Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 84.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XIX asrning 70-90-yillarida Turkiston o‘lkasidagi qo‘zg‘olonlar (1892-yil Toshkent qo‘zg‘oloni)

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA IN N OVATSIY ALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TARIX FAKULTETI 60220300-Tarix (mamlak at lar v a y o'nalishlar bo'y icha) X IX ASRN IN G 70-90-Y ILLA RIDA TURKISTON O‘LKA SIDA GI QO‘ZG‘OLON LA R (1892-Y IL TOSHKEN T QO‘ZG‘OLON I) MAVZUSIDA KURS ISHI Toshk ent -2026 Mundarija KIRISH ................................................................................................................. .... 3 I BOB. TOSHKEN T QO‘ZG‘OLON I KELIB CHIQISHIN IN G SIY OSI Y , IJ TIMOIY -IQTISODI Y OMILLA RI ................................................................... 8 1.1. Toshkentning egallanishi va ruslar hokimiyati o‘rnatilishining Toshkent shahri hayotiga ta‘siri . ......................................................................................................... 8 1.2. Toshkent qo‘zg‘olonini keltirib chiqargan omillar. ......................................... 15 II BOB. TOSHKEN T QO‘ZG‘OLON I N IN G BOSHLA N IS HI, RIVOJ LA N ISHI VA BOSTIRILISHI ................................................................ 22 2.1 Toshkentda vabo kasalligining tarqalishi, qo‘zgolonning boshlanishi ............. 22 2.2. Toshkent qo‘zg‘olonining bostirilish va ushbu qo‘zg‘olonning Turkiston o‘lkasi tarixidagi ahamiyati. .................................................................................... 32 X ULOSA ............................................................................................................. ... 38 FOY DA LA N ILGA N A DA BIY OTLA R RO‘Y X A TI ......................................... 40 2 KIRISH Kursishimav zusiningasoslanishiv adolzarbligi . Toshkent shahri ko‘p asrlar mobaynida O‘rta Osiyo va Qozag‘istonni siyosiy va ijtimoiy- iqtisodiy hayotida salmoqli o‘rinni egallab kelmoqda. Shuning uchun ham uning o‘tmishi va hozirgi davrdagi tarixini o‘rganmasdan mintaqa haqida to‘la tasavvur hosil qilish qiyindir. Ayniqsa uni XIX asni ikkinchi yarmidan boshlab to 1924 yilgacha butun Turkiston o‘lkasini poytaxti sifatida gavdalanganishi diqqatga sazovordir. Bu davrda Toshkentda butun mintaqa ahamiyatiga doir yirik tarixiy voqealar sodir bo‘lgani ma‘lumdir. Ularni orasida chor Rossiyasini bosqinchiligiga va hukumronligiga qarshi olib borilgan umumxalq qarashlari alohida ahamiyatga molikdir. Shuni aytib o‘tish lozimki, chor hukumatining mustamlakachilik siyosatiga va milliy zulmiga qarshi ko‘tarilgan O‘rta Osiyodagi birinchi yirik qo‘zg‘olon ‒ 1892-yilda Toshkentda yuz bergan edi. Qo‘zg‘olon natijasida chorizm O‘rta Osiyoda izchillik bilan amalga oshirgan shovinis tik, mustamlakachilik siyosatining mohiyati butun jahon jamoatchiligi oldida yana ham to‘laroq a‘yon bo‘lib qoldi. Bu milliy ozodlik harakatining aks- sadosi butun o‘lka bo‘ylab taralib yangi qo‘zg‘olonlarni ko‘tarilishiga o‘z ta‘sirini ko‘rsatdi. Masalan, 1898-yilgi Andijon qo‘zg‘oloni shular jumlasidandir. Bulardan tashqari, ko‘z o‘ngimizda tiklangan O‘zbekiston mustaqilligi tasodifiy bir voqea bo‘lmay xalqimiz o‘tmishida o‘z ozodligi va mustqailligi uchun olib brogan kurashlarning natijasidir. Bunda 1892- yilgi xalq qo‘zg‘olonining ham salmoqli xissasi bor. Olkadagi ogir iqtisodiy sharoit va yoqchilik turli kasalliklarni ham kuchaytirgan edi. Ayniqsa, olkada vabo kasali tarqalishi goyatda fojiali voqea boldi. Bu azob-uqubat milliy zulm, ijtimoiy adolatsizlik iskanjasida ingrab yotgan mehnatkash ommani qo‘zg‘olon ko‘tarishiga turtki bo‘ldi. Rus ma‘murlari vabo kasalining oldini olishga qaratilgan choralarni mahalliy sharoitlar va aholining urf-odatlarini inobatga olmay qo‘pollik va zo‘ravonlik bilan amalga oshirdi. Zo‘ravonlik siyosatini amalga oshirishga o‘rganib ketgan Rossiya ma‘muriyati vakillari o‘z lavozimlarini suiste‘mol qilib, o‘ta darajadagi ma‘naviy pastkashliklarga ham yo‘l 3 qo‘ydilar. Natijada xalqning sabr kosasi to‘lib toshib Rossiya imperiyasi zulmiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tardi. Shu bois uni o‘rganish, chuqur ilmiy tahlil etish va ommalashtirish shu kunning talabidir. Xalqimiz oz ozodligi va mustaqilligi yolida olib brogan kurashlat sahifalarini organish yoshlarda vatanparvarlik va milliy iftixor tugusini shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. Vatanni sevmoq uchun avvalo uning tarixi va taqdirini yaxshi bilmoq kerak. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov o‘tmish tarixini o‘rganish, uning saboqlaridan kerakli xulosalar chiqara bilish mustaqil taraqqiyotimiz uchun amaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatib shunday degan edi: “Manaviyat o‘z xalqining tarixini, uning madaniyatini va vazifalarini chuqur bilish va tushunib yetishga suyangandagina qudratli kuchga aylanadi. Tarixga murojaat qilar ekanmiz, bu xalq xotirasi ekanini nazarda tutmog‘imiz kerak. Xotirasiz barkamol kishi bo‘lmaganidek, o‘z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo‘lmaydi” 1 .Darhaqiqat, O‘zbekiston uzoq tarix va o‘tmishga va tarixga ega davlatdir. Bu jarayonda u uzoq yo‘lni bosib o‘tgan. Birinchi Prezidentimizning yana bir shunday jumlalarni ta‘kidlab o‘tgandilar: “O‘tgan davr mobaynida eski tuzumdan og‘ir meros bo‘lib qolgan ana shunday illatlarga, el-yurtimizga nisbatan kamsitish va milliy manfaatlarimizni mensimaslik holatlariga barham berish, ko‘hna qadriyatlarimiz, dinu diyonatlarimizni tiklash, hayotimizda tarixiy adolatni qaror toptirish, yangi jamiyat qurish yo‘lida xalqimizning ma‘naviy yuksalishini o‘z oldimizga qo‘ygan oliyjanob maqsadlarga yetishda xal qiluvchi mezon deb qarash va shu asosda ish olib borish biz uchun doimo ustuvor vazifa bo‘lib kelganini va bugun ham e‘tiborimiz markazida turganini ta‘kidlash lozim” 2 . O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida yangi o‘zbek davlatchiligini qurish va rivojlantirishda “ O‘zbek davlatchiligi rivojining tarixiy tajribasiga tayanib, davlatchiligimiz rivojining uch ming yildan ziyod tarixiy tajribasiga, 1 Каримов.И.А.Узбекистон уз истиклол ва тараккиёт йули. Тошкент: Узбекистон ,1992, - Б 71 2 Каримов.И.А.Юксак маънавият енгилмас куч. Тошкент: Маънавият,2008, - Б 25 4 shuningdek, jahon sivilizatsiyasiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk ajdodlarimizning ilmiy, madaniy va ma‘naviy merosiga tayanib” ish ko‘rilishi alohida ta‘kidlandi 3 . Tadqiqot ning obek t i: Chor hukumatining mustamlakachilik va milliy zulmiga qarshi ko‘tarilgan O‘rta Osiyodagi birinchi yirik qo‘zg‘olon ‒ 1892- yilda Toshkentda sodir bo‘lib, qo‘zg‘olonning sabablari, boshlanishi va bostirilishini tadqiq etish hisoblanadi. Tadqiqot ning predmet i: Tarixda “Vabo isyoni” yoxud “Toshotar voqeasi” nomini olgan 1892-yilgi qo‘zg‘olonning sabablarini, mohiyatini, boshlanishi, rivojlanishini, ko‘tarilishini va bostilishini tadqiq etishdan iborat. Tadqiqot ning o‘rganilganlik darajasi: Mavzu bo‘yicha materiallar quyidagicha davrlashtirish va guruhlashtirilishi mumkin bo‘lgan birlamchi manbalar, tadqiqotlarda o‘z ifodasini topgan: 1892 yilgi qo‘zgolon XIX asrni oxiri- XX asr boshlarida chop etilgan tarixiy asarlarda yoritilmagan. Buning ustiga u ko‘proq “Vabo qozg‘oloni” yoki “Vabo isyoni” deb noto‘g‘ri baholangan 4 . Natijada qo‘zg‘olonning kelib chiqishiga sabab bo‘lgan asosiy siyosiy,iqtisodiy,ijtimoiy, manaviy omillar butunlay soyada qolib ketgan. Masalaga bunday yondashish qo‘zg‘olonning asosiy sabablarini to‘la yoritishga imkon bermadi. Masalan, M.A.Terentev o‘zining “История завоевания Средней Азии” nomli asarida uni huddi shu tarzda bayon etgan 5 . Uning fikricha, rus ma‘muriyatining vabo kasalini bartaraf qilishga qaratilgan choralari, xususan, murdalarni faqat vrachlar ko‘rigidan o‘tkazilgandan keyin alohida ajratilgan qabristonga ko‘mish haqidagi ko‘rsatmasi aholini noroziligiga va g‘alayoniga sabab bo‘lgan. Shuningdek, kitobda ayrim rus yigitlari ofitser kiyimini kiyib politiya xodimlari bilan o‘zbek xonadonlariga “tozalikni saqlash va nazorat qilish” bahonasi bilan kirganlar, hamda ular ota-onalari ko‘z o‘ngida yosh qiz-juvonlarga nisbatan noto‘g‘ri munosabatda bo‘lganlar deb ko‘rsatilgan.Qo‘zg‘olonni o‘rganishda V.Zikinning 30-yillarning boshida chop etilgan “Под двойным 3 Ўзбекистон Республикасининг Конститутсияси. – Тошкент: Ўзбекистон, 2008. – Б 3. 4 Юнусова.Х. 1892 йилда Тошкентда халк кузголони.Т.:Тошкент , 1996, Б 6 5 Терентьев.М.А.История завоевания Средней Азиию СПб , том 3 , 1906 , - Б 371 5 прессом” nomli katta maqolasi diqqatga sazovordir 6 . Muallif qo‘zg‘olonni sabablari va amalga oshish jarayonini tahlil etish borasida ma‘lum yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da, lekin arxiv manbalaridan keng foydalanmagan va qo‘zg‘olonni mohiyati va yo‘nalishini yetarli darajada ochib berolmagan. Shuningdek, u qo‘zg‘olon qatnashchilari haqida batafsil ma‘lumotlar ham bermagan.1892 ilgi Toshkent qozgoloni bir jildlik “Ozbekiston SSR tarixi tarixi” kitobida birmuncha kengroq yoritilan bolsa-da, unda qator chalkash va notogri fikrlar kengroq yoritilgan.M.Vaxobovning qalamiga mansub bolgan bu qismida shunday deyilgan: “Qozgolonchilar sinfiy manfaatlarini hali anglab ulgurmagan edilar va shuning uchun ham har xil yot unsurlarga tez berilfilar. Eng kambagal dehqonlarning va hunarmand kosiblarning ahvoli ogirlashib kelganligi aholi orasida norozilik tugulishining asosiy sababi bolishiga qaramay, qozgolon davomida bu ahvolni tuzatish qatiy talab qilinmaydi.Ruhoniylar va Inogomxoja guruhi aholini oz tasiri ostiga otkazishga muvaffaq boldilar. Ular faqat vaboga qarshi tadbirlarni bekor qilishni, Muhammadyoqubbekni bosh oqsoqol vazifasidan boshatishnigina talab qildilar” Undan tashqari, A.I.Dobrosmislovning Toshkent tarixiga bagishlangan kitobi alohida ahamiyatga egadir.1 Bunda Toshkentdagi eski va yangi Shaharning otmishiga,XIX asr oxiri va XX asr boshidagi tarixiga doir koplab muhim malumotlar mavjud. Bu borada T.S.Malenkova 7 ,V. Lavrentev 8 , P.I.Pashino 9 , M.A. Terentev 10 , K.Z.Xakimova 11 qalamlariga mansub ilmiy asarlarni korsatib otish lozim.Olkaning xom ashyo manbayiga va tayyor mahsulotlar bozoriga aylanishiga doir malumotlar M.A. Terentev, S.V.Ponyatovskiy va A.P.Demidovni asarlarida keng yoritilgan. 6 Зикин.В. “Под двойным прессом”.М.Москва – 1930 7 Мельникова Т.С. Формирование промышленных кмдрои и Узбекистане. -Ташкент: Госиздат УзССР, 1956. – С 112 . 8 Лаврентьев В. Капитализм в Туркестане (Буржуазная колонизация Средней Азии). -Л.: изд. Комм, акад., 1930, - Б 160 9 Пашино П.И. Туркестанский край в 1866 году. Путевые заметки. -"СПб., 1868, - С 179 10 Терентьев.М.А.История завоевания Средней Азиию СПб , том 3 , 1906 , - Б 371 11 Хакимова К.З., Кравец JI.H. Социально-экономические отношения и классовая борьба в дореволыоционном Узбекистане (конец XIX-начало XX вв.). -Ташкент: “Фан”, 1980, - Б 176 . 6 Tadqiqot ning usullari: Tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy-xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari va xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot nat ijalarining nazariy v a amaliy ahamiy at i: Tadqiqot natijalari Turkiston o’lkasidagi siyosiy tarixini bir butun holda g‘oyaviy- konseptual tahlil etish va baholash, uning funksional faoliyat doirasini aniq tasavvur qilishga yordam beradi. Mazkur tadqiqot mustamlakachilarning kamsituvchi siyosatiga qarshi ko’tarilgan qo’zg’olonlar va uning oqibatlari haqida yoritilgan Kurs ishi t ark ibining qisqacha t av sifi : Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraph, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishining kirish qismida kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi, tadqiqot obyekti, tadqiqot predmeti, maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi, tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari, tadqiqot bo‘yicha manba va adabiyotlar tahlili, tadqiqotlarda qo‘llanilgan usullar tavsifi, tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati, ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yaratilgan. Kurs ishining birinchi bobida 2 paragrafdan iborat bo‘lib, u asosan XIX asrning 70 – 90 – yillarida ko’tarilgan qo’zg’olonlar va ushbu qo’zg’olonlarning boshlanish sabablari va oqibatlari haqida yoritib berilgan. Kurs ishining ikkinchi bobi 2 paragrafdan iborat bo‘lib, ularda asosan Toshkentdagi vabo isyoninining boshlanishi, uning borishi va mustamlakachilar tomonidan ularning shafqatsizlarcha bostirilishi yoritib berilgan 7 I BOB. TOSHKEN T QO‘ZG‘OLON I KELIB CHIQISHIN IN G SIY OSI Y , IJ TIMOIY -IQTISODI Y OMILLA RI 1.1. Toshk ent ning egallanishi v a ruslar hok imiy at i o‘rnat ilishining Toshk ent shahri hay ot iga t a‘siri . Rossiya hukumati O‘rta Osiyo hududlarini bosib olishdan ko‘proq manfaatdor bo‘lib, bu manfaatdorlik bosqinchilik harakatlarini tezlashtirishga undar edi. Olimlarning fikriga ko‘ra,quyidagi sabablar Rossiyaning O‘rta Osiyo xonliklarini bosib olishini tezlashtirgan edi 12 : 1.Rossiyaning yengil sanoatini ta‘minlab beruvchi arzon xomashyo bazasining O‘rta Osiyoda mavjudligi. 2.Qrim urushi (1883-1865y.y) tufayli Qora dengiz portlarining Rossiyaning qo‘lidan ketishi hamda uning o‘rniga O‘rta Osiyo xonliklarini egallash hisobiga to‘ldirish.O‘rta Osiyo orqali Eron, Afg‘oniston,Xitoy,Hindiston kabi davlatlarda Angliyaning ta‘sirini yo‘qotib,bu davlatlar bilan savdo va diplomatik aloqalar o‘rnatish. 3.Rossiyaning Yevropa bozorlaribilan raqobat qilaolmasligi sababli ishlab chiqarilgan mahsulot uchun O‘rta Osiyo bozorlarini egallashi lozim edi. 4.Rossiyada o‘tkazilgan yer islohotlari tufayli qashshoqlashibqolgan aholini ko‘chirib keltirish hamda ularni yer-suv bilan ta‘minlash. SHuningdek,Angliyaning O‘rta Osiyo bozorlariga intilishi ham Rossiya hukumatini tashvishga solib qo‘ygan edi. SHu bois xonliklarga bevosta chegaradosh bo‘lganligidan foydalangan Chor Rossiyasi harbiy harakatlarni boshlab yubordi.1853-yilda Orenburg general gubernatori V.A.Perovskiy qo‘shinlari Qo‘qon xonigining strategik ahamiyatga ega bolgan Oqmachit(hozirgi Qizil o‘rda)qal‘asini kuch bilan egalladi.Qrim urushi tufaylitoxtab qolgan harbiy harakatlar 1860 yilning yozida yana jonlanib, polkovnik Tsimmerman boshchiligidagi rus qo‘shinlari To‘qmoq, keyin esa Pishpak (hozirgi Beshkek) qal‘alarini egalladilar. 12 Эшов. Б. Ўзбекистон давлатчилиги ва бошқарув тарихи. Tошкент: Fan,2012. – Б .367 8 1864- yilning may oyida Verniy qal‘asidan yo‘lga chiqqan polkovnik Cherniyayev Avliyoota,Suzoq qal‘alarini,iyul oyida Turkistonshahrini bosib oldi.Shundan so‘ng Chimkent shahri qamal qilinib,bu yerda rus qo‘shinlari Qoqon sarkardasi Alimqul Amirlashkar zarbalariga duch keladilar.Ammo texnik jihatdan ustunlikka ega bo‘lgan Cherniyayev qoshinlari 22-sentyabrda Chimkentni egallashga erishdilar.1864-yilning oktabrida CHerniyayev qo‘shinlari Toshkentga hujum boshladilar va Shaharning sharqidagi Darvishak qopqa degan joyda mag‘lubiyatga uchradilar 13 . Polkovnik Veryovkin boshchiligidagi qo‘shin 1864-yil 12-iyunda Turkiston shahrini, general CHerniyayev qo‘shini esa 22-sentyabrda Chimkent shahrini bosib oldi. 1865-yil 2-martda Rossiya hukumati Orenburg general-gubernatorligi tarkibida Orol dengizidan to Issiqko‘lgacha o‘zbek xonliklari bilan chegaradosh hududlarda Turkiston viloyatining harbiy gubernatori qilib general Chernyayev tayinlandi. Turkiston viloyatining ma’muriy-hududiy bo‘linishi sof harbiy vazifalarini hal qilishga qaratildi va uning asosini harbiy-hududiy birliklar tashkil qildi.Viloyat uch bo‘limga: o‘ng qanot,markaz va chap qanotga bo‘lindi.Keyinchalik Sirdaryo rayoni nomini olgan o‘ng qanotga Aralsk, 1-fort (keyinchalik Kazalinsk deb nomlandi) va Perovsk; markazga Turkiston va Chimkent hududlari; chap qanotga Avliyoota, Marke va Pishpak qal‘alari kiritildi.Viloyatning ma‘muriy markazi Chimkent shahri belgilandi. Turkison va Chimkent Shaharlari bosib olinishi natijasida rus qo‘shinlarining harbiy harakatlari yanada kengaydiva O‘rta Osiyoning eng katta Shaharlaridan biri bo‘lgan Toshkentni bosib olishga keng yo‘l ochildi. General Chernyayev Toshkentni egallash uchun ikki marta harbiy harakatlarni amalga oshirdi. Birinchi bor 1864-yil 2-oktabrda Toshkent uchun qilgan hujumi muvaffaqiyatsizlikka uchradi va Chimkentga qaytishga majbur bo‘ldi 14 . 13 Терентьев.М.А.История завоевания Средней Азиию СПб , том 3 , 1906 , - Б 371 14 Пашино П.И. Туркестанский край в 1866 году. Путевые заметки. -"СПб., 1868, - С 179. 9 Chernyayev Toshkentni egallash uchun ikkinchi bor harbiy harakatlarni boshlab, 1865-yilning 28-aprelida qariyb 2000 kishilik qo‘shin bilan yo‘lga chiqib, Chirchiq daryosi bo‘yidagi Niyozbek qal‘asini egalladi va Shahar aholisini suvsiz qoldirish maqsadida Kaykovus arig‘i (Bo‘zsuv kanali) suv oladigan to‘g‘onini buzdirib tashlaydi. Lashkarboshi Alimqul ham o‘z qo‘shinlari bilan Qo‘qondan Toshkentga yetib keladi. 1865-yilning 9-may kuni Shaharning shimoliy-sharqidagi Sho‘rtepada Toshkent himoyachilari bilan rus bosqinchilari o‘rtasida yana qattiq jang boladi. Jangda Alimqul og‘ir yarador bo‘lgach, himoyachilar o‘rtasida parokandalik va vahima boshlanadi. Buxoro amirligi, Xiva va Qo‘qon xonliklari Toshkent himoyachilarining yordam so‘rab qilgan murojaatlariga rad javobini berdilar. Toshkent ruslar tomonidan 42 kunlik qamaldan keyin egallandi.Shahar oqsoqollari 17-iyunda sulh tuzishga majbur bo‘ldilar. 1865-yilning 15-sentyabriga kelib rus qo‘shinlari Toshkentdan tashqari Niyozbek, CHinoz va Piskentdagi Kelovchi qo‘rg‘onini egalladi. Shaharning mudofaasida faol qatnashgan toshkentlik tarixchi Muhammad Solih ,,Tarixi jadidayi Toshkand‘‘ asarida yozishicha, ,,toshkentliklar dushmanga qarshi qattiq qarshilik ko‘rsatganlar. Bosqinchilar birinchi galda O‘rda saroyini yondirdilar, keyin portlatdilar. Uch kun davom etgan jangdan so‘ng 42 kunlik suvsiz qolgan va ochlikdan tinkasi qurigan Toshkent himoyachilari 17-iyunda ertalab taslim bo‘lishga majbur bo‘ldilar. CHerniyayev Shahar a‘yonlaridan Toshkentning 12 darvozasi ramziy oltin kalitlarini topshirishni talab qildi 15 . Juda ko‘p odam qurbon bo‘ldi.Cherniyayev buyrug‘i bilan uylar yondirildi,egalari otib tashlandi yoki miltiq nayzasi bilan sanchib o‘ldirildi.Hech kimga shafqat qilinmadi. CHerniyayev o‘z bosqinchiligini oqlash uchun Toshkent go‘yoki o‘z ixtiyoriy ravishda Rossiya tobeligiga o‘tganligi haqida Shahar a‘yonlari nomidan qalbaki hujjat tayyorladi. Bu hujjatni imzolashdan bosh tortgan Solihbek Oxun va yana 6 kishi Sibirning Tomsk shahriga surgun qilindi. 1865-yil sentabrda Orenburg 15 Зиёев.Ҳ.Туркистонда Россия ҳукмронлигига қарши қўзғолонлар.Тошкент: Шарқ 1998. – Б 360 10 general-gubernatori Krijanovskiy Toshkentga kelib Shaharni Rossiya imperiyasi tasarrufig a o‘tganligin i e‘lon qildi. 1866- yilning 6- avgustida Rossiya imperiyasining Toshkentni Rossiya tobeligiga olinganligi haqida rasmiy farmoni e‘lon qilindi.Tos hkent 1867-yili tashkil etilgan Turkiston general- gubernatorligining siyosiy,iqtisodiy va madaniy markazi bo‘lib qoldi.Toshkentning egallanishi butun Turkistonni bosib olinishini tezlashtirdi. Rossiya imperiyasi harbiy amaldorlariga sotilgan mahalliy xonlarning sotqinligi, sotqinligi tufayli o‘z jonlarini Vatan mustaqilligi uchun fido qilgan minglab sof vijdonli, asil farzandlaridan ayrildi. Xoin, munofiq, sotqin, riyokor, laganbar dor kimsalar omon qolib, xalqning ulug‘ tuyg‘usi bo‘lgan vatanparvarlikka putur yetkazdilar. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov shunday ta‘kidlagan edilar : „...tarixning murakkab va hal qiluvchi burilish pallasida har qanday millat va elat o‘z ahilligi va birdamligini saqlab, o‘z milliy manfaatlari yo‘lida qat‘iyat bilan turmasa, mas‘uliyat va hushyorligini yo‘qotadigan bo‘lsa, oxir-oqibatda o‘zining eng katta, tengsiz boyligi bo‘lmish mustaqilligi va ozodligidan judo bo‘lishi‘‘ ga olib keldi 16 . Turkistonning Toshkentdan boshqa Shaharlarida, o‘z-o‘zini boshqarish organlari tashkil qilinmagan edi. 1867-yil nizomiga ko‘ra, jamoat-xo‘jalik ishlari Shaharlarda saylanuvchi mahalliy ma‘muriyat tomonidan amalga oshirilardi. Shaharlar qismlarga (Shahar tumanlari)ga bo‘linib, ularni oqsoqollar boshqarardi. Ular mahallalarda saylovchilar qurultoyi tomonidan saylanar edi. Toshkent shahrining ,,eski‘‘ va ,,yangi‘‘ qismlarida alohida jamoat-xo‘jalik boshqaruvlari tashkil qilingan edi. Eski Toshkentda (‹‹Osiyo››qismi) boshqaruv a‘zolari Shaharning oliy tabaqa vakillari tomonidan saylanardi, ‹‹Yevropa›› qismida esa rahbarlar Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori tomonidan tayinlanardi. 1877-yilda Toshkentda 1870-yil 16- iyulda chiqarilgan ,,Shahar nizomi‘‘ joriy qilindi. Unga muvofiq, Shahar xo‘jaligi boshqaruvi Shahar dumasi qo‘liga o‘tdi. Dumaga berilgan huquq soliq yig‘ish va Shahardagi tartibni kuzatib borish edi, xolos. 16 Юнусова.Х. 1892 йилда Тошкентда халк кузголони. Тошкент: Тошкент, 1996, - Б 11 11 Shahar dumasiga saylovlarda qatnashish huquqi 25 yoshga to‘lgan, rus fuqarosi bo‘lgan, ko‘chmas mulkka ega, soliqlarni to‘lovchi, ishi sud yoki tergov ostida bo‘lmagan toshkentliklarga berilgan edi. Madrasalar, machitlar hamda ko‘chmas mulk, vaqflarga ega bo‘lgan boshqa muassasalar ham saylovlarda ovoz berish huquqiga ega bo‘ldi. 1869-yil iyunda Davlat Kengashining qarori bilan Toshkentda Moliya vazirligiga qarashli Turkiston g‘azna palatasi ta‘sis etildi. 1874-yil 23- dekabrda esa imperator Aleksandr II farmoni bilan Davlat banki bo‘limi ochildi. U 1893-yilga qadar o‘z faoliyati doirasiga Turkiston o‘lkasining butun hududini olgan edi. 1881-yilda Toshkentda birinchi xususiy bank – operatsiyalar o‘tkazish doirasi cheklangan, uncha katta sarmoyaga ega bo‘lmagan kredit muassasa – O‘rta Osiyo tijorat banki ish boshladi. Bank hech qanday tovar operatsiyalar o‘tkazmas, asosan foizli qog‘ozlar va veksellar hisob-kitobi bilan bog‘liq operatsiyalarni amalga oshirar edi. Turkistonda birinchi paxta tozalash zavodi ham aynan Toshkent shahrida 1874-yilda qurildi. Dastlabki yog‘ ishlab chiqarish zavodlari Qo‘qon va Toshkent Shaharlarida 1884-yilda paydo bo‘ldi 17 . Turkiston ma‘muriyati imperiyaning boshqa o‘lkalari boshqaruvidan o‘zining keskin harbiylashgani bilan ajralib turgan. Rossiya hukumati uchun 1865-1916 yillar davomida ishlab chiqqan va amalga tadbiq etilgan o‘nta qonun loyihasi (1865, 1867, 1871, 1873, 1882, 1884, 1886, 1908, 1912 ,1916)ga va uning moddalariga adliya, moliya, harbiy, ichki ishlar va boshqa vazirliklar kiritgan o‘zgartirishlarda ana shu holat o‘z aksini topgan. O‘lka boshqaruvi zo‘rovonlikka asoslanga va doimiy usul sifatida saqlanib kelgan. Oqsuyak rus zodagonlaridan biri A.B.Vrevskiy ham shu zaylda fikr yurutib, ‹‹Turkiston xalqlari o‘zlarini boshqaruvchi va sud qiluvchi yagona hokimiyatga ko‘nikkan››, deya o‘lkada qattiqqo‘l mustabid idora zarurligiga ishora qilgani ham tasodifiy emas. Turkistonda imperiyachilik boshqaruvining mustamlakachilik tamoyili rasman Turkistonning birinchi general-gubernatori fon Kaufmanning 1868-yil 22-yanvarda Toshkent shahri aholisi bilan bo‘lgan uchrashuvda so‘zlagan nutqida o‘zining 17 Терентьев.М.А.История завоевания Средней Азиию СПб, том 3, 1906, - Б 361 12 yaqqol ifodasini topgan edi. U mazkur nutqida ruslarni O‘rta Osiyo xalqlarining katta og‘asi deb atab, Turkistonda bu hokimiyatning qat‘iy va doimiy o‘rnashganligini alohida uqtirgandi. Turkiston Shaharlari ichida general-gubernatorlikning siyosiy, ma‘muriy va madaniy markazi Toshkent boshqaruviga mustamlaka ma‘muriyati alohida e‘tibor berdi. Shahar bosib olingandan (1865) keyin general-mayor Romanovskiy zobitlar va amaldorlar uchun uning sharqiy qismidan joy tanladi. ‹‹Rus Toshkenti››ni barpo etish uchun maxsus qo‘mita tuzildi. Qo‘mitaning ikki yillik faoliyati (1866-1868) davomida mahalliy aholining yuzlab uy- joylari buzib tashlandi, musodara qilingan hududa zobitlar hamda ularning oilalari uchun turar joylar, ko‘chalar va oromgohlar barpo etildi. SHu tarzda ko‘hna Toshkent ikki qismga bo‘lib tashlandi 18 . Shu zaylda davom etgan Chorizm hukumati 1892-yil 18-iyundan kuchga kirgan ‹‹Harbiy holatda deb e‘lon qilingan joylar haqida qoidalar››ni Turkiston o‘lkasida tadbiq etdi. Bu rus mustamlakachilari uchun turli vakolatlar darvozalarini keng ochib bergan edi. ‹‹Kuchli muhofazada›› deb elon qilingan joyda Turkistn general-gubernatori majlis-yig‘inlarni tarqatib yuborish, savdo-sanoat korxonlarini yopish, matbuot organlarini ta‘qiqlash, istagan odamini surgun qilish, jarimaga tortish va boshqa huquqlarni olgan. ‹‹Favqulodda muhofaza›› deb e‘lon qilingan joyda esa butun hokimiyat general-gubernator yoki u tayinlagan bosh noib qo‘liga o‘tgan. 1892-yil 18-iyundagi ‹‹Qoidalar›› esa harbiy holatni o‘rnatib, fuqarolar ishini ham harbiylar qo‘liga topshirdi. Turkistonda har ikki mirshablik qonunlari (1887- yilgi Nizom va 1892- yilgi qoida) qisqa uzilishlar bilan 1892- yildan 1917-yilga qadar muntazam amal qildi. Turkistondagi mustamlakachilar markazdan olingan keng vakolatlari yetmaganday, endi olkada xuddi mustabid xonlar zamonasiga taqlidonda, olim jazosini oshkora ijro etishga ruxsat olishdi 19 . 18 Мельникова Т.С. Формирование промышленных кмдрои и Узбекистане. -Ташкент: Госиздат УзССР, 1956. – С 112 18 Лаврентьев В. Капитализм в Туркестане (Буржуазная колонизация Средней Азии). - Ленинград: изд. Комм, акад., 1930, - С 160 . 19 Терентьев.М.А.История завоевания Средней Азиию СПб, том 3, 1906, 375 - бет 13 General-gubernator harbiy vazirga yollagan maktubida yozgan: ‹‹Tajriba sguni korsatadiki, bu olkada oshkora qatl ijrosigina mahalliy aholiga yaxsshi tasir korsata oladi. Sizdan, Rossiya hududida olim hukmini oshkora ijro etmaslik haqidagi qonunni Turkiston o‘lkasiga tadbiq etmaslik uchun zoti Oliylari ijozatlarini olib bersangiz, deb iltimos qilaman.›› Chor amaldorlari Turkiston xalqlari huquqlarini cheklash sababini shunday izohladilar: ‹‹Turkiston o‘lkasining yerli aholsi hali juda past rivojlanish bosqichida turibdi. Ular o‘z ma‘muriyati va sudini o‘zlari saylash huquqini tushunishi va qadriga yetishi uchun hali juda g‘o‘r va nodondir. Mazkur jamiyat qonun tomonidan o‘ziga berilgan haq-huquqlardan foydalanishni bilmaydi. Bu huquq uning faqat zarariga xizmat qiladi›› 20 . Rossiya hukmron doiralari Turkiston o‘lkasiga mo‘may daromad manbai va arzon xomashyo makoni sifatida qarab, xalqqa solinadigan soliq va majburiyatlarni ko‘paytirish siyosatini qo‘llaydi 20 Зиёев.Ҳ.Туркистонда Россия ҳукмронлигига қарши қўзғолонлар.Тошкент: Шарқ 1998. – Б 363 14 1.2. Toshk ent qo‘zg‘olonini k elt irib chiqargan omillar. Rossiya o‘zining siyosiy va iqtisodiy manfaatlaridan kelib chiqqan holda O‘rta Osiyoni 35 yil davom etgan qirg‘inlar va qonli urushlar natijasida bosib oldi. Bu davrdagi daxshatli qirg‘inlar Rossiya generallarining o‘z zafarlari haqida yozgan xotiralarida, Muhammad Yusuf Bayoniyning “Shajarai Xorazmshoh” , ,,Tarixi jadidai Toshkand” , nomli asarlarida va boshqa manbalarda biroz yoritilgan. Bu davrda Rossiya harbiylari amalga oshirgan ayovsiz qirg‘inlar mashhur rus rassomi Vereshaginnin xotiralarida ham saqlanib qolgan. U 1886-yili Samarqand yaqinidagi jangdan keyin bo‘lib o‘tgan bir voqeani eslab shunday deydi:,, Men general Kaufmanni biz turgan uyning hovlisida turli odamlar ustidan hukm chiqarayotgan bir holatda ko‘rdim…. Oqko‘ngil Konstantin Petrovich ofetserlar qurshovida hovlidagi harbiy yurushlarda qo‘llaniladigan kursida papiros chekib o‘tirar va nihoyatda hotirjamlik bilan odamlar ustidan otilsin, otilsin, otilsin deb hukm chiqarardi‘‘. Rossiya o‘lkaning boy imkoniyatlarini hisobga olib bu yerda abadiy qolishni maqsad qilib qo‘ygan edi. K.K. Palen shunday yozgan: ,,Turkiston bosib olinayotgan davrdagi siyosiy maqsadlarni hisobga olganimizda bu o‘lka birinchi davrlardayoq Rossiya uchun: 1) Moliyaviy manfaatlar nuqtai nazaridan- davlat daromadlarinining manbai va ichki sanoat mahsulotining bozori sifatida; 2) Mustamlakachilik nuqtai nazaridan-Markaziy rayonlarida ortiqcha aholini ko‘chirib keltirish va joylashtirish mumkin bo‘lgan hududi sifatida katta ahamiyatga ega edi 21 . Bundan tashqari rus hukumati Turkiston o‘lkasini uch qismga bo‘lgan holda mustamlaka tarzida ushlab turardi. O‘lkada bu tarzda parchalashdan maqsad o‘zbeklar,toj iklar, qozoqlar, qizg‘izlar, turkmanlar va qoraqalpo qlarning birdamligiga va katta bir oilaga birlashishlariga yo‘l qo‘ymaslikdan iborat edi. Bosqinchilar milliy nizo urug‘ini sochib turdilar. Rus tiliga davlat maqomi berilib, miliy tillar burchakka siqib qo‘yildi. O‘lkada rus- tuzem maktablari ochildi va 21 Мажид Ҳасаний. Туркистон босқини.Тошкент : НУР 1992. – Б 145 15 ularni ng soni tobora ortib bordi. Ularda Rossi yaga sodiq kishilarni tarbiyalab,yetishti rish vazifasi qo‘yildi. Rus huku mati ruslashtiris h va ulug‘davlatchilikka asoslangan siyosat yurgizdi. Bu haqda 1870-yili Rossiya xalq maorifi vazirligining ko‘rsatmasida: ,,Tubjoy xalqlarini ruslashtirish maorifning asosiy vazifasi bo‘lmog‘i lozim‘‘, deya ta‘kidlaganligi ham guvohlik beradi. Shuning uchun rus hukumati imkoni boricha milliy til va milliy madaniyatga qarshi bo‘lib, maktablar va madrasalar ta‘minotiga mablag‘ ajratishni hayoliga ham keltirmadi. Rossiyaning turli joylaridan Turkiston o‘lkasiga ko‘chib keluvchi kishilar soni tobora oshib bordi 22 . Islom dini ko‘p aslar mobaynida jamiyat ma‘naviyatining asosi bo‘lib kelayotgan edi. Din peshvolari har qanday og‘ir va daxshatli sharoyitlarda ham oldingi saflarda turib , umummilliy manfaatlarni himoya qilganlar. Shu bois rus hukumati vakillari din peshvolarini eng xavfli dushman hisoblab, ular mavqeyiga qattiq zarba berishga initildilar. 1877-yili Farg‘ona harbiy gubernatori general Skobelev Kufmanga shunday yozgan deb yozgandi: ,,Mahalliy xalqning orasida xonning amaldorlari va ,ayniqsa, ruhoniylar singari bizning dushmanlarimiz ko‘p. Biz kelganimizdan keyin ular faqat sobiq mavqelarini emas, balki yaxshi hayotni ta‘minlovchi imkoniyatladan ham ayrildilar. O‘sha toifadagi kishilar o‘z jamiyatining ruhi va zaif tomonlarini yaxshi bilganliklari uchun avvalgi tartiblarni tiklash maqsadda xalqni ruslarga qarshi otlantirishga qodirdirlar‘‘.1886-yilgi ,, Turkiston viloyatini boshqarish‘‘ haqidagi yangi nizomda davlat yerlarini vaqf va boshqa aholiga tegishli yerlar hisobiga kengaytirishning qonuniylashtirilishi katta norozilik uyg‘otdi. Undan tashqari Rossiyaning turli joylaridan Turkiston o‘lkasiga ko‘chib keluvchilar soni tobora ortib bordi. XIX asrning oxiriga kelib, o‘lkada o‘rnashgan ruslarning soni 197420 kishiga yetdi. Ulardan 95941 tasi Shaharlarda va 101479 tasi posyolkalarda yashagan. Temiryo‘llar, sanoat korxonalari, savdo- sotiqdan olinadigan daromadlar ham asosan rus hukumati va kapitalistlarining 22 Хакимова К.З., Кравец JI.H. Социально-экономические отношения и классовая борьба в дореволыоционном Узбекистане (конец XIX-начало XX вв.). -Ташкент: “Фан”, 1980, - С 176. 16 cho‘ntagiga tushgan. Paxtachilik rivojlantirilib, o‘lkaning xomashyo manbayi va tayyor mahsulotlar bozoriga aylantirilishining salbiy oqibatlari Shaharlar aholisiga ham ta‘sir etmasdan qolmasdi, albatta. Paxtachilikning o‘sishi, to‘qimachilikning yanada keng yoyilishi va gazlamalarning ko‘plab tashqi bozorga olib chiqilishini taqozo etardi. Biroq paxtaning deyarli hammasi Rossiyaga olib ketilishi va u yerdan gazlamalarning tobora ko‘p miqdorda keltirilishi hunarmandchilikka katta zarba berdi. Chunki mahalliy gazlama korxonalarining mahsuloti fabrika gazlamalari bilan raqobatga bardosh bera olmasdi. Ko‘psonli to‘quvchilar va bunga bog‘liq bo‘lgan xilma-xil hunarmandlar xonavayronlikka uchradi. Bundan tashqari, qishloqlarda bir parcha yerlaridan ham ayrilgan dehqonlar Shaharlarda tirikchilik dardida izg‘irib yurardilar 23 . XIX asrning 80-90-yillarida og‘ir vaziyat general-gubernatorlikning poytaxti-Toshkentda ham yuzaga keldi. Bu vaqtda Shaharning eski qismida 100 ming kishi yashamoqda edi. Mustamlakichilik siyosati bu Shahardan butun o‘lka bo‘ylab tarqalgani uchun aynan shu Shahar mustamlakachilikning azob-uqubatlarini ham birinchi navbatda tortadi. Sirdaro viloyatining harbiy-gubernatori Grodekovning tan olishicha, 1887 yildan boshlab Shahar xalqidan olinadigan soliqning miqdori ko‘paygan. Shuningdek, hukumat tomonidan vaqf yerlarining qisqartilishi norozilik uyg‘otgan. 1891-yili Toshkent shahri va Sirdaryo viloyatining aholisi ma‘muriyat vakillarining yer masalasida yuritayotgan noto‘g‘ri siyosati haqida imperatorga shikoyat xatini yubordilar 24 : ,,Yer o‘lchovchilar va uyezd boshliqlari tomonidan har bir yer egasi, agar sotib olinganligini tasdiqlovchi hujjati bo‘lmasa, u vaqtda jamoa ahli bilan birga soliq to‘lanishi haqida ko‘rsatma olindi. Bunday yerlar jamiyat yerlariga aylantirilib, soliqni yakka holda to‘lash ta‘qiqlanar emish. Yaylovlar va to‘qayzorlar davlatniki bo‘lishi kerak emish. Yana, tog‘ bag‘ridagi lalmikor yerlar ham davlat ixtiyoriga o‘tkazilar emish. Vaholanki ular qadimdan qishloqlarniki 23 Алимова.Д.,Филанович.М.И. Тошкент тарихи Т.: FRT FLEX – 2009. – Б 150 24 Терентьев.М.А.История завоевания Средней Азиию СПб, том 3, 1906, - С 377 17 edi. Bizning boshliqlarimiz masalani shunday hal qiladi: bir kishi bir desyatina yerga ega bo‘lib, ekin yetishtiradi, agar shu yerning o‘rtasida mabodo 100 kv. Saj. Chakalakzor maydon bo‘lsa, uni devor bilan o‘rashgan va davlatga o‘tkazishga majbur qiladi. Hattoki qamishzorlarni ham davlat mulki deb hisoblaydilar. Vaholanki, bu yerdagi qamishlardan ko‘p odamlar foydalanib, boylar va boshqa narsalar toqib, muayyan darajada daromad oladilar‘‘. Shu ravishda toshkentliklar o‘z xatida hukumatning yer xususidagi siyosatiga qarshi norozilik bildirganlar. Ammo xalning bunday da‘vosi ma‘muriyatni g‘azablantirib, hukumatga qashi qaratilgan harakat sifatida baholandi. ,,Shuning uchun ham,―deyiladi o‘sha xatda,―biz rus advokatini tayinlab, dardimizni bayon etmoqchi bo‘lganimizda, boshliqlar volost oqsoqollarini ishdan oldilar, bizga ishonchli vakil tanlash va shikoyat qilishni ta‘qiqlab, Sibirga surgun etish bilan qo‘rqitdilar‘‘. Shunisi diqqatga sazovorki, mahalliy aholining manfaatlari rus advokati Nikitin tomonidan himoya qilingan. Aftidan, xatni Nikitin yozgan, shu bois u o‘lkadan haydab chiqarilgan. Ammo uning faoliyati va imperatorga yozgan xati faqat Toshkent viloyatida emas, balki butun o‘lkada katta taassurot qoldirdi. Bundan tinchsizlangan general-gubernator Vrevskiy harbiy vazirga yozgan xatida advokat Nikitinning faoliyati xalqning qo‘zgalishi uchun sababchi bo‘lishi mumkinligi hamda Nikitinga berilgan ishonch qog‘ozi amalda rus ma‘muriyatining harakatlariga qarshi qaratilgan varaqa ekanligi bayon etilgan 25 .H M Haqiqatdan ham, advokat Nikitinning bevosita yordamida tuzilgan hukumatning yer siyosatini qoralovchi xat jamoani qo‘zg‘atib yubordi. Ko‘p o‘tmay Toshkentning 12 ming kishilik aholisi tomonidan hukm surayotgan tartiblarni qoralovchi xat general-gubernatorga topshirildi. Bu xatni tuzishda qatnashgan Muhammadxoja Ahmadjonov degan kishi Orenburgga surgun qilindi. Chor hukumati xalqning qattiq noroziligiga qaramay, davlat yerini kengaytirishga qaratilgan siyosatini yurgizaverdi. Bu yerlarning muayyan qismi Rossiyadan kelgan kishilarga berildi.Vrevskiy yuoridagi tilga olingan xatida shunday deb yozgan: ,,mahalliy 25 Юнусова.Х. 1892 йилда Тошкентда халк кузголони. Тошкент: Тошкент, 1996, - Б 24 18 aholiga tegishli yerlar ruslarni o‘rnashtirish uchun berilganligi norozilikni qo‘zg‘atayotganligi ko‘zga tashlanmoqda. Rossiyadan kishilarning kelishi davom etaversa, kelajakda ham norozilik bo‘lishiga shubha yoq‘‘. Vrevskiy yangi soliqlarning joriy etilishi orqali solilar miqdori oldingiga nisbatan 100 foizga oshib, xalq g‘azabini qo‘zg‘atganligini ham uqtirib o‘tgan. Oqibatda Toshkentda og‘ir sharoit yuzaga kelib, xalqning chidashga boshqa toqati qolmadi. Chor ma‘murlari “mahalliy aholi o‘z davlatini barpo etish va uni boshqarish tajribasiga ega emas”, - degan bahona bilan mustamlakachilik siyosatini niqoblamoqchi bo‘ldi. Ular tuzgan hujjatlardan birida mahalliy aholining milliy davlatni tuzishga layoqatsizligi, madaniy taraqqiotning yangi imkoniyatini baholay bilmasliklari haqida shunday deyiladi: ”Go‘yo ular shu vaqtga qadar aqliy taraqqiyotning ibtidoiy darajasida qolib ketganlar. Shu sababli ham ular o‘z ma‘muriy boshqaruv tizimini yaratishga, bu yo‘l bilan erishish mumkin bo‘lgan afzalliklarni tushunishga ham qodir emaslar. Bu xalqlar Rossiya tomonidan berilgan huquqlardan ham foydalana olmaydilar. Oddiy fuqarolik huquqi haqidagi qonunlarni ham tasavvurlari doirasiga sig’dira olmaydilar“ 26 Rossiyaning Turkistondagi mustamlakachilik siyosati bosib olingan o‘lkada paxtachilikni rivojlantirish yo‘li bilan AQSH ga bo‘lgan qaramlikdan qutulish edi. Katta miqdordagi paxta tolasini Amerikadan sotib olish va uni tashib keltirish tobora keskinlashib borayotgan xalqaro vaziyatda Rossiya to‘qimachilik sanoati uchun tez rivojlanidh imkonini bermas edi. S.V.Ponyatovskiy “Turkistonning Rossiya uchun bo‘lgan iqtisodiy ahamiyati ustida to‘xtab shunday degan edi: ”Turkiston qimmatli qishloq xo‘jalik ekinlarini yetishtirish borasidagi imkoniyatlar jihatidan Shimoliy Amerikaning paxta ekiladigan mintaqalariga nisbatan ham boyroq mamlakat”. O‘sha davrda har yili o‘rta hisobda Turkistondan olib ketilgan mahsulotlar 269.000.000 so‘mni tashkil etgan bo‘lsa shundan 213.500.000 so‘mni paxta tolasi tashkil etar edi. Paxta 26 Хакимова К.З., Кравец JI.H. Социально-экономические отношения и классовая борьба в дореволыоционном Узбекистане (конец XIX-начало XX вв.). -Ташкент: Фан, 1980, - С 176 . 19 yakkahokimligini kuchaytirish orqali Turkistonning Rossiyaga bo‘lgan qaramligini yanaham mustahkamlash haqidagi harakatlar A.Ponyatovskiyning quydagi fikrlaridan ham tasdiqlanadi: ” Turkistonni asosan paxta ekishga moslashtirish, turli iqtisodiy tadbirlar orqali boshqa ekin maydonlarini kamaytirish, yerning kuchi, havoning harorati, suvni paxta ko‘chatiga sarf qilish Rossiyani Amerika paxtasiga qaramligidan qutqarish haqidagi shirin orzularni amalga oshirishning yo‘li bo‘lib qolmoqda “Bulardan tashqari mazkur qo‘zg‘alonning asosiy sabablaridan vabo bilan vafot etganlarni ota bobolari mozorlariga, aziz avliyolarning qabri yaqiniga dafn qilinmaganligi, murdalarni yuvish, tobutlarni ko‘tarib boorish ta‘qiqlanishi, vafot etgan ayollarni erkak rus vrachlari tekshirishi ham ommaviy noroziliklarga olib kelgan sabablardan biri bo‘ldi. Har bir vafot etgan kishi vrach nazoratidan o‘tgandan keyingina Shahar atrofidagi alohida ajratilgan qabristonga dafn etilishi mumkun edi. Bu ham vafot etganlarni oilaviy xilxonalarga ko‘mish haqidagi tassavuriga to‘g‘ri kelmas edi. Shaharga kirish chiqish ham ta‘qiqlandi. Vafot etganlarning Shahar chetidagi qarindosh urug’lari marosimlarda ishtirok eta olmay qoldilar. Yozning issiq kunlarida paxta va boshqa ekinlarga suv qo’yish, chopiq qilish, ekinzorlar va bog‘lardagi hosilni yig‘ib olish zarur bo‘lsa ham mardikorlar Shahar atrofiga chiqarilmadi. Bu esa vabo kasalidan keyin ocharchilik xavfi kuchayishi ehimolini yuzaga keltirdi. Mahalliy aholining odatiga ko’ra vafot etgan kishi o‘sha kunning o‘zidayoq dafn etiladi. Vrachlar soning oz bo‘lganligi sababli, murdalarni 2-3 kun davomida ham dafn etishning imkoni bo‘lmadi. KIshilar hokimiyat belgilagan jazo choralaridan qo‘rqib, yozning issiq kunlarida murdalarni bir necha kun saqlab turishga majbur bo‘lganlar. Aholining bu boradagi noroziliklari rus ma‘murlari tomonidan “yovvoyi, qoloq kishilarning harakati” deb ta‘riflangan 27 . Bu qo‘zg‘alonning asosiy sababi sifatida manbalarda Inog‘omxo‘ja va Muhammadyoqub o‘rtasidagi ziddiyatlar va hokimiyat uchun kurashishlarini sabab qilib qo‘ydi rus ma‘muriyati. Ammo bu fikrlar mutlaqo xato edi.Yuqoridagi fikrlardan ko‘rinadiki,chor ma‘murlari vabo 27 Юнусова.Х. 1892 йилда Тошкентда халк кузголони. Тошкент:Тошкент , 1996, - Б 28 20 kasaliga qarshi kurash tartiblarini belgilaganlarida mahalliy aholining milliy va diniy hissiyotlarini mutlaqo hisobga olmadilar. Zikinning yozishicha, “agar bunday beboshliklarga aholisi xristian bo‘lgan Shaharlarda ham yo‘l qo‘yilganda, albatta noroziliklarga olib kelar edi. Lekin ularni diniy fanatizmda ayblashga hech kimning tili bormas edi” 28 O‘sha davr hujjatlarida ko‘rsatilishicha, eski shaahrdagi mahalliy aholi uylarini,ko‘chalarini ozoda tutishda, ariqlarni tozalash va suvlarni iflos qilmaslikda yangi Shahardagi rus aholisidan nihoyatda ustun turar edi. Shunga qaramay, mahalliy aholining manfaatlari ikkinchi o‘ringa tushib qolganligi sababli o‘zbeklar orasidan kasallanganlar ko‘pchiligi qirilib ketdi. Bu holat ezilib va xo‘rlanib yotgan mehnatkash ommani bosh ko‘tarishga bahona bo‘ldi. 28 Зиёев.Ҳ.Туркистонда Россия ҳукмронлигига қарши қўзғолонлар. Тошкент: Шарқ 1998. – Б 355 21 II BOB. TOSHKEN T QO‘ZG‘OLON IN IN G BOSHLA N ISHI, RIVOJ LA N ISHI VA BOSTIRILISHI 2.1 Toshk ent da v abo k asalligining t arqalishi, qo‘zgolonning boshlanishi Tarix ma‘lumotlariga ko‘ra Markaziy Osiyo mamlakatlarida vabo kasali tez-tez tarqalib turgan va minglab odamlarning o‘limiga sababchi bo‘lgan. Toshkentda 1872 yilda ham vabo kasali tarqalishi natijasida 3978 kishi kasallangan, ulardan 2215 kishi olgan1892-yil bahorida Markaziy osiyoda vabo kasalligi tarqalganligi haqidagi habar tezda hamma yoqqa yoyildi. Chor amaldorlari bu kasallikni oldini olish choralarini ko‘ra boshlaadilar. Turkiston general-gubernatori tomonidan Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori nomiga yozilgan maktubda Qobul va Hirotda vabo kasali paydo bo‘lganini va tezlik bilan shimolga tarqalayotgani, bu kasallikni Buxoro amirligi territoriyasig o‘tkazmaslik, agar kasallik alomatlari ko‘rinadigan bo‘lsa, tezda sanitariya va gigeyena tadbirlari ko‘rish zarurligi ko‘rsatilgan. Dast avval vabo kasali bilan og‘rish belgilari Turkistoon general gubernatorligining Afg‘oniston va Eron bilan chegaradosh joylarida sezila boshlandi. Zakaspiy viloyati harbiy medetsina inspektori harbiy okrug meditsina boshqarmasiga telegramma yuborib, unda vabo kasali Uzun-Otada paydo bo‘lgani haqida birinchi bor tashvishli xabar beradi. “Туркестанские ведомости” gazetasi Samarqandga olib keluvchi temir yo‘llarda kasallikni oldini olish uchun harakat boshlash, kasal tarqalmagan joylarda barvaqt karantin o‘rnatish, sanitariya, gigeyena qoidalarini targ‘ib etish ta‘kidlandi 29 . Bu tadbirlar 1892-yilning mart oyidan boshlab o‘tkazila boshlandi. Sirdaryo viloyati sog‘liqni saqlash qo‘mitasi 1892-yil aprel oyida bo‘lib o‘tgan majlislarda bu boradagi tadbirlarni belgilab, ularni amalga oshirishni nazorat qila boshladi.Sog‘liqni saqlash qo‘mitasining majlislarida mutaxasislaridan tashqari viloyat harbiy general gubernatori yordamchisi, hokimiyat maslahatchisi O.Xomutov, viloyat vrachi Okolov, maslahatchi Batirshin, polkovnik Putinsev, Shahar politsiyasi boshlig‘I 29 Мажид Ҳасаний. Туркистон босқини. Тошкент: НУР 1992 – Б 150 22 Kryuchkov, duma a‘zosi Nikolayev, qo‘mita kotibi Ilinskiy, Amudaryo bo‘limi vrachi Avdokushin va boshqalar ishtirok etdilar 30 . Qo‘mita majlislarida hovuzlardagi, ariqlarda oqadigan suvlarning tozaligini nazorat qilish, umumiy hojatxonalar, axlatxonalar va hovlilarni tozalash, ko‘chalar, bozorlar, maydonlar, do‘konlar va jamoatchilik to‘planadigan joylarni ozoda tutish, shifoxonalarning holatini yaxshilash, zarur bo‘lgan hamma yerni dizenfeksiya qilish tadbirlari belgilandi. Aynniqsa, hovuzlardagi suvnnning tozaligiga e‘tibor berish jiddiy vazifa sifatida o‘rtaga qo‘yildi. Ariqlarga axlatlarni tashlash taqiqlandi. Har bir hovlida axlat tashlaydigan, chuqurligi 3 metrdan kam bo’lmagan o‘ralar qazish haqida xabar berildi. Ko‘chalarni muntazam tozalash, supurib suv sepib turish ham nazorat ostiga olindi. Toshkent shahrida eskirgan go‘sht, baliq, pishmagan mevalarni sotish ta‘qiqlandi. 1892-yil 27-mayda general leytenand Grodyukov imzosi bilan Toshkent shahri boshlig‘iga yuborilgan xatda Zakaspiy temir yo‘lining Qahka stansiyada paydo bo‘lgani haqida ma‘lumot beriladi.1- iyunda Rossiyadan ko‘chib keluvchilardan bir necha kishi Jizzaxda vabo bilan kasallanganligi haqida ma‘lumot olindi. Jizzaxda vabo kasalligi paydo bo‘lishi munosabati bilan Sirdryo kechuvi so‘l qirg‘og‘ida Chinoz meditsina-sanitariya punkti tashkil etildi. Toshkent shahrining ruslar yashaydigan qismidagi kasalxonalarda kasallikga chalingan soldatlar uchun alohida xonalar ajratildi. Soldatlarni ham vabo kasallangan taqdirda harbiy gospitallarga emas, balki mana shunday kasalxonalarga olib kelish mo‘ljallandi. Shunday kasalxonalar Shaharning oqava suvlari oqib chiqadigan joylarning quyi qismlarida tashkil etildi. Kasalxo nalar barakla r tipda qurilib, 2-5 kasal uchun alohida xona ajratildi.Kasallarni davolash uchun 500 so‘m pul ajratildi. Toshkent shahrida 8 ta kasal qabul qilish punkiti ochilishi mo‘ljallanib har bir punktda 15 tadan18 tagachat karovat bo‘lishi kerak edi. Toshkent shahridagi feldsherlar ro‘yxatga olindi. Ularning soni 19 kishidan iborat bo‘lgan. Shaharning ruslar yashaydigan 30 Зиёев.Ҳ.Туркистонда Россия ҳукмронлигига қарши қўзғолонлар. Тошкент: Шарқ 1998. – Б 367 23 qismi sanitariya holatini tekshirish 36 kishiga yuklatildi 31 . Vafot etganlarni machitga yoji cherkovga olib borish ta‘qiqlandi. O‘lganlar yuvilmasligi, qaysi kiyimda vafot etgan bo‘lsa o‘sha kiyim bilan chuqur kavlangan qabrga qo‘yilishi va qabrga ohak sepilishi lozim edi. 1892-yil mart oyida Toshkent shahri bo‘yicha vaboni oldini olishga qaratilgan 119 qaror, buyruq e‘lon qilindi. Bu qaror va buyruqlarda barcha xonadonlar o‘z hovlisi ko‘chalari, ariqlarni, yerlarda to‘plangan axlatlarni ta‘minlash Shahardagi 5 oqsoqol zimmasiga yuklatildi. O‘sha yili Toshkentda defteriya, skarlatina, ichak kasalliklari ham ko‘payib ketgan bo‘lib, har kuni deyarli 80 kishi vafot etar edi. Bular ham eski Shahardagi ahvol nihoyatda og‘ir ekanligini ko‘rsatar edi. Turkiston general gubernatori birinchi navbatda Rossiyadan ko‘chirib keltirilgan aholini himoya qilish masalasiga katta e‘tibor berdi. Bu uning 1892-yil 29-aprelda chiqargan qarorida yaqqol ko‘rinadi. Ayniqsa, Samarqand va Jizzax viloyatlarida kelgindi rus aholisi haddan tashqari ko‘payib ketib, ular ishlash uchun Turkistonning biron yeriga yuborishni yoki Rossiyaga qaytarib yuborishni talab qila boshladilar. 5-6-iyunda Voronejdan ko‘chib kelayotgan kishilar to‘xtatilib, observatsiya punktida tibbiy nazoratdan o‘tkazildi. 8-iyunga qadar bular orasida 7 ta kasallangan odam borligi aniqlandi. Ularning 4 tasi o‘sha yerda o‘ldi. O‘sha vaqtda Chinozda 40 taga yaqinkasal saqlanar edi. General A.B.Vrevskiy ularni oziq-ovqat bilan ta‘minlash uchun kuniga 10 tiyindan mablag‘ ajratish haqida buyrug‘ berdi. Toshkentning Eski Shahar qismida ochilgan punktda ishlash uchun vrachlardan E. Mantelshtam, R.Kamken, V.Tishkov, N. Krishkov, V.Oshevskiy, X.Batershin, N.Blagoyavlinskiylar yuborildi. Vabo tarqalganda ishlatiladigan dorilar ham tayyorlanib qo‘yildi. Bular quyidagilardan iborat edi: a) uyezd Shaharlar uchun 1 pud suleyma, 2 pud tozalangan korbol kislotasi, 4 pud tozalanmagan korbol kislotasi. Toshkent uyezdi uchun b) 3 pud suleyma, 6 pud tozalangan korbol kislatasi, 12 pud tozalanmagan korbol kislotasi. Jizzax observatsiya punktida kasallikni oldini olish uchun 974 so‘m 50 tiyin sarflangan. Jizzax atrofida ham vabo kassalidan o‘lganlarni soni tobora ortib bordi. 31 Терентьев.М.А.История завоевания Средней Азиию СПб, том 3, 1906, - С381 24 Kasallik tarqalishining oldini olish maqsadida Sirdaryo viloyatiga ko‘chirib keltirilgan rus aholisining Toshkentga kelishi taqiqlandi. 4- iyunda soat 9:25 da vabo kasalligidan G‘oyib-Ota volostida yashovchi bir qirg‘iz vafot etgan. 1892-yil 7-iyun kuni Toshkent shahrining Eski Shahar qismida kasallik paydo bo‘lganligi haqida ma‘lumot olindi. Shu kuniyoq Yangi Shahardagi davolash punkti vabo kasali bilan og‘riganlarni joylashtiradigan kasalxonaga aylantirildi. 19-iyun kuni bunday punkt Toshkentning Eski Shahar qismida ochildi. Dobrosmislovning bergan ma‘lumotiga qaraganda vabo tarqalgan vaqtda Shaharda 1879 kishi kasallangan, ulardan 1657 kishi o‘lgan va 227 kishigina davolangan holos. “Туркестанские ведомости” gazetasida keltirilishicha, erllik aholidan Toshkent kasalxonasiga 43 kishi tushgan. Ulardan 10 kishi davolangan 33 kishi o‘lgan. Uyida saqlangan kasallar 1462 kishi bo‘lib ulardan 28 kishi sog‘aygan. 1423 kishi o‘lgan .Demak, jami yerlik aholidan epidemiya vaqtida 1505 kishi kasallangan, 38 kishi davolangan, 1456 kishi o‘lgan .Yangi Shaharda esa kasalxonaga 262 kishi tushgan, ulardan 123 kishi davolangan, 139 kishi o‘lgan. Uyida saqlangan kasallar esa 357 kishi bo‘lib, ulardan 190 kishi o‘lgan, 167 kishi tuzalib ketgan. Demak, Shaharning ruslar yashaydigan qismida jami kasallangan 619 kishih bo‘lib, ulardan 290 kishi davolangan. 329 kishi o‘lgan 32 .1890-yildan keyin harbiy gubernator Grodekovning topshirig‘iga binoan 33 ta qabriston yopilgan edi. Shaharda vabo tarqalgan davrdan boshlab yana 12 qabriston yopib qo‘yildi. Vabo kasalidan o‘lganlarni dafn etish uchun 4 qabriston belgilangan bo‘lsa ham ularning bittasidagina dafn etishga ruxsat berildi 33 .Shaharda, ”bizni zaharlash va qirib tashash maqsadida suvlarni dorilamoqdalar, degan mish-mishlar tarqaldi. ”Vrachlar kasallarni tezroq o‘ldirish maqsadida” ularga dorilar bermoqda“ degan ovozalar ham yoyildi 34 . 32 Юнусова.Х. 1892 йилда Тошкентда халк кузголони. Тошкент: Тошкент , 1996, - Б 61 33 Остонов. О. А. Ўзбекистон тарихи Тошкент : Тошкент – 2015. – Б 120 34 Юнусова.Х. 1892 йилда Тошкентда халк кузголони. Тошкент: Тошкент, 1996, - Тошкент 64 25 Shunday bir vaziyatda Toshkent qo‘zg‘aloni yetilib kelayotganigi haqidagi ma‘lumotlar 1892-yil iyun oyining o‘rtalaridan ma‘lum bo‘la boshlagan edi. Qo‘zg‘alondan bir necha kun oldin yangi tayinlangan Eski Shahar oqsaqoli Muhammad yoqub Karimberdiy evga ham aholi o‘rtasidad norozilik kuchayayotganligi, yaqin kunlarda qo‘zg‘alon bo‘lishi mumkunligi haqida ma‘lumotlar kelgan. 18-iyun kuniyoq mirshab Mirza Rajab Muhammedov Shahardagi amaldorlarga Shaharda doktorlar kasallarnni tezda o‘ldirish uchun dori bermoqdalar, ruslar mahalliy aholini qirib tashlash uchun suvlarni zaharlamoqda, Chirchiq daryosidan keladigan barcha ariqlarning boshiga zaharli dorilar sepildi, degan ovozalar tarqatishayotgani haqida ma‘lumot berdi. 20-iyun kuni esa katta oqsaqol Muhammadyoqub Karimberdiyevga Xonaqoh masjidi oldida odamlar to‘planganini va mahalliy hokimiyat ko‘rayotgan tadbirlarga nisbatan norozilik biildirayotganligi haqida xabar keldi. Katta oqsaqol bu haqda Shahar boshlig‘i polkovnik Putinsevga ma‘lumot yetkazdi. Putinsev esa ko‘rilayotgan tadbirlarga hamma so‘zsiz itoat qilish kerak ekanligini aytdi. Xonaqoh masjidi yonida to‘plangan olamon shikoyat xati yozib uni Shahar hokimiyatiga yetkazish uchun 3 kishidan iborat vakillar sayladi. 22-iyun kuni oqsaqol Karimberdiyev o‘z huzuriga vakil qilib saylangan mulla Sodiqni chaqirib unga tarqatilayotgan barcha mish- mishlar noto‘g‘ri ekanini polkovni k Putinsev nomidan aytdi. Vaziyat keskinlashayotganini sezgan polkovnik Putinsev aholiga vabo kasalligining oldini olish maqsadida ko‘rilayotgan tadbirlarni tushuntirish uchun Qurbon bayrami kunidagi ommaviy yig‘inlardan foydalanmoqchi bo‘ldi. Qurbon bayrami 23-iyun kuni boshlandi. Polkovnik Putinsev ertalab 5:00 10000 kishi to‘planib nomoz o‘qiydigan Jome masjidi oldiga keldi. U o‘zbek tilini yaxshi bilmasa ham rus tilida so‘zladi va bu nutqini Ko‘kcha oqsaqoli Ibrohimbek tarjima qildi. U to‘planganlarni Qurbon bayrami bilan tabriklab, ayrim kishilar Shaharda tartibsizliklar tashkl etish uchun turli ig‘volar tarqatayotganini, barcha mish-mishlar noto‘g‘ri ekanini aytdi. U imperator janobi oliylari va oliy hokimiyat mahalliy aholi to‘g‘risida doimo qayg‘urishi haqida aytdi. Undan keyin so‘zga 26 chiqgan Toshkentning bosh qorisi Sharifxo‘ja aholiga murojaat qilib: “Maga kko‘rdinglarmi, Shaharda tarqalayotgan barcha mish-mishlar asossiz ekan”,- dedi. 23-iyun kuni bayram tunida yana bir necha kkishi vafot etdi. Mirshab Ahmadxo‘ja katta oqsaqol Muhammadyoqubga vafot etganlar vrach ko‘rigidan o‘tkazilmasdan dafn etilganligi haqida ma‘lumot berdi 35 . Ahmadxo‘ja bosh oqsaqolning buyrug‘iga binoan murdalar vrach tekshirishi uchun qabridan kovlab olinadi degan ovozani tarqatdi. Toshkent aholisi kasallikdan vafot etganlarni dafn qilishda o‘z huquqlari kamsitilgani (musulmon odati bo‘yicha ko‘mishga ruxsat berilmay, jasadni yoqb yuborishga majbur qilingan edilar) va yerli aholi vabodan saqlanish uchun yetarli vositalar bilan ta‘minlanmaganligiga qarshi isyon ko‘targan edi 36 . 24-iyun kuni ertalab Shaharning turli joylarida olamon to‘plandi. V.Zikin o‘z maqolasida shunday deydi: “Mahalliy aholi sabr-toqatli va itoatkor, hatto o‘zlariga nisbatan adolatsizlliklar qilingannini bilganida ham o‘z hissiyotlariga erk bermaslikka harakat qiladi. Lekin har qanday sabr toqatning ham chegarasi tugagan edi ” 37 . Olamonning boshida 70 yoshlik Azim vodovan turar edi. Yangi Shaharga qarab olamonikki guruh bo‘lib bordi. 100 kishidan iborat bo‘lgan birinchi guruhga Naqshbandiy oqimiga mansub bo‘lgan 80 yoshli Eshon Azizlar boshchilik qildi. 500 kishidan iborat ikkinchi guruhga esa eshon Abdulqosimxo‘ja va bozor oqsaqoli Ziyomuhammad Isomuhammedov yetakchilik qildi. Shahar boshlig‘I maslahatchisi Botirshinning bergan ko‘rsatmalariga ko‘ra olamon ichida g‘azovotga ya‘ni aholini din uchun chorlovchi chaqiriqlar ham eshitilgan. Amaldor Novogorodskiyning ko‘rsatishich, olamon ichidagi ot mingan kishilar yaqin atrofda to‘plangan odamlarga qarab, “musulmonlar, biz bilan birga bo‘linglar” deb murojat qilishgan. Polkovnik putinsev O‘rda bozori tomoniga kelib 500 kishilik olamon Shahar boshqarmasi binosiga qarab kelayotganini ko‘rdi. Olamon polkovnikdan “bizga oqsaqolni tutib berin, yaxshilab uning jazosini beramiz”, deb talab qila boshladi. Polkovnik Putinsev, Muhammadyoqub shu binoda yashirinib 35 Юнусова.Х. 1892 йилда Тошкентда халк кузголони. Тошкент :Тошкент, 1996, - Б 68 36 Юнусова.Х. 1892 йилда Тошкентда халк кузголони. Тошкент:Тошкент , 1996, - Б 68 37 Ражабова Р. Ё.ва бошқа, Узбекистон тарихи (1917—1993-йил), Тошкент ,Тошкент . 1994 – Б 69 27 olganini bilib,hovliga kiradigan eshik oldini to‘sib oldi. Shu vaqtda bir necha kishi devor oshib hovliga tushib polkovnikni ichkariga sudrab olib ketdi. Undan keyin olamon ham hovliga kirib, “Oqsaqolni topib ber, biz uni o‘ldiramiz”, deb talab qila boshladi. Putinsev yana o’rnidan turib olamonga qarab “Muhammadyoqubda hech qanday ayb yo‘q, u yuqoridan kelgan topshiriqni bajardi, xolos”, deb to‘planganlarni tinchlantirmoqchi bo’ldi. Shunda olamon ichidagi ba‘zi kishilar “agar oqsaqolni topib bermasa uning o‘zini o‘ldiramiz”, deb qichqirdilar va polkovlikni hovlini o‘rtasiga olib borib ura boshladilar, toshlar ham otildi. Polkovnik hovli o‘rtasida yiqilib qoldi. 20 yoshlardagi yigitcha Putinsevga do‘q qilib, qog‘oz va siyoh keltirib, tilxat yozishni talab qildi.Unga ko‘ra Toshkentda vabo kasalligi yo‘qligi, doktorlar Shahardan chiqib ketishi zarurligi, vafot etganlar esa eski qabristonlarga ko‘milishi mumkkunligi haqida tilxat berishinni ta‘lab qila boshladilar. Putinsev ularga hech qanday tilxat bemasligini aytdi. Shu vaqtda olamon o‘rtasida ikkilanish boshlangan edi. Yoshlar jiddiy hakatlar qillishga, Shahar boshlig‘ini ularning barcha talablarini bajarishga majbur etishga harakat qilsa, keksaroq yoshli kishilar esa bu ishlarning oqibatlarini hisobga olib, Shahar boshlig‘ini himoya qilishga, olamonni qat‘iy choralar ko‘rish va qon to‘kishdan qaytarishga intildi. To‘palon vaqtida o‘zbeklardan 3 vakil, ulardan biri Musomuhammad Rustamboyev Putinsevni himoya qilgan kishilardan biri edi. U tergov vaqtida quydagilarni aytgan: “Men Shahar boshlig‘ini olomondan to‘sib turib, musullmonlar nima qilyapsizlar, ehtiyot bo’linglar, sizlarning ishlaringiz natijasida kambag‘alla xonavayron bo’ladi, butun Toshkent vayron bo‘ladi, dedim ” 38 .Qo‘zg‘allonchilarning ichida yoshlar ko‘pchilikni tashkil etgan. Qo‘zg‘alon bostirilgandan keyin javobgarlikka tortilgan 51 kishining 55 foizi, 25 yoshgacha bo‘lgan yoshlar, 35 foizi esa 30 va undan yuqoriroq bo’lgan kishilar edi 39 . Qo‘zg‘alonchilar ichida ko‘pchillikni hunarmadlar va mardikorlar tashkil etgan. Shaharga harbiy kuchlar chaqirish maqsadida Turkiston viloyati harbiy gubernatori 38 Хакимова К.З., Кравец JI.H. Социально-экономические отношения и классовая борьба в дореволыоционном Узбекистане (конец XIX-начало XX вв.). - Ташкент: Фан,1980, - С 176 39 Алимова.Д.,Филанович.М.И. Тошкент тарихи Т.: FRT FLEX – 2009. – Б 160 28 Toshkent shahri yaqinidagi lagerlarda joylashgan harbiy qismlarning boshliqlariga quyidagi maktubni yuborgan “Shu bugun eski Shaharda Shaharning ruslar yashaydigan tomoniga kelgan olamon Shahar boshlig‘I turgan binoni vayron qildi va Shahar boshlig‘iga og‘ir tan jarohati yetkazdi. Shu munosabat bilan siz janob oliylaridan tezda yordam ko‘rsatishingizni va harbiy qismlarni yuborib Eski Shahar bozori atrofiga joylashtirishingizni iltimos qilaman”. “Туркестанские ведомости” gazetasining yozishicha, ertalab soat 10 lar atrofida to‘palon bo‘layotgan joyga harbiy gubernator general leytenant Grodekov 80 tacha qurolangan 1-o‘qchi batalyon soldatlari bilan yetib kelgan 40 . Birozdan so‘ng yana okrug shtabining boshlig‘i general leytenant Razgonov, o‘qchi brigadasining boshlig‘I general leytenant Levashin, general mayor Kurshov piyoda askarlar bilan yetib keldi. Qo‘zgallon jarayonida Grodikov boshqarmma oldida to‘planayotgan rus olamoniga murojat qilib shunday dedi: “Rus birodarlar, qo‘lingizga nima tushsa ollingda, sartlarni boplab savalang”.Bu chaqiriq bilan ruhlangan rus aholilsi, mahalliy “yovvoyilarning” ta‘zirini yaxshilab berib qo‘yish uchun olomonning ketidan quvib borib uchragan kishini ayovsiz do‘pposlayvergan. Anhor yaqinidagi jar yoqasida kelganda qochishga joy topaolmay qolgan olamonni suvga itarib yuborganlar. Ertasi kuni anhordan 80 ta odamning murdasi topildi. O‘sha kuni halok bo‘lganlarning soni 100 kishidan ortiq edi. Ushlangan 60 kishidan 8 tasi Sibirga surgun qilindi, 15 kishi turmaga tashlandi. Shaharning eng taniqli kishilaridan hisoblangan Azizyor Eshon, Abulqosim xo‘ja, bozor oqsaqoli Ziyomuhammad kishilar boshchilig‘idagi mingga yaqin kishi 24-iyunda tarixga “Vabo isyoni” yoki “Toshotar voqeasi” nomi bilan kirgan qo‘zg‘alonning asosiy ishtirokchilari bo‘lishdi. Ularga Shahar boshlig‘i polkovnik S.R.Putinsev va Eski Shahar oqsaqoli Muhammadyoqub bilan to‘qnash kelishdi. Qamchisini o‘ynatib kelgan oqsaqol xalqning so‘zlarini, arz-dodini tinglash o‘rniga unga dag‘dag‘a qila boshladi. Xalq uning boshiga toshlar yog‘dirdi. Shu tariqa qo‘zg‘alon tarixga 40 Алимова.Д.,Филанович.М.И. Тошкент тарихи Тошкент: ART FLEX – 2009 . – Б 160 29 mashhur “Toshotar voqeasi ” nomi bilan kirdi 41 . Qo‘zg‘alonning asl sababini mustamlaka ma’muriyat mansabdorlarining o‘zlari ham yaxshi bilishgan. Jumladan, N.P.Ostroumov: «Ko‘p jihatdan ayb o‘zimizda, albatta. Ularning fe’l-atvorini va qonun-qoidalarini o‘rganganimiz yo‘q va hali ham o‘rganmayapmiz. Bunda ayb faqat vaboning o‘zida emas, u sabr-kosasini to‘dirib-toshirib yuborgan so‘nggi tomchidir. Norozilik allaqachon kuchayib, yig‘ilib kelmoqda edi, keyin esa boshqa noroziliklar qo‘shilishi bilan birdaniga qo‘zg‘alon boshlanib ketdi», ‒ deb yozgan edi 42 . Chor mustamlakachilari qo‘zg‘alonchilarni jazolashda o‘zlariga yoqmagan mahalliy ziyolilarni, xalqni ko‘tarishga qodir ma’rifatparvar va millatparvarlarni ham qatag‘on qildi. Podshoh generallaridan biri, harbiy gubemator N.I.Grodekovning 1892 yil 1 iyulda Turkiston general- gubernatoriga yuborgan axboroti buni yaqqol tasdiqlaydi: «O‘tgan 25 iyun kuni taqdim etganlarimga qo‘shimcha ravishda Siz zoti oliylariga yana shu narsani ma’lum qilish sharafiga noilmanki, shahaming osiyoliklar yashaydigan qismi oqsoqoli In’omxo‘ja Umarxo‘jaevni 24 iyun voqealariga olib kelgan harakatning asosiy rahbari va haqiqiy sababchisi deb hisoblash kerak. U shaxsan o‘zi va eng yaqin xodimla ri orqali nodon xalq ommasi orasida tashviq ot olib borga n, ma’muriyatimizning vaboga qarshi farmonlari va xatti-harakatlari xususida tashvish tug‘diradi gan xabarlar hamda mish- mishlar tarqatgan. Mazkur tuzemesning eng yaqin sheriklari unga qarindosh bo‘lgan yuzboshi Ahmadxo‘ja va qudasi Usmonxo‘jadan tashqari, Shayxovandtahur dahasining qozisi Sharifxo‘ja, so‘ngra Beshyog‘oc h dahasining yerlik fuqarolari Badalmuh ammad Xolmuhamedov va Boqijon Dadajonboyev bo‘lgan. Menga ma’lum bo‘lishicha, bu kishilar avvallari ham shaxsan o‘zlari va ko‘p tarafdorlari orqali olomonga boshchilik qilganlar, uni hukumatning tadbirlariga qarshi qo‘zg'atganlar. Bu barcha shaxslarning xalq orasidagi zararli tashviqi ta’sirini hisobga olib, 24 iyun voqealari sodir bo‘lgan kunning o'zidayoq hammalarini qamoqqa olishga farmoyish berdim» 41 Остонов. О. А. Ўзбекистон тарихи Тошкент : Тошкент – 2015. – Б 120 42 Эшов. Б. Ўзбекистон давлатчилиги ва бошқарув тарихи. Тошкент: Фан ,2012. – Б 367 30 “Vabo isyoni” nomini olgan 1892-yilga Toshkent qo‘zg‘aloni XIX asr oxiridagi muhim harakatlardan biri bo‘ldi 43 . Bu qo‘zg‘alon ko‘plab tarixiy adabiyotlarda o‘lkada vabo kasali tarqallishini oldini olish uchun bo‘lgan harakat deb ta‘riflangan bo‘lsa-da, asllida bu qo‘zg‘alon Rossiyaimp eriyasining o‘lkadagi mustamlakachilik siyosatiga qarshi qaratilgan harakat bo‘lib, mustamlakachilik zulmiga qarshi qaratilgan milliy ozodlik kurashining bir bosqichi edi 44 . 43 Жўраев .Н. Ўзбекистон tarixi.T.: Шарқ – 2011 .10 - бет 44 Эшов. Б. Ўзбекистон давлатчилиги ва бошқарув тарихи. Тошкент: Фан ,2012.-B.367 31 2.2. Toshk ent qo‘zg‘olonining bost irilish v a ushbu qo‘zg‘olonning Turk ist on o‘lk asi t arixidagi ahamiy at i. Eski Shahar polismesteri Kruchkovning bergan ma’lumotlariga qaraganda o‘ch olish tuyg‘usi bilan O‘rda bozoriga kelgan ruslar sartlarni do‘konlardan ushlab chiqa boshladilar, hatto bekinib olganlarini ham do‘konlarining qulfni sindirib kaltakladilar va qamoqqa oldilar. Turkiston 2-o‘qchi batalonining poruchigi Levkovich ham bu beboshliklarni tasdiqlagan va bunday jinoiy ishga qo‘l urganlarni “noma‘lum kishilar’’ deb atagan. Meshanin Vasiliy Starsovning ko‘rsatishicha, soldatlar choyxonalarga ham kirib, u yerda o‘tirganlarni qamoqqa ola boshladi. Agar kimki qochib qutulishga harakat qilsa ham, shuning o‘zi ham uni ushlash va qamashga asos bo‘lgan. O‘qchi Filipp Lukinning aytishicha, ko‘chalarda ham sartlarni ushlab kaltaklashavergan. Bu beboshlik nima uchun qilinganini hech kim surishtirmagan ham. Bu vaxshiyliklarda 2 qovurg‘asi sindi, deb aytilgan polkovnik Putinsev ham ishtirik etgani ma‘lum 45 . O‘rda bozori vayron qilinganda qattiq kaltaklanganlardan biri Nurmuhammad Shoazimboyev bo‘lgan. Asosan ruslardan va harbiylardan tashkil topgan olomon O‘rda bozoriga hujum qilganida u qo‘rqib ketib boloxonaga bekinib olgan. Nazoratchi Aleksey Yarchin uning ketidan quvib borib, boloxonada ushlagan va pastga tashlab yuborgan. Ofitser Piyotr Alekseev bunday vaxshiyona harakatni asoslash uchun, Nurmuhammad Yarchinga pichoq urdi, deb bahona qilgan. Lekin Yarchinning tan jarohati olgani haqida, hech qanday dalil isbot yo‘q. General leytenant Grodekov 80 soldat bilan bizga Eski Shaharga kirib borganini Rossiya matbuoti katta qahramonlik deb baholagan. Go‘yoki u kichik bir harbiy otryad bilan 10.000 kishilik olomonga qarshi chiqqan emish. Haqiqatda bo‘lsa, uning qarshisida qurollanmagan va uyushmagan, o‘z haq huquqini, milliy va diniy qadriyatlarini hurmat qilishni talab qilgan qurolsiz kishilar turar edi 46 . O‘sha davrdagi Rossiya ma‘muriyati tuzgan hujjatlarda ko‘rsatilishicha, general Grodekov Eski Shaharga 45 Ражабова Р. Ё.ва бошқа, Узбекистон тарихи (1917—1993-йил), Тошкент :Тошкент . 1994 – Б 77 46 ЎзМЭ Т ҳарфи . Тошкент: Ўзбекистон 2000 32 xolis niyat bilan, ya‘ni aholiga vaziyatni tushuntirish uchun borgan emish. Otryad oldida to‘plangan olomon 100-150 kishidan iborat edi. Soldatlar bilan olomonning orasidagi masofa 10 metrgina qolgan edi. Rus tilini biroz bilgan Shahar boshqarmasining a‘zosi, o‘nboshi Qosim xoji Aliboyevning ko‘rsatishicha, Grodekov to‘planganlarga murojaat qilib, tarqalib ketishlarini so‘ragan, agar shikoyat qilishsa Muhammadyoqubni bo‘shatib, o‘rniga yangi oqsoqol tayinlashga va‘da bergan. Uning so‘zlarini Putinsev o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Olomon esa tarqalmagan va qo‘zg‘olon yetakchilaridan Azimboyvachcha, Usmon qassob, etikdo‘z Iskandarbek Chuqurbekov bor edi. Putinsev olomon oldiga kelib, tezda tinchlik bilan tarqalishini yana iltimos qilganida, o‘rtaga bir kishi chiqib, “biz qanday qilib tarqaymiz, axir bizni zaharlashmoqda-ku”, degan. Shunda Putinsev uni tanib qolgan va Shahar boshqarmasiga bostirib kirganlardan biri sifatida tezda qo‘lga olishni buyurgan. Qo‘lga olingan kishi, “musulmonlar, qayoqqa qochyapsizlar, axir meni bir o‘zimni qoldirib ketyapsizlarku”, deganida olomonning bir qismi orqaga qaytgan va soldatlarni toshbo‘ron qila boshlagan. Ba‘zilari esa oldinga chiqib ko‘kragini ochib, “mana, ot mani” deb qichqira boshlag an 47 . Shu vaqtda Grodek ov otish haqida buyruq berga n. Qo‘zg‘olonchilarga qarab hech qanday ogohlantirishsiz o‘q otilgan. Natijada 5-8 kishi o‘lgan va bir necha kishi yaralangan. O‘q otilishdan bir oz oldin, o‘nboshi Novgorodsevning ko‘rsatishicha, Azimboyvachcha o‘rtaga chiqib “qo‘rqmanglar, miltiqlar o‘qlanmagan, boshqarma oldida ham shunday vaziyat bo‘lgan edi, lekin bizga hech kim o‘q otmadi”, degan. O‘q otilishi bilanoq Azimboyvachcha va Iskandarbek otga minib, tezda ko‘zdan g‘oyib bo‘lishgan. Soldatlar katta bozor oldiga yaqinlashganda olomon ichidan bir kishi chiqib, aholi nomidan beboshliklarga chek qo‘yishni iltimos qilgan. Bu odam ham shu vaqtning o‘zidayoq qamoqqa olingan. Xuddi shu vaqtda Eski Shaharga kazak polki yetib kelib, o‘q otmasdan olomonni tarqatib yuborgan. Zaruriyat bo‘lmasa ham Eski 47 Остонов. О. А. Ўзбекистон тарихи Тошкент : Тошкент – 2015. – Б 120 33 Shahar bozori joylashgan yerda piyoda askarlarning 4 rotasi, 200 dan ortiq kazaklar qoldirildi 48 . Kazarmalarda esa 3 ta rota jangovor tayyorgarlik holatda ushlab turildi. Bu askarlarni boqish, otlariga yem berish uchun bo‘lgan barcha harajatlar Eski Shahar aholisidan undirib olindi. O‘rganilgan arxiv hujjatlarida keltirilishicha, qo‘zg‘olon ko‘targanlar orasida qirg‘izlar, tatarlar ham bo‘lgan. Millati qozoq Qurumbek Shoyaxin, nazoratchi Nikolay Nikulshin bergan ma‘lumotlariga qaraganda, O‘rda bozoridagi g‘alayonlar vaqtida isyonchilar ichida bo‘lgan va rus askarlariga tosh otgan. U Eski Shahardagi Jomiy masjidi oldidagi bo‘lgan g‘alayonlar vaqtida politsiya tomonidan qo‘lga olingan. Tatar Muhammadjon G‘ayniddinov ham Shahar boshlig‘i boshqarmasi hovlisida qo‘lga olingan. Pristav Ezerskiy uni qo‘zg‘olonda faol ishtirok etganlardan biri, deb ko‘rsatgan. Guvoh Musomuham mad Rustamboyev ning ko‘rsatishich a, Muhammadjon G‘aynuddinov polkovnik Putinsevni kaltaklagan kishilardan biri bo‘lgan. Qo‘zg‘olon bostirilishi munosabati bilan 11-iyul 1892-yilda Turkiston general gubernatorining 209-sonli buyrug‘i e‘lon qilindi. Unda shunday deyilgan: “24-iyun kuni bolgan tartibsizliklarda soldatlar maqtovga sazovor harakat qildilar. O‘q otish haqida buyruq olgan komanda olomonga qarab o‘q uzdi. Barcha komandirlarga, ayniqsa birinchi Turkiston o‘qchi poruchugi Fedorovga, boshqa quyi mansabdorlarga tashakkur izhor qilaman 49 .”82 Qo‘zg‘olonni bostirish vaqtida mahalliy aholidan yuzlab kishilar o‘lgan bo‘lsada, rus ma‘murlari o‘zlari ko‘rgan “talofatlarni” bo‘rttirib ko‘rsata boshladilar. Mahalliy aholidan kimlar halok bo‘lgani, ulaning bola-chaqasi qanday ahvolda qolganini hech kim surishtirib o‘tirmadi. Ma‘lumotlarda keltirilishicha, Muhammadyoqubning uyiga bostirib kirgan olomon oynalarni sindirgan, kitob va qog‘ozlarni yirtib tashlagan, uydagi bir necha sandiqlar ham sindirilgan, ulardagi pul va buyumlar olib ketilgan. Uyni talon-taroj qilishga mulla Ziyomuhammad va Abulqosimxo‘ja boshchilik qilganlar. Bekmurod mulla Usmonovning bergan ma‘lumotlariga qaraganda, uyning oldiga 48 Юнусова.Х. 1892 йилда Тошкентда халк кузголони. Тошкент:Тошкент , 1996, - Б 68 48 Эшов. Б. Ўзбекистон давлатчилиги ва бошқарув тарихи. Тошкент: Фан ,2012. – Б .367 49 Ражабова Р. Ё.ва бошқа, Узбекистон тарихи (1917—1993- йил), Т.,Тошкент . 1994 – Б 82 34 kelgan olomon orasida ba‘zi kishilar “kimki musulmon bo‘lsa Muhammadyoqubni qidirgani biz bilan birga boradi”, deya xitob qilgan. Bu olomonga yo‘l-yo‘l chopon kiygan keksa bir kishi rahbarlik qilgan. Qo‘zg‘olon ommaning stixiyali harakatidan iborat bo‘lgan emas, bu qo‘zg‘olonning tashkilotchilari ham bo‘lgani ma‘lum. Lekin ularni qo‘zg‘olonga rahbarlik qilgani, hayoti va faoliyatining boshqa sohalari bo‘yicha aniq ma‘lumotlar to‘plash qiyin bo‘ldi. Ularning faoliyati haqidagi malumotlarni tergov va sud hujjatlaridagina ko‘rish mumkin. Chor ma‘murlari qo‘zg‘olon tashkilotchilaridan o‘ch olishni rejalashtirib, tergov ishlarini ham chu qur va keng ko‘lamda olib bordi. Tergov vaqtida ularning ustiga kattaroq ayb qo‘yish uchun ko‘p hamda guvohlarning bergan ma‘lumotlari soxtalashtirildi, ba‘zan haddan tashqari bo‘rttirildi.Qo‘zg‘olonda ishtirok etmagan ko‘plab kishilar ham shu kuniyoq o‘z do‘konlarida, uylarida o‘tirgan vaqtida ushlanib, qamoqqa olina boshlandi. Ma‘lumotlarga qaraganda, hech bir asossiz qamoqqa olingan va kaltaklanganlar orasida So‘fi Bobojonov, Nazir Qutlikov, Rasul Muhammad, Abdusalom Eshnazarboyev, Alimboy Salimboyev va boshqalar bor edi. Qo‘zg‘alon qatnashchilaridan 93 kishi aydor sifatida tergov qilinib, ulardan 57 kishi qamoqqa ushlandi. 1892-yining 15-dekabrida, soat 11:00 da sud hukmi e‘lon qilindi.Inog‘omxo‘ja 57 yoshda bo‘lib, 1868-yidan buyon Sirdaryo viloyati harbiy-grajdan boshqarmasida xizmat qilgan, 1884-yili Shahar boshlig‘ining kichik yordamchisi va 1887-yili Eski Shahar katta oqsoqolliligiga tayinlangan. Sud hukmmi bilan Inog‘omxo‘ja barcha mukofotlaridan mahrum bo‘ldi. Irkutsk guberniyasiga 4 yil shu yerdan siljimaslik sharti bilan surgun qillindi. U yana 2 yil davomida Sibirning boshqa viloyatlari va guberniyalarida turishi kerak edi. Umumlashtirganda surgun muddati 16 yilga borgan 50 . Shayxontohur dahasining 75 yoshli qozisi Sharifxo‘ja Pochchaxo‘jayev ham kumush va oltin medallaridan mahrum etilib, 3 yil muddat bilan Astraxan guberniyasi ga surgun qilindi. Sud Abdurashid xo‘jayev, Ziyomuha mmad 50 Ostonov. O. A. O’zbekiston tarixi Toshkent: Toshkent – 2015. – B120 35 Isamuhammedov, Azimboyvachcha Mirsalimboyev, Iskandar Chuqurbekov, qassob Aziz Qassobov, Muhammadjon G‘ayniddinov, Musaqori Qassobov, Toshmuhammad To‘ychiyevni osib o‘ldirishga hukm qildi. Bulardan tashqari, 25 kishi turli mudatlar bilan qamoqqa hukm etildi. Sud hukmi Shahar va o‘lkada vaziyatni yanada keskinlashtirib, norozlikni kuchaytirib xavf tug‘dirishi mumkun edi. Shu bois general-gubernator o‘lim jazosini bir kishiga umrbod surgun va boshqalarni 15-20 yil muddat bilan katorgaga almashtirdi. Inog‘omxo‘janing sog‘lig‘i yomonligi surgun qamoq bilan almashtirildi. Sud hukmi bilan Muhammadyoqubning talangan 1400 so‘mlik mol- mulki hamda sud harajatlari ‒ 216 so‘m Inog‘omxo‘ja, Sharifxo‘ja va bosha bir guruh qattiq jazolangan kishilardan undiriladigan bo‘ldi. 1893-yil 16- martda shaxsan imperatorning roziligi asosida qo‘zg‘olonning oldini ololmaganligi uchun Grodekov va Putensiv lavozimlaridan olindi. Putinsev o‘rniga Toshkent uyezdi boshlig‘i polkovnik Tveritinov tayinlandi. Chor ma‘muriyati garchand vaboga qarshi choralar ko‘rgan bo‘lsa-da, lekin amalda uni daf etishga yetarli e‘tibor bermadi, oqibatda Toshkent shahrida yuzlab kishilar uning qurboni bo‘ldilar. Chunonchi, 1893-yil 7-iyun ‒ 9- avgust orasida o‘zbeklardan 1438 kishi kasallanib, 1389 kishi o‘lgan, ruslardan esa 407 kishi og‘rib, 13 kishi vafot etgan. Jami 1835 kasaldan 1602 kishi o‘lgan edi. 1891-yili Shaharda 58 eski mozordan 33 tasi yopilib, 25 tasi qoldirilgan. Vabo kasali Farg‘ona vodiysida ham paydo bo‘lib, undan 10.277 kishi vafot etgan. O‘lka bo‘yicha hisoblanganda, o‘lganlar soni 11.879 kishiga boradi. Bu oz davri uchun katta fojia edi. Agar chor hukumati yetarli mablag‘ ajratib, tegishli choralarni izchillik bilan ko‘rganda bunchalik katta yo‘qotish bo‘lmas edi. Qo‘zg‘ollonning aks- sadosi butun o‘lkaga, xususan, Farg‘ona vodiysiga ham tarqalib, vaziyat keskinlashdi. Shu bois faqat Toshkentda emas, balki Farg‘ona viloyatida ham harbiy holat joriy etilib, nazorat va ta‘qib avjiga mindi. Garchand qo‘zg‘olon bostirilgan bo‘lsa-da, lekin u mazlum xalqning rus hukumatining mustamlakachilik siyosati va milliy zulmiga qarshi qaratilgan kurashi sifatida o‘chmas iz qoldirdi. Shuning uchun ham rus ma‘muriyati mamlakatda hamda chet davlatlarda uning 36 mohiyati va yo‘nalishini boshqacharoq ravishda tushuntirishga harakat qildi. Masalan, hukumatning rasmiy gazetasi bo‘lmish “Туркестанские ведомости” da shunday yozilgandi: “Vatandoshlarimiz va xorijiy mamlakatdagi do‘stlarimizga shuni ma‘lum qilishim mumkinki, qo‘zg‘olon ko‘targanliklari uchun jazolanganlar tom ma‘noda jinoyatchilar emas, balki ma‘muriyatning ayrim hollarida qo‘llagan tartiblariga qarshi bosh ko‘targan kishilar. Bu olomon tomonidan tasodifan sodir etilgan jinoyat siyosiy tusga ega bo‘lmay, tub aholining partiyaviy kurashining mahsulidir. Uning yuzaga kelishi qismangina vaboga qarshi qaratilgan choralarga bog‘liqdir. Shuni takror aytamizki, qo‘zg‘olonda O‘rta Osiyodan tashqarida o‘ylanganidek, hech qanday siyosiy yo‘nalish yo‘q.” Shunday ekan, nima uchun rus hukumati qo‘zg‘olonchilarga qarshi o‘q uzdi yoki bo‘lmasa ko‘p kishilarni o‘limga va uzoq muddatli qamoq jazolariga hukm qildi? Javob shuki, bunga qo‘zg‘ollonning aynan mustaqillikning tiklashga qaratilgan siyosiy yo‘nalishga egaligi sabab bo‘lgan. Shu bois u o‘lkadagi keyingi milliy-ozodlik harakatlarning yuzaga kelishiga ham ta‘sir ko‘rsatgan 51 . 51 Терентьев.М.А.История завоевания Средней Азиию СПб , том 3 , 1906. – C 351 37 X ULOSA Umumiy xulosa shuki, qo‘zg‘alonning ilk ildizlari 1864-1865- yillarda general Cherneevning Toshkentga bostirib kirib qirg‘in-barot qilingan vaqtga taqaladi. O‘sha og‘ir damlarda toshkentliklar dushmanga qarshi janglarda qahramonlik namunalarini namoyish etib, ona yurt mustaqilligi uchun jonini ham, molilni ham fido etgan edilar. Shubhasiz, manashu janglarda qatnashganlar 1892-yil harakatda ham ishtirojk etgan va o‘zlarini vatanparvarlik tuyg‘ularini yana bir bor ko‘rsatdilar. Shuni unnutmasllik kerakki, o‘sha davr kishilarining tushunchasida ma‘muriyat vakillari mustaqillikni va ozodlikni dushmani sifatida nafrat ostiga olingan. Xatto bunday munosabat 1898-yilgi va 1916-yilgi xalq harakatlarida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bu qo‘zg‘alonlar jarayonida birinchi navbatda quyi mahalliy ma‘muriyat vakillari kaltaklandi va o’ldirildi. Shunga o‘xshash 1892-yilgi qo‘zg‘alonda chor hukumatining hukumronligi va zulmiga qarshi nafrat mahalliy amaldorlarga hujumlarda o‘z ifodasini topdi. Shuni aytib o‘tish lozimki, Toshkentdagi yuqori tabaqa vakillarini va vatanparvar va ilg‘or qismi qo‘zg‘alonga xayrihohlik bildirib, chet el bosqinchilarini hukumronligiga o‘z noroziliklarini oshkora ishor etdilar hamda Iskandarbek Chuqurbekov, So‘fi Bobojonov, Abdunazar Botirov, Sa‘diboy Imomboyev, Normat Ismoilov, Nazir Qutliqov singari kishilar qo‘zg‘alonga boshchilik qildilar. Ular tom ma‘nodagi xalq qahramonlaridir. Qo‘zg‘alon xalq ommasini chor hukumatining ayovsiz mustmlakachilik siyosatiga va milliy zulmiga qarshi kurashning ifodasi sifatida to‘la gavdalandi. Shu ravishda 1892-yilgi qo‘zg‘alon mustaqillikni tiklash va ozodlik uchun qaratilgan umumxalq harakati sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirdi.Bu qo‘zg‘alon tarixini, saboqlarini chuqur o‘rganish, yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularning milliy iftixor tuuyg‘usini kuchaytirish uchun ham katta ahamiyatga egadir. O‘z vatanini sevgan xalqgina uning mustaqilligi yo‘lida jon fido qillib kurasha oladi. Millat va vatan manfaatlari yo‘lida astoydil kurashga qodir bo‘lgan kishilargina O‘zbekistonni kelajagi buuyuk davlat darajasig a ko‘tara oladilar. 38 Chor hukumati mahalliy xalqlarning milliy madaniyatini ona tilini, umuman ma‘naviy hayotni o‘sishiiga qattiq to‘sqinlik qilib xalq ommasini o‘rta asr qolloqligi darajasida saqlash uchun hech narsadan toymadi. Aholini ma‘naviy qoloqlik holatida saqlash iqtisodiiy va siyosiy qaramlikni mutahkamlashning asosiy, hal qiluvchi sharti ekanini podsho ma‘murlari yaxshi bilar edi. O‘lkadagi fuqarolarning siyosiy, insoniy huquqlari ham cheklab qo‘yildi, hamma yerda qaashshoqlik va haqsizlik keng quloch yoydi. Yuqorida sharhlangan nihoyatda mushkul siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat va sharoitlar 1892-yil qo‘zg‘aloni ko‘tarillishiga olib keldi. O’lkadagi og‘ir iqtisodiy sharoit va yo‘qchilik turli kasalliklarni ham kuchaytirgan edi. Ayniqsa, o‘lkada vabo kasali tarqalishi g‘oyatda fojiali voqea bo‘ldi. Bu azob-uqubat milliy zulm, ijtimoiy adolatsizlik iskanjasida ingrabyotgan mehnatkash ommani qo‘zg‘alon ko‘tarishiga turtki bo‘ldi. Rus ma‘muriyati vabo kasalligining oldini olishga qaratilgan choralarni mahalliy sharoitlar va aholining urf- odatlarini inobatga olmay qo‘pollik va zo‘ravonlik bilan amalga oshirdi. Zo‘ravonlik siyosatini amalga oshirishga o‘rganib ketgan Rossiya ma‘muriyati vakillari o‘z lavozimlarini suiste‘mol qilib, o‘ta darajadagi ma‘naviy pastkashlilklarga ham yo‘l qo‘ydilar. Natijada xalqning sabr kosasi to‘lib toshib Rossiya imperiyasi zulmiga qarshi qo‘zg‘alon ko‘tardi. Ular birinchi navbatda, chor hukumatining mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishda tayanch hisoblanayotgan mahalliy ma‘muriyat vakillarini jazolanishini ta‘lab etdilar. Shahar boshllig‘i Putinsevga va katta oqsaqol Muhammadyoqubga hamda Shahar mahkamasiga qarshi hujumlar xalqning o‘sha davr siyosiy tuzumiga salbiy mumnosabatini va nafratini gavdalantirdi. Qo‘zg‘alonda hhunarmandlar, mardiklorlar, dehqonlar va yuyqori tabaqa vakillari, ruhonylar qatnashhib umumiy dushman ‒ chor hukumatiga qarshi birlashib ochiqdan-ochiq kurashdilar. Bu ‒ sinfiy kurash emas, balki tub ma‘nodagi milliy ozodlik harakati edi. Shuhnday qilib, 1892-yilgi Toshkent qo‘zg‘aloni yoxud “Toshotar voqeasi” XIX asrning oxirida tobora keskinlashib borgan milliy-ozodlik harakatlarinigng debochasidir, desak xato bo‘lmaydi. 39 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I. Huquqiy – normat iv hujjat lar 1.Каримов.И.А.Узбекистон уз истиклол ва тараккиёт йули. Т.: Узбекистон ,1992, 71 – бет 2. Каримов.И.А.Юксак маънавият енгилмас куч. Т.: Маънавият,2008, 25 – бет 3.Ўзбекистон Республикасининг Конститутсияси. – Т.: Ўзбекистон, 2008.-3 б. II. Manbalar 1. Лаврентьев В. Капитализм в Туркестане (Буржуазная колонизация Средней Азии). -Л.: изд. Комм, акад., 1930, -160 с. 2. Мажид Ҳасаний. Туркистон босқини.Т.: НУР 1992 150 бет 3. Мельникова Т.С. Формирование промышленных кмдрои и Узбекистане. -Ташкент: Госиздат УзССР, 1956. - 112 с. 4. Пашино П.И. Туркестанский край в 1866 году. Путевые заметки. -"СПб., 1868, - 179 с. 5. Терентьев.М.А.История завоевания Средней Азиию СПб , том 3 , 1906 , 371 - бет 6. Хакимова К.З., Кравец JI.H. Социально-экономические отношения и классовая борьба в дореволыоционном Узбекистане (конец XIX-начало XX вв.). -Ташкент: “Фан”, 1980,-176 с. III.A sosiy adabiy ot lar v a k it oblar 1. Алимова.Д.,Филанович.М.И. Тошкент тарихи Т.: ART FLEX – 2009 . 160 бет 2. Аминов А.М. Экономическое развитие Средней Азии (колониалный период). - Ташкент: Госиздат УзССР, 1959, -298 с. 3. Аминов О. XV1-XX асрларда Урта Осиёнинг Россия билан тарихий ва иктисодий.алокадари, -Тошкент, 1958, -40 б. 4. АминовА. Проблемы экономической истории Средней Азии и её зарубежные 40 5. Антипин В.И. Закаспийская военная железная дорога (1880- 1898). Исторический очерк. Путеводитель по Туркестану. -СПб., 1903, - 242с. 6. Вексельман М.И. Российский монополистический и иностранный капитал в Средней Азии (конец XlX-начало XX вв.). - Ташкент: “Фан”, 1987, -144 с. 7. Жўраев .Н. Ўзбекистон tarixi.T.: Шарқ – 2011 .10 – бет 8. Зиёев.Ҳ.Туркистонда Россия ҳукмронлигига қарши қўзғолонлар.Т.: Шарқ 1998. 363 бет критики. -Ташкент: “Узбекистан”, 1972, -274 с. 9. Остонов. О. А. Ўзбекистон тарихи Т.: Тошкент – 2015. 120 бет 10. Ражабова Р. Ё.ва бошқа, Узбекистон тарихи (1917—1993-йил), Т.,Тошкент . 1994 82 бет 11. Эшов. Б. Ўзбекистон давлатчилиги ва бошқарув тарихи. Тошкент: Фан ,2012.-B.367 12.Юнусова.Х. 1892 йилда Тошкентда халк кузголони.Т.:Тошкент , 1996, 68 б 13. 14. 15.Зиёева Д. Туркистон миллий озодлик ҳаракати. –Тошкент. Ғафур ғулом номидаги нашриёт матбаа ижодий уйи, 2000. -174 бет. 16.Исмоилова Ж. Фарғона водийсида миллий озодлик курашлари. – Тошкент. Ғафур ғулом номидаги нашриёт матбаа ижодий уйи, 2003. -336 бет. 17.Қурбонова н. Чоризмнинг Туркистондаги аграр сиёсати ва унга қарши кураш. – Тошкент. Янги аср авлоди, 2014. – 164 бет. 18.Мурадова Ш. XIX аср охири XX аср бошларида Туркистон ўлкасидаги озодлик харакатлари тарихи (Самарканд вилояти мисолида) –Т. 2004 41 19.Мустабид тузумнинг Ўзбекистон бойликларини талаш сиёсати: тарих шоҳидлиги ва сабоқлари. Муаллифлар жамоаси. – Тошкент: Шарқ, 2000. 20.Ўзбекистон тарихи. Муаллифлар жамоаси. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2003. 42

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Toshkent qo‘zg‘oloni kelib chiqishining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy omillari

1.1. Toshkentning egallanishi va ruslar hokimiyati o‘rnatilishining Toshkent shahri hayotiga ta’siri

1.2. Toshkent qo‘zg‘olonini keltirib chiqargan omillar

II bob. Toshkent qo‘zg‘olonining boshlanishi, rivojlanishi va bostirilishi

2.1. Toshkentda vabo kasalligining tarqalishi, qo‘zg‘olonning boshlanishi

2.2. Toshkent qo‘zg‘olonining bostirilishi va ushbu qo‘zg‘olonning Turkiston o‘lkasi tarixidagi ahamiyati

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить