar. Rossiya bularning urush boshlanganliklarini ma`qullamadi, chunki
Rossiyaga Bolqon bloki Turkiyaga qarshi urush uchun emas, balki Germaniya va
Avstriya-Vengriyaga qarshi kurashish uchun zarur edi. Lekin Rossiya o`zini katta
Yevropa urushiga tayyor emas, deb hisoblardi.
Turkiya tez fursatda tor-mor qilindi. Bolgar qo`shinlari Konstantinopol’
tomon yo`l oldilar, grek qo`shinlari Salonikini ishg’ol qildilar, serblar esa
Makedoniyaning katta qismini ya`ni Shimoliy Albaniyani va Novipadar hududini
bosib oldilar.1912-yilda Turkiya sulh tuzishni so`radi. Bo`lajak sulh, shartlari
haqida muzokaralar boshlanib ketdi. Muzokaralar uzoq davom etdi, bir necha bor
kelishmovchiliklar chiqib murakkablashdi va natijada Bolqonda yangi urush, yoki
hatto Yevropa urushi boshlanib ketish xavfi tug’ildi. Serbiya dengizga chiqadigan
yo`lga ega bo`lish uchun Shimoliy Albaniyani talab qildi. Biroq u Avstriya-
Vengriya Serbiyadan o`z da`vosidan voz kechishni talab qildi. Avstriya-Vengriya
hukumati Serbiyaga qarshi urushish bilan tahdid soldi va hatto o`z armiyasini
qisman safarbar qildi. Chor hukumati urushga tayyorgarligi bo`lmaganligi uchun,
31

Bosniya krizisi kunlaridagidayoq, Avstriya-Vengriya bilan bo`lgan janjalda
Serbiyani quvvatlagan bo`lsa ham urush chiqarmaslikka harakat qildi.
Serbiya yana yon berdi. Serbiyaning dengizga chiqish yo`lini qo`lga
kiritmoqchi bo`lib, kelgusi 1913-yil kuzida qilgan yana bir urinishi bir tomondan
Avstriya -Vengriya va Germaniya, ikkinchi tomondan, Serbiya va uni quvvatlagan
Rossiya o`rtasida yanada keskinroq janjal chiqishiga olib keldi.
1913-yil yanvarida harbiy harakatlar yana boshlanib ketdi, lekin turk
qo`shinlari yangidan-yangi mag’lubiyatga uchrayverdilar. Turkiya yana sulh
tuzishni so`radi.O`sha davrdagi notinch vaziyatda har bir xalqaro janjal jahon
urushiga olib kelishi juda oson edi. 1911, 1912, 1913 yillardagi siyosiy krizislar
umumiy urushga olib kelmadi, lekin har gal ham tinchlik qil ustida turardi. 1914-
yilgi krizis ana shu qilning uzilishiga olib keldi.28-iyunda Serb millatchilik
tashkilotining agentlari Saraevoda Avstriya yertsgersogi taxt vorisi Frans-
Ferdinantni o`ldirdilar. Avstriyadagi harbiy partiya ulug’ serbchilik harakatining
bu yangi ko`rinishidan Serbiyani tor-mor qilish uchun bahona sifatida
foydalanishni talab qilib chiqdilar. Biroq avval german hukumatining bu xaqdagi
fikrini bilishga qaror qilindi, chunki Serbiya bilan urush boshlash Rossiyaning
aralashuviga olib kelishi oson ekanligini Avstriya - Vengriyada yaxshi
tushunardilar 6
.
25 iyulda Serbiya bosh ministri Pashich Avstriya elchisiga javob qaytarib
unda serb hukumati ultimatumining Serbiya uchun juda haqoratli bo`lgan bitta
shartidan tashqari hamma shartlarini qabul qilishga rozi ekanligi aytilgan edi.
Serbiyaning yon berishiga qaramay, Avstriya-Vengriya elchisi diplomatik
aloqalarni uzib, darhol shu shartni bajarishni talab qildi. German harbiylari
tomonidan qo`llab-quvvatlanayotgan Avstriya-Vengriya hukumati vositachilik
takliflarining hammasini rad qildi. Avstriya-Vengriya o`z qurolli kuchlarining
ko`pchilik qismini safarbar qilib, 28- iyulda Serbiyaga urush e`lon qildi. 29- iyulda
chor hukumati qisman safarbarlik o`tkazishga, Avstriya-Vengriyaga qarshi harakat
6
Vsemirnaya istoriya 28-30 tomax. Minsk 1999.
32

qilishi mo`ljallangan qismlar to`planadigan harbiy kruglarnigina,
shuningdek Qora dengiz va Boltiq dengizi flotlarini safarbar qilishga qaror qildi.
29- iyulgacha Berlinda Angliyaning betaraf qolishiga umidvor edilar. Biroq
29-iyulda Angliya tashqi ishlar ministri Grey Germaniya elchisiga, agar qit`adagi
urushga Germaniya bilan Fransiya ham tortilsa, Angliya Fransiya tomonida turib
urishadi, deb to`g’ridan – to’g’ri aytdi.
Agar shu kunga qadar Germaniya urush chiqarish uchun har tomonlama
harakat qilib kelgan bo`lsa, endi german kansleri, kechikib bo`lsa ham
avstraliyaliklarni biron-bir yo`l topib, kelishishga rozi qilish uchun urinib ko`rdi.
Ammo Betman -Golvegning qo`rqa —pisa qilayotgan harakati ham german bosh
shtabi tomonidan bo`g’ib qo`yilgan edi.
Bu shtabning boshlig’i kichik Moltke harbiy harakatlarni tezroq boshlashni
talab qilib chiqdi. U bunday muzokaralar hech qanday natija bermaydi va
foydasizdir, bu muzokaralarning cho`zilib ketishi Germaniyani urushning
dastlabki haftalarida imtiyozlardan, ya`ni ruslar safarbarligi cho`zilib ketganligi
orqasida qo`lga kiritiladigan imtiyozlardan mahrum qiladi, deb hisobladi.
29-iyulda german hukumati, Rossiya boshlagan harbiy tayyorgarlik
to`xtatilmasa, Germaniya safarbarlikka kirishadi, deb do`q urdi. Lekin, rus
hukumati 30-iyulda umumiy safarbarlik e`lon qildi. O`sha kuniyoq Avstriya-
Vengriya hukumati ham, Rossiyada safarbarlik boshlanganligidan bexabar
umumiy safarbarlik e`lon qildi. 31-iyulda german hukumati harbiy tayyorgarlikni
to`xtatishni talab qilib Rossiyaga ultimatum topshirdi. Rus hukumati bunga rad
javobi qaytardi va Shundan so`ng 1- avgustda Germaniya Rossiyaga urush e`lon
qildi. 3- avgustda german hukumati soxta bayonnomalarga asoslanib, Fransiyaga
urush e`lon qildi. Germaniya armiyasi Shliffen rejasiga muvofiq Belgiyaning
betarafligini buzib, Belgiya hududi orqali Fransiyaga yo`l oldi.
4-avgustda Grey Berlinga ultimatum yuborib, Belgiyaning betarafligini
hurmat qilishga qat`iy va`da berishni talab qildi. Belgiyaning betarafligi masalasi
faqat bahona bo`ldi, ingliz imperialistlari urushda qatnashayotganliklarini oqlash
va jamoatchilik fikrini aldash uchun bu bahonadan foydalanishni lozim ko`rdilar.
33

Angliya o`z ultimatumiga javob olmagach, 4-avgustdan 5-avgustga o`tar kechasi
Germaniyaga qarshi urushga qo`shildi. Birinchi jahon urushi ana shu yo`sinda
boshlanib ketdi. Bu urush ikki imperialistik guruh: o`rtasidagi raqobat natijasi
bo`ldi.
34

Xulosa
Turkiya va Liviyaga mustamlakachilik yurishlarini Italiyada ko’plab xalq
ommasi qo’llab quvvatladi. Djolitti bir qator Yangi qonunlar qabul qildi.
Saylovchilar soni o’sib, 25% axoli saylash xuquqiga ega bo’ldi. Parlament
saylovlarida 30 yoshdan yuqori barcha axoli, shuningdek 21 yoshga to’lgan, ta`lim
olgan, eng past soliq to’lay oladigan yoki xarbiy xizmatga borgan fuqarolar xam
bu xuquqga ega bo’ldilar 7
. Ammo urush va isloxotlar keskinlik, qarama-qarshilikni
kuchayishiga olib keldi. Uchlar ittifoqiga a`zo bo’lgach, Italiya Yevropa va dunyo
siyosatida faol ishtirok eta boshladi. Mustamlakachilik siyosati kuchaytirilib,
Yangi xududlar egallandi. Italiyada kapitalistik munosabatlar yanada
mustaxkamlanib, iqtisodiyot asta sekinlik bilan rivojlana boshladi. Xarbiy
xarajatlar yildan-yilga o’sib bordi va Italiya jaxon urushiga zo’r berib tayyorlana
boshladi. Mamlakatdagi mavjud muammolarni xal qilishda Italiya xukmron
doiralari urushlarga aloxida e`tibor berayotgan edilar.
7
Narochnitskiy A.L.Kolonial’naya politika kapitalisticheskix derjav na Dal’nem Vostoke 1860-1895 gg. Izd.2.M.,
1989.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Bor’ba za Tixiy okean. M., 1972,
2.Erusalimskiy A.S.Vneshnaya politika i diplomatiya Germanskogo
imperializma v kontse 19 v. M., 1986.
3.Istoriya diplomatii. Tom 2. M., 1982.
4.Mejdunarodna otnosheniya na Dal’nem Vostoke (1789-1870).Pod. Red.
Jukova M. M, 1982.
5.Xvostov V.M. Franko russkiy soyuz i ego istoricheskoe znachenie. M.,
1983.
6.Manfred A.Z. Vneshnyaya politika Frantsii 1789-1870 gg. M., 1982.
7.Novaya i noveyshaya istoriya. M., 1991.
8.Vsemirnaya istoriya 28-30 tomax. Minsk 1999.
9.Manfred A.Z. Vneshyaya politika Frantsii 1970-1891 gg. M,, 1987,
10.Narochnitskiy A.L.Kolonial’naya politika kapitalisticheskix derjav na
Dal’nem Vostoke 1860-1895 gg. Izd.2.M., 1989.
11.Bor’ba za Tixiy okean. M., 1972,
12.Erusalimskiy A.S.Vneshnaya politika i diplomatiya Germanskogo
imperializma v kontse 19 v. M., 1986.
13.Istoriya diplomatii. Tom 2. M., 1982.
14.Mejdunarodna otnosheniya na Dal’nem Vostoke (1789-1870).Pod. Red.
Jukova M. M, 1982.
15.Xvostov V.M. Franko russkiy soyuz i ego istoricheskoe znachenie. M.,
1983.
16.Manfred A.Z. Vneshnyaya politika Frantsii 1789-1870 gg. M., 1982.
17.Novaya i noveyshaya istoriya. M., 1991.
18.Vsemirnaya istoriya 28-30 tomax. Minsk 1999.
19.Manfred A.Z. Vneshyaya politika Frantsii 1970-1891 gg. M,, 1987,
20.Narochnitskiy A.L.Kolonial’naya politika kapitalisticheskix derjav na
Dal’nem Vostoke 1860-1895 gg. Izd.2.M., 1989.
36

XIX ASR OXIRI - XX ASR BOSHLARIDAGI XALQARO MUNOSABATLAR

Купить