Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XIX asrning birinchi yarmida german davlatlarining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy rivojlanishi

Купить
Mavzu:XIX asrning birinchi yarmida german davlatlarining ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy rivojlanishi KURS ISHI MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………………… 3 I.BOB. YANGI DAVRDA GERMAN DAVLATLARIDA IJTIMOIY VA SIYOSIY VAZIYAT……………………………………………………………..9 1.1 Vena kongressining german davlatlariga ta’siri ……..……………………9 1.2 XIX asr birinchi yarmida german davlatlarida demokratik harakatlar va uning natijalari ...................................................................................................... 10 II.BOB. YANGI DAVRDA GERMAN DAVLATLARIDA IQTISOD VA ILM- FAN TARAQQIYOTINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ........... 14 2.1 Yangi davrda german davlatlarida iqtisodiy taraqqiyot ............................ 14 2.2 German davlatlarida madaniyat va ilm-ma’rifatning o’ziga xos xususiyatlari ........................................................................................................... 20 XULOSA ................................................................................................................ 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ............................................................. 29 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: XVIII asr oxiri va XIX asrning I yarmida nemis yerlarida feodalizmning parchalanishi sekin sur’atlar bilan kechdi. Bu yerda burjua xalqining shakllanish jarayoni G arbiyʻ Yevropanin g rivojlanga n mamlakatlariga nisbatan ancha orqada qoldi. Ko'rib chiqilayotgan davrning oxirigacha hali yagona milliy davlat yaratilmagan edi va Germaniyaning ko'plab alohida yirik va kichik davlatlarga siyosiy bo'linishi saqlanib qoldi. Siyosiy hokimiyat eng yuqori feodal qatlamlar qo'lida to plangan edi. Burjuaziya ʻ Germaniyaning turli hududlarida notekis rivojlandi, lekin umuman zaif, siyosiy va iqtisodiy jihatdan kam rivojlangan edi. Uning hukmron tuzumga tortinchoqligi va itoatkorligi, katta ijtimoiy faoliyatga qodir emasligi, feodal davrdagi eski burger turmush tarziga berilib ketganligi shu yerdan kelib chiqqan. Inqilobiy Frantsiya bilan urushlar g arbiy Germaniya erlarining bir qismida respublika tartiblarining ʻ kiritilishiga olib keldi. Keyinchalik Napoleonning butun Germaniyani bosib olishi va unga qarshi kurash keng milliy ozodlik harakatini yuzaga keltirdi. Biroq, bu voqealar bilan bog’liq bo'lgan burjua ruhidagi o'zgarishlar mutlaq rejimlar va yunkerizm tomonidan tezda bostirildi va XIX asrning o’rtalarigacha mustahkam bo'lib kelgan eski reaktsion tartib butun mamlakat bo'ylab tarqaldi.Ushbu tarixiy sharoitlar asosan XIX asrning birinchi yarmida nemis san'atidagi progressiv tendentsiyalarning nisbatan zaifligini aniqladi. XVIII asrda Germaniyaning turli davlatlarining poytaxtlarida ko plab yirik va kichik akademiyalar tashkil etilgan ʻ bo lib, ular asosan knyazlik sudlari va davlat boshqaruvining didi va talablari ʻ ta sirida bo lgan. Bu holat mahalliy maktablarning o'ziga xos xususiyatini va ʼ ʻ ko pincha viloyat torligi va cheklovlarini yaratishga yordam berdi. Yirik madaniyat ʻ markazlari - Myunxen, Berlin, Drezden va Dyusseldorflarning badiiy hayoti turli sharoitlarda rivojlanib, nemis san'atining turli bosqichlarida umumiy asosiy yo'nalishlari doirasida juda xilma-xil badiiy hodisalarni yuzaga keltirdi. Bu masalalarni yoritib berish mavzuning dolzarbligi hisoblanadi. 3 Jahon tarixida XIX asrda iqtisod va texnika, aniq fanlar va badiiy adabiyot, musiqa va tasviriy san’at shunday jadallik bilan rivojlandiki, Yevropada siyosiy boshqaruv shakllarini, davlat yoki xalqaro munosabatlar prinsiplarini keskin o‘zgartirib yuborgan inqiloblar urushlar tez yuz berdiki, ilgari hech bunday bo‘lmagan edi. Butun asr davomida sanoat burjuaziyasi jamiyatda yetakchi kuch imoliya kapitali faqat XX asr boshiga kelib iqtisodiy va siyosiy yetakchilikni qo‘lga kiritdi va XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi iqtisodiy va siyosiy hayotda imperializm atamasi keng hayotga tatbiq qilina boshladi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Mazkur kurs ishining maqsadi Jahon tarixining yangi tarixida german davlatlarida sodir bo ‘ lgan ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy jarayonlari haqida ma’lumot beriladi. XIX asrda german davlatlarining kichik bir guruhi jahonning industrial markazi rolini o ‘ ynadi va bu davlatlar o ‘ zaro tarqoqlikda bo ‘ lsa ham ma’lum darajada iqtisodiy taraqqiyotga boshqa xalqlar, ular jahon sivilizatsiyasi va madaniyati tarixiga qanday hissa qo ‘ shganligidan qat’iy nazar, jahon siyosati va xalqaro munosabatlarning passiv obe’kti sifatida qaraladi. Kurs ishi obyekti va predmeti: Kurs ishining tadqiqot adabiyotlari hamda nomzodlik dissertatsiyasi, malakaviy ishlarining tarixiy ahamiyati va unda Shimoliy Yevropa mamlakatlarining XVIII va XIX asrdagi ijtimoiy va siyosiy jarayonlar shu bilan birgalikda german davlatlarining bir biriga farqli ravishdagi iqtisodiy rivojlanishi va o ‘ zaro munosabatlarida diplomatik munosablarning tutgan o‘rnini o‘rganish ushbu ishning ob’ekti sanaladi. German davlatlarining o ‘ zaro munosabatlaridagi siyosiy jarayonlar haqidagi barcha ma’lumotlar uning predmetini tashkil qiladi. Mavzuning o ‘ rganilish darajasi: German davlatlarining Yangi davridagi tarixiga oid manba adabiyotlar asosan yevropalik olimlar asosan rus manba va adabiyotlarida uchraydi. Germaniya tarixini o’rganishda bir qator monografiyalar va dissertatsiyalar ham ishlab chiqilgan bo’lib ularda asosan madaniyat va iqtisodiyotga oid bo’lgan ma’lumotlar uchraydi. 4 Germaniya tarixini nemis va rus tarixchi olimlari V.Bonvecha, Yu.V.Galaktiyonovaning “Germaniya tarixi’’, Maks Mongoldning “Germaniyaning iqtisodiy tarixi” Y. Anjeleyevning “Nemis madaniyati tarixi” Xartmut Bukmann, Xaynts Shilling , Xagen Shulze , Maykl Shturmer: “Yevropaning o'rtasida. Germaniya tarixi” Andreas Fahrmeirning “Germaniya, Bir xalqning global tarixi” va N.N. Slezovaning “XIX asrda Yevropa mamlakatlaring xalqaro munosabaltari” asarlarida Germaniya va Yevropa mamlakatlarining yangi davr tarixidagi ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy jarayonlari va bu mamlakatlarning o’zaro munosabatlari o’rganilgan. Kurs ishining tuzilish tartibi: Kurs ishi tuzilishiga ko‘ra kirish, asosiy qismni tashkil etuvchi to‘rtta paragraf va ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 I.BOB. YANGI DAVRDA GERMAN DAVLATLARIDA IJTIMOIY VA SIYOSIY VAZIYAT 1.2. Vena kongressining german davlatlariga ta’siri 1815-iyun oyida Germaniya Konfederatsiyasi tuzildi Bu ittifoq davlat emas, u faqat Germaniya davlatlari ittifoqi edi. Ittifoq a’zolari - 35 Germaniya davlati va 4 “erkin shahar” a'zo davlatning kattaligidan qat’i nazar, bir xil huquqlarga ega edilar (va bu erda Prussiya kabi buyuk davlat har qanday erkin shahar bilan bir xil huquqlarga ega edi). Quyidagi masalalarni hal qilishda yakdillik talab qilindi: 1) Germaniya Konfederatsiyasining asosiy qonunlari Germaniya Konfederatsiyasining asosiy institutlaridagi o’zgarishlar; 3) huquqiy masalalar; 4) diniy masalalar 1 . Bunday buyruqlar ostida Germaniya Konfederatsiyasining asosiy organi bo'lgan Frankfurtdagi Federal Diet o'zining to'liq kuchsizligi tufayli tez orada butun Evropaning kulgiga aylangani ajablanarli emas.Ikkinchidan, Vena kongressi natijasida Germaniyaga nisbatan quyidagi hududiy qarorlar qabul qilindi: 1) Varshava gersogligi Rossiyaga ketdi, Prussiyaga borgan Torun va Poznan bundan mustasno; Krakov erkin shaharga aylandi; Sharqiy Galisiya Avstriyaga o'tdi. 2) Sakson podsholigining 2/5 qismi Prussiyaga borgan. Bundan tashqari, Prussiya Danzig va Shvetsiya Pomeraniya, Vestfaliya va Reynning chap qirg’og’ini oldi. Gannover qirolligida Prussiya uchun harbiy yo'llar taqdim etilgan. 3) Bavariya hududiy o'sishlarni oladi, lekin uning gersogligi Frankfurt gertsogiga qaytarilmaydi; Frankfurt erkin shaharga aylanadi. 4) Napoleon vositachilik qilgan knyazlar vositachilikda qoladilar, lekin ularga tovon to lanadi. 5) Niderlandiya Qirolligiʻ Belgiya va Lyuksemburgni qo'shib oladi (ikkinchisi, ammo Germaniya Konfederatsiyasiga a’zo bo'ladi). 6) Avstriya Venetsiya va Lombardiyani qabul qiladi.Ikki nemis davlati - Avstriya va Prussiya rasmiy ravishda buyuk g'alaba qozongan davlatlar qatoriga kirgan bo lsa-da, nemislar Vena kongressining ʻ 1 Brendan Simms: Ustunlik uchun kurash. 1453 yildan hozirgi kungacha Evropaning Germaniya tarixi.Myunxen 2014-yil. 46-51-betlar. 6 qarorlaridan aniq xafa bo'lishdi 2 . Asosan nemislar istiqomat qiladigan Shlezvig va Golshteyn knyazliklari Daniya qirolligi tarkibida qolishi shunchaki emas edi.Yana bir narsa muhimroq edi: Germaniyada Metternix, Aleksandr I, Fridrix Vilgelm va boshqa reaktsionerlar bosimi ostida o‘rnatilgan reaktsion tartiblar mamlakatning milliy taraqqiyotiga to‘sqinlik qildi. Shunday qilib, Karlsbad konferentsiyasida (1819-yil avgust) Metternix Prussiya va Germaniyaning qolgan qismiga quyidagi keskin choralarni qo'llashga muvaffaq bo'ldi: universitet avtonomiyasini yo'q qilish, matbuot dastlabki tsenzura, inqilobiy faoliyatni tekshirish uchun maxsus tergov komissiyasi. To g ri, Venadagi yig'ilishda (1819-yil noyabr – 1820-yil may)ʻ ʻ Metternix ba'zi nemis suverenlari (masalan, Vyurtemberg shahzodasi) tomonidan berilgan konstitutsiyalarni bekor qilishga erisha olmadi. Biroq, bularning barchasi 1815-yilgi nemis Asosiy qonunining kuchsizligi tufayli sodir bo'ldi. 3) Nihoyat, ushbu Asosiy qonunning o'zi Germaniyaning milliy birlashuviga eng katta to’siq bo'ldi. Germaniya Konfederatsiyasi chegaralari, maqsadlari, Bundestag vakolatlari doirasi va Avstriyaning ustunligini hisobga olgan holda, o'zgartirilgan Muqaddas Rim imperiyasiga o xshardi. Vena kongressining qarorlariga ko'ra, Germaniya ʻ davlatlarining chegaralarida ba zi o'zgarishlar ro'y berdi. Saksoniyaning shimoliy, ʻ iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan qismi Prussiyaga qo shib olindi. Bundan tashqari, ʻ Prussiya nafaqat g arbiy Germaniyadagi kichik mulklarini qaytarib olishga, balki ʻ Reynlandiya va Vestfaliyani ham qo lga kiritishga muvaffaq bo'ldi. Ushbu sotib ʻ olishlar natijasida Prussiya Frantsiya va Niderlandiya bilan chegaralana boshladi. Endi uning hududi ikki qismdan iborat edi - Sharqiy va G arbiy (Reyn) Prussiya, ʻ ular orasida boshqa nemis davlatlarining mulki bo'lgan. Prussiyada yana Fridrix II davridagidek davlatni hududiy jihatdan mustahkamlash zaruriyati paydo bo‘ldi. Gessen elektorati (Kurgessen), Brunsvik, Gannover, Gamburg va boshqa bir qator shtatlarda avvalgi hukumatlar qaytarildi.Nihoyat, Ittifoq qonunida konstitutsiyaviy 2 Brendan Simms: Ustunlik uchun kurash. 1453 yildan hozirgi kungacha Evropaning Germaniya tarixi.Myunxen 2014-yil. 51-62-betlar. 7 loyihalarni muhokama qilish izlarini topish mumkin (13-modda). Ikki tomonlama talqin qilish imkonini beruvchi so'zlarning noaniqligiga qaramay, maqola nemis davlatlarining konstitutsiyaviy rivojlanishi uchun istiqbollarni ochdi.Vena kongressidan keyingi Germaniya konstitutsiyaviy tarixining besh yillik davrida o'tgan yillardagi siyosiy islohotlar davom ettiriladimi va konstitutsiyaviy va'dalar bajariladimi, degan savol tug'ildi. “Ittifoq akti” ning 13-moddasida nemis shtatlarida konstitutsiyalarning kiritilishi nazarda tutilgan edi 3 . Ammo matnning noaniqligi vakillik institutlarining mohiyatini turlicha talqin qilishga imkon berdi. Bir talqin progressiv siyosiy o zgarishlarni kutgan va vakillikni millat vakiliʻ sifatida tushunganlarning umidlariga mos keldi. Talqinning ikkinchi varianti - restavratsiya ruhida - Metternixning kotibi Fridrix Genz tomonidan tasvirlangan: vakillik sinfiy xususiyatga ega bo'lishi kerak. To rtta korporatsiya o'z manfaatlarini ʻ himoya qilish huquqiga ega: zodagonlar, shaharlar, universitetlar va cherkovlar. Mulk yig'ilishlari a'zolari butun xalqni emas, balki faqat o'zlarining mulklarini ifodalaydilar. Genzning fikricha, milliy vakillik xalq suvereniteti tamoyiliga asoslanadi, u “umumiy huquqlar tengligining aldanishi”dan kelib chiqadi va anarxiyaga olib keladi. Gentzning vakillik talqiniga birinchi navbatda Janubiy Germaniya davlatlari e’tiroz bildirgan 4 . 1820-yilgacha 11 shtatda yangi konstitutsiyalar qabul qilingan. Ularning paydo bo'lishining sabablari boshqacha. Va monarxlarning Ittifoq to'g'risidagi qonunning 13-moddasi talablarini imkon qadar tezroq bajarish istagi eng muhim narsa emas edi. Napoleon urushlaridan keyin davlat moliyasining og ir ahvoli, bir ʻ qator davlatlar hududining o zgarishi, shundan so ng konstitutsiya va vakillik ʻ ʻ organining birlashtiruvchi “mulki”, shuningdek, jamiyatdagi kayfiyat katta rol o'ynadi ajralmas holga aylandi. Janubiy Germaniya davlatlarining - Bavariya, 3 Brendan Simms: Ustunlik uchun kurash. 1453 yildan hozirgi kungacha Evropaning Germaniya tarixi.Myunxen 2014-yil. 344-354-betlar. 8 Baden, Gessen-Darmshtadt, Vyurtembergning o z suverenitetini saqlab qolishʻ istagi kichik ahamiyatga ega edi. Federal Majlis (Bundestag) konstitutsiyaviy masala bo'yicha barcha shtatlar uchun majburiy bo'lgan qarorlar qabul qilishi mumkinligidan qo'rqish bor edi. Kichik nemis davlatlari uchun konstitutsiyalarning qabul qilinishi ularning yaxlitligini kafolatlashi va ularni kuchliroq qo shnilarning ʻ da volaridan ozod qilishi kerak edi ʼ 5 . Janubiy Germaniya shtatlarida konstitutsiyaviy monarxiyaning nemischa varianti vujudga keldi, keyinchalik u 1850-yilda Prussiya tomonidan qabul qilindi va mamlakat birlashgandan keyin Birinchi jahon urushigacha Germaniya imperiyasining siyosiy tartibi belgilandi. Janubiy Germaniya shtatlaridagi konstitutsiyalar ikki kuch - hukumat va jamiyatning o'zaro ta siri natijasi bo'lib, pirovardida ularning xarakterini belgilab ʻ berdi. Ular monarxiya, sinfiy va vakillik tamoyillarini birlashtirgan. Landtaglar ikki palatali edi. Yuqori palatalar mulk vakillaridan iborat bo'lib, quyi palatalarning deputatlari sinfiy bo'linishdan qat iy nazar, butun aholi tomonidan saylangan. ʻ Saylov huquqi aholini ro'yxatga olish xarakteriga ega edi; saylovchilar soni kam edi. Shunday qilib, Bavariyada soliq to'lovchilar umumiy sonining atigi 6% ni, Vyurtembergda - 14%, Badenda - 17% ni tashkil etdi. Saylovlar ikki bosqichda bo‘lib o‘tdi. Landtaglarning vakolatlari cheklangan edi. Ular qonunchilik tashabbusiga ega emas edilar va hukumatlarni shakllantirishda ishtirok etmadilar, lekin landteglarning soliqlarni tasdiqlash, qonun chiqarishda ishtirok etish va monarxlarga petitsiyalarni topshirish huquqlari ularga siyosiy hayotning markaziga aylanish imkonini berdi 6 . 5 Brendan Simms: Ustunlik uchun kurash. 1453-yildan hozirgi kungacha Evropaning Germaniya tarixi.Myunxen 2014-yil. 344-354-betlar. 6 Brendan Simms: Ustunlik uchun kurash. 1453-yildan hozirgi kungacha Evropaning Germaniya tarixi.Myunxen 2014-yil . 348-355-betlar. 9 Janubiy Germaniya konstitutsiyalarida fuqarolik huquqlari ro yxati mavjudʻ edi. Shaxs, vijdon, fikr va kasb tanlash erkinligi e’lon qilindi, mulk huquqi va barcha fuqarolarning qonun oldida tengligi kafolatlandi. Iqtisodiy modernizatsiya jarayoni sekin sur'atlar bilan kechgan Janubiy Germaniya davlatlari siyosiy jihatdan Yevropada liberalizmning tayanchiga aylandi 7 . XIX asrning birinchi yarmida Germaniya tarixiga katta ta’sir ko'rsatdi. Prussiyadagi konstitutsiya uchun kurash natijalariga ta'sir ko'rsatdi. 1815-yildan keyin Prussiyadagi ichki siyosiy vaziyat bir qator omillar bilan belgilandi. Birinchidan, Prussiya yangi hududlar kiritilgan davlat edi. Va bu hududlar nafaqat masofa, balki muhim siyosiy, huquqiy va ijtimoiy xususiyatlar bilan ham ajralib turardi (Reynlandiya, Vestfaliya, Saksoniyaning bir qismi). Prussiya yer integratsiyasi muammosiga duch keldi. Ikkinchidan, Napoleon urushlari davrida boshlangan islohotlar tugallanmagan. Xardenberg boshchiligidagi hukumatda islohotchilik kayfiyatlari saqlanib qoldi, lekin shu bilan birga butunlay qarama- qarshi tendentsiyalar va g oyalar tobora ko'proq sezilib qoldi - sinfiy-feodal, ʻ byurokratik-absolyutistik va boshqalar; Islohotlarga qarshi kuchlar kuchaydi. 1815-yildan keyin islohotlar davom ettirildi (agrar, bojxona), ammo keyingi islohotlar taqdiri hal qilinishiga bog liq bo'lgan eng muhim masala konstitutsiyaviy ʻ edi. Islohotchi vazirlar Prussiyada vakillik konstitutsiyasini joriy etishga moyil edilar. Ularning fikricha, davlat ishlarida aholining ishtirokini ta'minlovchi ana shunday konstitutsiyagina modernizatsiya dasturlarini muvaffaqiyatli amalga oshirishni kafolatlashi kerak edi. Konstitutsiya matni ustida ish 1817-yilda, maxsus komissiya tuzilgandan keyin boshlandi 8 . Ammo o'sha paytda hukumatda kuchayib borayotgan kelishmovchiliklar aniq natijaga erishishga to sqinlik qildi. Bundan ʻ tashqari, valiahd shahzoda boshchiligidagi restavratsiya partiyasi sudda kuchayib bordi, 1819-yilgi aksilinqilobiy Karlsbad rezolyutsiyalarining qabul qilinishi 7 Щоню Пи. Цивилизации классической Европы. Екатеринбург-2005 г.213-221 cc. 8 Xartmut .B Xaynts .Sh, Xagen .Sh, Maykl Sh:Yevropaning o'rtasida. Germaniya tarixi. Berlin.1984-yil. 218-222- betlar. 10 munosabati bilan butun Germaniyadagi vaziyat o zgarmoqda. Natijada 1819-yilʻ dekabrda. Prussiya islohotchi vazirlari (Gumboldt, Boyen) ishdan bo shatildi, bu ʻ hukumatda islohotlarga qarshi bo lganlarga hal qiluvchi ustunlik berdi. O'sha yili ʻ Konstitutsiyaviy komissiya “Prussiya umumiy vakillikka muhtoj emas” degan xulosaga kelib, o'z faoliyatini to xtatdi. Va 1822-yilda Gumboldtning o'limi ʻ Prussiya liberal islohotlarining birinchi bosqichini yakunladi. To g ri, 1823-1824- ʻ ʻ yillarda viloyatlarda. Mulk-vakillik organlari - provinsiya landstaglari tuzildi 9 . Ular cheklangan vakolatlarga ega edi va ularning tashqi ko rinishi mamlakat siyosiy ʻ hayotida hal qiluvchi o'zgarishlarga olib kelmadi. Shunday qilib, nemis tarixshunosligida martgacha (Vormarz ) deb tavsiflangan inqilobdan oldingi davrda Prussiya konstitutsiyasiz davlat bo'lib qoldi. Germaniyaning konstitutsiyaviy tarixiga talabalar milliy harakati (Burshe harakati) katta ta’sir ko rsatdi. Birinchi talabalar korporatsiyasi 1815-yilda Yena ʻ shahrida tashkil etilgan, shundan so'ng barcha nemis universitetlari tezda unga ergashdilar. Talabalar harakati o z tabiatiga ko ra demokratik edi, chunki u ʻ ʻ jamiyatning sinfiy bo'linishiga qarshi edi va milliy edi, chunki u bir vaqtning o'zida provintsializmni - alohida davlatlar ichidagi izolyatsiyani va kosmopolitizmni rad etdi. Harakatning milliy xususiyati liberal erkinlik g oyasi bilan chambarchas ʻ bog'liq edi. Talabalar harakatining o'ziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi shiori uchta qadriyatni e'lon qildi: “Shon-sharaf, ozodlik, Vatan”. 1817-yil 18 va 19-oktyabrda Vartburgda burlar Germaniya tarixidagi ikkita muhim voqea sharafiga bayram uyushtirdilar: Germaniyani Rim papasining ruhiy zulmidan ozod qilgan reformatsiyaning 300 yilligi va jangning yilligi mamlakatni chet el zulmidan ozod qilgan Leyptsig. Bayramda 11 ta oliy o‘quv yurtidan 500 ga yaqin talaba ishtirok etdi. Bayramning o'zi siyosiy harakatning yangi shakli edi. U yagona nemis talabalar tashkilotini yaratishni e'lon qildi, uning maqsadlari milliy birlik, konstitutsiyaviy erkinliklar va milliy vakillik talablariga qisqartirildi. 9 Xartmut .B Xaynts .Sh, Xagen .Sh, Maykl Sh:Yevropaning o'rtasida. Germaniya tarixi. Berlin.1984-yil. 222-234- betlar. 11 Talabalar harakatida radikal maqsadlarga (demokratik unitar respublika, umumiy saylov huquqi) va kurash usullariga (bevosita harakat, zolimlarni o'ldirish) ega bo'lgan radikal qanot shakllandi 10 . Metternix talabalar korporatsiyasini inqilobiy harakatning avangardlari deb bildi. Avstriya kantsleri 1818-yilda Muqaddas Alyansning Axen kongressida universitetlar erkinligini cheklash masalasini kun tartibiga qo yganida uningʻ rivojlanishini to xtatishga birinchi urinish qildi, ammo muvaffaqiyatsizlikka ʻ uchradi. 1819-yilda Jena talabasi Karl Sand yozuvchi Avgust Kotzebuni o'ldirdi, u talabalar korporatsiyalarining ideallarini masxara qildi va ularni yakobinizm uchun tanqid qildi. Liberal fikrdagi doiralar talabaga hamdardlik bilan munosabatda bo‘lib, uni ezgu maqsadlar yo‘lga qo‘yganiga ishongan. Qotillikning o'zi va jamiyatning bir qismining bunga munosabati Germaniya davlatlarining hukumatlari va monarxlarini xavotirga soldi. Metternix nihoyat ularni birgalikda harakat qilishga ko'ndira oldi. 1819-yilda Karlsbadda nemis suverenlari va vazirlarining konferentsiyasi bo'lib o'tdi, unda “Karlsbad qarorlari” qabul qilindi. Ular muxolifat harakatlariga qarshi qaratilgan va birinchi navbatda universitetlarga tegishli edi. Ishonchsiz o qituvchilar ishdan bo'shatildi, talabalar korporatsiyasi taqiqlandi va ʻ universitetlarning avtonomiyasi bekor qilindi. Matbuot to g risidagi qonun qabul ʻ ʻ qilindi, unga ko'ra, hajmi 20 bosma varaqdan oshgan barcha gazetalar, jurnallar va kitoblar dastlabki tsenzuradan o'tkazildi. 1828-yilgacha mavjud bo'lgan Mayns markaziy komissiyasi tuzildi. Unga har ikkala alohida davlatnin g va butun German iya Konfederatsiyasining mavjud tuzilishi va ichki tinchligiga qarshi qaratilgan barcha "inqilobiy fitnalarni" aniqlash vazifasi berildi. 1820-yilda Germaniya davlatlari vazirlarining Venada bo lib o tgan konferensiyasida “Yakuniy akt” qabul qilindi, u ʻ ʻ amaldagi konstitutsiyalarni tan olgan bo lsa-da, barcha davlatlar uchun ʻ konstitutsiyaviy va siyosiy liberallashtirishning yuqori chegarasini belgilab berdi. 10 : Germaniya. Bir xalqning xotiralari. Myunxen 2015-yil. 216-233-betlar. 12 Monarxiya prinsipi oliy konstitutsiyaviy asos sifatida e’lon qilindi 11 . Monarx barcha davlat hokimiyatiga ega bo'lib, faqat ma'lum huquqlarni amalga oshirishda u sinf vakillarining ishtiroki bilan bog'liq bo'lishi mumkin.Shunday qilib, 1819-1820 - yillarda nemis konfederatsiyasida qayta tiklashga burilish yuz berdi. Germaniya davlatlarining konstitutsiyaviy rivojlanishi faqat 1830-yilda Frantsiya va Belgiyadagi inqilobiy voqealar ta siri ostida to xtatildi va yangi turtki oldi. Bundan ʻ ʻ tashqari, Karlsbad va Vena qarorlari Germaniya federalizmining rivojlanishida muhim bosqich bo'ldi. Ayrim davlatlarning suvereniteti Ittifoq foydasiga cheklana boshladi 12 . 11 Brendan Simms: Ustunlik uchun kurash. 1453 yildan hozirgi kungacha Evropaning Germaniya tarixi.Myunxen 2014-yil.245-250-betlar. 12 Brendan Simms: Ustunlik uchun kurash. 1453 yildan hozirgi kungacha Evropaning Germaniya tarixi.Myunxen 2014-yil.257-268-betlar . 13 1.2 XIX asr birinchi yarmida german davlatlarida demokratik harakatlar va uning natijalari Frantsiyada 1830-yil iyul inqilobi Yevropaning siyosiy hayotini harakatga keltirdi. Belgiyada inqilobiy voqealar sodir bo lib, Italiya va Polsha Qirolliginingʻ bir qismini qamrab oldi. Germaniyada inqilobiy to'lqin eng ko p shimoliy va ʻ markaziy nemis shtatlarini qamrab oldi, ularning hukumatlari ilgari islohotlar o'tkazishdan bosh tortdilar: Braunshveyg, Saksoniya, Gannover, Kurgessen. Ular hamma joyda soliqlarni kamaytirish, feodal to lovlarni bekor qilish, sinfiy ʻ imtiyozlarni yo'q qilish talablarini ilgari surdilar. Ayniqsa Saksoniyada sezilarli hodisa hunarmandlar va ishchilarning zavod yoki ishlab chiqaruvchilarga qarshi noroziliklari edi. Siyosiy islohotlar talablari ijtimoiy norozilik bilan birlashdi. Hokimiyat yon berishga majbur bo'ldi. To rtta shtatda ham konstitutsiyalar joriy ʻ etildi, ular Janubiy Germaniyadagi kabi murosa xarakteriga ega edi. Ulardan eng erkini Kurgessen konstitutsiyasi edi. Bu deputatlarga qonunchilik tashabbusini taqdim etdi va nisbatan demokratik saylov huquqini joriy qildi. To rt davlatning ʻ konstitutsiyaviy doiraga kirishi Germaniyada ijtimoiy-siyosiy hayot maydonini kengaytirdi. Janubiy Germaniyada Fransiyadagi iyul voqealari ta’sirida liberal muxolifat ayniqsa saylovlar davrida kuchaydi. Bavariya va Badenda liberallar Landtaglarning quyi palatalarida ko pchilikni qo lga kiritishga muvaffaq bo ldi. ʻ ʻ ʻ Bundestag qaroriga zid ravishda Badenda liberal matbuot qonuni qabul qilindi 13 . Milliy tuyg‘ular yana jonlandi. 1831-yilda nashr etilgan Pol Pfitserning “Ikki nemisning yozishmalari” asari ko'pchilikning e'tiborini tortdi va bu milliy parlamentni yaratishni talab qildi 14 Germaniyaning janubi va janubi-g arbiy qismida parlamentdan tashqari ʻ muxolifat tez kuchayib bordi, bu alohida shtatlar chegarasidan tashqariga chiqdi. 13 Девис В. История Европы. Москва. 2006 г. 347-354 cc. 14 Vaqt o'tishi bilan uning talablarining ohangi tobora keskinlashib bordi, urg'u demokratlashtirish va xalq suvereniteti talabiga tobora qat'iy ravishda o'zgardi. Muxolifat harakatining eng yuqori nuqtasi 1832-yil Pfalzda Gambax bayrami edi. Undan oldin ikki jurnalist – myunxenlik Iogan Virt va Pfalzlik Filipp Sibenpfayfer tomonidan tashkillashtirilgan hukumatga qarshi matbuot kampaniyasi bo‘lib o‘tdi. 1832-yil fevralda ular matbuot erkinligini himoya qiluvchi va jamoatchilik fikrini “Germaniya va uning demokratik tashkilotini qayta tiklash” uchun knyazlarga qarshi kurashga safarbar etishga intilgan “Vatanparvarlik ittifoqi” ni tuzdilar. 1832-yil may oyida Ittifoq Xambax qal asi xarobalari yaqinida bayramʻ uyushtirdi, Virt uni Germaniyada milliy bayram deb atadi. Unda Gessen, Frankfurt, Baden, Prussiyaning Reyn provinsiyalari va boshqa shtatlardan 20-30 ming kishi qatnashdi. Bu Germaniyada 1848-yilgacha bo'lgan eng ommaviy siyosiy aksiya edi. Xambax festivalida ko'plab ma ruzachilarning chiqishlarida festival ʻ ishtirokchilarini liberallardan uzoqlashtirgan g oya aniq shakllantirildi: ʻ odamlarning huquqlarini himoya qilish uchun konstitutsiya etarli emas inqilob kerak. Xalq uchun inqilob o'zini himoya qilish vositasi, eng keskin, lekin ayni paytda eng yaxshisidir, chunki u tezda yaxshi maqsadga erishishga olib keladi 15 . Demokratik harakatning so nggi to lqini Gessenda kuzatilgan va Georg ʻ ʻ Byuxner nomi bilan bog'liq. 1833-yilda u Inson huquqlari jamiyatiga asos solgan. Buxner o'z asarlarida “knyazlar, zodagonlar va hukumatlar zulmiga” qarshi kurashga, respublika, ijtimoiy ozodlik va “haqiqiy tenglik” uchun kurashga chaqirdi. U frantsuz inqilobiy formulasini takrorladi: “Kulbalarga tinchlik, saroylarga urush!” Shunday qilib, 1830-yillarning boshlarida. Muxolifat harakati ichida ikki oqimning shakllanishi sezilarli hodisa bo'ldi: markazi Landtaglar bo lgan liberal ʻ oqim va parlamentdan tashqari muxolifat sifatida mavjud bo'lgan demokratik oqim. 1832-1834-yillardagi inqilobiy yuksalish. Germaniyada alohida hukumatlar va Bundestagning birgalikdagi harakatlari natijasida tezda pasayib ketdi. Muxolifatga 15 : Biz nemislar. Yangi Germaniya tarixi. Frants Shtayner Verlag, Shtutgart 2009-yil. 256-267-betlar. 15 qarshi yangi qonunlar qabul qilindi, siyosiy uyushmalar taqiqlandi, Landtaglarning huquqlari cheklandi va jamoatchilik kayfiyatini nazorat qilish uchun moljallangan Mayns markaziy komissiyasi tiklandi. Ko‘plab muxolifat vakillari Germaniyani tark etishga majbur bo‘ldilar 16 . Demokratik harakatning markazi chet elga ko chibʻ o'tdi: Parij, London, Bryussel, Bernga ko'chib o tdi, u erda bir nechta demokratik ʻ tashkilotlar (“Rad etilganlar ittifoqi”, “Adolatlilar ittifoqi”) tuzilgan 17 . 1837-yilda Gannoverda liberallarning faollashishiga olib kelgan voqealar sodir bo'ldi. Yangi Gannover qiroli taxtga o'tirgandan so ng, Landtagni tarqatib ʻ yubordi va keyin 1833-yilda qabul qilingan konstitutsiyani bekor qildi. Monarxning xatti-harakatlari liberallarning g azabini keltirib chiqardi. ʻ XIX asr 40-yillarda Muxolifatni maqsad va usullariga ko XIX asr ko’ra farqlash jarayoni davom etdi. Siyosiy partiyalarning shakllanishi boshlandi. O'sha paytda partiyalar bosma organ atrofida birlashgan hamfikrlar guruhi edi. Germaniyada konservatorlar, katoliklar, liberallar, demokratlar va sotsialistlar partiyalari vakili bo lgan ʻ ko ppartiya ʻ viylik tizimi shakllana boshladi. Rivojlanayotgan partiya tizimidagi o'ng qanotni konservatorlar ifodalagan. Dastlabki konservatizm byurokratiya va absolyutizmga, lekin eng muhimi, liberal individualizmga, konstitutsiya va demokratiyaga qarshi edi. Bu konservatizm 1840- yillarda Prussiyada huquq faylasufi F.Stal tomonidan XIX asr XIX asr o’zgartirildi va modernizatsiya qilindi. Stahl Prussiya Yunkerlarining ruhiy rahbari va Prussiya davlatining nazariyotchilaridan biri, qirolning maslahatchisi bo’ldi. Stahl “xristian davlati” dasturini yaratdi. Uning fikricha, davlat dunyoviy normalar va institutlarga emas, balki nasroniylik va xristian siyosatiga asoslanishi kerak edi. Davlat, masalan, nikoh qonuni orqali jamiyatning nasroniy bo’lib qolishini ta’minlashi kerak. Stahlning qarashlarida muhim va yangilik konstitutsiya haqidagi ta’limot edi. Stahl konservatorlarga xos bo lgan zamonaviy davlatga salbiy munosabatni ʻ 16 : Biz nemislar. Yangi Germaniya tarixi. Frants Shtayner Verlag, Shtutgart 2009-yil. 267-274-betlar 17 Xartmut .B Xaynts .Sh, Xagen .Sh, Maykl Sh:Yevropaning o'rtasida. Germaniya tarixi. Berlin.1984-yil. 211-217-betlar. 16 buzdi. U konstitutsiya zarurligini tan oldi. Ammo bu konstitutsiya “liberal” bo'lmasligi va xalq suvereniteti g oyasiga asoslanishi kerak. Konstitutsiyaʻ “monarxiya” bo'lishi kerak. Shtatda asosiy hokimiyat monarxga tegishli. Parlament qonunchilikda ishtirok etishi va soliqlarni nazorat qilishi mumkin. Lekin uning asosiy maqsadi konstitutsiyaning o‘zi kabi insonlarning huquq va erkinliklarining saqlovchisi va kafolati bo‘lishdir. Konservativlar harakati tarkibida bir nechta kamroq tasirli guruhlar mavjud edi, masalan, Germaniya Konfederatsiyasini saqlab qolish va Prussiya va Avstriya o'rtasidagi kelishuv uchun milliy harakatga qarshi bo'lgan kichik normal konservatorlar guruhi. Ikkinchi guruh, aksincha, o zini “milliy konservatorlar” ʻ (rahbari - Jozef Radovitz) deb e'lon qildi. Ularning fikricha, monarxiya va davlatni faqat millat g oyasi asosida saqlab qolish mumkin edi. Nihoyat, bir guruh “ijtimoiy ʻ konservatorlar” (ularning rahbari Huber edi) ishchilarni qollab-quvvatlash dasturini ishlab chiqdi. Germaniyada shakllanayotgan partiyaviy tizimdagi ikkinchi harakat siyosiy katoliklik edi. Katoliklik bir necha omillar ta’sirida siyosiy kuchga aylandi, ularning asosiylari Frantsiya inqilobi va sekulyarizatsiya edi. Cherkov hamma joyda mavjud bo lgan hukumat nazorati va hukumatning uning ishlariga ʻ aralashuvidan ozod bo'lishga intildi. Shu bilan birga, u an'anaviy tutqichlardan - maktab va nikohdan foydalanib, jamiyatga ta’sirini saqlab qolishdan manfaatdor edi. Katolik cherkovi nafaqat sekulyarizatsiya siyosati bilan davlatga, balki liberalizmga ham individual avtonomiya, insonni hokimiyat va korporativ aloqalardan ozod qilish, an'analar va dogmalarni tanqid qilish g oyalari bilan qarshi ʻ chiqdi. Shunday qilib, siyosiy katoliklik burjua jamiyatining hukmron rivojlanish tendentsiyasiga qarshi edi. Katoliklik 1815 yildan keyin, birinchi katolik tashkilotlari va gazetalari paydo bo'la boshlagandan so'ng, o zini siyosiy kuch ʻ sifatida tasdiqladi 18 . 1830-yillarda. Janubiy Germaniya landtaglarida katolik deputatlarining kichik guruhlari paydo bo'ldi. 1838-yilda Berlin siyosiy haftaligiga asos solindi, 18 Brendan Simms: Ustunlik uchun kurash. 1453 yildan hozirgi kungacha Evropaning Germaniya tarixi.Myunxen 2014-yil. 367-378-betlar . 17 uning atrofida partiyaning yadrosi shakllana boshladi. 1840-yillarning boshlarida. Germaniyada ko p sonli katolik uyushmalari paydo bo'ldi, ular orasida ayollar hamʻ bor edi. Bu davrda e’tirof etishning siyosatda ishtirok etish huquqi Germaniyadagi siyosiy katoliklikning ruhiy otasi hisoblangan Jozef Gorres tomonidan tasdiqlangan 19 . Katolik harakati tarkibida bir qancha guruhlar ham tuzildi. Ulardan eng nufuzlilari monarxiya, sinfiy vakillik va korporativ jamiyat haqidagi g oyalari ʻ bilan konservativ katoliklar guruhi edi. Bu g oyalar zodagonlarning bir qismi, ʻ ruhoniylar va katolik dinidagi aholining quyi qatlamlari - dehqonlar, kichik shaharlarning hunarmandlari orasida mashhur edi. Katolik liberallari emansipatsiya g oyasiga ega edilar. Ammo biz Irlandiya, Polsha va Belgiyaning katolik ʻ aholisining ozodlik uchun kurashi haqida gapirgan edik. Konservatorlar singari, siyosiy katoliklik ham o'z saflarida ijtimoiy katoliklarning kichik guruhiga ega edi. Ularning asosiy g'oyalari nasroniylarning boylikni rad etish, raqobat va nasroniylarni adolat va birdamlikka chaqirish edi. Germaniya Konfederatsiyasi davlatlarining siyosiy spektrining markazida Liberal partiya turardi. Liberalizm individualizm mafkurasi edi. Uning eng muhim dasturiy bandi shaxslarni davlatdan himoya qilish edi. Inson huquq va erkinliklarini faqat mustahkam konstitutsiya yordamida himoya qilish mumkin edi. Shuning uchun liberalizm birinchi navbatda konstitutsiyaviy harakat edi. 19 : Germaniya tarixi 100 ta ob’ektda. Piper Verlag, Myunxen 2015-yil.234-251-betlar. 18 II.BOB. YANGI DAVRDA GERMAN DAVLATLARIDA IQTISOD VA ILM-FAN TARAQQIYOTINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI 2.1. Yangi davrda german davlatlarida iqtisodiy taraqqiyot Germaniyada XIX asr boshlarida iqtisodiyotning agrar yoki agrar- hunarmandchilik tuzilishi ustunlik qildi. Aholining asosiy qismi qishloqlarda yashagan. Katta shaharlar kam edi, ularning iqtisodiy farovonligi tashqi savdoga asoslangan edi. Ko plab kichik shaharlar qishloq xo'jaligi bilan chambarchas bog'liqʻ edi: qishloq xo jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, qishloq okrugi bilan savdo. ʻ Germaniyada ichki kapitalizm hali ham savdo va moliya sohasida edi. Sanoatdagi yutuqlar asosan qishloq uy sanoati yoki tarqoq ishlab chiqarish bilan bog'liq edi. Shaharlarda yirik markazlashtirilgan manufakturalar kamdan-kam uchraydigan hodisa bo'lib, hali ham qo l mehnati hukmron edi. Mexanizatsiyaning birinchi ʻ nihollari 80-yillarda kuzatilgan. XVIII asrda, ammo iqtisodiyotning rivojlanishiga o'rta asrlardan meros bo'lib qolgan savdo va sanoat faoliyatini tashkil etishning an'anaviy shakllari to'sqinlik qildi. Garchi ma rifiy absolyutizm davrida ʻ innovatsiyalarga to'sqinlik qiladigan gildiyalar qisman yo q qilingan bo lsa-da, ʻ ʻ haligacha saqlanib qolgan gildiya mentaliteti tashabbusni sezilarli darajada cheklab qo'ydi va erkin faoliyatni amalga oshirishga to'sqinlik qildi 20 . Germaniyada alohida hududlar o rtasida mehnat taqsimoti bo'lmagan, ʻ shuning uchun bozor munosabatlari rivojlanmagan. Yagona ichki nemis bozorining shakllanishiga ko p sonli bojxona chegaralari, o lchov va o lchovdagi farqlar va ʻ ʻ ʻ hokazolar to sqinlik qildi.Dehqonlardan olinadigan soliqlar va feodal to lovlari ʻ ʻ aholining xarid qobiliyatini pasaytirdi 21 . Dehqonlarga nisbatan ma'rifiy absolyutistik islohotlar tugallanmagan edi. Nemis dehqonlari yer egalari emas edi. Senyoriy tizim saqlanib qoldi va Ostälb Germaniyasida dehqonlarning katta qismi nafaqat yerga 20 Фортунатов В.В.История мирових сивилизатции. Москва-2011 г. 344-351-cc. 21 Фортунатов В.В.История мирових сивилизатции. Москва-2011 г. 351-554-cc. 19 qaramlikda, balki yer egasiga shaxsiy qaramlikda ham qoldi. Germaniyaning sharqida mehnat rentasi ustunlik qildi. Germaniya, shimoli-g arbiy Evropa bilan solishtirganda, asosan an'anaviyʻ iqtisodiy va ijtimoiy tuzilmalarga ega qoloq mintaqa edi. Frantsuz inqilobi va Napoleon urushlari davrida ular qulashda davom etdi, ammo juda notekis edi. Eng tub iqtisodiy va ijtimoiy islohotlar 1814-yilgacha Fransiya tarkibiga kirgan Reyn viloyatlarining chap qirg‘og‘ida amalga oshirildi. Frantsiya qishloq xo'jaligi qonunchiligi Reynning chap qirg'og'igacha tarqaldi. Bu dehqonlarning sotib olinmasdan yer egalariga aylanishini anglatardi, bu esa qishloq xo‘jaligining rivojlanishini rag‘batlantirdi. Bundan tashqari, ortiqcha bojxona to‘lovlari bekor qilindi, pul tizimi, tarozi va o‘lchovlar tizimi birlashtirildi, soliq siyosati o‘zgartirildi, tadbirkorlik erkinligi joriy etildi. Har kim patent sotib olib, o'z biznesini boshlashi mumkin edi, do'kon cheklovlari va sanoat monopoliyalariga barham berildi. Radikal iqtisodiy islohotlar, keng fransuz bozoriga kirish imkoniyati va Napoleon tomonidan frantsuz iqtisodiyoti uchun yaratgan “issiqxona” sharoitlari Fransiya tarkibiga kirgan Reyn daryosining chap qirg‘og‘ining sanoatning jadal rivojlanishiga yordam berdi XIX asr boshlarida Ipak to qish (markazi Krefeldda), ʻ gazlamachilik (Axen) va paxta sanoati (Kyoln) alohida muvaffaqiyatlar ko'rsatdi. 400 dan ortiq sanoat korxonalariga ega Kyoln Fransiyadagi eng yirik “nemis” sanoat shahriga aylandi. Reyn shtatlarida ma’lum bir naqsh paydo bo'ldi 22 . Islohotlar yoki Napoleon tomonidan yaratilgan va boshqalarga namuna bo'lish uchun mo'ljallangan “sun’iy” davlatlarda (Berg, Vestfaliya) yoki hududlari imperator ritsarlarining ma'naviy mulki va erlari hisobiga “yaxlitlangan” davlatlarda amalga oshirildi g'arbiy va janubi-g'arbiy shtatlarda. Hududlari o'zgarishsiz qolgan Shimoliy Germaniyaning kichik shtatlarida biron bir muhim islohot amalga oshirilmadi. 22 : Biz nemislar. Yangi Germaniya tarixi. Frants Shtayner Verlag, Shtutgart 2009-yil.239-233-betlar. 20 Cherkov mulklarining sekulyarizatsiyasining yangi to'lqini natijasida jamiyatning sinfiy tuzilishini yo'q qilish tezlashdi. Ruhoniylarning mavqei zaiflashdi. Cherkov erlariga egalik sezilarli darajada davlatga o'tdi. Natijada davlat dehqonlari soni ortdi. Cherkov mulkining bir qismi sotuvga qo'yildi. Reyn konfederatsiyasi hududida dehqonlarning shaxsiy qaramligining saqlanib qolgan elementlari bepul yo'q qilindi (Bergda – 1808-yilda, Bavariyada – 1809-yilda, Gessenda – 1811-yilda). Erga qaramlikka kelsak, bu erda o'ziga xos vaziyat yuzaga keldi. Bu inqilob natijasida vujudga kelgan yangi fransuz huquqiy munosabatlari unga ta'sir qilmagan hududlarga o tkazilganligi bilan izohlandi.ʻ Shuning uchun ularda printsip o rnatildi: yer egalarining huquqlari adolatli ʻ kompensatsiyasiz tugamaydi. Napoleon kodeksi mulkning daxlsizligini va u begonalashtirilgan taqdirda tovon to'lashni kafolatladi. Bundan tashqari, Napoleonning dvoryanlarga nisbatan siyosati ularning huquq va imtiyozlarini saqlab qolishga qaratilgan edi. Natijada hamma joyda dehqonlardan yer sotib olish to‘g‘risida qarorlar qabul qilindi. Davlatlar moliyaviy ahvolining halokatliligini hisobga olib, dehqonlarga ssuda shaklida yordam bera olmadilar. Bularning barchasi Reyn davlatlarida feodal munosabatlarni bartaraf etishni qiyinlashtirdi 23 . Napoleonning kontinental blokada siyosati Germaniyaning iqtisodiy rivojlanishiga katta ta’sir ko'rsatdi. Bu siyosat ikki maqsadni ko zlagan: 1) ʻ Fransiyaning eng murosasiz va yetib bo lmas dushmani bo lgan Angliyani tiz ʻ ʻ cho ktirish; 2) barcha kontinental bozorlarni Fransiya ixtiyoriga berish. 1806-yil ʻ noyabr oyida Berlinda bo'lganida Napoleon Evropa qit'asidagi barcha portlarni Angliyadan to g ridan-to g ri keladigan kemalar uchun yopib qo'ygan farmon ʻ ʻ ʻ ʻ chiqardi. 1807-yil noyabr va dekabr oylarida birinchi farmon yana ikkitasi bilan to ldirildi. Bundan buyon barcha ingliz tovarlarini neytral kemalarda olib kirish ʻ taqiqlandi. Germaniyadagi kontinental blokadadan eng ko p jabr ko rganlar asosan ʻ ʻ Angliya bilan savdo-sotiq hisobiga yashagan eski Ganza shaharlari edi. Ularda 23 : Germaniya tarixi 100 ta ob’ektda. Piper Verlag, Myunxen 2015-yil.270-276-betlar. 21 biznes hayoti qisqartirildi, banklar va kredit tashkilotlari bankrot bo ldiʻ 24 . Va shu bilan birga, shaharlar frantsuz qo shinlarini saqlash uchun katta xarajatlarni o'z ʻ zimmalariga olishga majbur bo ldilar. Rasmiy savdo aloqalarining buzilishi ma'lum ʻ darajada ingliz kontrabandasi bilan yumshatildi. U Shvetsiyaning Gothenburg portidan, qit’aga yaqin joylashgan orollar - Helgoland va Maltadan o'tdi. Ganza savdogarlari taqiqlarni chetlab o tishda katta epchillik ko'rsatdilar. Gamburg, ʻ Bremen va Lyubekdan kontrabanda tovarlari mamlakat ichkarisida eksport qilinardi. Kontrabanda savdosi bilan bog liq xavflar narxlarni sezilarli darajada ʻ oshirdi, bu esa mahsulotlarni sotishni qiyinlashtirdi va bir qator kompaniyalarning bankrot bo'lishiga olib keldi. Qit’a qishloq xo'jaligi, ayniqsa don yetishtirish va xomashyo eksporti ingliz va xorij bozorlarini yo'qotishdan aziyat chekdi; Zig'ir ishlab chiqarish chuqur inqirozni boshdan kechirdi. Shu bilan birga, ingliz raqobatchisining yo‘qolishi qit’aning paxta yigirish sanoatining oyoqqa turishiga imkon berdi. Saksoniya Germaniyada paxta sanoatining markaziga aylanib bormoqda. Bu yerda shpindellar soni 1806-yildagi 13 ming donadan 1813-yilda 256 ming donaga ko paydi. Lekin bu sohada ham qiyinchiliklar bor edi: paxta ʻ xomashyosi yetishmas, kontrabanda paxta narxi juda yuqori edi. 1810-yilda Napoleon kontrabandaga qarshi kurashni kuchaytirdi. Britaniya tovarlarini qidirish uchun hamma joyda politsiya harakatlari uyushtirildi. Ulardan eng mashhuri Frankfurtdagi aksiya bo lib, unda ikki yuzdan ortiq savdogarning ʻ mollari musodara qilingan va ommaviy ravishda yoqib yuborilgan. Bunday chora- tadbirlar faqat Frantsiyaga ittifoqchi davlatlar hukumatlarining g azabini va ʻ aholining nafratini kuchaytirdi 25 . Kontrabanda, barcha harakatlarga qaramay, barham topmadi. Frankfurt, Gamburg va Leyptsigda u avvalgidek gullab-yashnadi. Reyn bo'yidagi butun qishloqlar kontrabandadan olingan daromaddan yashar edi. Nyurnberg, Augsburg va Regensburgda ingliz tovarlari saqlanadigan yirik omborlar 24 : Biz nemislar. Yangi Germaniya tarixi. Frants Shtayner Verlag, Shtutgart 2009-yil.233-240-betlar. 25 : Germaniya tarixi 100 ta ob’ektda. Piper Verlag, Myunxen 2015-yil.225-234-betlar. 22 tashkil etildi. Ba’zi tadbirkorlar uchun kontrabanda biznesi ularga katta boylik orttirish imkonini berdi. Prussiya hukumati kontrabandaga qarshi noyob kurash olib bordi. U musodara qilingan ingliz tovarlarini yuqori litsenziya to lovi evaziga ozod qildi.ʻ Natijada, 1810-1812-yillar uchun. G aznaga 12 million taler tushdi, bu esa Prussiya ʻ islohotlarini moliyalashtirdi.Napoleon Fransiya iqtisodiyoti uchun eng qulay sharoitlarni yaratishga intildi. Savdo shartnomalari va himoya tariflari orqali u evropalik raqobatchilarni zaiflashtirishga yoki istisno qilishga va Evropa bozorlarida frantsuz monopoliyasini ta'minlashga harakat qildi. Xususan, Germaniya bozori Gollandiya va Italiyadan ajratilgan edi. Reyn bo'ylab bojxona chegarasi chizilgan, bu ikkala qirg oqda joylashgan nemis erlari o rtasidagi ʻ ʻ an'anaviy savdo aloqalarini buzgan 26 . 26 Xartmut .B Xaynts .Sh, Xagen .Sh, Maykl Sh:Yevropaning o'rtasida. Germaniya tarixi. Berlin.1984-yil.218-221- betlar. 23 2.2German davlatlarida madaniyat va ilm-ma’rifatning o’ziga xos xususiyatlari Ilk sanoatlashtirish va uning texnik ixtirolari va ishlanmalari bilan bir qatorda, ilmiy-texnikaviy ta ʻ lim ham rivojlanib, odamlarning zamonaviy texnologiyalarga bo'lgan munosabatini asta-sekin o ʻ zgartirdi. Yangi talablarni hisobga olgan holda shahar hokimliklari yoki yetakchi savdogarlar o rta maktablar, ʻ kasb-hunar maktablari va malaka oshirish markazlarini tashkil etish tashabbusi bilan chiqdilar. 1830-yillardan boshlab o rta maktablar soni muttasil ortib bordi. ʻ Tog -kon sanoati, qurilish, qishloq va o rmon xo jaligi uchun ko plab yangi ta lim ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ muassasalari qurildi 27 . 1821-yilda Berlinda Kristian Piter Vilgelm Beut (1781-1853) tomonidan texnik savdo maktabi tashkil etildi. Bundan tashqari, ko ʻ plab hunarmandchilik va savdo maktablari yaratildi. 1815-yilda Frantsiya amaliy fanlar universitetiga munosabat sifatida Vena shahrida politexnika instituti tashkil etildi va bu boshqa Germaniya shtatlaridagi institutlar uchun namuna bo'ldi. Shu paytgacha Germaniyada ilmiy jihatdan malakali texnik xodimlar deyarli yo'q edi. 1820- yillardan boshlab Myunxen, Drezden va Karlsrueda ham politexnika universitetlari paydo bo ldi. Ular jamiyat, biznes va ilm-fandagi o ʻ ʻ z o ʻ rni uchun kurashishlari kerak edi, chunki an ʻ anaviy universitet hali texnik ta'limni teng qiymatga ega deb hisoblamagan. U erda ingliz muhandislarining amaliy harakatlari va fransuz politexnikasining nazariy yondashuvini birlashtirishga harakat qilindi. Bu, ayniqsa, ilmiy mashinasozlik asoschisi hisoblangan va 1841-yildan to vafotigacha Karlsruedagi politexnika maktabida mexanika va mashinasozlik professori bo‘lib ishlagan Ferdinand Redtenbaxerning (1809-1863) mexanika fanlarida muvaffaqiyat qozondi. Isloh qilingan universitetlar o ʻ zlarining yangi gumanistik yo'nalishiga muvofiq, dastlabki sanoatlashtirish rivojlanishiga ta’sir qilmadilar. Biroq, Vilgelm 27 Щоню Пи. Цивилизации классической Европы. Екатеринбург-2005 г. 389-396-cc. 24 fon Gumbolt talab qilgan tadqiqot va o ʻ qitishning birligi zamonaviy tadqiqot universitetiga aylanish yo ʻ lini ochdi. Bu endi ensiklopedik ma'lumotli olimlar bilan emas, balki tadqiqotchi va ixtisoslashgan olimlar, seminarlar, laboratoriyalar va institutlar tashkil etish bilan tavsiflanadi. XIX asrning o ʻ rtalaridan boshlab Germaniya universitetlarining xalqaro ta'sirining kuchayishi uchun asos yaratdi. Fan, shuningdek, ortib borayotgan ichki farqlanishni ko ʻ rsatdi. Shaxsiy fanlar va maxsus sohalar paydo bo'ldi. Nemis olimlari ixtisoslashgan jamiyatlarda birlasha boshladilar. Fanlar shu tariqa umumgerman ongining shakllanishiga hissa qo'shdi 28 . XIX asr boshlarida ham tabiat falsafasi soyasida qolgan tabiiy fanlar ilmiy kashfiyotga intilishning yangi g oyalarini o zlashtirdilar. Tabiat fanlariningʻ ʻ yuksalishiga ilmiy jurnallarning tashkil etilishi ham hissa qo‘shdi. Ular tadqiqot natijalarini xalqaro miqyosda ma’lum qildilar va tadqiqot vaziyati va tadqiqot vazifalari haqida umumiy xabardorlikni yaratdilar. Xususan, tabiatshunos olim, tadqiqotchi, geograf va kosmograf Aleksandr fon Gumboldt Prussiya Fanlar akademiyasining a zosi sifatida universitet va ʼ akademiyalarda tayinlanishlarga ta sir ko rsatdi, ilmiy institutlar qurdi va ʼ ʻ yahudiylarning akademiyaga qabul qilinishini ta minladi. 1828 yilda u Karl Fridrix ʼ Gausni (1777-1855) fizik Vilgelm Eduard Veber (1801-1894) bilan tanishtirdi va ularni yer magnitlanishini o'rganishga undadi. Ushbu hamkorlikning natijasi birinchi elektromagnit telegrafning (1833) qurilishi bo'ldi, u Gottingen universitetining fizika institutini rasadxona bilan bog ʻ ladi va elektrotexnikaning boshlanishini belgiladi. Biroq, Veber va Gauss telegrafning sanoat imkoniyatlaridan foydalanishni xohlamadilar. Uning rivojlanishida Om qonunidan ham foydalanilgan. Georg Simon 28 Фортунатов В.В.История мирових сивилизатции. Москва-2011 г.367-385-cc. 25 Ohm (1789-1854) tomonidan ishlab chiqilgan ushbu qonun elektr energiyasi texnologiyasi va elektr o ʻ lchash texnologiyasini rivojlantirish uchun asos bo ʻ ldi 29 . Telegraf qurilmalarini seriyali ishlab chiqarishga olib kelish uchun moliyaviy rag'batlantirish o ʻ z liniyalarini tarmoqqa ulashni maqsad qilgan va temir yo'ldan tezroq ishonchli axborot tizimiga ega bo ʻ lmagan temir yo ʻ l kompaniyalari tomonidan taqdim etilgan. 1843-yilda Axen yaqinidagi Ren temir yo'li Charlz Uitstonning birinchi elektr telegrafidan foydalangan, bu esa o ʻ z navbatida Verner Siemens (1816-1892) va Iogan Georg Halske (1814-1890) tomonidan ko'rsatgichli telegraf uchun namuna bo'lib xizmat qilgan. Elektr tokining magnit ta'sirini tan olgan Xans Kristian Oersted (1777-1851) va Maykl Faraday (1791-1867) topilmalariga asoslanib, Moritz Herman fon Yakobi (1801-1874) akkumulyator bilan ishlaydigan birinchi elektr motorini yaratdi. Tabiiy falsafadan farqli o ʻ laroq, tibbiyot aniq fanga aylandi. U faqat faktlarga, aniq kuzatish, o'lchash va tajribaga asoslanishi va fiziologiya va anatomiya fanlariga tayanishi kerak. Iogann Lukas Schonlein (1793-1864) birinchi zamonaviy klinisyenlardan biri hisoblangan va 1840-yilda Berlin tibbiyot fakulteti professori sifatida yotoqxona diagnostikasida ilmiy usullarni joriy qilgan. Bu usullar, ayniqsa, Germaniyada XVIII asrdan beri mavjud bo lgan va sanoat inqilobiʻ Markaziy Yevropada shahar markazlarining tez o sishiga olib kelgan 1840-yildan ʻ boshlab soni keskin ko paygan shifoxonalarda samarali bo ldi. Oqibatda yuzaga ʻ ʻ kelgan qashshoqlik tufayli odamlarning umr ko'rish davomiyligi o'rtacha 30 yilni tashkil etdi. XIX asr boshlarida Evropada har etti fuqarodan biri infektsiya qurboni bo'lgan. Sil, difteriya va vabo kabi kasalliklarga tibbiy javoblar faqat XIX asrning ikkinchi yarmida topilgan. 30 29 Фортунатов В.В.История мирових сивилизатции. Москва-2011 г.385-392-cc. 30 : Germaniya tarixi 100 ta ob’ektda. Piper Verlag, Myunxen 2015-yil.277-284-betlar. 26 Asosiy tadqiqotlar, shuningdek, XIX asrning ikkinchi yarmida Germaniyaning tibbiyotda etakchi rolini o ʻ rnatgan universitetlarni modernizatsiya qilishdan ham foyda ko ʻ rdi. Fiziologiyada Iogannes Myuller (1801-1858) bezlari, genital, ovqat hazm qilish va asab tizimlarining anatomik, gistologik va embriologik tadqiqotlari shogirdlari Rudolf Virxov , Yakob Henle (1809-1885), Teodor Shvannning ishini qo ʻ llab-quvvatlagan. 1810 -1882) va Hermann fon Helmgolts (1821-1894) muhim ta ʻ sir ko ʻ rsatdi. Virxov Myuller tomonidan hujayra patologiyasi sohasidagi o ʻ smalar bo'yicha keyingi ishini qilish uchun ilhomlantirildi. Mikroskopik tadqiqotlar orqali Henle epidemiyalar mikroorganizmlar tomonidan qo'zg'atilganligini va infektsiya orqali yuqishini tan oldi. Teodor Shvann va Mattias Yakob Shleyden (1804-1881) birinchi bo'lib hujayra nazariyasini yaratdilar, unga ko'ra barcha tirik to ʻ qimalar hujayralardan iborat. Keyinchalik fizikaga murojaat qilgan Hermann fon Helmgolts 1847-yilda energiyaning saqlanish qonunini ishlab chiqdi. Embriologiya sohasida Karl Ernst fon Baer (1792-1876) birinchi marta 1827- yilda sutemizuvchilar tuxum hujayrasini tasvirlab bergan 31 . 31 : Germaniya tarixi 100 ta ob’ektda. Piper Verlag, Myunxen 2015-yil . 396-412-betlar . 27 XULOSA Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, yangi davr tarixida German davlatlari o‘ziga xos tarraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi va jahon sivilizatsiyaviy rivojlanishiga o‘z hissasini qo‘shdilar. Germaniya XVIII-XIX asrlarda ijtimoiy siyosiy voqealar ta‘sirida o‘zining tarraqqiyot yo‘liga sharoit yaratdilar.Bu davrda Yevropa ilm fani yangi zamonaviy sivilizatsiyaga qadam qo‘yayotgan bir davrda Germaniya o‘ziga xos bo‘lgan iqtisodiy tarraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdilar . XIX asrning 30-40-yillariga kelib siyosiy o‘zgarishlarning ro‘y berishi katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Yevropa bo‘ylab keng yoyilgan inqilobiy o‘zgarishlar natijasida german davlatlarida yangi konstitutsiyalarining qabul qilinishi, demokratiyaning g‘alaba qozonishi va saylov huquqining keng yoyilishi muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. XIX asrning birinchi yarmida madaniyat bilan birgalikda ilm-fanning o‘ziga xos bo‘lgan jihatlari bu davr uchun katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Madaniyat bilan bir qatorda ilm-fanning rivojlanishi Germaniyani boshqa Yevropa mamlakatlarining bugungi tarraqiyoti bilan tenglashishiga olib keldi va hozirgi sivilizatsiyaviy taraqqiyotga zamin yaratdi. Hozirgi Germaniyaning demokratik tajribasi asososida hozirda nafaqat Yevropa mamlakatlari boshqa dunyo mamlakatlari ham o‘ziga xos bo‘lgan taraqqiyot yo‘llarini mujassamlashtirdilar va nemis madaniyati va ilm-fanini hayotga tatbiq qila boshladilar bu esa zamonaviy Germaniyaning dunyo hamjamiyati oldida o‘z o‘rnini topishida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.ASOSIY ADABIYOTLAR 1 .Xartmut .B, Xaynts .Sh, Xagen .Sh, Maykl Sh:Yevropaning o'rtasida. Germaniya tarixi. Berlin.1984-yil. 2 . Germaniya-bir xalqning global tarixi. Myunxen 2020-yil. 3 .: Germaniya. Bir xalqning xotiralari. Myunxen 2015-yil. 4. : Biz nemislar. Yangi Germaniya tarixi. Frants Shtayner Verlag, Shtutgart 2009- yil. 5. : Germaniya tarixi 100 ta ob’ektda. Piper Verlag, Myunxen 2015-yil. II.QO’SHIMCHA ADABIYOTLAR 1. Щоню Пи. Цивилизации классической Европы. Екатеринбург-2005 г. 2. Девис В. История Европы. Москва. 2006 г. 3. Фортунатов В.В.История мирових сивилизатции. Москва-2011 г. 4. : . Shtutgart 1970-yil. 5. Brendan Simms: Ustunlik uchun kurash. 1453 yildan hozirgi kungacha Evropaning Germaniya tarixi.Myunxen 2014-yil. 29

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Yangi davrda german davlatlarida ijtimoiy va siyosiy vaziyat

1.1. Vena kongressining german davlatlariga ta’siri

1.2. XIX asr birinchi yarmida german davlatlarida demokratik harakatlar va uning natijalari

II bob. Yangi davrda german davlatlarida iqtisod va ilm-fan taraqqiyotining o‘ziga xos xususiyatlari

2.1. Yangi davrda german davlatlarida iqtisodiy taraqqiyot

2.2. German davlatlarida madaniyat va ilm-ma’rifatning o‘ziga xos xususiyatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить