XIX asr va XX asr boshlarida Turkiyaning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	83.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XIX asr va XX asr boshlarida Turkiyaning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi

Купить

1О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI .
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI
О‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX
FAKULTETI
KURS ISHI
MAVZU : XIX asr va XX asr boshlarida Turkiyaning siyosiy
va ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanishi.
Tayyorladi:
Qabul qildi:
Toshkent 2024

2Mundarija:
K I R I SH
I- Bob. Turkiya ichki siyosati.
1.1. . Turkiyaning ichki siyosatida o`zgarishlar ........................................... .. 5- bet
1.2. Turkiyaning ijtimoiy –iqtisodiy hayotida qanday o`zgarishlar bo`ldi … 11- bet
II- Bob. Turkiya egalagan hududlarida xalq xarakatlari
va urushlar .
2.1. Xalq qo`zg`olonlari .............................................................................. .. 16- bet
2.2. Qirim urishi ........................................................................................ .. 20- bet
X U L O S A
Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati.

3KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Turkiyaning qoloqligi va kuchsizligi G`arb
mamlaqatlarining undan o`z maks adlarida foydalanishini osonlashtirdi. 1806 yili
Napaleonning elchisi Sebastiani turli va’dalar va dux-pupisalar bilan Portani
Rossiya bilan mojaroga boshladi va rus-turk urushini keltirib chiqardi. 1806-1807
yil qishida rus armiyasi Moldaviya va Valaxiyaga kirdi, 1807 yil bahorda turklar
armiyasi unga qarshi jang boshlaganda, Istambulda davlat tuntarishi yo`z berdi.
Ananaga ko`ra armiyaga buyuk vazir boshchiliq qildi va ko`pgina vazirlar ham
u bilan birga jo`nab qetdilar. Salim III ga va isloxotlarga qarshi kuchlar bundan
foydalanib qoldilar. Buyuk vazirning movini shayx ul-islom boshchiligida fitna
tayyorlandi. Bosfor portlari garnizoni qo`zg`olon ko`tardi. Ularga Istambulda
qolgan yanicharlar ham qo`shildilar va Salim III taxtdan ag`darildi. Yangi sulton
Mustafo IV yanicharlar va ulamolar qulida qug`irchoq edi. Oqibatda 1808 yil 8
iyulda isloxotlar tarafdorlari yangi to`ntarish uyushtirib, taxtga sulton Maxmud II ni
ko`tarishdi. Biroq 1808 yil oktyabrda yanicharlarning isyoni natijasid islohotlar
tarafdorlari o`ldirildi. Maxmud II Usmoniylarning oxirgi avlodi bo`lganligi
uchungina tirik qoldi, ammo 20 yilga isloxotchilik faoliya to`xtatishga majbur
buldi.
Kurs ishi obyekti. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiyasda qanday holat
hukumronligi yevropa davlatlarining yuritgan siyosati haqida ilmiy o`rganib tahlil
qilinadi.
Mavzuning о‘rganilish darajasi . XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
Turkiyasda Salim isloxotlaridan Maxmud isloxotlari davrida o`ttiz yildan ziyod
vaqt mobaynida Usmoniylar imperiyasining iqtstisodiy xayotida ba’zi o`zgarishlar
yo`z berdi. Imperiya iqtisodiyoti umuman feodal xaraqterini saqlab qolgan bo`lsa
.Bolqonda, Suriyada, Misrda va G`arbiy Anatoliyada tovar-pul munosabatlarining
rivojlanishi tezlashdi.Rum va Anatoliyannng g`arbidagi turk feodallari o`z
dexqonchilarini barshchina va yarim feodal qorandachiliq asosida ekspluatasiya
qilar edi. Bu

4pomeshchiqlar orasida savdo-sudxurliq tabaqasi vakillari tobora ko`payib, bozor

5bilan yaqin aloqada edilar va shu sababli o`zaro feodal urushlarning to`xtatilishi
hamda marqaziy xoqimiyatning qo`chayishi tarafdorlari edi. Aynan shu feodallar
Maxmud II isloxotlarining asosiy tayanchi bo`ldi.Isloxotlarini xarbiy soxadan
boshlagan Maxmud II 1826 may oyida chet elliq ofitserlar yordamida yangi
qo`shin tashkilish to`g`isida farmon imzoladi. Qutilganideq, oradan bir oy o`tgach,
1826 yil iyunda yanicharlar isyon ko`tardilar. Maxmud uchun bu qutilmagan
xodisa emasdi, aytish mumqinqi, uning o`z i yanicharlarni bir yula tugatish
maqsadida ularni bu qo`zg`olonga undadi. Yanicharlarni jazolash bir necha qun
davom etdi, bu juda daxshatli va qonli bo`ldi. Un minglab yanicharlarning jasadlari
Marmar dengizi va Bosforga uloqtirildi.
Kurs ishi adabiyotlar tahlili .
Shuhrat Ergashov ushbu qitobda turk ey atariqi juda ham ajoyib tarzda ochib
berilga lekin imloviy hatolarga qo`p yo`l qo`yilgan eqan mavzu ozgina chalqash
holatda yoritilga 1
.
Moyli Lafasov ushbu kitobda turkiyani qisqa yoritgan mazmunan kam lekin
hato kamchiliq yo`q ichki va tashqi aloqaga qam e`tibor qaratilgan Shuhrat
Ergashov kitibida mazmunan qolib qetgan joylari yoritilgan 2
.
Xorij adabiyotlari. XIX asr o`rtalari va XX asr boshlarida Turkiya tarixida
bo`lib o`tgan voqea xodisalar xaqida ushbu xorijllik adabiyotlardan bilib olish
mumkin Ensiklopedichesqiy slovar Brokg`ao`z a i Yevropa: 86 t. (82 t. i 4 dop.) 3
.
— SPb., 1890-1907) Ionina N., 100 velikix nagrad 4
. M.: “Veche”,2003.), Борисенко
В.В. Народы Центральной и Юго-Восточной Европы. В 2 частях. Часть Славяне и
их соседи в раннее новое время.- Могилев, 2009 5
. Бондарчук В.С., Кирсанова
Н.В.,
1
Shuhrat Ergashov Jahon tarixi II qism
2
Moyli Lafasov Jahon tarixi
3
Ensiqlopedichesqiy slovar Broqgauza i Yefrona: 86 t. (82 t. i 4 dop.).
4
1890-1907) Ionina N., 100 veliqix nagrad

65
Борисенко В.В. Народы Центральной и Юго-Восточной Европы. В 2 частях. Часть Славяне и их соседи в раннее новое время.- Могилев,
2009

7Медяков А.С. и др. История стран Европы и Америки в Новое время. В 2 частях.
Часть
1. - М., 2011 6
.
Kurs ishining maks ad va vazifalari. O`zgarishlarning eng muxumi xarbiy-len
tizimini bekor qilish bo`ldi. Ammo isloxot oxirigacha yetkazilmadi. Burjuacha-
kapitalistiq rivojlanish yo`lida muxim to`siqlardan biri, avvalgideq, xususiy
mulkning moliyaviy ta’minlanmaganligi bo`lib, bu asosan burjuaziyaga tegishli edi.
Maxmud
II mulqni musodara qilish to`z imini rasman bekor qildi, amalda esa o`z
boshimchaliq va zuravonliq davom etaverdi 7
. Turk va boshqa millat (grek, arman)
savdo burjuaziyasi katta sarmoyaga ega bo`lsada, uni sanoatga joylashtirish
imqoniyatiga ega emasdi. Turkiyada kapitalizmning rivojlanishiga yana bir to`siq
tobora quchli qirib qelayotgan chet el kapitali edi. Maxmud II bunga nafaqat
karshilik qildi, balqi uni rag`batlantirdi ham 8
.
Mavzuning davriy chegarasi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiyada
islohotlar o`zgarishlar hokimyat o`zgarishiyu qo`zg`olonlar.
Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi. Kurs ishi materiallari tarixiyliq,
ilmiy xolislik va obyektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi.
Kurs ishining strukturasi. Kurs ishi ikki bob, tо‘rt paragrif, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar rо‘yxatidan iborat.
6
Бондарчук В.С., Кирсанова Н.В., Медяков А.С. и др. История стран Европы и Америки в Новое время. В 2 частях. Часть 1. - М., 2011 .

87
Moyli Lafasov Jahon tarixi
8
Shuhrat Ergashov Jahon tarixi II kitob

9I-Bob. Turkiya ichki siyosati.
1.1. Turkiyaning ichki siyosatida o`zgarishlar
Xukumatdagi eski lavozimlar o`rniga 1836-1838 yillari yevropacha tipdagi
ichki ishlar, tashqi ishlar, moliya vazirliqlari tashkil qilindi. 1826 yili stambulda
xarbiy-tibbiyot bilim yurti ochildi, 1832 yildan turk tilida birinchi gazeta
<<Voqeyalar kundaligi>> nashr qilina boshladi.O`zgarishlarning eng muxumi
xarbiy-len izimini bekor qilish bo`ldi. Ammo isloxotlar oxirigacha yetqazilmadi.
Burjuacha-kapitalistik rivojlanish yo`lida muxim to`siqlardan biri, avvalgideq,
xususiy mulkning moliyaviy ta’minlanmaganligi bulib, bu asosan burjuaziyaga
tegishli edi. Maxmud II mulqni musodara qilish to`z imini rasman bekor
qildi,amalda esa o`zboshimchaliq va zo`ravonliq davom etaverdi. Turk va boshqa
millat (grek, arman) savdo burjuaziyasi katta sarmoyaga ega bo`lsada, uni sanoatga
joylashtirish imqoniyatiga ega emasdi 9
.
Turkiyada kapitalizmning rivojlanishiga yana bir tusiq; tobora quchli qirib
qelayotgan chet el kapitali edi. Maxmud II bunga nafatsat Karshilik qildi, balqi uni
rag`batlantirdi ham.1830-yillardan kapitalistik davlatlarning Osiyo bozorlariga
keng qo`lamda qirib qelishi boshlandi. Qapitulyatsiya rejimi bilan bog`langan
Turkiya ham bu jarayonga karshilik qila olmadi.1838 yili Angliya Portaii savdo
qonvensiyasi imzolashga majbur buldi. Unga qo`ra Turkiyaga olib kiriladigan
barcha ingliz tovarlariga qiymatining 5% miqdorida boj solig`i o`rnatildi.Natijada
turklarning qosibchiliq sanoati narxi arzon bulgan chet eltovarlari bilan
raqobatlashish uchun oxirgi imqoniyatidan maxrum bo`ldi. Mamlakatda feodal
qoldiqlarning saqlanib qolayotganligiga qaramasdan burjua munosabatlari ham
rivojlana boshlagan, bozor munosabatlari axolining qo`plab Qatlamini qamrab
olayotgan
edi. Ammo burjua munosabatlarining jadal rivojlanishi uchun feodal
9
Борисенко В.В. Народы Центральной и Юго-Восточной Европы. В 2 частях. Часть 2. Славяне и их соседи в раннее новое время.-
Могилев, 2009.

10qoldiqlar, sanoatni egallab olgan chet el kapitali,qomprador burjuaziya
to`siq;bo`layotgan edi.1870-yillari jamiyatning ilg`or qatlamlari orasida mavjud
xolatga qarshi noroziliq qayfiyati shaqllana boshladi 10
. Keyingi chiqishi feodal
bo`lsada, g`oyasi burjuacha bo`lgan ziyolilar bu noroziliqning ifodachilari bo`ldilar.
Maxud II isloxotlari dunyoviy ta’limga, siyosiy va madaniy xayotning rivojiga,
1860-yillari turk adabiyoti va publitsistiqasining tub burlishiga yo`l ochdi.
Shakllanayotgan yangi turk adabiyotining ko`zga qo`ringan vaqilari - Ibroxim
Shinasi, Namiq; Qemal, Ziyobey va boshqalar| birinchi turk ma’rifatparvarlari
bo`ldilar. Ular «Usmoniylar marifat jamiyati» va «Kitobsevarlar jamiyati»ni tashkil
qildlar Bu ma’rifatchiliq tashkilotlari, shuningdeq, Ibroxim Shinasi tashkil qilgan
«Tasvar iefqyar» («G`oyalar ifodachisi») jamiyatni yangi g`oyalar va tushunchalar
bilan tanishtirdi.
Bu gazetasi turk adabiy tilida «vatan», «millat», «vatanparvarliq»,kabi yangi
so`zlarning paydo bo`lishida ham aks etdi. Uman olganda, bu o`zgarishlar turk
aholisidan burjua millat shakllanish jarayoni boshlanganidan, milliy ongning
o`sganligidan dalolat beradi. 1865 yili Istambulda maxfiy siyosiy tashkilot to`z ilib,
o`z oldiga Turkiyada qonstitusion to`z um joriy qilinishiga erishi maks ad qilib
quyadi.Tashkilot 250 ga yaqin a’zoga ega bo`lib, ularning orasida dramaturg Namiq
Qemal hamda boshqa yozuvchi va jus nalistlar vakillari bilan bir qatorda
maldorlar, ofinsrnmr va savdo burjuaziyasi vakillari ham bor edi. Tashkilot
a’zolari o`zlarini
«yangi usmoniylar» deb atadilar. Yevropada bu tashkilo! «Yosh Turk iya», uning
ishtiroqchilari - «yosh turklar» nomini oldilar.«Yosh turklar» sulton Abdul Azizni
qonstitusiya qabul qilishga ishontirish yoqi majbur qilish umidida edilar. 1865
yili ular tashkillashtirgan fitna tez orada foshqilindi. «Yosh turklar»!bir qismi
qamoqa olindi, ba’zilari chet elga qochib qetdi. Ularsh xayrixox, bulganlar ham
ta’sib va qatag`onga uchradilar. 1871 yili sulton Abdul Azizning bosh vaziri
Maxmud Nadim posho «yosh turklar»ning avf etilishiga erishdi. Aslida bu

11chalg`ituvchi
10
Shuhrat Ergashov Jahon tarixi II kitob

12fitna bulib, «yosh turklar»ni chet ellardan qaytarish va ular ustidan nazorat o`rnatish
uchun o`ylab topilgan edi. 1873 yili jamiyat legal xolatga o`tishi bilan yana tormor
qilindi, Namiq Qemal va boshqa a’zolari qamoqqa olindi. 1876 yili mayda yosh
turklar yana faollashib qoldilar. Ular murojat e’lon qilib, vakillar palatasini yig`ish
va Abdul Azizni boshqa sulton bilan almashtirishga chaqirdilar bir qator •boy
doiralarning vakillari ham manfaatdor edilar va ular o`z tomoniga davlat
arboblaridan biri -Midxat poshoni ag`darishga erishdilar. Midxat posho liberal
pomeshchiqlar va Shakllanayotgan burjuaziya manfaatlarini ifoda etardi. U
Usmoniylar imperiyasini saqlab qolish chuqur isloxotlar o`tqazish zarur 1876 yil
22 mayda Istambulda juda katta namoyish bo`lib o`tdi.
Unda musulmon diniy maqtablarining uquvchilari, savdo xunarmandlar va
shaxar qambag`allari qatnashdi. Sulton saroyida 40 mingdan ziyod namoyishchilar
yig`ildi va ular talab nomada sulton buyuk vazir Nadim posho va bir qator xuqumat
azolarini almashtirishga majbur buldi. Yangi huqumat tarqibiga Midxad posho
hjam qirdi. Xalq xaraqatinnng qo`lami faqat sultonni emas, <yosh turklar>ning
o`zlarini ham qurqitib yubordi. xalqning inqilobiy chiqishlari oldini olnish
maks sadida
«yosh turk » to`ntarishi taqtiqasini qulladi.1876 yil 30 may qechasi Abdul Aziz
taxtdan ag`darildi biroz vaqt o`tgandan so`ng o`z ini o`z i o`ldirdi deb e’lon
qilindi. Biroz vaqt taxtda Midxat poshoning odami xisoblangan ruxiy kasalmand
Murod V o`tirdi. Keyin yangi qelishuvga erishildi: taxtga boy feadalardan va
ruxoniylarga maqul bo`lgan Abdul Xamid qeldi, Midxad posho esa buyuk vazir
lavozimini egalladi va bulg`usi qonstitutsiya loyixasini tayyorlashga ruxsat oldi.
Yosh turklarga bundan yon berish imperiyaning og`ir axvolida ishlib chiqqan edi.
Sulton Abdul Xamid ham shu sababli qonstitusiyani qabul qilishga majbur bo`ldi.
1876 yil 23 deqabrda qabul qilingan Midxat qonstitusiya Turkiyani qonstitusion
monarxiya deb e’lon qildi. U ikki palatali parlament to`z ilishini ham qo`z da
tutgandi 11
. Depo`tatlar palitsi yuqori mulqiy senz asosida saylovchilar tomonidan

1311
Moyli Lafasov jahon tarixi

14saylanadi1 senatorlar esa sulton tomonidan umrbod muddatga tayinlanadi.
Imperiyaning barcha fuqarolari Bolqondagi xristian axolisiga ham, usmoniylar deb
atalib, qonun oldida teng deb. Ammo davlat tili deb turk tili, davlat dini deb esa
islom dini e’lon qilinishi, turk va musulmon bul magan axolining qonun oldida
tengligini ta’minlamayotgan edi. Qonstitusiya sulton hoqimiyatiga deyarli tuliq
saqlab qoldi. U avvalgiday vazirlarni tayinlash va bo`shatishi, urush e’lon qilishi va
sulx, to`z ishi, harbiy xolat e’lon qilishi va qonunlarning faoliyatini tuxtatishi
mumqin edi. qonstitusiya o`zining barcha qamchiliqlariga qaramasdan agar hayotga
tadbiq etilganda usha davrdagi Turkiya uchun progressiv ahamiyatga ega bo`lishi
mumqin edi. Qonstitusiya Yevropa davlatlarining I qonferensiyasi ochilishiga
bag`ishlandi. Sulton qonstitusiyaning e’lon qilinishi qonferensiyaning ochilishini
qeraks iz qilib quyadi, deb o`ylagan edi, ammo bunday bo`lmadi. Angliya
tomonidan ; zimdan qullab-quvvatlangan Turkiya Bolqonda isloxotlar utqazish
tug`risidagi.
Yevropa davlatlari taqlifiga rozi bo`lmadi. Bu xol rus-turk munosabatlarini
yanada muraqqablashtirdi. 1877 yil boshida qonferensiya yopildi. Rossiya Turkiya
bilan urushga tayyorlana boshladi. Franso`z lar juda katta qiyinchiliqlar bilan
mamluqlar, turklar va ularning ingliz ittifochilari xujumiga dosh berayotgan edi.
1801 yili Misrni inglizlar egalladi, ammo ular bu yerda o`rnashib ololmadilar,
shuningdeq, Salimning o`z xoqimiyatini tiqlash uchun urinishi ham muvaffaqiyat
qozonmadi. 1805 yili Misrda navbatdagi qo`zgolon qo`tarildi va Muxammad Ali
mamlaqatning xuqmdori deb e’lon qilindi. Sulton o`z obrusini saqlab, Muxammad
Aliga posho unvonini inom qilgan bo`lsada, amalda Turkiya Misr ustidan o`z
xukmronligini yo`qotdi.Turkiyaning qoloqligi va kuchsizligi g`arb
mamlaqaglarining undan o`z maks adlarida foydalanishini osonlashtirdi. 1806 yili
Napaleonning elchisi Sebastiani turli vadalar va duq-pupisalar bilan Portani'
Rossiya bilan mojaroga boshladi va rus-turk urushi keltirib chiqardi. 1806-1807 yil
qishida rus armiyasi Moldaviya va Valaxiyaga kirdi, 1807 yil bahorda turklar

16unga qarshi jang boshlaganda, Istambulda davlat tuntarishi yo`z berdi. Ananaga
ko`ra armiyaga buyuk vazir boshchliq qildi va ko`pgina vazirlar ham u bilan
birga jo`nab qetdilar. Salim III ga va isloxotlarga qarshi kuchlar bundan foydalanib
qoldilar 12
. Buyuk vazirning movini shayx ul-islom boshchiligida fitna tayyorlandi.
Bosfor garnizoni qo`zg`olon ko`tardi. Ularga Istambulda qolgan yanicharlar ham
qo`shildilar va Salim III taxtdan ag`darildi. Yangi sulton Mustafo IV yanicharlar va
ulamolar qo`lida qo`g`irchoq edi. Oqibatda 1808 yil 8 iyulda isloxotlar tarafdorlari
yangi to`ntarish uyushtirib, taxtga sulton Maxud II ni o`tqazishdi. Biroq 1808 yil
oktyabrda yanicharlarning isyoni natijasida isloxotlar tarafdorlari o`ldirildi.
Maxmud
II Usmoniylarning oxirgi avlodi bo`lganligi uchungina tirik qoldi. Rus
xuqumatining Usmoniylar imperiyasiga munosabati iqiyo`z lama, munofiqona
xaraqterda edi. Bir tomondan, Muqqadam ittifoqning monarxlar legitim (qonuniy)
xuqumatlarini inqilobiy taxdidlardan (bu yerda greklar va slavyanlarning minliy
ozodliq xaraqatidan) ximoya qilish tug`risidagi doqtrina Metternix tashabbusi bilan
Usmoniylar imperiyasiga ham joriy qilingan edi. Ezilgan slavyan xalqlari va
pravoslav mazxabidagi Gretsiyaga nisbatan Rossiyada hamdardlik qayfiyati
mavjudlig qaramasdan, Aleksandr I va Nikolay I bu xalqlarni bir necha marta
isyonchiliqda ayblab qeldilar. Boshqa tomondan esa. Rossiyaning real manfaatlari
Bolqonda quchayib borayotgan g`arb davlatlari siriga qarshi ruslar pozitsiyasini
mustaxqamlash maqsadida qarshi milliy-ozodliq xaraqatlarini qullab-quvvatlash
talab etardi. .
Antanta davlatlari o`z oq vaqt Turkiya Respublikasini itoatda tutishga
urindilar. Fransiya va Buyuk Britaniyaning yangi huqumatga sultonliq davridagi
qarzlarini yuqlashga muvaffaq bo‘lganligi ham shu bilan izohlanadi. 1928-yilda
Turkiya ularga 86,5 mln lira qarz to‘laydigan bo‘ldi. Bu davrdan boshlab Turkiya
tashqi siyosatida buyuk davlatlar bilan yaqinlashish an’anasi kuchaydi.
Xususan,1926-yilda Italiya bilan, 1930-yilda Germaniya bilan savdo
shartnomasi

1712
Shuhrat Ergashov Jahon tarixi II kitib

18imzolandi. AKS H ham tashqi savdoda Turkiyaga katta e’tibor bera boshladi. 1932-
yilning iyul oyida Turkiya Millatlar Ligasiga qabul qilindi. Fashistlar Germaniyasi
Turkiyaga katta qiziqish bilan qaray boshladi. Bu hodisa va Italiyaning Efiopiyaga
hujumi Buyuk Britaniyani Turkiyaga munosabatini o‘zgartirishga majbur etdi.
1935- yilda ikki tomon ingliz-italyan nizosi qelib chiqqan taqdirda Turkiyaning
Buyuk Britaniya bilan hamkorlik qilishiga qelishib oldilar. Buning evaziga hamda
Sovet davlatining qo‘llab-quvvatlashi tufayli Turkiya Qora dengiz bo‘g‘ozlari
(Bosfor va Dardanell) ustidan olib boriladigan xalqaro nazoratning bekor qilinishiga
erishdi.1936-yil iyulida Montryo shartnomasiga ko‘ra bo‘g‘ozlar nazorati yana
Turkiya ixtiyoriga o‘tdi. Buyuk Britaniya Germaniya ta’sirining kuchayishiga yo‘l
qo‘ymasliq uchun Turkiyaga qo‘p miqdorda harbiy texniqa va qurol-yarog‘ sota
boshladi. Ikkinchi jahon urushi yillarida Turkiya betaraf qoldi. Biroq bu hol uning
1941-yil 18-iyun kuni Germaniya bilan do‘stliq to‘g‘risida shartnoma to`z ishiga
xalal bermadi.

191.2 Turkiyaning ijtimoiy – iqtisodiy hayotida qanday o ` zgarishlar bo ` ldi.
1798 yil iyulda Usmoniylar imperiyasi uchun katta axamiyat qasb etgan
voqea sodir bo`ldi; uning boy o`lqalarida bir Misrga Napaleon Bonapart
boshchiligidagi franso`z lar armiyas 1422-yilda bostirib qirdi. Dastlab franso`z lar
mamluqlar armiyasini yengib, Mamlakatda o`z xukmronligini o`rnatishga muvaffaq
buldilar.Ammo tez orada qo`zg`olonlar va partizanlar urushi boshlanib, amalda
franso`z qo`shinlari Misrda qamalib qolgan edilar.Dastlab Salimning munosabati
aniq bo`lmadi, chunqi Napaleon o`zining maqsadi sultonga buysunmayotgan
Misrdagi mamluq boylarini jazolash eqanligi tug`risida safsatabozliq qilayotgan
1798 yili franso`z larga qarshi xaraqatning keng qulami aniq bo`lgandan so`ng,
sulton Fransiyaga urush e’lon qildi va Muxammad Ali ismli alban sarqardasi
boshchiligidagi qo`shinlarni mamluq va misrliqlarga yordamga yubordi. Napoleon
turk qo`shinlariga qarshi chiqdi, ammo Falastindagi Aqqa qalasidanariga o`ta
olmasdan ortga, Misrga cheqinishga majbur bo`ldi.
Turkiyaning G`arb davlatlariga qaramligining quchayishi faqat iqtisodda
emas, siyosiy soxada ham namoyon bo`ldi. Inglizlar savdo qonvensiyasi to`z ar
eqanlar, turklar bozorini iqtisodiy bo`ysundirishdan boshqa maks adlarni ham
qo`zlagan edi: Porta bilan qonvensiyani tan olishni istamayotgan Misr poshosi
o`rtasida' mojaro keltirib chiqarish, sultonni Muxammad Aliga qarshi qo`yish,
Misr va boshqa Arab mamlaqatlarini bo`ysundirish biryula, Turkiyani Rossiya
bilan ittifoqchiliqdan chiqarish.1839-yil mayda sulton o`z qo`shinlariga Muxammad
Aliga qarshi yurish boshlashni buyurdi. Ammo natija Porta uchun xalokatli bo`ldi.
24- iyun kuni shimoliy Suriyaning Nizob degan joyida bu urushning birinchi va
oxirgi jangi bo`ldi. Sulton qo`shinlari butunlay tormor qilindi. Bir necha qundan
Keyin Maxmud vafot etdi. Shundan Keyin Misr portiga junatilgan turk floti
Muxammad Ali tomoniga o`tib qetdi. Shunday qilib Turkiya bi yo`la armiyasi floti

20va sultonidan

21ayrildi. Taxtga qelgan 16 so`pirin Abdul Majid faqat yosh bo`lganligi uchungina
emas, tug`ma aqli zaifligi sababli xam imperiyani real boshqarishga davo qilolma
edi. Fransiya tomonidan qullab-quvvatlanayotgan Muxammad Ali Usmoniylar
imperiyasini o`ziga bo`ysundirish umidida regentliqqa davo qilayotgan edi. Bunga
qarshi Angliya va Avstriya yangi sultonni qo`llashini e’lon qildi. Bu davlatlarning
bosh vazrlari Palmerston va Metternix Rossiyaning xufiya qelishuvini oldini olish
maqsadida Turkiya ishlariga Yevropa davlatlarmning jamoa bo`lib aralashuvini
taqlif qildilar. Nikolay I bu taklifni qabul qildi. U ingliz-franso`z ziddiyatlarini
yana chuqurlashtirishni qo`zlab, Xunqar-Isqelesi shartnomasi..foydasidan voz
qechishga qaror qildi. 1839 yil iyulda yosh Muxammad Ali bilan mo`z oqaralarga
qirishmasliq va Yevropadan danlatlari o`z qarorlarini qabul qilmaguncha
o`zboshimchaliq bilan biron-bir qadam qo`ymasliq talabi bildirilgan no`tani oldi.
Palmerstonning ikki bor g`alabasi edi; Xunqar-Isqelesi shartnomasi barham topdi
Turkiya esa ochiqdan-ochiq g`arb davlatlarining vasiyligi ostiga o`tdi.
Shu munosabat bilan memorandumda «yangi nizomlar o`rnatish yo`li
bilan. Usmoniylar imperiyasi tarkibing qiruvchi viloyatlarga yaxshi boshqaruvning
foydasini» qursatishga va’da berildi. Yangi nizomlar zaflashi asosan quyidagilardan
iborat bo`lishi qo`z da tutildi: 1) qaysi dinda bo`lishidan qat’iy nazar imperiyannng
barcha fuqarolarini hayot, qadr-qimmat va mulq daxlsizligi bilan ta’minlash; 2)
muntazam badal undirish va taks imlashni, otqupti-zimini bekor qilish; xarbiy
xizmatga adolatli chaqirish va uning aniq muddatini o`rnatish. Moxiyati jixatidan bu
aslida burjuacha talablar bulib, hayot va mulq qafolatiga birinchi navbatda savdo
burjuaziyasi muxtoj edi.Tanzimatning ushbu dastlabqi aqti adliya, ma’muriy
qurilish, maorif, moliya, xarbiy va boshqa soxalardagi bir qator Keyingi isloxotlar
uchun muqaddima bulib xizmat qildi. Ammo Tanzimat qoloq imperiyannng
chuqur ichki va tashqi qiyinchiliqlarini xal etmadi, xal etishi mumqin ham emasdi.
Tanzimat mustaxdsam ijtimoiy tayanchga ega emasdi. Uni quvvatlagan

22pomeshchiqlar turk feodal sinfining qichiq qatlami edi xolos 13
. Bundan tashqari u
qo`plab turk bo`lmagan millatlarning ham extiyojlarini qondirolmas edi. Tanzimat
Turkiyaning mustaqil siyosat yuritish imqoniyatini ham mustaxqam lamadi. Porta
o`z ining Muxammad Ali bilan ziddiyatini ham mustaqil xal qilaolmadi. 1840 yil
15 iyulda Turkiyaning Londondagi elchsi Angliya, Rossiya, Avstriya va Prussiya
vakillari bilan qonvensiya imzoladi. Qonvensiya ushbu davlatlarning «Usmoniylar
hoqimyati butunligi va mustaqilligi ustidan» qo`z atishini e’lon qilindi ya’ni
Turkiyani bu turtta davlatga qaram xolatga solib qo`pli Qonvensiyaning asosiy
mazmuni Muxammad Aliga ultimatum shartlarini quyishdan iborat bo`lib, agar u
ushbu talablarni qabul qilmasa, yuqoridagi davlatlar sultonga xarbiy yordam
qo`rsashti aytilgan edi.Aslida qonvetsiya Turkiya manfaatlarini emas, G`arb
davlatlari birinchi urinda.
Angliyani ximoya qilardi. Inglizlar ushbu ayorona diplomatiq qadam bilan
Fransiyani voqyealardan chetlashtir.Muxammad Aliga qarshi qolleqtiv xarbiy
xaraqatlarga Nikolay I ning roziligini oldi, rus xarbiy qemalari uchun bo`g`ozlar
yopildi, Rossiya va Avstriya yordamida Misrning mustaqilligini tugatish va O`rta
Yer dengizininig strategiq yo`llarida o`zi o`rnashib oldi Turkiya masalasida Rossiya
bilan Angliya siyosatining farqi shunda ediqi, ruslar Turkiyaning Yevropa
davlatlari o`rtasida bo`lib olishi orqali Sharq; muammosini xal qilmoqchi bo`lsalar,
ingilizlar bu masalani Turkiyani to`liq egallab olish orqali xal qilqilishga umid
qilardilar. Muxammad Ali London ultimatumini qabul qilishdan bosh tortganidan
so`nhg 1840 yil qo`z da Angliya-Avstriya birlashgan itfoqi Bayrutni, Suriya
portlarini va Aleqsandriyani bombardimom qildi. Misr taslim bo`ldi. Muxammad
Ali Misr va Sudan ustidan o`zining merosiy egaliq xuquqini saqlab qoldi, ammo
Qrit, Ara biston, Suriya, Falastin va Qiliqiyadan ayrildi, sultonga flotini qaytarib
berish, armiyasini 18 ming qishigacha qisqartirish, verflar’ va arsenallarini yo`q
qilish, 1838 yilgi ingliz-Turkiya qonvensiyasini Misrga ham joriy qilish, ya’ni
ingliz

2313
Shuhrat Ergashov Jahon tarixi II kitib

24tovarlari uchun mamlaqatni ochish, sultonga o`lpon tulash majburiyatlarini oldi.
Bu aslida Muxammad Alining barcha rejalari, umrining mazmuniga aylangan
ishlarining barbod bo`lishi edi. Misr inqirozining muxim natijasi 1841 yil 13
iyulda Londonda bo`g`ozlar to`g`risida xalqaro qonvensiyaning imzolanishi bo`ldi.
Bir tomondan Yevropa davlatlari Angliya, Rossiya, Fransiya, Avstriya va Prussiya,
boshqa tomondan - Turkiya Dardanell va Bosfor bo`g`ozlari «Porta tinchliq
xolatida turgan paytlarda chetel xarbiy qemalari uchun doimiy yopiq bo`lishi»
to`g`risida qonvensiya imzoladilar.
Bu bilan Angliya o`zining Rossiya ustidan diplomatiq g`alabasini
mustaxqamladi: bo`g`ozlar rejimi endi Rossiya bilan Turkiyaning ikki tomonlama
qelishuvi asosida emas, Qora dengizda xududga ega bo`lmagan davlatlarning qo`p
tomonlama qonvensiyasi bilan tartibga solinadigan bo`ldi. Yevropa «katta
siyosatiga» qaytgan Fransiya Angliya bilan Turkiyaning Rossiyaga qarshi
xaraqatlariga qumaqlasha boshladi. Turkiya birinchi jahon urushidan mag‘lub davlat
sifatida chiqdi va katta zarar qo‘rdi. 4 yil mobaynida 500 ming qishi o‘ldi, 800
mingdan ortikkishi mayib-majruh bo‘lib qoldi. Antanta armiyasi 1918-yil noyabr
oyidayoq mamlaqat poytaxti Istambul shahrini ishg‘ol etgan edi. 1919-yilning
oxirida Turkiya Buyuk Millat Majlisiga (TBMM) saylov o‘tqazildi va unda
qamolchilar g‘alaba qozonishdi.TBMM mamlaqat hududida chet el nazoratiga yo‘l
qo‘ymasliq to‘g‘risida qaror qildi. Bunga javoban, ingliz harbiy ma’muriyati
TBMM ni tarqatib yubordi. TBMM o‘z majlisini Mustafo Qamol (Otaturk ) qo‘shini
egallab turgan Anqara shahrida o‘tqaza boshladi. TBMM 1920-yilning 23-aprelida
Mustafo Qamol Otaturk ni davlat boshlig‘i etib sayladi. Shu tariqa ikki
hoqimiyatchiliq Istambul shahrida sulton hoqimiyati, Anqarada esa qamolchilar
hoqimiyati vujudga qeldi.1920-yilning 10-avgustida sulton huqumati bilan Antanta
davlatlari Sevr shartnomasini imzoladilar. Shartnoma mustaqil Turkiya davlati
amalda tugatilganligini anglatar edi. 1921-yilning 20-yanvarida qamolchilar
Turkiyaning vaqtinchaliq Qonstitutsiyasini qabul qildilar. Qamolchilar Turkiya

26sharoitda 1921-yilning 16-martida Sovet Rossiyasi bilan Do‘stliq va birodarliq
haqida shartnoma to`z ishga muvaffaq bo‘ldilar va yordam oldilar 14
. 1921-yilning
bahorida Buyuk Britaniya va Gretsiya Turkiyaga qarshi intervensiya uyushtirdilar.
Intervensiya turk xalqining qattiq qarshiligiga duch qeldi. Va nihoyat, 1922-yilning
26-avgustida Turkiya armiyasi hujumga o‘tdi.Milliy-ozodliq urushi 1922-yil oqtabr
oyida g‘alaba bilan tugadi. 1-noyabrida sultonliq hoqimiyati tugatildi. 1923-yilning
29-oqtabrida Turkiya Respubliqa deb e’lon qilindi. Qamol Otaturk birinchi
Prezident etib saylandi. Shu tariqa milliy-ozodliq inqilobi qamolchilar inqilobi ham
deyiladi suveren Turkiya davlatining tashkil etilishi bilan yaqunlandi. 1923-yilning
24- iyulida Antanta davlatlari Lozanna qonferensiyasida mustaqil
Turkiya Respublikasini tan oldilar. 1924-yilda xalifaliq tugatildi. Turkiya
huqumati Mamlakatdagi chet el mulqlarini sotib olish yo‘li bilan ularni davlat
mulqiga aylantirish hamda iqtisodiyotga davlat mablag‘ini joylashtirish siyosatini
yurita boshladi. Milliy Bank tashkil etildi. Iqtisodiyotga davlat mablag‘ining
joylashtirilishi chet el kapitali haraqatini cheqlab qo‘ydi.Huqumat, ayni paytda,
milliy sarmoyalarning xususiy tashabbuslarini ham keng qo‘llab-quvvatladi. 1923-
yilning oqtabrida poytaxt Istambul shahridan Anqaraga qo‘chirildi. Din davlatdan
ajratildi. Vaqf mulqi bekor qilindi.Ta’limga sof dunyoviy tus berildi. Diniy o‘quv
yurtlari yopildi. Dunyoviy sud joriy etildi. Davlat hududi yangidan viloyatlarga
bo‘lib chiqildi. 1924-yilning 20-aprelida Respubliqaning birinchi Qonstitutsiyasi
qabul qilindi.Dunyoviy qonunlar joriy etildi. Qonstitutsiya va qonunlarda
yevropacha hayot tarziga ruxsat etildi. Arab alifbosi lotin alifbosiga almashtirildi.
1928-yilda Qonstitutsiyadan islom davlat dini eqanligi haqidagi qoidalar olib
tashlandi 15
. Shu tariqa Turkiya dunyoviy davlatga aylandi. 1931-yilda qamolchilar
yangi dastur qabul qildi. Bunda partiya emblemasi 6 qanotli, ya’ni Turkiya
respubliqachi, milliy, xalq, etatist, dunyoviy, inqilobiy davlat sifatida tasvirlandi
14
Moyli Lafasov Jahon tarixi
15
Moyli Lafasov Jahon tarixi

27II-Bob. Turkiya egalagan hududlarida xalq xarakatlari va
urushlar .
2.1. Xalq qo`zg`olonlari
Rossiya bilan urush tugagandan so`ng Turkiya Jazoir ustidan ham o`z
xukmronligini yo`qotdi. 1830 yili franso`z lar Jazoirga qo`shin tushirdi va u
Fransiya mustamlaqasiga aydandi. Keyin o`z rejalarini amalga oshirish uchun
sharoitni ma’qul xisoblagan Muxammad Ali ham sultonga qarshi chiqdi. U
ma’lum darajada Fransiyaning qo`llashiga erishgan edi.Qo`z da Ibroxim posho
boshchiligidagi Misr qo`shinlari yurish boshladilar. Ular Aqqa qal’asini egallab,
Suriyaga qirib bordilar. Maxalliy arab axolisi ham misrliqlarii qo`llab-
quvvatladi.1832 yilning baxor-yoz oylarida Ibrodim posho butun Suriyani
'Falastini ham), Qiliqiyani egalladi va Tavr daryosidan o`tib Anatoliyaga qirib
qeldi. 1832 yil deqabrda Qoniya yaqinidagi jangda sulton armiyasi tormor qilindi,
buyuk vazir asir olindi. Istambulga yul ochildi.Sultonni Rossiyaning aralashuvi
qutqarib qoldi . Nikolay I fiqricha Mudammad Alining Istambul taxtini egallashi
Usmoniylar imiyeriyasida franso`z larning ta’sirini quchaytirib yuborar edi.
Bundan tashqari, Rossiya uchun Bosfor q`irg`oqlarida Muxammad Ali
boshchiligidagi yaigilangan, quchli imperiyadan sultonning quchsiz xoqimiyati
turgani maqul bo`lardi. 16
Shu sababli Rossiya sultonga o`z yordamini taqlif qildi,
sulton esa ilojsizliqdan buni qabul qildi. 1833 yili fevralda rus qo`shinlari
Bosforga qirib misrliq qo`shinlarning Istambulga borish yo`lini tusganidan so`ng,
Angliya aralashuvida Muxammad Ali bilan mo`z oqaralar boshlandi. Natijada 1833
yil mayda sulton bilan Muxammad Ali o`rtasida qelishuv imzolanib, unga qo`ra
Muxammad Ali Misr, Suriya, Falastin Qilqiya ustidan o`z boshqaruvini saqlab
16
O`zbekiston Milliy ensklopediyasi 2000- 2005

28qoldi. Buning evaziga Anatoliyadan qo`shinlarini olib qetish va sultonning
suverentetini rasmai tan olish majburiyatini oldi.Rus desant qo`shinlari Turkiyada
Rossiyaga qaytib qetishidan oldin, 1833 yil 8 iyulda Xunqar-Isqelesi deb
nomlangan rus-turk ittifoq shartnomasi imzolandi 17
. Turkiyaning quchsizlanib
qolganligi va xalqaro obro`sining tushib qetganligidan foydalanib, Avstro-
Vengriya Bosniya va Gersegovinani bosib oldi, Bolgariya esa o`z mustaqilligini
e’lon qildi. Yosh turklar Avstro-Vengriya siyosatini qoraladi. Ular bo`lib o`tgan
parlament saylovlarida 230 o`rindan 150 tasini egalladilar va xuqumatni
shaqllantirdilar. Ammo saylovlardan so`ng xalq manfaati yo`lida xech qanday
isloxotni amalga oshirmagan yosh turklar tezda obrusizlanib, o`z ommaviyliqlarini
yo`qotdilar. Usmoniylar imperiyasi tarqibidagi qo`plab turk bo`lmagan millatlar
ham ularning avtonomiga bo`lgan xuquqlarini tan olmagani uchun yosh turklardan
norozi edi. Bularning hammasi yig`ilib quchlarga yangi davlat to`ntarishini
amalga oshirish imqonini yaratdi. 1909 yil 12 apreldan 13 ga o`tar qechasi Istambul
garnizoni soldatlari isyon ko`tardilar, isyonni yosh turklar tomonidan xizmatdan
bo`shatilgan ofitserlar ham qullab-quvvatladi. Yosh turklar yo`lboshchilari
Saloniqiga qochishga ulgurdilar.
Sulton isyonchilarning yosh turklarni Mamlakatdan xaydash to`g`risidagi
talabini maqulladi. Saloniqida yashiringan yosh turklar ham javob tayyorlay
boshladilar. Ularning qo`lostida 100 ming asqardan iborat ikkita armiya qo`rpusi
bor edi. 16 aprel kuni shu qo`shinlar Istambulga yurish boshladi. Poytaxt quruqliq
va dengizdan o`rab olindi. Qisqa xarbiy tuqnashuvlardan so`ng poytaxt yosh turklar
qo`liga o`tdi. Qo`plab isyonchilar dorga osildi, 10 minglab isyon qatnashchilari
Istambuldan quvib yuborildi. 27 aprel kuni sulton taxtdan tushirildi. Taxtga yangi
qelgan sulton Mexmet V mamlaqatni boshqarishga layoqatsiz shaxs edi. 1909 yil
yozda qonstitusiyaga bir qator o`zgarishlar qiritildi. Sulton vazirlarni tayinlash
va bo`shatish, parlamentni chaqirish va tarqatib yuborish xuquqlaridan maxrum
17
Shuhrat Ergashov Jahon tarihi II qism

29qilindi. huqumat nazoratiga oluvchi qonun qabul qilindi. Nemis generali fon der
Gols taqlifiga binoan harbiy isloxot o`tqazilib turk qushinlarida nemis harbiy tizimi
joriy qilindi.Yosh turklar natural soliq asharni va soliqlarning otqup tizimini
o`zgarishsiz qoldirdi. Qasaba uyushmalari va ish tanlovlar taqiqlandi. Bu xolatga
qarshi qurdlar, armanlar va albattrning qo`zg`olonlari bo`lib barchasi huqumat
tomonidan shavqatsizlarcha bostirildi.Uchta urushda: Italiya bilan Liviya uchun va
ikkita Bolqon urushlaridagi mag`lubiyatlar Turkiya jamiyatini larzaga qeltirdi.
Italiya bilan muvaffaqiyatsiz urushdan Keyin 1912 yil iyulda davlat tuntarishi
yo`z berib, yosh turklar hoqimiyatdan chetlatild.
Yangi huqumat 18 oqtabr kuni Italiya bilan sulx to`z ishga majbur bo`ldi.
Sulxga qo`ra Tripolitaniya, Qirenaiqa Italiyaning mustamlaqasi deb tan olindi.1912
yil 18 oqtabrda Bolgariya, Gretsiya, Serbiya va Chernogoriyadan iborat Bolqon
davlatlari qoalitsiyasi to`z ilib, ular bilan Turkiya o`rtasida yangi urush boshlandi.
Turkiyaning Maqedoniyaga avtonomiya berishdan bosh tortganligi urushning
boshlanishiga sabab bo`ldi. Turkiya qo`shinlari bir qator mag`lubiyatlarga
uchragandan so`ng 1912 yil 3 noyabrda Porta sulxi to`z ishda vositachiliq qilishni
surab buyuk davlatlarga murojat qildi. Ammo sulx shartlarining o`ta og`irligi
Istambulda qesqin noroziliqlar tug`dirdi. Bu xolatdan yosh turklar navbatdagi
davlat to`ntarishi amalga oshirish uchun foydalandilar. 1913 yil 23 yanvar kuni
Enver bey va Tal’at bey boshchiligidagi 200 ga yaqin yosh turk ofitserlari huqumat
rezidensiyasini o`rab oldilar va vazirlar yig`ilishi qetayotgan zalga bostirib qirib
xarbiy vazirni o`ldirdilar <<Bosh vazir vazir, ichki ishlar va moliya vazirlarini>>
xibsga oldilar 18
. Shundan so`ng yosh turklarning yangi xuqumati shaqllantirildi.
Ammo bu davlat tuntarishi xarbiy xaraqatlarga o`z ta’sirin qo`rsatmadi 1913 yil
mayda Londonda imzolangan sulxga qo`ra Usmoniylar imperiyasi o`zining
Yevropadagi yerlaridan deyarli to`liq ajraldi Faqat ikkinchi Bolqon urushi davrida
turklar Serbiya, Ruminiya Gretsiya bilan birga Bolgariyaga qarshi xaraqat qilib
18
Родригес А. Новая История стран Европы и Америки. XVI-XIX века. В 3 частях. Часть 2. -М., 2010.

30Adrianopolni qaytarib olishga erishdilar. 1913 yilning oxiridan boshjab Mamlakatda
xoqimiyat yosh gurihlar partiyasining uchta vaqili Enver bey, Tal’at bey va
Jemil beylar qo`liga o`tdi. Ular davrida Turkiya tashqi siyosatda Germaniyaga
suyanib xaraqat qildi, u esa o`z maslaxatchilari yordamida Turkiya armiyasi
ustidan nazorat o`rnatdi 19
. Bu paytda Turkiyaning Iqtisodiy axroli muraqqabligicha
qolaverdi. Budjet tanqisligi va davlat qarzlari oshib bordi. Turkiya shunday xolda
Birinchi Jahon urushiga qirib qeldi. Mamlaqatni modernizatsiya qilishga intilgan
yosh turklar Inqilobi absolyut monarxiyani qonstitusion monarxiya bilan
almashtirdi. Parlament tashkil qilinib, unda qo`pchiliq o`rinlarni modernizatsiya
tarafdorlari egalladilar. Ular Turkiyaning burjuacha taraqqiyot yo`liga o`tishini
boshlab berdilar xolos
19
Григорьева И.В. (ред.) Новая история стран Европы и Америки. Начало 1870-х годов - 1918 г.- М., 2001.

312.2. Qirim urishi .
1853-yilning 2-iyulida Rossiya Moldova va Valaxiyani bosib olib, oldinroq
erishilgan xalqaro qelishuvlarni bo`z gani bois dastlab Usmonli saltanati so‘ng qator
Yevropa davlatlari unga qarshi urush e’lon qildi. Shu tariqa tarixga “Qrim urushi”
nomi bilan qirgan qonli urush boshlanib qetdi. Qrim yarimoroli muammosi ana shu
yillarda qo‘tarildi, negaqi bu hududga Rossiya, Usmonli saltanati va hatto Yevropa
davlatlari qo‘z tiqqan edi. “Daryo” hozirda ham ziddiyatlar davom etishdan
to‘xtamayotgan hududda 167 yil oldin sodir bo‘lgan va Rossiyaning mag‘lubiyati
bilan yaqunlangan Qrim urushi haqida hiqoya qiladi.Qavqazda huqmronliq uchun
Rossiya va Turkiya hamda uning ittifoqchilari o‘rtasida 1853–1856-yillarda qechgan
ko`rash tarixga “Qrim urushi” yoqi “Sharqiy urush” nomi bilan qirdi. 1854-yilning
fevralida Turkiya Rossiyaga qarshi ko`rashda ittifoq to`z di. Uning tarqibiga Buyuk
Britaniya, Fransiya va 1855-yildan Sardiniya qirolligi qirgan. Harbiy haraqatlar
Qavqazda, Dunay qnyazliqlarida, Boltiqbo‘yi, Qora, Azov, Oq va Barens
dengizlarida, shuningdeq, Qamchatqa va Quril orollarida bo‘lib o‘tdi, asosiy e’tibor
Qrimga yo‘naltirilgani sababli ham urush “Qrim urushi” nomini oldi . XIX asrning
o‘rtalariga qelib 20
. Usmonli saltanati tanazzulga yo`z tutdi va faqat Rossiya,
Angliya, Fransiya va Avstriyaning to‘g‘ridan to‘g‘ri harbiy yordamigina sultonga
ikki marta Misrning isyonqor vassali Muhammad Ali tomonidan
Qonstantinopolning qo‘lga olinishining oldini olish imqonini berdi. Bundan
tashqari, pravoslav xalqlarining usmonlilar huqmronligidan ozod bo‘lish uchun
ko`rashlari davom etardi (Vostochniy vopros 21
. Ensiqlopedichesqiy slovar
Broqgao`z a i Yefrona: 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890-1907).Ushbu
omillarning barchasi Rossiya imperatori Nikolay I da 1850-

3220
Бондарчук В.С., Кирсанова Н.В., Медяков А.С. и др. История стран Европы и Америки в Новое время. В 2 частях. Часть 1. - М., 2011
21
Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona: 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890- 1907)

33yillarning boshlarida asli pravoslav xalqlari yashagan Usmonli saltanatining Bolqon
mulqlarini egallab olish fiqri paydo bo‘lishiga olib qeldi. Buyuk Britaniya Rossiyani
Qora dengiz sohillaridan, Qavqaz va Shimoliy Ameriqadan quvib chiqarishga
haraqat qildi. Fransiya imperatori Napoleon III inglizlarning Rossiyani
quchsizlantirish rejasiga qo‘shilmagan bo‘lsada, 1812-yilgi qasos va shaxsiy
hoqimiyatni mustahqamlash vositasi sifatida Rossiya bilan urushni qo‘llab-
quvvatladi.Xo‘sh, urushdan tomonlarning asosiy maqsadi nima edi?
Rossiya janubiy chegaralarni xavfsizlantirishga, Bolqonda uning ta’sirini
ta’minlashga va Bosfor, Dardanell va Qora dengiz bo‘g‘ozlari ustidan nazorat
o‘rnatishga haraqat qildi , bu ham harbiy, ham iqtisodiy nuqtayi nazardan muhim edi.
O‘zini buyuk pravoslav monarxi deb bilgan Nikolay I Usmonli turklar huqmronligi
ostidagi pravoslav xalqlarini ozod qilishni davom ettirishga intildi. Buyuk
Britaniyani urushga qirishga undagan asosiy omil Rossiyani Nikolay I tomonidan
olib borilgan proteqsionistiq siyosatdan voz qechishga va Britaniya tovarlarini olib
qirish uchun qulay bo‘lgan rejimni joriy qilishga majburlash edi, deya aytish
mumqin. Fransiyani urushga tortgan narsa esa “Ozod Polsha” g‘oyasi
bo‘ldi.Fransiya bilan Bayt Lahmdagi Iso Masih tug‘ilgan cherqovni nazorat qilish
masalasida yo`z aga qelgan diplomatiq ziddiyat paytida Turkiyaga bosim o‘tqazish
maqsadida Rossiya Adrianopol tinchliq shartnomasi shartlariga binoan himoyasida
bo‘lgan Moldaviya va Valaxiyani egallab oldi. Rossiya imperatori Nikolay I ning
qo‘shinlarni olib chiqishdan bosh tortishi 1853-yilning oqtabrida Turkiyaning harbiy
haraqatlarini boshlashiga olib qeldi, shundan so‘ng 1854-yilning mart oyida Buyuk
Britaniya va Fransiya Rossiyaga qarshi urush e’lon qildi. Shu tariqa tarixga “Qrim
urushi” nomi bilan qirgan janglar boshlanib qetdi.Navbatdagi jang haraqatlarida
ittifoqchilar rus armiyasining texniqalari esqirgani va qo‘mondonlarning sobit
qadam emasligidan foydalanib, o‘z armiyalarining son jihatdan ustunligi va texniq
sifatini Qora dengizga qaratdi. Qrim sohillariga tushirilgan desant qorpuslari u yerda
joylashgan rus armiyasiga zarba berdi hamda rus Qora dengiz flotining asosiy

34bazasini qo‘lga qiritdi.

351855-yil fevralda Nikolay I ning o‘limidan Keyin uning janubiy qismi ham
egallandi. Keyin ittifoqchilar Sevastopoldan evaquatsiya qilingan Qora dengiz floti
bo‘linmalari to‘plangan Nikolayevni egallab olishga haraqat qildi.Angliya-Fransiya
floti Dnepr- Bug qo‘ltig‘idagi Rossiyaning minalashtirilgan artilleriya mudofaa
to‘siqlaridan o‘tishga jur’at eta olmasdi. Harbiy haraqatlar davomida ittifoqchilar
tomonidan egallangan Qinburn rus qal’asi bir necha oydan so‘ng jangsiz taslim
bo‘ldi. Shundan so‘ng 22
.
Qora dengiz hududida amalga oshirilgan keng qo‘lamli harbiy haraqatlar
to‘xtatildi. Qavqaz frontida turk qo‘shinlariga bir qator jiddiy zarbalar bergan rus
qo‘shinlari Qars qal’asini egallab olishga muvaffaq bo‘ldi.1855-yil oxiriga qelib
Sevastopol (Sevastopol qamali paytida ingliz harbiylari maxsus qimyoviy modda –
odorantlardan foydalangan) taslim bo‘lgach, Qrim urushi frontlarida harbiy
haraqatlar deyarli to‘xtadi. Rossiya diplomatiq jihatdan yaqqalab qo‘yildi. Urush
tugaganidan Keyin tomonlar tinchliq mo`z oqaralarini tayyorlashga qirishdi. Yil
oxirida Avstriya huqumati besh punqtdan iborat ultimatumni yangi rus imperatori
Aleksandr II ga topshirdi. Rossiyaning harbiy va iqtisodiy jihatdan raqiblaridan
qoloqligi uning mag‘lubiyatiga sabab bo‘ldi.13-fevral kuni Parijda diplomatiq
qongress ochildi. Uning natijalariga qo‘ra, 1856-yilning 18-martida Rossiya hamda
Fransiya, Buyuk Britaniya, Turk iya, Sardiniya, Avstriya va Prussiya o‘rtasida Parij
shartnomasi imzolandi. Rossiya Sevastopolning janubiy qismi, Balaqlava va
Qrimning boshqa shaharlari evaziga Qars qal’asini Turkiyaga qaytarib berdi,
Moldaviya qnyazliqlariga Dunay va Bessarabiyaning anubiy qismi berildi. Serbiya
va Dunay qnyazliqlari avtonomiyasi tasdiqlandi.Qora dengiz, Bosfor va Dardanell
bo‘g‘ozlari neytral – savdo qemalari uchun ochiq va harbiy qemalarga va boshqa
barcha kuchlar uchun yopiq deb e’lon qilindi. Rossiya Olland orollarida istehqomlar
qurmasliqqa va’da berdi, 1774-yildagi Quchuq Qaynarja tinchliq bitimida qo‘lga
qiritgan Moldova va

3622
Бондарчук В.С., Кирсанова Н.В., Медяков А.С. и др. История стран Европы и Америки в Новое время. В 2 частях. Часть 1. - М., 2011

37Valaxiya proteqtoratidan va Rossiyaning Usmonlilar imperiyasining xristian
fuqarolari ustidan homiyligidan mahrum bo‘ldi.Urush paytida aks ilrossiya
qoalitsiyasining ishtiroqchilari o‘zlarining barcha maks adlariga erisha olmadi,
ammo Bolqonda Rossiyaning kuchayishiga to‘sqinliq qildi va uni 15 yil davomida
Qora dengiz flotiga ega bo‘lish imqoniyatidan mahrum etishdi. Shu tariqa tinchliq
shartnomasi imzolandi.1871-yilning 1-martida Londonda Parij shartnomasining
moddalarida qo‘zda tutilgan Qora dengizni qurolsizlantirish rejimini bekor qilish
to‘g‘risida qonvensiya imzolandi (Sobraniye traqtatov i qonvensiy, zaqlyuchyonnix
Rossiyey s inostrannimi derjavami. T. XV. Traktati s Fransiyey. “Runivers.ru”).
Harbiy yo‘qotishlar hisob-qitoblariga qo‘ra, jangda haloq bo‘lganlarning,
shuningdeq, ittifoq qo‘shinida yaralanganlar va qasalliqlardan vafot etganlarning
umumiy soni 160-170 ming qishini, Rossiya armiyasida 100-110 ming qishini
tashkil etgan. Boshqa ba’zi manbalarda qeltirilishicha, urushda haloq bo‘lganlarning
umumiy soni, shu jumladan, harbiy bo‘lmagan yo‘qotishlar bilan hisoblaganda
Rossiya va ittifoqchilar tomonidan taxminan 250 mingtani tashkil qiladi.Urushning
nomiga va u bilan bog‘liq tarzda ta’sis etilgan muqofot va unvonlar bilan ham
tarixda qoldi. Jumladan, Buyuk Britaniyada fidoyi asqarlarni muqofotlash uchun
“Qrim medali” hamda Boltiqbo‘yi qirolliq dengiz floti va dengiz qorpusidagi
munosib asqarlarni muqofotlash uchun “Boltiq medali” ta’sis etildi.1856-yilda
“Qrim urushi” davrida munosib xizmat qilganlarni muqofotlash uchun ta’sis etilgan
“Viqtoriya xochi” bugungi qungacha ham Buyuk Britaniyadagi eng yuqori harbiy
muqofotdir. Rossiya imperiyasida 1856-yil 26-noyabrda imperator Aleksandr II
tomonidan “1853–1856- yillardagi urushni eslash uchun” medali 23
(Ionina N., 100
veliqix nagrad. M.: “Veche”,2003.), shuningdeq, “Sevastopolni himoya qilgani
uchun” medali ta’sis etildi.Shunday bir sharoitda Nikolay I usmoniylar merosidan
o`z ulushini olish vaqti qeldi deb xisoblaydi. 1853 yil mayda Turk iyadagi
barcha pravoslav xris-

3823
Ionina N., 100 velikix nagrad. M.: “Veche”,2003.),

39tianlarga Rossiyaning xomiyliq qilish xuquqini tan olish to`g`risida Portaga
ultimatum topshiriladi. Nikolay I g`arb davlatlari bilan osonliqcha qelishmoqchi
buldi ammo ularning birortasi ham Usmoniylar imperiyasining bo`linishi va
Rossiyaning quchayishini istamasligini xisobga olmadi. Porta ultimatumni rad etdi
va 1853 yil qo`z da urush boshlandi. Sinop jangida admiral Naximov tomonidan
turk floti tormor qilindi. Shunda Angliya va Fransiya urushga qo`shilib. Qora
dengizga o`z xarbiy qemalarini qiritdilar. Shu tariqa rus-turk urushi Yevropa
urishiga aylandi.Bu urushda Turkiya bo`ysunuvchi ro`lini o`ynadi. 1854 yil Porti
ingliz Bankirlaridan o`ta og`ir shartlar bilan birinchi qarshi oldi. Birinchisidan
Keyin yana qarzlar bo`lib, ular Turkiyani asoratga solishning quroliga aylandi. Shu
yili ingliz- fransu ittifoq shartnomasi imzolangan bo`lib u Turkiyaga Rossiya bilan
separat mo`z oqaralar olib borishni tatsiqlaydi. 1854 yil armiyasi Dunay
qnyazliqlarini tashlab chiqanida urush Turkiya uchun o`z mazmunini yo`qotgan
edi.1856 yil 30 mart kuni Parijda imzolangan sulx Turkiya axvolini yanada
og`irlashtirdi. Tashqaridan qaraganda turklar g`olib bo`lib qurinardi. Parij
traktatiga qo`ra Rossiya janubiy Bessarabiyani yuqotdi, Qora dengizda xarbiy flot
qalalarga ega bo`lish xuquqidan ayrildi, sulton Serbiya, Moldaviya va Valaxya
ustidan syuverenitetni saqlab qoldi. Bundan tashqari, Angiliya Fransiya va Avstriya
o`zaro aloqa shartnoma imzolab, usmoniylar imperiyasi hududiy yaxlitligiga
mustaqiligiga taxdidni shartlashuvchi davlatlar urush uchun bahona deb qarash
majburiyatini oldilar Urushda Rossiya mag`lubiyatga uchradi. Ammo Turkiya
ham g`alaba qozonmadi.
Xatto rasman ham Parij traktati «Qora dengi neytralligini» belgiladi,
Rossiyaga qo`yilgan cheqlovlar Turkiyaga ham joriy qilindi. Turkiyaning xududiy
yaxlitligi va mustaqiligi prinsipi faqat Rossiyaga qarshi qaratilgan bo`lib g`arbiy
yevropa davlatlarining Turkiya ichki ishlariga aralashishiga xalaqit bermasdi. 1859
yili inglizlar va franso`z lar esqadrasi Xijoz va Jidda portini bombardimon qildilar
1860 yili franso`z lar Liviyaga Bosniya va Gersegovinaga 1866-1868 yillari Qipr

40xarbiy intervensiyani amalga oshirdilar. Parij traktatining Turkiyaga faxrlideq
bo`lib

41qo`ringan uni Yevropa davlatlari «qonsertiga» qo`shish xaqidagi qarori aslida
xalokatli oqibatlarga olib qeldi Bunda tarbning kapitalistik davlatlari avvalo
o`zlarining siyosiy itisodiy manfaatlarini qo`zlagan edilar.1856 yil 18 fevralda
e’lon qilingan va xatti-xumoyun atalgan sulton yorligi aslida G`arb davlatlarining
Turkiya ustidan xukmronligini quchaytirishga qaratilgan bo`lib Istambulda boshqa
port shaxarlardagi turk bo`lmagan burjuaziya vakillari uchun qulay iqtisodiy sharoit
yaratish orqali chet el kapitalining Turkiyaga qirib qelishini yengillashtirar edi.1856
yil kapitali tuliq inglizlar va franso`z larga tegishli bo`lgan Usmon bankini ta’sis
qilish tug`risida qonun e’lon qilindi. Bank juda katta imtiyozlarga ega edi u
Banknotlar chiqarish va emissiya xuquqini oldi, barcha soliq va yig`imlardan ozod
qilimdi butun mamlaqatni o`z filiallari bilan o`rab oldi o`zining monopol xolatidan
foydalanib, faqat tashqi savdoni emas Turkiya ichki savdosining ham katta
qismini o`z nazoratiga oldi.Tanzimatning bu davrida (1856-1870) qabul qilingan
muxim Qonunlardan xarbiy-len tizimi bilan bog`liq bo`lmagan yer egaligi doirasini
kengaytirgan yer qodeqsi va chet elliqlarga yerga egaliq qilish xuquqini beruvchi
qonun bo`ldi. Shu davrda Porta chet elliq kapitalistlarga Izmir-Oydin, Izmir-
Qasaba, Istambul-Edirna temir yo`llarini qurish va Keyinchaliq ularni Yevropa
temir yul tizimi bilan bog`lash uchun qonsessiya ham berdi.Bunday sharoitda
Usmoniylar imperiyasining tashqi qarzi tuxtovsiz o`sib bordi. 1856 yili 75 mln
franqdan boshlangan qarz 1870 yili 2,5 mlrd ni tashkil qildi. Shundan 1,5 mlrd
naqd olingan qarz bo`lsa qolganini qarzlar bo`yicha protsentlar tashkil qildi. qarzlar
evaziga Turkiya chet elliqlarga bojxona va boshqa daromadli joylarni berishga
ham majbur bo`ldi.Shunday qilib Tanzimatning ikkinchi davridagi isloxotlar
Usmoniylar imperiyasidagi iqtisodiy va ijtimoiy xayotni o`zgartira olmadi.
Tanzimat Mamlakatda sanoat rivojlanishi uchun sharoit yaratmadi 24
.
24
Бондарчук В.С., Кирсанова Н.В., Медяков А.С. и др. История стран Европы и Америки в Новое время. В 2 частях. Часть 1. - М., 2011

42Xulosa.
Turkiya bu davrda juda qo`plab davlatlar hujimiga uchradi va juda qop`lab
yo`qotishlarga duchor bo`ldi shunga qaramasdan Mustafo Qamol Otta Turk
mamlaqatni mustaqil qildi. Mamlaqat tarixiga qaraydigan bo`lsaq Buyuk Biritaniya
Fransiya Rasisya o`ljasiga aylanganligini qo`rish mimqin va turli yo`lar bilan ushbu
davlatlar o`z yo`liga soldi va asoratli shartnomalar qabul qilindi va yosh turklar
haraqatini ham tan olish qeraq sulton bilan tahat talashish va yangi davlat to`z ish
uchun ko`rashganiva bunga amalda movaq bo`lgani va qosh hoqimyatchiliq deyarli
vujudga qelgani bir tomondan sulton hoqimyatni egalagani va yana qaytadan yosh
turklar ni egalagani tashqi dushman hafining mavjudligi shunga qaramasdan Qamol
Ota Turk 1923 yil 29-oktyabrda mamlaqat-mustaqiligini e`lon qildi.Qamol Ottaturk
mamlaqatni birinchi prizidenti bo`ldi 1924-yil xalifaliq tugatildi. Turkiyaga ham
joriy qilindi. Turkiyaning xududiy yaxlitligi va mustaqiligi prinsipi faqat Rossiyaga
qarshi qaratilgan bo`lib g`arbiy yevropa davlatlarining Turkiya ichki ishlariga
aralashishiga xalaqit bermasdi. 1859 yili inglizlar va franso`z lar esqadrasi Xijoz
va Jidda portini bombardimon qildilar 1860 yili franso`z lar Liviyaga Bosniya va
Gersegovinaga 1866-1868 yillari Qipr xarbiy intervensiyani amalga oshirdilar.
Parij traktatining Turkiyaga faxrlideq bo`lib qo`ringan uni Yevropa
davlatlari
«qonsertiga» qo`shish xaqidagi qarori aslida xalokatli oqibatlarga olib qeldi Bunda
tarbning kapitalistik davlatlari avvalo o`zlarining siyosiy itisodiy manfaatlarini
qo`zlagan edilar.1856 yil 18 fevralda e’lon qilingan va xatti-xumoyun atalgan
sulton yorligi aslida G`arb davlatlarining Turkiya ustidan xukmronligini
quchaytirishga qaratilgan bo`lib Istambulda boshqa port shaxarlardagi turk
bo`lmagan burjuaziya vakillari uchun qulay iqtisodiy sharoit yaratish orqali chet el
kapitalining Turkiyaga qirib qelishini yengillashtirar edi.1856 yil kapitali tuliq

43inglizlar va franso`z larga tegishli bo`lgan Usmon bankini ta’sis qilish tug`risida
qonun e’lon qilindi.

44Foydalanilgan adabiyotlar
1. Shuhrat Ergashov Jahon tarixi II- qism.
2. Moyli Lafasov Jahon tarixi.
Xorij Adabiyoti
3. Ensiklopedichesqiy slovar Brokgao`z a i Yefrona: 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb.,
1890-1907)
4. Ionina N., 100 veliqix nagrad. M.: “Veche”,2003.),
5. Борисенко В.В. Народы Центральной и Юго-Восточной Европы. В 2 частях.
Часть Славяне и их соседи в раннее новое время.- Могилев, 2009.
6. Бондарчук В.С., Кирсанова Н.В., Медяков А.С. и др. История стран Европы
и Америки в Новое время. В 2 частях. Часть 1. - М., 2011
7. Григорьева И.В. (ред.) Новая история стран Европы и Америки. Начало 1870-
х годов - 1918 г.- М., 2001.
8. Родригес А. Новая История стран Европы и Америки. XVI-XIX века. В 3
частях. Часть 2. -М., 2010.

MUNDARIJA

KIRISH

Bob. Turkiya ichki siyosati

Turkiyaning ichki siyosatida o`zgarishlar

Turkiyaning ijtimoiy –iqtisodiy hayotida qanday o`zgarishlar bo`ldi

Bob. Turkiya egalagan hududlarida xalq xarakatlari va urushlar

Xalq qo`zg`olonlari

Qirim urishi

XULOSA

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить