XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi tomonidan turkistonda amalga oshirgan agrar siyosati

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	444.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi tomonidan turkistonda amalga oshirgan agrar siyosati

Купить

KOMISSIYALARINING TURKISTONDAGI YER-SUV
MASALALARIGA DOIR FAOLIYATI
3.1. Rasmiy amaldorlarning o’lkadagi yer-suv munosabatlariga
oid siyosiy faoliyati ....................................................................... 49-54
3.2. Taftish komissiyalari hisobotlarida o’lkadagi yer-suv
munosabatlarining aks ettirilishi .................................................... 54-63
I bobga xulosa ........................................................................... 63-64
XULOSA ....................................................................................................... 65-68
FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIY O TLAR
RO’YXATI .................................................................................................... 69-84
ILOVALAR
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ
OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
SHAROF RASHIDOV NOMIDAGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
Fakultet: Tarix Magistratura talabasi: Boyqobilov Abubakir
Kafedra: O’zbekiston tarixi Ilmiy rahbar: t.f.d. prof. Sh.G’afforov
O’quv yili : 2022-2023 Mutaxassisligi: tarixchi
‹‹
XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi
tomonidan Turkistonda amalga oshirgan agrar siyosati ›› m avzusida gi
magistrlik dissertatsiyasiga
Annotatsiya
Ushbu magistrlik dissertatsiyasining birinchi bobining ikkinchi va
uchinchi paragraflari mavzuning manbaviy asoslari hamda tarixshunoslik
masalalariga bag’ishlangan bo’lib, birinchi bobning ikkinchi paragrafda
tadqiqotga oid rus sharqshunoslari asarlari, arxiv hujjatlari, rasmiy amaldorlar
va taftish komissiyalari hisobotlari, statistika qo’mitalari materiallari,
yilnomalar va turli ma’lumotnoma- kitoblarda nashr etilgan maqolalar, mahalliy
mualliflarning asarlari, uchinchi paragrafda esa muammoning tarixshunosligi
uch guruhga: sovet hukumati davridagi adabiyotlar, mustaqillik yillarida amalga
oshirilgan tadqiqotlar va xorijiy mualliflar tomonidan yaratilgan tadqiqotlarga

ajratilib o’rganildi. Jumladan, Turkiston o’lkasida Rossiya imperiyasi
boshqaruvi davrida yer-suv munosabatlariga oid siyosatning mohiyatini
yoritish, o’lka yer-suv munosabatlariga oid rus sharqshunos olimlarining
asarlari, imperiya taftish komissiyalarining hisobotlari hamda tadqiqotchilarning
ilmiy ishlarini tahlil qilishdan, arxiv hujjatlari, statistika qo’mitalari materiallari,
yilnomalar, turli ma’lumotnoma-kitoblar asosida yer-suv siyosatining o’lka
xalqlari hayotiga ta’sirini ko’rsatib berishdan, o’lkada yer egaligi va mulkchilik
munosabatlaridagi o’zgarishlar hamda suv manbalari va irrigasiya ishlari
holatini o’rganish, o’lka rasmiy amaldorlari va taftish komissiyalarining yer-suv
munosabatlari bo’yicha faoliyatlarini tahlil qilish dan iborat bo’ladi.
РЕСПУБЛИКА УЗБЕКИСТАН
МИНИСТЕРСТВО ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ, НАУКИ И
ИННОВАЦИЙ
САМАРКАНДСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ
ИМ. ШАРОФА РАШИДОВА
Факультет: История Магистрант: Бойқобилов А.
Факультет: История Узбекистана Научный руководитель:
д . и.н., проф. Ш.Гаффаров
Академический год: 2022-2023 Специальность: историк
‹‹ Аграрная политика Российской империи в Туркестане во второй
половине 19-начале 20 века ›› к кандидатской диссертации по теме
АННОТАЦИЯ
Д анной магистерской диссертации посвящены источниковедческим
основаниям темы и историографическим вопросам, а второй параграф первой
главы содержит исследования российских востоковедов, архивные документы,
отчеты официальных лиц и ревизионных комиссий, материалы статистических
комитетов, летописи и статьи, опубликованные в различных справочниках,
произведения местных авторов, а в третьем параграфе историография проблемы
была разделена на три группы: литература в период советской власти,
исследования, проведенные в период годы независимости, и исследования,
созданные зарубежными авторами. В частности, выясняя характер политики

земельно-водных отношений в период правления Российской империи в
Туркестане, из анализа трудов русских востоковедов, отчетов императорских
инспекционных комиссий и научных трудов исследователей земельно-водных
отношений страны, на основе архивных документов, материалов статистических
комитетов, ежегодников, различных справочников, показывающих влияние
земельной и водной политики на жизнь народа страны, изучение изменений в
землевладении и имущественных отношениях в стране, а также состояния
водных источников и ирригационных работ, будет состоять из анализа
деятельности должностных лиц страны и ревизионных комиссий по земельно-
водным отношениям.
REPUBLIC OF UZBEKISTAN
THE MINISTRY OF HIGHER EDUCATION, SCIENCE AND INNOVATION
SHARAF RASHID
SAMARKAND STATE UNIVERSITY
Department: History Master student: Boyqobilov A.
Faculty: History of Uzbekistan Supervisor: doctor of history Sh.G’afforov
Academic Year: 2022-2023 Specialty: historian
‹‹ The agrarian policy implemented by the Russian Empire in Turkestan in the
second half of the 19th century and the beginning of the 20th century ›› for a
PhD dissertation
ANNOTATION
O f this master's thesis are devoted to the source foundations of the topic
and historiographical issues, and the second paragraph of the first chapter
contains the research works of Russian Orientalists, archival documents, reports
of official officials and inspection commissions, materials of statistical
committees, annals and articles published in various reference books, works of
local authors, and in the third paragraph, the historiography of the problem was
divided into three groups: literature during the Soviet government, research
carried out during the years of independence, and research created by foreign

authors. In particular, elucidating the nature of land-water relations policy
during the rule of the Russian Empire in Turkestan, from the analysis of the
works of Russian orientalists, reports of the imperial inspection commissions
and the scientific works of researchers on the land-water relations of the
country, on the basis of archival documents, materials of statistical committees,
yearbooks, various reference books, showing the impact of land and water
policy on the life of the people of the country, study of changes in land
ownership and property relations in the country, as well as the state of water
sources and irrigation works, will consist of an analysis of the activities of the
country's officials and audit commissions on land-water relations.
KIRISh
Tadqiqot mavzusining dolzarbligi va zarurati. Dunyoda aholi sonining
o’sib borishi kundalik iste’mol mollariga bo’lgan ehtiyojni tobora ko’paytirib,
oziq-ovqat mahsulotlari bilan barqaror ta’minlash zaruratini oshirmoqda. Bu
talablarni qondirish maqsadida iqtisodiyotning muhim tarmog’i bo’lgan
agrosanoat majmuini rivojlantirish, oziq-ovqat ekinlarini parvarishlash va yangi
navlar yaratish, irrigasiya va meliorasiya ishlarini tartibga solish dolzarb
masalaga aylandi.
Bugungi kunda jahonda qishloq xo’jaligi va oziq-ovqat sanoatining
shakllanishi, bu sohaga innovasion xarakterdagi texnologiyalarni jalb qilishning
nazariy asoslari, tuproq qatlami eroziyasi va uning oqibatlari, tuproqqa
meliorativ ishlov berish usullarini rivojlantirish, Markaziy Osiyoda suv
ta’minotining energiya, oziq-ovqat va atrof-muhit bilan uzviy bog’liqligi
borasida ilmiy izlanishlar olib borilmokda. Shuningdek, qishloq xo’jaligi va
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, magistral suv resurslaridan oqilona
foydalanish, sohaga ilmiy-texnik innovasiyalarni keng joriy qilish, yer-suv
resurslaridan foydalanishda samaradorlikka erishishga qaratilgan ishlar amalga
oshirilmokda.
So’ng’i yillarda Uzbekistonda agrar sohadagi islohotlarni tizimli olib
borish, yer resurslaridan samarali foydalanish, mamlakat aholisining qishloq

xo’jaligi mahsulotlariga bo’lgan ehtiyojini qondirish, suv inshootlaridan
samarali foydalanish, yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, logistika,
marketing xizmatlarini rivojlantirish hamda yer-suv resurslaridan foydalanishda
ilm-fan yutuqlarini samarali qo’llashga alohida e’tibor qaratildi. Zero, “Mavjud
resurs va imkoniyatlardan oqilona foydalanib, aholini qishloq xo’jalik
mahsulotlari bilan kafolatli ta’minlash, sohada ish o’rinlari yaratish,
manfaatdorlikni yanada oshirish, ilg’or yondashuvlarni joriy etish eng muhim
masalaga aylanmoqda” 297
.
Amalga oshirilayotgan islohotlar jarayonida o’lkamizdagi yer-suv
munosabatlarining shakllanishi, yer egaligi va mulkchilikdagi o’zgarishlar, suv
manbalari va irrigasiya ishlarining holatini tarixiy nuqtai nazardan tahlil qilish
dolzarb masalalardan hisoblanadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-
sonli “2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida”, 2019 yil 17
iyundagi PF-5742-sonli “Qishloq xo’jaligida yer va suv resurslaridan samarali
foydalanish chora-tadbirlari to’g’risida”, 2020 yil.10 iyuldagi PF-6024-sonli
“O’zbekiston Respublikasi suv xo’jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga
mo’ljallangan konsepsiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi Farmonlari, 2019 yil 9
oktyabrdagi PQ-4486-sonli “Suv resurslarini boshqarish tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarori, shuningdek, sohaga oid
boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda
mazkur dissertasiya muayyan darajada xizmat qiladi.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining
ustuvor yo’nalishlariga mosligi. Tadqiqot respublika fan va texnologiyalarni
rivojlantirishning I. “Axborotlashgan jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy,
huquqiy, iqtisodiy innovasion g’oyalar tizimini shakllantirish va ularni amalga
oshirish yo’llari” nomli ustuvor yo’nalishiga muvofiq bajarilgan.
Muammoning o’rganilganlik darajasi. Dissertasiya birinchi bobining
297 Шавкат Мирзиёев Ўзбекистон қишлок хўжалиги ходимларига табрик йўллади // http ://х8.и2/и2кг/ро8Уо2Ьек181оп-
д18111од-к110211аИ£1-к11осйт1аг1еа-1:аЬг1к

ikkinchi va uchinchi paragraflari mavzuning manbaviy asoslari hamda
tarixshunoslik masalalariga bag’ishlangan bo’lib, birinchi bobning ikkinchi
paragrafda tadqiqotga oid rus sharqshunoslari asarlari, arxiv hujjatlari, rasmiy
amaldorlar va taftish komissiyalari hisobotlari, statistika qo’mitalari
materiallari, yilnomalar va turli ma’lumotnoma- kitoblarda nashr etilgan
maqolalar, mahalliy mualliflarning asarlari, uchinchi paragrafda esa
muammoning tarixshunosligi uch guruhga: sovet
hukumati davridagi adabiyotlar, mustaqillik yillarida amalga oshirilgan
tadqiqotlar va xorijiy mualliflar tomonidan yaratilgan tadqiqotlarga ajratilib
o’rganildi.
Tadqiqotga doir izlanishlar tahlili shuni ko’rsatdiki, sovet davrida amalga
oshirilgan ilmiy izlanishlarda qo’yilgan masalaga bir yoqlama hukmron
mafkura qarashlari asosida yondashilgan bo’lib, mustaqillik yillari va xorij
tarixshunosligida Rossiya imperiyasining Turkiston o’lkasida yer-suv
munosabatlariga oid siyosati alohida tadqiqot obyekti sifatida o’rganilmagan.
Tadqiqotning maqsadi. XIX asrning ikkinchi yarmi - XX asr boshlarida
Rossiya imperiyasining Turkiston o’lkasidagi yer-suv munosabatlariga oid
siyosatini ochib berishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari:
Turkiston o’lkasida Rossiya imperiyasi boshqaruvi davrida yer-suv
munosabatlariga oid siyosatning mohiyatini yoritish;
o’lka yer-suv munosabatlariga oid rus sharqshunos olimlarining asarlari,
imperiya taftish komissiyalarining hisobotlari hamda tadqiqotchilarning ilmiy
ishlarini tahlil qilish;
arxiv hujjatlari, statistika qo’mitalari materiallari, yilnomalar, turli
ma’lumotnoma-kitoblar asosida yer-suv siyosatining o’lka xalqlari hayotiga
ta’sirini ko’rsatib berish;
o’lkada yer egaligi va mulkchilik munosabatlaridagi o’zgarishlar hamda
suv manbalari va irrigasiya ishlari holatini o’rganish;
o’lka rasmiy amaldorlari va taftish komissiyalarining yer-suv

munosabatlari bo’yicha faoliyatlarini tahlil qilish.
Tadqiqotning obyektini XIX asrning ikkinchi yarmi - XX asr boshlarida
Rossiya imperiyasining Turkiston o’lkasidagi yer-suv munosabatlariga oid
siyosati tashkil etadi.
Tadqiqotning predmetini XIX asrning ikkinchi yarmi - XX asr
boshlarida Rossiya imperiyasining Turkistondagi yer-suv munosabatlariga oid
siyosatining mazmun-mohiyati, rasmiy amaldorlar va taftish komissiyalarining
o’lkadagi yer-suv munosabatlariga oid siyosati ta’siridagi o’zgarishlar belgilab
beradi.
Tadqiqotning usullari. Tadqiqot ishini olib borishda qiyosiy tahlil,
muammoviy va mikdoriy tahlil, tizimlilik kabi ilmiy tadqiqot usullaridan
foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
Turkiston o’lkasida ilgari mavjud bo’lgan mulkiy yerlar soliqlarni
imperiya manfaatlariga mos ravishda qayta ko’rib chiqish, vaqfga ajratilgan
mulklarni qisqartirish va nazoratga olish, general-gubernatorlik tomonidan bu
yerlarga qo’shimcha soliqlar joriy etilishi unda band bo’lgan aholi va ta’lim
muassasalarining moliyaviy ahvolining og’nrlashishiga olib kelgani aniqlangan;
mustamlaka hukumati o’lkadagi sug’orish tizimini takomillashtirishda
qo’shimcha sarf-xarajatlar qilmasdan, asrlar davomida shakllanib kelgan
irrigasiya inshootlari (sepoya, to’g’on) asosida bostirib sug’orish, jo’yak olish,
jo’yaklar orasida suv oqimining teng taqsimlanishi kabi usullarni saqlab
qolishni afzal ko’rgani ochib berilgan;
Turkistonda doimiy sur’atda kuzatilib turgan suv taqchilligi davrida
general-gubernatorlik tomonidan turli nizoli vaziyatlarning oldini olishda sa’y-
harakat ko’rsatgan oqsoqollar va miroblarga, ariqlarni ta’mirlash hamda qazish
ishlarida faollik ko’rsatgan shaxslarga, suvdan foydalanishda tartib-qoidalarga
qat’iy rioya qilganlarga suv taqsimoti va navbatida imtiyozlar berilgani
asoslangan;

imperiya rasmiy amaldorlarining boshqaruv tizimini mustahkamlash
maqsadida o’lkada yer-suv munosabatlarini yo’lga qo’yish uchun tashkil etilgan
maxsus taftish komissiyalari yer egaligi turlari va vaqf yerlari masalasida yo’l
qo’yilgan xatolar va kamchiliklar og’ir oqibatlarga olib kelishi, mahalliy
aholining hukumatga bo’lgan ishonchini yanada pasaytirishi mumkinligi
hisobga olinib, yerlarning ma’lum qismini davlat ixtiyoriga o’tkaza
olmaganliklari isbotlangan.
Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat:
mavjud tarixiy manbalar, xususan, mazkur davr mahalliy manbalari, arxiv
hujjatlari, statistika qo’mitalari ma’lumotlari va birlamchi xarakterdagi taftish
komissiyalari hisobotlari asosida o’lkadagi yer-suv munosabatlari masalalariga
doir yangi jihatlar ochib berilgan;
Turkistonda yer-suv munosabatlari tarixiga doir arxiv hujjatlari,
qo’lyozmalar va statistika qo’mitalari materiallari asosida Uzbekistonda yer-suv
munosabatlari tarixini o’rganishning nazariy-konseptual asoslarini yaratish va
ularni qo’llash bo’yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi mavzuni o’rganishda tarixiy
asarlar, arxiv hujjatlari, statistik materiallar, rasmiy amaldorlar va taftish
komissiyalari hisobotlari, mahalliy tarixchilar asarlari, O’zbekiston Milliy arxivi
fondi hujjatlari, mahalliy hamda Moskvadagi Rossiya davlat kutubxonasi
fondlarida saqlanayotgan manbalar va adabiyotlardan foydalanilgani, olingan
ma’lumotlar o’lkada o’tkazilgan bir qator maxsus va taftish komissiyalari
hisobotlari bilan qiyosiy tahlil etilgani, bir qator tadqiqotlar natijalarining
amaliyotga joriy qilingani hamda vakolatli tuzilmalar tomonidan tasdiqlangani
bilan izohlanadi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot
natijalarining ilmiy ahamiyati Rossiya imperiyasining Turkistondagi yer- suv
munosabatlariga oid siyosatini anglash, rasmiy amaldorlar va taftish
komissiyalari faoliyati hamda bu davrdagi o’lka tarixi to’g’risida xolisona
o’rganishga doir ilmiy-nazariy bilimlarni yanada chuqurlashtirish, mavzuga oid

ilmiy xulosalarni amaliyotga joriy etish, sohaga doir nazariy-uslubiy yondashuv
hamda nazariy xulosalarni takomillashtirishga xizmat qiladi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, dissertasiyada
umumlashtirilgan ma’lumotlardan O’zbekiston tarixinin 96 g mustamlaka davri
yer-suv munosabatlariga doir qismlarini yoritishda, oliy o’quv yurti talabalari
uchun yangi avlod darsliklari va o’quv qo’llanmalarini tayyorlashda,
shuningdek, mamlakat qishloq xo’jaligi tarixiga oid tahliliy ma’lumotlarni
tayyorlash hamda yer va suvdan foydalanishga oid dasturlarni ishlab chiqishda
foydalanish mumkin.
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Rossiya imperiyasining
Turkiston o’lkasidagi yer-suvga doir siyosati borasidagi ilmiy xulosa va
takliflardan:
Turkiston general-gubernatorligi mahkamasi va uning huzuridagi “moliya
va xo’jalik ishlari”, “yer solig’i va irrigasiya ishlari” bo’limlari, viloyatlar
harbiy gubernatorlari mahkamasi va o’lka rasmiy amaldorlari tomonidan
tuzilgan komissiya hamda imperiya hukumati tomonidan o’lkada o’tkazilgan
maxsus taftish komissiyalarining yer-suv munosabatlariga oid darsligida
foydalanilgan (O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim
vazirligining 2017 yil 28 iyundagi guvohnomasi, ro’yxatga olish raqami: 434-
148). Ushbu darslik oliy o’quv yurti talabalarining davlatchilik tarixi,
mustamlaka ma’muriyatining Turkiston o’lkasidagi yer- suv munosabatlari
bo’yicha siyosatiga doir bilimlarini yanada oshirishga xizmat qilgan;
XIX asrning ikkinchi yarmi - XX asr boshlarida Rossiya imperiyasining
Turkiston o’lkasidagi yer-suv munosabatlariga oid siyosatining o’ziga xos
xususiyatlari, imperiya hukumatining o’lkada mustamlaka siyosatini amalga
oshirishda yer egaligi turlari va mulkchilik munosabatlaridagi o’zgarishlar,
Dissertasiyaning tuzilishi va hajmi. Tadqiqot kirish, uch bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat bo’lib, ishning tadqiqot qismi 96
sahifani tashkil etadi.

I BOB. ROSSIYA IMPERIYASINING TURKISTON O’LKASIDA YER-
SUV MUNOSABATLARIGA OID SIYOSATI: MANBASHUNOSLIK
VA TARIXSHUNOSLIK TAHLILI
1.1. Rossiya imperiyasining o’lkadagi yer-suv munosabatlariga oid
siyosatining shakllanishi va mohiyati
XIX asrning o’rtalaridan boshlab Yevropa mamlakatlarida kapitalistik
ishlab chiqarish munosabatlarining rivojlanishi Rossiya imperiyasi kabi harbiy
idora usuliga asoslangan davlatlarga ham o’z ta’sirini o’tkazmasdan qolmadi.
Bu davrga kelib, Rossiya imperiyasida siyosiy-iqtisodiy vaziyat o’zgarib, rus
burjuaziyasi Yevropadagi rivojlangan kapitalistik mamlakatlarning fan-texnika
va sanoat ishlab chiqarishi sohasida erishgan yutuqlarini o’z zavod-fabrikalarida
qo’llashga kirishdi. Natijada zavod-fabrikalar soni ko’payib, transport aloqalari
yaxshilandi, urbanizasiya jarayoni kuchayib, shaharlar kengaya boshladi. Biroq
Angliya, Germaniya, Fransiya kabi davlatlarda birgina temir yo’llarning
mavjudligi 298
bu davlatlarning sanoati rivojlanishiga, tashqi bozorga chiqishiga
juda katta qulayliklar bergan vaqtda Rossiya imperiyasi iqtisodiyoti rivojlanish
jihatdan ancha orqada edi. Bu, ayniqsa, Rossiyaning Qrim urushidagi
mag’lubiyatidan so’ng yaqqol sezila boshladi. Aynan shundan keyin imperiyada
islohotlar o’tkazish zarurligi, bu borada rivojlangan davlatlarning tajribasini
o’rganish kabi masalalar davlat ahamiyatidagi muammoga aylandi.
XVIII asr oxirlariga kelib imperiyada 1 200 ta manufaktura bo’lib, asosiy
rivojlanish metallurgiya va endigina rivojlanib kelayotgan yengil sanoat
hisobiga to’g’ri kelar, agar 1760 yillarda 231 ta korxona bo’lgan bo’lsa, asr
oxiriga borib, bunday korxonalar soni 1 082 taga yetdi 299
. 1800 yilda 100 dan
ortiq ip-gazlama korxonalari qurildi. 1804 yilda bunday fabrikalar 199 ta
bo’lgan bo’lsa, 1830 yilda 538 taga yetgan. Birok ularning ko’pchiligi
298 Деревянко А.П., Шабельникова Н.А. История России древнейших времен до конца XX века. - М., 2001.
С. 300.
299 История России с древнейших времен до наших дней. - М.: Проспект, 2015. - С. 412.

Rossiyaga daromad qilish uchun kelgan Angliya, Germaniya, Shvesiya,
Fransiya kabi davlatlarning tadbirkorlariga tegishli korxonalar bo’lib, ular
qatorida “E. Gubbard i Ko”, “L. Knop”, “Vogau i Ko”, “Br. Nobel”, “Vaxter i
Ko”, “Yu.P. Gujon”, “K.O. Jiro Sshovya”, “K.G. Shpan” va boshqalar bor edi.
Ayni paytda Rossiyadan Yevropaga tajriba o’rganish maqsadida bir qator
mutaxassislar ham yuborildi. Bu harakatlarda rivojlangan davlatlar darajasiga
yetib olish maqsadlari yotgan bo’lib, bu borada N.X. Reyternning 1857 yilda
Parijdan podsho Nikolay II nomiga yo’llagan maktubida yaqqol o’z aksini
topdi. Jumladan, maktubda “bizning moliyaviy ahvolimizga hukumat katta
e’tibor bermog’i lozim. Hozir biz burilish davrida turibmiz, barcha masala
hukumat taraqqiyotining qanday yo’lni tanlab olishiga bog’liqdir. Agar ahvol
shu holatda qolaversa, eski yo’ldan yangi yo’lga yetib olish qiyin bo’ladi”. N.X.
Reytern buning uchun daromad yo’llarini izlash, xarajatlarni kamaytirish yo’lini
tavsiya qildi va o’z fikrini maktubda quyidagilar bilan izohlaydi: “buning uchun
solik olishning eski usullarini ko’rib chiqish va yangi yo’llarini topish zarur.
Moliyaviy ahvolni yaxshilash uchun ichki zayomlar va kredit biletlari
chiqarmoq kerak” 300
.
XIX asrning o’rtalarida Rossiya imperiyasi davlat siyosatining ustuvor
yo’nalishlaridan biri Urta Osiyoni xomashyo bazasiga aylantirish, moliyaviy
masalalarni hal qilishdan iborat edi. Rus iqtisodchilari to’plagan ma’lumotlarga
ko’ra, Buxoro, Xiva, Qo’qon davlatlari hududida 10 mln (mazkur ma’lumot
bo’rtirib ko’rsatilgan. - U.U.) atrofida aholi yashagan. Ularning ip-gazlamalarga
bo’lgan ehtiyoji taxminan 1 mln. 750 ming pudni tashkil etgan. 1856-1864
yillarda Rossiyaning O’rta Osiyoga qilgan eksportida ip-gazlama umumiy
mahsulotining 40 foizini tashkil etgan. 1867 yilda bu yerga yuborilgan ip-
gazlamalarning umumiy miqdori 11 647 505 rublni tashkil etgan 301
. Bu davrda
O’rta Osiyodan Rossiya bozorlariga uchta aloqa yo’li orqali to’qimachilik,
xomashyo mahsulotlari, xususan, paxta, ipak, ulardan yigirilgan kalava iplar,
300 Хальфин Н.А. Политика России в Средней Азии 1857-1858 гг. - М.: Изд. Вост. лит., 1960. - С. 60-61.
301 Терентьев М.А. Россия и Англия в борьбе за рьшки. - СПб.: Типограф1я П.П. Меркульева, Графскш пер. Д. № 5.
1876.-С. 36.

tayyor matolar (olacha, bo’z, doka, zandanachi, baxmal, kimxob, parcha), turli-
tuman gilamlar, rus amaldorlari uchun sovg’a-salom sifatida zardo’zlik
buyumlari chiqarilgan 302
. Rossiya uchun bu qulay vaziyatni hisobga olgan M.A.
Terentyev, “Savdo ishlaridagi millionlab olinayotgan daromadlar istilo qilingan
mamlakatlardagi bozorlar biz uchun qanchalik katta ahamiyatga ega ekanligini
ko’rsatmokda. Hyech shubha yo’qki, ana shunday bozorlarga ega bo’lishimiz
to’qimachilik sanoati uchun yana millionlab daromadlar keltiruvchi yangi
manbalar yaratilishiga olib keladi” 303
, deb alohida ta’kidlaydi.
Imperiya ma’murlarining turli izlanishlari, o’lkaga uyushtirilgan
ekspedisiyalar va boshqa harakatlardan so’ng bosib olingan Urta Osiyo
yerlarida imperiya hukumati polisiya-ma’muriy boshqaruv apparatini o’rnatib,
o’lka xalqlarini kapitalistik munosabatlar doirasiga tortdi. O’lkada yaxlit
ma’muriy boshqaruv tizimining o’rnatilishi yagona milliy bozorning vujudga
kelishiga shart-sharoit yaratdi. Bu, o’z navbatida, o’lkada qishloq xo’jaligida
ixtisoslashtirish jarayonini tezlashtirdi. Masalan, Farg’ona vodiysi asosiy paxta
yetishtirib beruvchi hududga aylangan bo’lsa, Samarqand viloyati g’allachilikka
va bog’dorchilikka, Sirdaryo va Yettisuv viloyatlari esa g’allachilik va
chorvachilikka ixtisoslashdi. Bu viloyatlar o’rtasida mahsulot almashinuvi
tobora mustahkamlanib bordi 304
. O’lka bosib olingandan keyin ham
metropoliyada kapitalistik sanoat ishlab chiqarishining o’sib borishi natijasida
Rossiya - Turkiston savdo aylanmasi ham rivojlandi. Agarda ikki tomonlama
savdo aylanmasi viloyatlar bo’yicha ko’rib chiqiladigan bo’lsa, 1901 yilda
birgina Sirdaryo viloyati bilan Rossiya o’rtasidagi savdo aylanmasi 4 530 0000
rublga yetgan. Buning 30 900 000 rubli viloyatga keltirilgan mollarga tegishli
bo’lib, ular orasida Rossiya gazlamalari eng ko’p, ya’ni 20 000 000 rublni
tashkil etdi.
Ta’kidlash lozimki, o’lkada soliq to’lovlarini tartibli tizimga solishning
302 Ҳамидова М.С. Бухоро амирлиги савдо-маданий алоқалари тарихидан (XIX асрнинг иккинчи ярми - XX аср
бошлари) // ЎзМУ хабарлари. - Тошкент, 2013, Махсус сон. - 179 б.
303 Терентьев М.А. Россия и Англия в борьбе за рннки. - СПб.: Типограф1я П.П. Меркульева, Графскш пер. Д. № 5.
1876.-С. 36.
304 Мусаев Н. XIX асрнинг II ярми - XX аср бошларида Туркистонда саноат ишлаб чиқаришининг шаклланиши. -
Тошкент: 10Т18ОО-МОҒ1УА, 2008. - 15 б.

imkoni bo’lmagan. Soliqlar har bir hududning iqtisodiy ahvoli va moslashuviga
qarab belgilangan. O’lkaning asosiy boyligi paxta hisoblangani sababli soliq
siyosati paxta xomashyosiga borib taqalavergan. Ma’lumki, paxtachilikning
rivojlanishi Rossiya imperiyasi hukumati va Moliya vazirligining o’lkadagi
moliyaviy ahvolni yaxshilab, kelajakda daromad kilish imkoniyatlarini yanada
oshirar edi. O’lkada paxtachilikning rivojlanishi soliq to’lovlari ko’rinishida
nafaqat moliyaviy ahvolni yaxshiladi, shuningdek, Rossiya imperiyasi
hukumatini har yili chet eldan paxta sotib olishi uchun sarflaydigan millionlab
rubllarni tejash imkoniyatini yaratdi.
Paxtachilik sohasidagi soliq tizimlarini tartibga solishdagi eng asosiy muammo
soliq taqsimoti va imtiyozlarining 1886 yilda qabul qilingan o’lkani boshqarish
to’g’risidagi Nizomga mos kelmasligi bo’lib, har bir xo’jalikdan tushadigan
soliq summasi qishloq yig’inida belgilanib, natijada paxtadan tushadigan
soliqlarning og’irligi dehqonlarning zimmasiga tushgan. Paxta maydonlariga
solinadigan soliqlarni Rossiya imperiyasi suv masalasiga ham alohida e’tibor
berdi. Imperiyaning 1890 yilda Kavkazorti uchun, 1910 yilda Qrim uchun suv
bo’yicha Qonuni qabul qilindi. Sug’orish tizimiga asoslangan bu ikki Qonun
Turkiston o’lkasi suv masalalari bo’yicha Qonun loyihasini ishlab chiqishga
asos bo’ldi. Asrlar davomida suvdan foydalanib kelingan mahalliy qonun-
qoidalar bo’lsa ham, ular imperiya manfaatlariga xizmat qilmaganligi bois
“o’lkada suv masalalari huquqiy hamda texnik jihatdan oqsayotganligi alohida
ta’kidlandi” 305
.
Loyihaning moddiy-huquqiy qismi quyidagilardan iborat bo’ldi: 1.
Suvning taqsimlanishi; 2. Yer egaligidagi talablar; 3. Korxonalar munosabatlari
(yer egaligi va sanoatda); 4. Suvga bo’lgan davlat-xususiy munosabatlar; 5.
Suvga bo’lgan huquq (suvni sotish va ishlatish masalalari); 6. Sug’orish
tizimlarini yaxshilash va yangilash; 7. Qo’shnichilik huquqlari (oddiy va
qonuniy suvdan foydalanish); 8. Suv xo’jaligi masalasida aholi huquqlari
bo’yicha tashabbuslar; 9. Gidrotexnik ishlarga ajratilgan mablag’lar va ularning
305 Гинс Г.К. Основная начала проекта водного закона для Туркестана (С приложением проекта в редакции
междуведомственной комиссии). - СПб.: Типогр. Ф. Вайсберга и П. Гершупипа, 1912. - С. 3.

manbalari; 10. O’z-o’zini boshqaruv organlarida suv masalalarining hal
etilishiga e’tibor qaratishdan iborat bo’ldi 306
.
Biroq bu loyiha to’liq kuchga kirmadi. Turkiston o’lkasini boshqarish
Nizomiga suv masalalari ham kiritilgan bo’lib, imperiya tugatilgunga qadar ana
shu Nizom asosida o’lka boshqarib kelindi.
Imperiya hukmron doiralari Turkistonda mustamlakachilik siyosatini
yuritishda, birinchi navbatda, rus harbiy quroli 307
va Rossiya imperiyasi
ichkarisidan ko’chirib keltirilgan aholi qatlamiga suyangan bo’lsa 308
, ikkinchi
tomondan, mahalliy oqsoqollar, mingboshi, yuzboshi va ellikboshilarga tayanib
ish olib bordi. Aholining o’ziga tobeligini yaxshi bilgan imperiya ma’muriyati
vakillari o’z maqsadiga osonroq erishish maqsadida mahalliy Imperiya
hukumati o’z manfaatlarini amalga oshirish, o’lkani idrra qilishda mulkdorlar
yordamidan foydalanish uchun, avvalo, o’z atrofiga mahalliy amaldorlar,
beklar, savdogarlar va boshqa mulk egalarini ham to’pladi. Rus ma’muriyati
timsolida mahalliy aholini avvalgi hukmdorlarning o’zboshimchaliklari va jabr-
zulmidan himoya qiluvchilar sifatida namoyon bo’lishlari lozim edi 309
. Mahalliy
mulkdorlar ham o’lkada tijorat ishlari va sanoat ishlab chiqarishini yo’lga
qo’yishdan manfaatdor bo’lgan edilar. 1868 yil 22 yanvarda K.P. Kaufman
Toshkentda xuddi shu tabaqa vakillarini to’plab, ularga “Podsho menga
o’lkaning ichki tuzilishini mustahkamlash, bu yerda yashayotgan, rus, sart va
qirg’izlar tinchligini saqlash maqsadida Turkiston general-gubernatorligining
barcha xalqlari uchun Peterburgda yozilgan qonunlarni amalda qo’llash
tadbirlarini muhokama qilishni topshirdi. Qonunlar shunday tuzilganki, agar
istasangiz sizga baxt keltirishi mumkin. Shunday qilib, hukumat
toshkentliklarga, boshqa sartlar qatori miroblar, oqsoqollar, qozilar va
xizmatchilarni saylash imkonini beradi”, degan murojaat bilan chiqadi” 310
.
306 Ўша асар. - С. 4.
307 Бабаматов Т.К. К вопросу об особенностях формирования и организации военнмх сил в Туркестане (II половина
XIX века) // Россия и Узбекистан: история и современность. Ч. IV. № 7. - М., 2009. - С. 7.
308 Ғаффоров Ш. Тарих ва тақдир: Россия империясидан Туркистонга кўчирилганлар (XIX асрнинг иккинчи ярми-
ХХ аср бошлари). - Тошкент: Фан, 2006. - 143 б.
309 Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими. - Тошкент: Академия, 2002. - 16 б.
310 Добросмьюлов А.И. Ташкент в прошлом и настоягцем. Исторический очерк. - Ташкент, 1912. - С. 63-64.

Umuman, Turkiston general-gubernatorligining faoliyati xalqning
nazdida o’zlarini tinchlik tarafdori qilib ko’rsatish hamda asosiy maqsadlari
eskirgan siyosiy-ijtimoiy boshqaruv tizimini yangi fuqarolik boshqaruvi usullari
bilan almashtirishdan iborat ekanligiga ularni ishontirish va ko’niktirishdan
iborat bo’ldi 311
. Bu borada podsho ma’murlari mustamlaka o’lkalarda boshqaruv
tizimini shunday tashkil etishdiki, bu amalda joylardagi yuqori tabaqa
vakillarini o’zlaridan uzoqlashtirmaslikka asoslandi 312
.
O’lkada ma’muriy boshqaruv tartiblarini o’rnatish ko’zlangan iqtisodiy
manfaatlarni amalga oshirishdagi yondashuvlar imkon qadar ehtiyotkorlik bilan
amalga oshirildi 313
. Rasmiy ma’lumotlarda bo’ masaladagi keskin o’zgarishlar
foydadan ko’ra zararli oqibatlarga olib kelishi, mahalliy aholining karshiligini
keltirib chiqarishi mumkinligi ta’kidlandi. Rossiya imperiyasi hukmron
doiralarining ko’maklashishi kerak edi. Ekspedisiya 1878 yil bahorida 3 oy
davomida Farg’ona vodiysini aylanib, to’plangan ma’lumotlarni alohida holda
nashr ettiradi. Tabiiyki, bu ma’lumotlar ham o’lkada agrar siyosatni davom
ettirish yo’lida muhim manba bo’lib xizmat qilgan edi.
Imperiya hukumati Rossiyadan ortiqcha aholini ko’chirib keltirish va
ularning xavfsizligini ta’minlashni ham Turkistonda mustamlakachilik
siyosatini izchil amalga oshirishdagi asosiy vazifalardan biri deb hisobladi.
O’lkadagi dehqonchilik va yer tuzilishi ishlari boshqarmasi boshlig’i A.
Krivoshein Rossiyaning markaziy guberniyalaridan ortiqcha aholini ko’chirish,
birinchidan, rus qishloqlarida tinchlik va tartib o’rnatishga yordam bersa,
ikkinchidan, o’lkada bo’sh yotgan yerlarni o’zlashtirish imkonini beradi degan
g’oyani ilgari surdi. Buning uchun u Mirzacho’lda bir necha yuz ming desyatina
yerni o’zlashtirish orqali bu yerlarga “mustahkam rus elementlarini” ko’chirish
va ularga eng yaxshi yerlarni berishni tavsiya qildi. “...badavlat musulmon aholi
orasida, - deb yozadi A. Krivoshein, - ko’chib kelgan ruslar kambag’al, abgor
va kamsitilgan xo’jayin bo’lishi mumkin emas. Ruslarning Turkistondagi
311 Галузо П. Г. Аграрнне отношения на юге Казахстана в 1867-1914 гг. - Алма-Ата: Наука, 1965. - С. 68.
312 Киняпина Н.С., Блиев М.М., Дегоев В.В. Кавказ и Средняя Азия во внешней политике России (вторая половина
XVIII - 80-е годм XIX в.). - М.: МГУ, 1984. - С. 288.
313 Кастельская 3. Основнме предпосмлки восстания 1916 года в Узбекистане. - М.: Наука, 1972. - С. 33.

siyosiy ustunligi ularning xo’jalik yuritish imkoniyati bilan mustahkamlanishi
lozim. Ko’chib kelgan rus-xo’jayin yerida sart ishchisini ko’rish, sartning yerida
rus batragini ko’rishdan ko’ra yoqimlirokdir” 314
.
A. Krivoshein ruslarning ko’chirib keltirilishi davlat ahamiyatiga ega
bo’lgan masala deb qaradi. Ko’chirib keltirilganlarga alohida sharoit, unumdor
yerlar berilishi lozim edi. Ko’chib keluvchilar, asosan, Sirdaryo viloyatiga kelib
joylashdilar. Bundaylar soni tobora ko’paya boshlagach, bu yerda ularni yer
bilan ta’minlash uchun “Yer fondi boshqarmasi” tuzildi. U, asosan,
sug’oriladigan yerlarni kengaytirish va mahalliy aholiga tegishli yerlarni turli
yo’llar bilan tortib olish bilan shug’ullandi. M. Jemchujnikov keltirgan
ma’lumotlarga ko’ra, mahalliy aholidan olingan yerlar: Sirdaryo viloyatida 476
000 desyatina, Farg’ona viloyatida 75 000 desyatina, Samarqand viloyatida 3
000 desyatina, Kaspiybo’yi viloyatida 7 000 desyatina, jami 561 000 desyatina
bo’lgan 315
.
Umuman olganda, XIX asr oxiri - XX asr boshlariga kelib, Turkiston
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jihatdan to’laligicha Rossiya imperiyasining
mustamlakasiga aylantirildi. Mahalliy aholini mustamlaka ma’muriyati
tomonidan ezilib, o’lka xalqlarining barcha insoniy huquq va erkinliklari
poymol etildi. Zo’rlik bilan joriy etilgan mazkur boshqaruv tizimi asrlar
davomida shakllanib kelgan yer-suv munosabatlariga barham berdi va uni
milliy qadriyatlar zamirida rivojlanish imkoniyatidan mahrum etildi. Rossiya
imperiyasi o’lkada to’liq o’zining iqtisodiy foydasini ko’paytirish va siyosiy
jihatdan nufuzini mustahkamlash uchun yer-suv munosabatlarida
mustamlakachilik siyosatini amalga oshirgan. Bunday siyosat oqibatida o’lka
aholisi to’laqonli mustamlaka ma’muriyati ta’sir doirasiga tushib qolgan.
1.2. Mavzuning manbashunosligi
Tadqiq etilayotgan mavzu davr manbashunosligi juda boy bo’lib, uni
314 Кривошеин А.В. Записка главноуправляюшего землеустройством и земледелием о поездке в Туркестанский край в
1912 году // Вопросм колонизации. - СПб., 1913, № 12. - С. 305.
315 Жемчужников Н.Н. Движение на Восток. - М., 1927. - С. 37.

quyidagi to’rt guruhga bo’lib o’rganish maqsadga muvofiq deb topildi:
- birinchi guruht’ Rossiya imperiyasi Turkiston o’lkasini bosib olgandan
keyingi yillarda nashr etilgan asarlar;
- ikkinchi guruht’ Uzbekiston Respublikasi Milliy arxivi fondida
saqlanayotgan arxiv hujjatlari ma’lumotlari;
-uchinchi guruht’. XIX asr ikkinchi yarmi - XX asr boshlarida rasmiy
amaldorlar hisobotlari, taftish komissiyalari hisobotlari, statistika qo’mitalari
materiallari, yilnomalar va turli ma’lumotnoma-kitoblarda nashr etilgan
maqolalar hamda ma’lumotlar;
- to’rtinchi guruhga. XIX asr ikkinchi yarmi - XX asr boshlari mahalliy
mualliflarning asarlarini kiritish mumkin.
Birinchi guruhga kiruvchi XIX asr ikkinchi yarmi - XX asr boshlari, ya’ni
Turkistonning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olgandan keyingi davrda
nashr etilgan rus mualliflarining asarlari bo’lib, bu guruhga kiruvchi ishlar
o’rganilayotgan davrning ko’plab qirralarini ochib berishga ko’maklashadi.
Imperiya hukumati topshirig’i bilan o’lkada mustamlaka hukmronlik siyosatini
mustahkamlash, uning tabiiy boyliklarini yanada ko’proq o’zlashtirish
maqsadida rus sayyohlari, geograflari, sharqshunos- tarixchilari hamda boshqa
sohalar vakillari tomonidan bir qator asarlar yozib qoldirilgan. Bunday asarlar
qatoriga A. Shipov, L.N. Sobolev, M.A. Terentyev, S.V. Ponyatovskiy, V.V.
Radlov, A.F. Middendorf,
V.I. Massalskiy, N. Dingelshtedt, A.I. Shaxnazarov, V. Yuferov, N. Shavrov,
N.N. Aleksandrov, A.V. Krivoshein, V.P. Nalivkin va boshqalarning 316
ishlarini
316 Шипов А Хлопчатобумажная промьппленность и важность ее значения для России // Стат. сборник. Отд. 2. - М.,
1858. - 50 с.; Соболев Л.Н. Географическая и статистическая сведения о Зеравшанском округе с приложением списка
населенньк мест округа // Записки Императорского Русского географического обвдества по отделению статистики. Т. IV. -
СПб., 1874. - 561 с.; Терентьев М.А. Англия и Россия в Средней Азии. - СПб., 1875. - 195 с.; Терентьев М.А. Англия и
Россия в борьбе за рьшки. - СПб., 1875. - 264 с.; Понятовский С.В. Опмт изучения хлопководства в Туркестане и
Закаспийской области. - СПб., 1873. - 357 с.; Радлов В.В. Средняя Зерафшанская долина // Записки Императорского
Русского географического обшества по отделению этнографии. Т. VI. - СПб., 1880. - 94 с.; Миддендорф А.Ф. Очерки
Ферганской долини. - СПб., 1882. - 489 с.; Массальский В.И. Хлопковое дело в Средней Азии (Туркестан, Закаспийская
область, Бухара и Хива) и его будушее. - СПб., 1892. - 366 с.; Дингельштедтъ Н. Опмтъ изучения ирригации
Туркестанскаго края. Смръ-Дарьинская область. Часть 1-П. - СПб., 1893. - 514 с.; Шахназаров А.И. Сельское хозяйство въ
Туркестанскомъ краеъ. - СПб.: Типо-Литограф1я В.О. Киршбаума, 1908. - 512 с.; Юферовъ В. Хозяйство сартовъ
Ферганской области. - Ташкент: Электро-пар. типо-литограф1я штаба Туркест. военн. округа, 1911. - 76 с.; Юферов В.И.
Сельскохозяйственнмй обзор Туркестанского края. - Ташкент: Электропаровая типография штаба Туркестанского военн.
округа, 1911.-69 с.; Шавров Н. Водное хозяйство Туркестана и Закаспийской области. - СПб.: Типография Усманова, 1911.
- 102 с.; Кривошеин А.В. Записки главноуправляюшего землеустройством и земледелием о проезде в Туркестанский край.

kiritish mumkin. Bu asarlar o’lkadagi ijtimoiy- iqtisodiy jarayonlarni yoritgan
bo’lib, ular ko’proq o’lkaning tabiiy va mehnat resurslarini o’zlashtirish ehtiyoji
yuzasidan yozilgan ishlardir.
S.V. Ponyatovskiy bo’lsa, “Turkiston qimmatli qishloq xo’jalik ekinlarini
yetishtirish borasidagi imkoniyatlari jihatidan Shimoliy Amerikaning paxta
ekiladigan mintaqalariga nisbatan ham boyroq mamlakatdir”, deb hisoblagan 317
.
Rossiya imperiyasi Turkiston o’lkasining tuproq unumdorligi va suv
manbalariga boyligi
Akademik A.F.Middendorf esa, Turkiston o’lkasi, xususan, Farg’ona
viloyatidagi yer-suv munosabatlarini batafsil o’rgangan. Asli tabiatshunos
bo’lgan bu olim Farg’ona vodiysining tabiiy-geogafik joylashuvi, iqlimi, suv
manbalari, irrigasiya tizimining ahvoli, mahalliy aholining dehqonchilik
madaniyati, sug’orma dehqonchilikda qo’llaniladigan usullar hamda yerga
ishlov berish qoidalari, mahalliy mirishkor dehqonlar tajribalari haqida
ma’lumot berib o’tgan. Muallif Farg’ona vodiysi sug’orish tizimiga alohida
to’xtalib, vodiyning sug’orma dehqonchilik qilinadigan yerlarida katta-kichik
kanallar hamda ariqlar orqali suv chiqarishda mahalliy aholi o’ziga xos
“an’anaviy” usullarni qo’llaganligini ta’kidlaydi. “Bu irrigasiya inshootlari, -
deydi muallif, - bizning hayratimizni yanada oshirdi. Texnik jihatdan taraqqiy
etmagan xalk o’z dalalariga tik cho’qqili, tog’ joylarda, tog’ va vodiylar yoqalab
uzoq masofalarga suvni olib borishga erishgan. Bu ishlar hyech qanday
bilimlarsiz, asboblarsiz bajarilganidan ko’p hayratga tushdik” 318
. Masalan,
mahalliy aholi kanal yo’nalishini aniqlashda juda mohir bo’lgan.
Turkiston general- gubernatorligining geografik holati va chegaralari,
umumiy maydoni, tuproq-iqlimi, o’simlik dunyosi, ariqlar va sug’orma
dehqonchilik, aholisi, mahalliy aholining yer egalik huquqi, o’zlashtirilgan
madaniy ekinlarning taqsimlanishi, umumiy hosildorlik, dehqonchilik va
polizchilik, tamaki yetishtirish, bog’dorchilik va uzumchilik, ipakchilik,
- СПб., 1912. - 305 с.; Александров Н.Н. Земледелие в Смрдарьинской области. - Ташкент, 1916. - 256 с.
317 Понятовский С.В. Опьгг изучения хлопководства в Туркестане и Закаспийской области. - СПб.: Типография В.Е.
Кришбаума, 1913. - 357 с.; Понятвоский А. Хлопчатник и пшеница. - Ташкент, 1915.
318 Миддендорф А. Очерки Ферганской долиньк - СПб., 1882. - С. 179.

asalarichilik hamda o’lkadan olib chiqib ketilayotgan va olib kelinayotgan
mahsulotlarni tahlil qiladi 319
. Shuningdek, rus posyolkalari va mahalliy aholi
yetishtirgan mahsulotlar haqida ham ma’lumotlar berib o’tiladi 320
.
N.N. Aleksandrov bo’lsa, o’zining ikki qismdan iborat kitobida Sirdaryo
viloyatining XIX asr oxiri - XX asr boshlaridagi iqlimi, tabiiy geografik
joylashuvi, ma’muriy-hududiy tuzilishi, yer maydoni, sug’orish tizimi, suv
xo’jaligi, suvdan foydalanish tartiblari, sug’orish texnikasi, tuprog’i, asosiy
sug’orish manbalari va ularning tarmoqlari, yerga egalik qilish turlari, yerdan
foydalanish usullari, qishloq xo’jaligi mehnat qurollari, ekin turlari, lalmi
dehqonchilik hamda viloyatda paxtachilikning rivojlanishini atroflicha o’rganib,
tadqiq etadi 321
. Shuningdek, muallif kitobda viloyatdagi yer egaligini olti toifaga
va viloyatning katta hududini sug’orish bo’yicha uchta alohida qismga ajratib
ko’rsatgan hamda mahalliy dehqonlarning sug’orish ishlari texnikasini beshta
usulini batafsil yoritib berishga harakat qilgan 322
.
turadi. Bu asarlarda o’lkaning tabiati, geografik joylashuvi, aholisi, urf- odatlari,
asrlar osha shakllanib rivojlanib kelgan dehqonchilik madaniyati, mavjud
irrigasiya inshootlari va sug’orma dehqonchilikning ahvoli haqidagi
ma’lumotlarni olish mumkin. Shuningdek, bu asarlar imperiya hukumatining
o’lkadagi o’z manfaatlari yo’lidagi yondashuvlari va ularning qo’llanilishi
hamda natijalariga qaratilgan holda yozilgan.
Ikkinchi guruhga kiruvchi manbalar, O’zbekiston Milliy arxivi (O’zMA)
Turkiston general-gubernatori mahkamasi fondidagi 2-ro’yxat 7 a
- yig’majildi
Tashqi ishlar vazirligi tarkibidagi Osiyo departamentida ofiserlarning sharqiy
tillar bo’yicha kursini tugatgan poruchiklar 323
(harbiy unvon) Shlitter va
Golgauerlarning Sirdaryo viloyatiga yer munosabatlari hamda Farg’ona viloyati
vaqf yerlari bo’yicha vaqtincha komissiyaga kiritish haqidagi hujjatlardir 324
.
319 Юферов В.И. Сельскохозяйственньш обзор Туркестанского края. - Ташкент: Электропаровая типография штаба
Туркестанского военн. округа, 1911. - С. 69.
320 Ўша асар. - С. 48-49.
321 Александров Н.Н. Земледелие в Сирдаринской области. Часть 1. -Ташкент, 1912. -С. 256.
322 См: Александров Н.Н. Земледелие в Сирдаринской области. Часть 1. - Ташкент, 1912. - С. 12-40.
323 Поручик - 1649-1917 йилларда Россияда амалда бўлган унвон, ҳарбий рутба, ҳозирги катта лейтенант унвонига
тўғри келади.
324 ЎзМА, И-1-фонд, 2-рўйхат, 7 а
-йиғмажилд, 25-варақ.

Shu fondning 2-ro’yxati 830-yig’majildi Samarqand viloyati yer
masalalari bo’yicha komissiyasi rahbari stat-maslahatchi Nevskiyning
o’zlashtirilmagan va lalmi yerlardagi komissiyaning noto’g’ri harakatlari haqida
aholining noroziligi bayon etilgan arizalarga nisbatan munosabatlariga oid
hujjatlardir 325
.
I-19-fondi 12-ro’yxat, 186-yig’majildidagi ma’lumotlardan ma’lum
bo’lishicha, Turkistonni boshqarish haqidagi Nizomning 261-moddasida tub
aholi orasida yerni bir mulkdordan boshqasiga o’tkazish tartibi, bu yerni meros
qoldirish yoki bo’lish masalalari har bir joyda, hududda rioya qilinayotgan
odatdagi shartlar asosida amalga oshirilishi lozim edi. Lekin o’lka bosib
olingandan so’ng xususiy mulkchilik huquqidagi yerlar 20 barobarga kamaydi.
1900 yilda Turkistonni boshqarish haqidagi Nizomga kiritilgan qo’shimchalar,
1903 yil 10 iyulda o’lkaga aholini ko’chirish to’g’risidagi Qonun, ayniqsa, 1910
yilda mahalliy aholidan “Ortiqcha yerlarni tortib olish to’g’risida”gi Qonundan
so’ng o’lkada yer-suv munosabatlari nihoyatda murakkablashib ketgan 326
.
Masalan, ushbu fondning 4-ro’yxat 573-yig’majildida Qo’qon uyezdi
boshlig’ining Farg’ona viloyati harbiy gubernatoriga yozgan bildirishnomasida
1912 yil yozida Chorvoqto’da va Dehqonto’da qishloqlari dehqonlarining
o’rtasida suvdan foydalanish masalasida jiddiy to’qnashuvlar kelib chiqqan.
Chorvoqto’da qishlog’ining aholisi deyarli 489 desyatina sug’oriladigan yerga
ega bo’lib, katta ariq suvining o’ndan birini olgan, Dehqonto’da qishlog’ining
dehqonlarida 945 desyatina yer bo’lib, ular o’ndan to’qqiz qismini olganlar.
Suvning barobar taqsimlanishi uchun Chorvoqto’da qishlog’i aholisi maxsus
suv taqsimlovchi inshootni qurishga tayyor ekanligini, lekin Dehqonto’da
qishlog’i aholisi bunga norozilik bildirayotganliklarini yozadi 327
.
Uchinchi guruhga kiruvchi manbalarni XIX asr oxiri - XX asr boshlarida
o’lkada faoliyat yuritgan rasmiy amaldorlar 328
, maxsus komissiya va taftish
325 ЎзМА, И-1-фонд, 2-рўйхат, 830-йиғмажилд, 1-2-варақлар.
326 ЎзМА, И-19-фонд, 12-рўйхат, 186-йиғмажилд, 37-варақ.
327 ЎзМА, И-19-фонд, 4-рўйхат, 573-йиғмажилд, 4-варак.
328 Проект всеподданнейшего отчета генерал-губернатора К.П. Кауфмана по гражданскому управлению и
устройству в областях Туркестанского генерал-губернаторства. 7 ноября 1867 - 25 марта 1881 гг. - СПб., 1885.-С. 257.

komissiyalari hisobotlari 329
, statistika qo’mitalari materiallari 330 331
, yilnomalar 73
hamda turli ma’lumotnoma-kitoblarda 332
nashr etilgan maqolalar va
ma’lumotlar tashkil etadi.
Bu guruhga kiruvchi manbalar aynan Turkistonda imperiya mustamlaka
davrida o’lkada faoliyat olib borgan rasmiy amaldorlar, taftish komissiyalari
hisobotlari va statistika qo’mitalari olib borgan faoliyati natijalari yuzasidan
tayyorlangan ma’lumotnoma-kitoblar tashkil etadi.
Jumladan, Turkiston o’lkasi general-gubernatori K.P. Kaufman
tomonidan o’lkani boshqarish bo’yicha tayyorlangan nizom loyihalari va
faoliyatiga doir hisobotlari muhim manba bo’lib, ularda o’lkadagi yer-suv
masalasiga alohida to’xtalib o’tgan. K.P. Kaufman o’lkada imperiya
hukumatining agrar siyosatini amalga oshirishda shaxsan o’zi boshchiligida bir
qancha komissiyalar tashkil etgan. Bu komissiyalar faoliyati natijasida
o’lkadagi yer egaligi va irrigasiya ishlari o’z manfaatlari yo’lida boshqarishga
329 Отчет ревизуюшего, по Вьюочайшему повелению, Туркестанский край, тайного советника Ф.К. Гирса. - СПб.,
1882. - 464 с; Сельское управление. Русское и туземное. Отчет по ревизии Туркестанского края, произведенной по
вмсочайшему повелению Сенатором Гофмейстером графом К.К. Паленмм. - СПб.: Сенатская типография, 1910. - 226 с;
Земское хозяйство. Отчет по ревизии Туркестанского края, произведенной по внсочайшему повелению Сенатором
Гофмейстером графом К.К. Паленмм. - СПб.: Сенатская гипография, 1910. - 721 с; Орошение в Туркестане. Отчет по
ревизии Туркестанского края, произведенной по вмсочайшему повелению Сенатором Гофмейстером графом К.К.
Паленмм. - СПб.: Сенатская типография, 1910. - 615 с;. Переселенческое дело. Отчет по ревизии Туркестанского края,
произведенной по вмсочайшему повелению Сенатором Гофмейстером графом К.К. Паленмм. - СПб.: Сенатская
типография, 1910. - 430 с; Всеподданнейшая записка, содержашая главнейшие вмводм отчёта о произведённой в 1908-1909
г.г. по внсочайшему повелению Сенатором Гофмейстером графом К.К. Паленмм ревизии Туркестанского края. 1-П части. -
СПб.: Сенатская типография, 1910. - 53 с; Материалм к характеристике народного хозяйства в Туркестане. 1-2 части. -
СПб.: Сенатская типография, 1911, - 431 с.
330 Материалм для статистики Туркестанского края. Вмп. 5. - СПб, 1874. - 400 с.; Материалм для статистики
Туркестанскаго края. Вьшуск IV. - СПб., 1876. - С. 261-313; Сборникъ матер1аловъ для статистики Смръ- Дарьинкой
области. Изд. Смръ-Дарьинского областного Статистического комитета. Под ред. секретаря комитета И.И. Гейера. -
Ташкент: Типо-литограф1я С.И.Лахтина. 1891. - 322 с.; Обзор Закаспийской области за 1891 год. - Асхабад. Типограф1я
штаба Закаспийской области. 1893. - 391 с.; Статистический обзор Ферганской области за 1904 год. Изданъ Ферганскимъ
областнммъ Статистическимъ комитетомъ. - Новьш Маргеланъ. 1905. - 106 с.; Статистический обзор Ферганской области
за 1906 г. Изданъ Ферганскимъ областньшъ Статистическимъ комитетомъ. - Новьш Маргеланъ. 1907. - С. 15-22.;
Материалм для Статистического описания Ферганской области. Результатм поземельно-податнмх работ. Вьш. IV.
Кокандский уезд, 1912. - 310 с.
331 Ежегодникъ Ферганской области. Томъ. I. Вьш. 1902 г. Изд. Ферганскаго областного статистическаго комитета. -
Новьш Маргелан: Типограф1я Ферганскаго областного правлешя, 1902. - 249 с.; Ежегодникъ Ферганской области. Томъ. II.
Вьш. 1903. Издание Ферганскаго областного статистическаго комитета. - Новьш Маргелан. Типограф1я Ферганскаго
областного правлешя, 1903. - 232 с.; Ежегодник Ферганской области. Томъ. III. Вьш. 1904 г. Изд. Ферганскаго областного
статистическаго комитета. - Новьш Маргелан: Типограф1я Ферганскаго областного правлешя, 1904. - 196 с.
332 Справочная книжка Самаркандской области на 1894 г. Обзорь хлопководства за 1892 г. Вьш. 2. - Самарканд,
1894. - С. 1-19; Справочная книжка Самаркандской области. 1897. Изд. Самаркандскаго областного Статистическаго
комитета. Под ред. секретаря комитета М. Вирского. Вьш. 5. - Самарканд: Типография К.М. Селорова. - Самарканд:
Типогр. Самаркандскаго обласного правлешя, 1897. - 265 с;
Справочная книжка Самаркандской области. 1898. Изд. Самаркандскаго областного Статистическаго комитета. Под ред.
секретаря комитета М. Вирский. Вьш. 6. - Самарканд: Типография К.М. Селорова. 1899. - 300 с; Справочная книжка
Самаркандской области. 1907 г. Изд. Самаркандскаго областнаго статистическаго комитета. Под ред. секретаря
статистическаго комитета М. Вирского. Вьш. 9. - Самарканд: Типо-литограф1я Г.И. Демурова, 1907. -212 с.

bir necha yangi loyihalarni ishlab chikdi 333
. Shuningdek, K.P. Kaufmanning
Turkistondagi faoliyati davomidagi tayyorlagan hisobotlari tahlili natijasida
shuni ko’rish mumkinki, bu davrda mustamlaka hukumati Yana bir turdagi
manbalarga Turkiston o’lkasida faoliyat olib borgan taftish komissiyasi
hisobotlari bo’lib, Ulardan biri 1882-1883 yillarda taftish o’tkazgan Rossiya
imperatorining maxfiy maslahatchisi F.K. Girs taftish komissiyasi
ma’lumotlarida ham o’lkadagi yer egaligi turlariga alohida to’xtalgan 334
. F.K.
Girs boshchiligidagi taftish komissiyasining o’lkadagi faoliyati davomida yer
egaligi masalasida mahalliy aholi noroziligini ko’paytirmaslik uchun
imperiyaning o’lkadagi ma’muriyati mahalliy xalq bilan kelishgan holda ish
yuritish maqsadga muvofikdir deb hisoblaydi. Agar mahalliy aholi yer
egaligidan ko’ngli to’lib yashayotgan bo’lsa, u holda yer egaligi boshqaruvini
o’zgartirishning hojati yo’qligini ta’kidlagan. Lekin o’lkada mavjud yer egaligi
borasidagi komissiya xulosasida esa, keyingi 14 yil (1867-1881 yillar)
davomida davlatga foyda keltirmagan, faqatgina, yer egalarining boyib
borishiga sharoit yaratgan “mulk” yerlarini keyinchalik “amlok” yerlar deb
atash va soliqqa tortish maqsadga muvofiq deb topilgan 335
. Shuningdek,
komissiya o’lkadagi vaqf yer egaligi to’g’risida ham to’xtalib, uni ikki turda
bo’ladi. Birinchisi, diniy idoralarga sovg’a qilingan mulklar bo’lsa, ikkinchisi,
ma’lum kishilarga tortiq qilingan mulklardir 336
.
K.K.Palenning taftish komissiyasi hisobotlarida o’lkaning irrigasiya
ishlariga alohida to’xtalgan. Unga ko’ra, mahalliy aholi o’zlashtirgan yerlar
sug’orma dehqonchilikka asoslangan holda xo’jalik yuritgani, bunda o’lkaning
yirik daryolari kabi suv manbalaridan foydalanilgani, daryo boshidagi yerlar
daryodan chiqarilgan ariqlar suvi bilan sug’oriladigan yerlar foydalanilgan
ariqlariga qarab jamoalar soni aniqlangan. Bu kabi jamoalar Chimkent
uyezdining Sayram, Mankent, Qoramurt, Iqon, Qarnoq, Suzoq, Chelakqo’rg’on
333 Проект всеподданнейшего отчета генерал-губернатора К.П. Кауфмана по гражданскому управлению и
устройству в областях Туркестанского генерал-губернаторства. 7 ноября 1867 - 25 марта 1881 гг. - СПб., 1885.-С. 257.
334 Отчет ревизуювдего, по вьтсочайшему повелению, Туркестанский край, тайного советника Ф.К. Гирса. - СПб.,
1882.-С. 318.
335 Ўша асар. - С. 349.
336 Ўша асар. - С. 350.

qishloqlarida ham bo’lgani ma’lum qilingan 337
.
O’rganilayotgan davrga oid manbalarni Turkiston o’lkasidagi statistika
qo’mitalari ma’lumotlari tashkil etib, bu materiallarda ham o’lkadagi yer-suv
munosabatlariga oid qiziqarli ma’lumotlar jamlangan. Xususan, Sirdaryo
viloyati statistika qo’mitasi ma’lumotlarida 1891 yilda Sirdaryo viloyati Chinoz
uyezdining xo’jaligi turli-tuman bo’lib, dehqonchilikda jami 97 ta xo’jalikka
qarashli 1835 tanob yer, bundan tashqari, bog’ va yerlardan iborat 82 tanob va
Chinozdan chetroqda 489 tanob yer ham bo’lganligi keltirilgan 338
.
Viloyat statistika qo’mitasi materiallarida vaqf yer egaligi masalasiga oid
ma’lumotlar ham uchraydi. Masalan, Sirdaryo viloyatida vaqf mulklari ishlarini
o’rganish imperiya ma’muriyatining uzoq yillar davomida amalga oshirib
kelayotgan vazifasi bo’lgan. Jumladan, 1869 yilda Turkiston general-
gubernatori tomonidan o’lkada maxsus komissiya tashkil etilib, unga vaqf
hujjatlarini o’rganish vazifasi topshirildi. Komissiya Toshkent shahar va uyezd
boshliqlariga bir oy muddat ichida hujjatlarni taqdim qilgan. Ammo ular
ko’rilmay qolib ketgani aytib o’tilgan 339
.
Xususan, Muhammad Aziz Marg’iloniyning “Tarixiy Aziziy” nomli
asarida Turkiston o’lkasi, xususan, Farg’ona vodiysining Rossiya imperiyasi
mustamlakasi davrida yuz bergan tarixiy voqyealar aks etgan. Asar Farg’ona
vodiysidagi ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy jarayonlar bilan birga bu davrda
vodiyning yer-suv munosabatlarini ham o’zida aks ettirgan. Buni asarda
uchraydigan quyidagi misollarda ham ko’rish mumkin. Masalan, imperiya
hukumatining Farg’ona vodiysidagi yer egaligi munosabatlariga oid siyosati
haqida ma’lumotlarni ham berib o’tadi.
Asarda 1877 yil 28 sentyabrda Farg’ona viloyati harbiy gubernatori
Marg’ilon uyezdi boshlig’i Bekchurinni davlat daromadlarini o’z maqsadi
337 Пален К.К. Материалш к характеристике народного хозяйства в Туркестане. Часть 1. - СПб., 1911. - С. 105.
338 Оракулов И. Статистичесюя данньш о кишлаке Чиназъ. Сборникъ матер1аловъ для статистики Смръ-
Даръинской области. Изд. Смръ-Дарьинскаго областнаго статистическаго комитета. Под ред. секретаря комитета И.И.
Гейера. - Ташкент: Типо-литограф1я С.И. Лахтина. 1891. - С. 13-14.
339 Благовъевденский В.Ц. Къ вопросу о вакуфахъ в Смръ-Дарьинкой области. Сборникъ матер1аловъ для
статистики Смръ-Дарьинкой области. Изд. Смръ-Дарьинскаго областного Статистическаго комитета. Под ред. секретаря
комитета И.И.Гейера. - Ташкент: Типо-литограф1я С.И.Лахтина, 1891. - С. 22.

uchun foydalanganlikda ayblab, uni Sibirga surgun qilgan 340
va o’rniga boshqa
boshliq tayinlagan. Asarda bu hakda “Bu hokimning o’rniga moyur Ervanistaki
vaqtincha “Tarixiy Aziziy” asarida imperiya hukumatining agrar siyosatida
paxta mahsulotini o’lkada ko’proq yetishtirish borasidagi “paxta monopolistik
siyosati” qishloq xo’jaligining boshqa mahsulotlariga, xususan, g’alla tanqisligi
va narxining oshishiga olib kelganligi haqida ham to’xtalib o’tdi. Zero, “Paxta
va pilla bahosi juda ko’tarilib, hamma yerlarga paxta ekadigan bo’lib, qora
g’alla ziroatini ekmaydigan bo’ldilar” 341
, deb yozadi muallif. Demak, mazkur
ma’lumotlardan qo’rinib turibdiki, bu davrda vodiy aholisi qishloq xo’jaligida
yetishtirayotgan mahsulotlar ichida paxta narxining ko’tarilishi natijasida
ko’plab bug’doy ekiladigan serhosil yerlarga ham paxta ekini ko’payganligini
ko’rish mumkin.
Mahalliy mualliflar tomonidan yaratilgan tarixiy manbalar ichida
Muhammad Solihxo’janing “Tarixi jadidai Toshkand” asari ham o’lka
tarixidagi yer-suv munosabatlarini o’rganishda muhim ahamiyatga ega. Muallif
Toshkent viloyat sifatida anchagina katta hududni qamrab olgani va uning
hududini Sayhun (Sirdaryo) daryosi boshlanishidan oxirigacha deb taxminan
ko’rsatadi 342
. Bundan tashqari, muallif asarida Toshkent shahri hududi va
topografiyasi o’ziga xos tafsilotlarga ega va unda shahar devori, darvozalari,
mahalla va mavzelari, sug’orish tizimi, ko’chalari bilan bog’liq ma’lumotlarni
ko’rish mumkin. Muhammad Solihxo’ja shaharning asosiy sug’orish tarmoqlari
haqida to’xtalarkan, ularning shahar obodonchiligidagi o’rnini alohida
ta’kidlaydi.
Yuqoridagidan kelib chiqib, davrga oid manbalarni o’rganib chiqish
orqali mazkur davrda Turkiston o’lkasidagi yer-suv munosabatlari umumiy
ahvoli va Rossiya imperiyasi mustamlaka boshqaruv tizimi o’rnatilgandan
so’ng sodir bo’lgan o’zgarishlar haqida batafsil ma’lumotlarga ega bo’lishimiz
mumkin.
340 ЎзМА, И-19 фонд, 1-рўйхат, 529-йиғмажилд, 1-орқа варақ.
341 Ўша асар.-73-74 6.
342 Султонов Ў.А. Муҳаммад Солиҳхўжа ва унинг “Тарихи жадидайи Тошканд” асари. - Тошкент: О‘2Ьек18Гоп, 2009. -
117 6.

1.3. Mavzuning tarixshunoslik tahlili
Turkiston o’lkasida Rossiya imperiyasi tomonidan olib borilgan yer- suv
munosabatlariga oid siyosati bilan bog’liq jarayonlarni o’rganish va tahlil qilish
doimiy ravishda tarixchi-mutaxassislar va bir qator soha vakillari (iqtisodchi,
geograf, irrigator va h.lar)ni qiziqtirib kelgan masalalardan biri bo’lgan.
Bugungi kungacha, mazmuniga ko’ra, mavzuimizga yaqin bo’lgan tadqiqotlarni
uch guruhga bo’lish maqsadga muvofiq deb topildi:
birinchi guruhni sovet davri adabiyotlari;
ikkinchi guruhni O’zbekistonning istiqlol yillarida nashr etilgan
adabiyotlar, ilmiy tadqiqot ishlari hamda maqolalar;
uchinchi guruhni mavzuga oid xorijiy nashrlar tashkil etadi.
Birinchi guruhga oid sovet davrida chop etilgan adabiyotlarda sinfiylik
mafkurasining ustunligi yaqqol ko’zga tashlanadi. Biroq, tadqiq etilayotgan
mavzu mohiyatini ochib berishda bu adabiyotlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu o’rinda A.X. Valiyev, A. Aminov, M.Y. Yo’ldoshev, A.P. Saviskiy, H.
Tursunov, A. Yuldashev, M.Yu. Yunusxodjayeva, A.R. Muhammadjonov,
K.Ye. Jitov, S. Jalilov, Z.D. Kastelskaya, K. Saribayev, K. Shoniyozov, S.
Polyakov, S. Gubayeva kabilar tomonidan chop etilgan adabiyotlarni 343
qayd
etib o’tish lozim.
Jumladan, O’rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi
arafasida Qo’qon xonligida yer munosabatlari, Rossiya imperiyasi hukmronligi
343 Мирзаев К.М. Амляковая форма феодальной собственности в Бухарском ханстве. - Ташкент: Изд. АН УзССР, 1954. -
105 с. Валиев А.Х. Положение дехканства Ферганн в конце XIX - начале XX веков. - Ташкент, 1958. - 52 с.; Аминов А.
Экономическое развитие Средней Азии (колониальньш период). - Ташкент: Госиздат УзССР, 1959. - 297 с.; Савицкий А.П.
Поземелньш вопрос в Туркестане (в проектах и законе 1867-1886 гг.). - Ташкент: Изд. СамГУ, 1963. - 207 с.; Турсунов Ҳ.
Туркистонда 1916 йил халқ қўзғолони. - Тошкент: Узбекистон, 1966. - 168 б.; Юлдашев А.М. Аграрнме отношения в
Туркестане (конец XIX - начало XX вв.). - Ташкент: Узбекистан, 1969. - 256 с.; Самарқанд тарихи. Қадимги даврдан то
Улуғ октябрь социалистик революциясигача. Биринчи том. - Тошкент, 1971. - 482 б.; Юнусходжаева М.Ю. Из истории
землевладения в дореволюционном Туркестане. - Ташкент, 1970. - 112 с.; Муҳаммаджонов А.Р. Қуйи Зарафшон
водийсининг суғорилиш гарихи (Қадимги даврдан то XX аср бошларигача). - Тошкент: Фан, 1972. - 300 б.; Социально-
экономическое положение Узбекистана накануне Октября / Отв. ред.: акад. АН Уз ССР К.Е.Житов. - Ташкент: Фан, 1973. -
235 с.; Жалилов С. Фарғона водийсининг суғориш тарихидан (Х1Х-ХХ аср бошларида). - Тошкент: Фан, 1977. - 168 б.;
Кастельская 3. Д. Основнме предпосмлки восстания 1916 года в Узбекистане. - Москва. Наука, 1972. - 146 с.; Кастельская
З.Д. Из истории Туркестанского края (1865-1917). - М.: Наука, 1980. - 121 с.; Абдурахимова Н.А., Садмков А.С.,
Шамамбетов Б.Ш. Политические процессн в Туркестане. - Нукус: Каракалпакстан, 1988. 144 с.; Сарнбаев К.
Қарақалпақстанда путкилхалмқлмқ ирригациялмқ қурмлмслар тарийхмнан. - Некис: Қарақалпақстан, 1989. - 60 б.
Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа. - Ташкент: Фан, 1974. - 342 с.; Поляков С.П. Историческая
этнография Средней Азии и Казахстана. - М.: Изд-во МГУ, 1980. - 168 с.; Губаева С.С. Этнический состав населения
Ферганм в конце XIX - начале XX в. (По даннмм топонимии). - Ташкент: Фан, 1983. - 105 с.

davrida imperiyaning agrar va soliq siyosatini A.X. Valiyev o’z asarida
Farg’ona vodiysi misolida tahlil etgan. U paxtachilikning rivojlanishi va qishloq
xo’jaligida kapitalistik yer munosabatlarining o’sishi Farg’ona viloyatida
yerlarning narxi oshishiga sabab bo’lganligini, bu holat mahalliy dehqonlarning
ijtimoiy turmush tarziga salbiy ta’sir etganligini alohida ta’kidlab o’tadi 344
.
A.A. Aminovning monografiyasida Turkiston o’lkasidagi ijtimoiy-
iqtisodiy munosabatlar jarayoniga kapitalistik munosabatlarning kirib kelishi
bilan iqtisodiy o’zgarishlar va qator sanoat tarmoqlarining rivojlanishi
masalalari qatorida agrar munosabatlardagi o’zgarishlar manbalarga tayanib,
asosli tarzda ochib berilgan 345
.
qaraganliklari ta’kidlanadi 346
. To’plangan ma’lumotlar asosida Turkiston
Rossiya imperiyasiga qo’shib olingandan so’ng (ya’ni, bosib olinganidan so’ng.
- U.U.), nafaqat o’lkadagi yer egaligi munosabatlari, balki yerga egalik qilish
bo’yicha qator loyihalar ishlab chiqilgani qayd etiladi. Bu, o’z navbatida, yer
egaligi munosabatlariga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritishga olib kelingani
ta’kidlangan 347
.
Tadqiqotchi P.G. Galuzoning Janubiy Qozog’iston hududidagi agrar
munosabatlarning mustamlaka davri tarixiga bag’ishlangan asarida Turkiston
general-gubernatorligi yer-suv masalalarini Sirdaryo va Yettisuv viloyatlari
misolida ochib bergan. Asarda agrar munosabatlari qonunchilik bazasi,
boshqaruv apparati,
Dehqonlarning yerdan foydalanishi yakka tartibda bo’lib, jamoa yerlari deyarli
bo’lmagan. Dehqonlar feodallarga (xonlarga) natural va pul ko’rinishidagi yer
to’lovi - davlat yerlaridan xiroj hamda bog’lar, tomorqa yerlaridan tanob 348
(tanobona) yig’imi va boshqalarni to’laganlar. Shu bilan birga, muallif katta
yerlar xususiy shaxslarga qarashli bo’lgan “mulk” yerlari haqida to’xtalgan
344 Валиев А.Х. Положение дехканства Ферганн в конце XIX - начале XX веков. - Ташкент, 1958. - С. 52.
345 Аминов А. Экономическое развитие Средней Азии (во второй половине XIX столетия до Первой мировой
войньр. - Ташкент: Фан, 1959. - 298 с.
346 Савицкий А.П. Поземельнмй вопрос в Туркестане (в проектах и законе 1867-1886 гг.). - Ташкент: Изд. СамГУ,
1963.-С. 4.
347 Савицкий А.П. Поземельньш вопрос в Туркестане (в проектах и законе 1867—1886 гг.). - Ташкент: Изд. СамГУ,
1963.-С. 5.
348 Таноб - ер ўлчови бирлиги, тахминан 0,4 га.

hamda bunday yerlar xon tomonidan in’om etilgan bo’lib, ular amlokdor
zodagonlar, xon amaldorlari, sudxo’r savdogarlarga qarashli bo’lganligini
ta’kidlaydi. Shuningdek, bu yer egaligining bir nechta turi mavjud bo’lib,
ulardan ba’zilari davlatga to’lanadigan soliqlardan butunlay ozod etilgan va bu
mulklar “hurri xolis” deb atalgani, boshqalari esa uncha katta bo’lmagan
majburiyatlarga tortilgani, aynan mulk yerlarida yerning merosiy mulkka aylana
borish tendensiyasi namoyon bo’la boshlaganligini qayd etib o’tadi 349
.
Asosan Turkiston general-gubernatorligi tarkibidagi Amudaryo bo’limi
hududi materiallari asosida tahlil qilingan yana bir tadqiqot K.Saribayev
qalamiga mansub bo’lib, bunda muallif tomonidan bu hududda istiqomat qilgan
qoraqalpoqlarning qishloq xo’jaligi, yerga ishlov berish an’analari, irrigasiya
xo’jaligi holatini arxiv manbalari asosida yoritilgan 350
.
N.A. Abduraximova, A.S. Sodiqov va B.Sh. Shamambetovlarning
hammualliflikda yozgan monografiyasida XX asrning boshlarida Turkiston
o’lkasidagi siyosiy jarayonlarga iqtisodiy va agrar holatning ta’siri tahlil
etiladi 351
.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, sovet davrida nashr etilgan adabiyotlarda
o’lkadagi yer-suv munosabatlari bir yoqlama nuqtai nazardan tahlil etilib, bu
jarayonning Turkiston iqtisodiyotidagi ijobiy tomoniga urg’u berilgan. Ular
manbalarga boyligi va chuqur tahlili bilan muhim ahamiyat kasb etsa-da, biroq
bu adabiyotlarda jarayonlarga sinfiylik nuqtai nazaridan yondashuv yaqqol
ko’zga tashlanadi. Ularda yer-suv munosabatlari bir yoqlama tahlil etilgan
bo’lib, ularni tarixshunoslik jihatidan tahlil etish zarurati mavjud.
Ikkinchi guruhni O’zbekistonda mustaqillik yillarida chop etilgan
adabiyotlar, ilmiy tadqiqot ishlari hamda maqolalar tashkil etib, ularda ham bir
qator yangi ma’lumotlar, manbalar asosida tadqiqot doirasidagi masalalar tahlil
etilgan.
349 Кастельская З.Д. Из истории Туркестанского края (1865-1917). - М.: Наука, 1980. - С. 121.
350 Сармбаев К. Қарақалпақстанда путкилхалмқлмқ ирригациялмқ қурмлмслар тарийхмнан. - Некис: Қарақалпақстан,
1989. - 60 с.
351 Абдурахимова Н.А., Саднков А.С., Шамамбетов Б.Ш. Политические процессм в Туркестане. - Нукус: Каракалпакстан,
1988. -С. 74-82.

Ajdodlarimizning uzoq yillar davomida qishloq xo’jalik tarmoqlarini
rivojlantirish sohasida amalga oshirgan ishlari, boshqaruv tizimlari va aholining
turmush tarzi yoritilgan N. Musayev monografiyasida Rossiya imperiyasining
Turkistonda xomashyo yetishtirish va Rossiya to’qimachilik korxonalarini paxta
xomashyosi bilan ta’minlash masalalari haqida batafsil ma’lumotlar berib
o’tiladi 352
.
Turkiston o’lkasi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinganidan so’ng
xomashyo manbaiga aylantirilgani, rus sanoati mollari sotiladigan qulay bozor
sifatidagi o’rni masalalari tahlil etilgan H.H. Aminovning monografiyasida
Turkistonda paxta yetishtirish borasidagi imperiya siyosatining oqibatlari ochib
berilgan 353
.
N. Mirzayevaning “Mirzacho’lning o’tmish tarixi” monografiyasida
o’lkaning Mirzacho’l hududida olib borilgan yer-suv munosabatlariga doir
qiziqarli ma’lumotlar keltirilgan. Jumladan, Turkistondagi yer-suv
munosabatlarini olib borish bilan shug’ullanadigan lavozimlarning ta’sis
etilishi, Mirzacho’lning Zarafshon daryosi va artezian suvlari bilan sug’orilishi
bilan bog’liq ma’lumotlar va boshqa qator faktlar keltirilgani bilan
ahamiyatli 354
.
M.R. Jabborov, R.A. Arslonzodaning “Farg’ona Rossiya imperiyasi
hukmronligi davrida (“Turkestanskiy sbornik” materiallari asosida)” nomli
tadqiqotida Rossiya imperiyasining Farg’ona vodiysida qishloq xo’jaligi
borasida olib borgan siyosati yuzasidan qiziqarli ma’lumotlar keltirilgan.
Turkiston general-gubernatorligi Samarqand viloyatining XIX-XX asr
boshlarida ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini o’rgangan K.K.
Pardayev viloyat tumanlaridagi an’anaviy yer mulkchiligi munosabatlari va
unga mustamlaka boshqaruvi tizimining ta’siri, hududning qishloq xo’jaligi va
sug’orma dehqonchiligining o’ziga xos xususiyatlarini tahlil etgan 355
.
352 Мусаев Н.У. Ўрта Осиёда деҳқончилик маданияти ва аграр муносабатлар тарихидан (Тош даври охирларидан - XX аср
бошларига қадар). - Тошкент: Фан, 2005. - 192 б.
353 Аминов Ҳ.Ҳ. Ўзбекистон пахтачилик тарихидан. - Тошкент: Меҳридарё, 2007. - 184 б.
354 Мирзаева Н. Мирзачўлнинг ўтмиш тарихи. - Тошкент: Адабиёт учқунлари, 2016. - 19-20 б.
355 Пардаев К.К. Ўрта Зарафшон (Миёнкол) воҳасининг Х1Х-ХХ аср бошларида ижтимоий-сиёсий, иқтисодий ва маданий
ҳаёти: Тарих фанл. номз.... дисс. - Тошкент, 2003. - 80-94 б.

O’rganilayotgan mavzuning u yoki bu jihatlari yuzasidan qishloq xo’jalik
sohasi mutaxassislari va geograflarning 356
asarlari borligini ham ta’kidlab o’tish
lozim. Masalan, A. Qodirov O’zbekiston irrigasiyasi o’tmishi, xususan, XIX asr
o’rtalaridagi Mustaqillik yillarida o’lkaning xo’jalik masalalariga bag’ishlangan
etnologik tadqiqotlar, jumladan, tarixiy-etnografik, etnososiologik
yo’nalishlarda muammoviy-hududiy yondashuvlar asosida yozilgan
tadqiqotlar 357
ham tarixshunoslik nuqtai nazaridan ko’rib chiqilishi ishning
mazmunini boyitishga xizmat qildi.
B. Penati o’z tadqiqotlarida o’lkaning yer egaligi turlari va ularning
holatiga ham alohida to’xtalib o’tgan. Jumladan, imperiya hukumati 1887
yilgacha yer solig’i xonliklar davridagi ko’rinishda bo’lganligini, keyinchalik
1880-yillarning oxiri - 1900-yillarning boshlarida esa, o’z manfaatlaridan kelib
chiqqan holda bosqichma-bosqich oshirib borgan. Natijada mahalliy aholining
yerlardan foydalanganligi uchun soliqlar keskin ko’tarilganligini keltirib o’tgan.
Muallifning yana bir maqolasida Turkistondagi yomg’ir suvi bilan hosil
olinadigan lalmi va ishlov berilmagan yerlar, 1886 yilgi “Turkiston o’lkasini
boshqarish to’g’risidagi Nizom”i tasdiqlangunga qadar va undan keyin imperiya
hukumatining yer egaligiga oid siyosati, yer solig’i tartiblaridagi muammolar,
mahalliy va mahalliy bo’lmagan aholi o’rtasida yer taqsimlanishi hamda yerga
egalik qilish huquqlariga to’xtalib o’tgan 358
. Tadqiqotchi lalmi yerlar haqida
fikrini davom ettirib, bu yerlarda dehqonchilik qilishda bahorgi yog’ingarchilik
va ob-havoning qanday kelishiga bog’liq ekanligi, mahalliy aholi tomonidan
lalmi yerlarga ekiladigan donli (arpa, tariq, bug’doy, jo’xori va b.) ekinlar hosil
356 Қодиров А. Ўзбекистон ирригацияси тарихидан лавҳалар (XIX аср ўрталаридан 1920 йилларгача). - Тошкент: Абдулла
Қодирий номидаги Халқ мероси нашриёти, 1998. - 144 б.; Мухамедов А.К., Бегматов И.А. Сув хўжалиги ва мелиорацияга
кириш. Ўқув қўлланма. - Тошкент: ТИМИ, 2014. - 160 б.
357 Губаева С.С. Этнический состав населения Ферганм в конце XIX - начале XX в. (По даннмм топонимии). -
Ташкент: Фан, 1983. - 105 с.; Рахмонов Ф.Ш. Обмчаи и обрядм населения Кашкадарьинского оазиса связаннме с
земледелием (конец XIX - начало XX вв.): автореф. дис. ... канд. ист. наук. - Ташкент, 2002. - С. 25.; Исоқов 3. Характернме
особенности традиционного земледельческого хозяйства Ферганской долинм в конце XIX - начала XX века
(характеристика и анализ хозяйственно-культурньтх традиций): автореф. дис. ... канд. ист. наук. - Ташкент, 2011. - С. 29.;
Одилов Б. XIX аср иккинчи ярми - XXI аср бошлари тадқиқотларида ўзбек халқининг анъанавий хўжалиги масалалари:
тарих фанл. бўй. фалс. докт. (РМЭ) дисс. - Тошкент, 2019. - 199 б.; Аширов А. Фарғона водийси аҳолисининг сув билан
боғлиқ қарашлари // Ўзбекистон этнологиясининг долзарб муаммолари. Илмий тўплам. - Тошкент: Ас1аЬ1уо1 ис!к|ип1ап,
2017. - 213-224 б.; Ўша муаллиф. Фарғона водийси аҳолисининг сув билан боғлиқ мифологик қарашлари ва урф-
одатлари // (Т/ЬскШоп 1апх1. - Тошкент, 2018. №1. - 22-23 б.
358 ВеаМсе РепаЬ. Зхтатрз, зог^Ьит апс! захаик: таг§та11ап<18 апс! (Ье Га1е оГКи8з1ап Тигкез1ап (1880-1915) /
Сепка1 А81ап Зигуеу. Уо1. 29, № 1, МагсЬ, 2010. - Рр. 61-78.

mikdori, o’lkaning suv manbalariga boy bo’lgan sug’oriladigan janubiy
hududlarga nisbatan farqli bo’lganligini solishtirib o’tadi 359
.
Germaniyaning Martin Lyuter universiteti Sharqshunoslik instituti
professori, islom dini tarixi bo’yicha mutaxassis Paolo Sartoria (Rao1o
8ag1opa) ham o’zining bir qator ilmiy ishlarida mavzuga oid ma’lumotlarni
keltirib o’tadi. U tadqiqotlarida Rossiya mustamlakasi davrida Turkiston
o’lkasida musulmon xalqlarining yer huquqlari masalalariga e’tibor qaratgan 360
.
Xususan, Rossiya imperiyasi o’lkadagi mahalliy musulmonlarning yerga egalik
qilish va yer huquqlarini rasmiy ravishda cheklaydigan qoidalarni joriy qilish
orqali yer egaligini o’zi uchun saqlab qolish siyosatini amalga oshirganligi 361
,
Turkiston o’lkasini boshqarish to’g’risidagi turli yillardagi, ya’ni 1767, 1873,
1881 va, nihoyat, 1886 yil 12 iyunda tasdiqlangan nizomlarning tegishli
bandlarida mahalliy musulmon aholining yer egaligiga oid masalalarni tahlil
etadi. Shuningdek, muallif imperiya hukumatini o’lkadagi yer egaligi
munosabatlarini qonuniy tartibga solish va buni o’rganish uchun bir qator
komissiyalar faoliyati natijalariga ko’ra, ishlab chiqilgan takliflarda mulk uch
umumiy toifaga bo’linishi kerakligini ko’rsatib o’tadi. Ularning har biri islom
qonunlarida keltirilgan tushunchaga mos kelishi kerak ekanligi hamda, unga
ko’ra, umumiy yerlar: 1) davlat yerlari - amlok; 2) xususiy yerlar - mulk va 3)
xayr-ehsonli yerlar uchun ajratilgan - vaqf yerlariga bo’linganligini keltirib
o’tadi 362
.
Rus tadqiqotchisi D.V. Vasilyev o’z tadqiqotlarida Turkiston o’lkasida
faoliyat olib borgan taftish komissiyalar F.K. Girs va K.K. Palen hisobotlariga
asoslanib, o’lkada general-gubernatorlik, ayniqsa, K.G1. Kaufman faoliyatiga
baho bergan hamda mustamlaka boshqaruv tizimini tahlil etadi. Muallif
o’lkadagi boshqaruv tizimini yoritishda imperiya hukumati Turkistonda dastlab
mustamlaka hokimiyatini o’rnatishi hamda o’z manfaatlari yo’lida boshqaruvni
359 1ЬИ. - Рр. 62.
360 Рао1о ЗаНопа. Со1ота1 1е§181а11оп тееГз зЬапа: МизНтз’ 1апс1 п§Ь(8 т Ки881ап ТигкезСап / Сеп1га1 А81ап
Зигуеу. Уо1. 29, № 1, МагсЬ 2010. - Рр. 43-60.
361 Пж1.-Рр.44.
362 Рао1о 8аг1опа. Со!оша1 1е§Ша11оп тееО зЬаг!а: МизНтз’ 1апс1 пцНо т Ки881ап Тигксйап / Сеп1га1 Аз1ап
Зигуеу. Уо1. 29, № 1, МагсИ 2010. - Рр. 44.

qaror toptirishda agrar masalalarni ham e’tiborsiz koldirmaganligini ta’kidlab
o’tadi 363
.
Mazkur tadqiqot mavzuimizning ba’zi jihatlarini o’rgangan M.Ye.
Shushkovaning kuzatishlarini alohida ta’kidlash lozim. Tadqiqotchi XIX asr
oxirlarida o’lkani boshqarish masalalarini, jumladan, Turkiston general-
gubernatorligining tashkil etilishi, uning tarkibini, viloyatlar, shahar, uyezd va
qishloq boshqaruvining o’ziga xosligi, bu yerlardagi 1906 yildan boshlangan
agrar hamda XX asr boshlarida o’lka boshqaruvidagi islohotlarni tahlil etadi.
Muallif XIX asrning 60-80-yillarida Turkistonning Rossiya imperiyasidagi
tarkibi tarixini o’rganishga bag’ishlangan bir qator tadqiqot ishlarini olib
borgan. Bu ishlarda K.P. Kaufman faoliyati, ayniqsa, XX asr boshlaridagi
ijtimoiy-iqtisodiy hayot 1916 yildagi qo’zg’olon bilan bog’langan holda tadqiq
etilgan deb yozadi 364
. Shuningdek, muallif Uzbekistonda bajarilgan bir qator
tadqiqotlarga ham murojaat qiladi.
363 Васильев Д.В. Организация и функционирование главного управления в Туркестанском генерал- губернаторстве
(1865-1884 гг.) // Вестник Московского университета. Серия История. - М., 1999. №3. - С. 48-63.
364 Шушкова М.Е. Организация управления Туркестаиом в начале XX века: Дисс. ... канд. ист. наук. - М., 2015.-С.
287.

I bobga xulosa
XIX asrning o’rtalarida Rossiya imperiyasi iqtisodiyotida yuzaga kelgan
inqiroz va siyosiy jihatdan nufuzining tushib ketishi imperiya hududida zudlik
bilan Rossiya imperiyasining Turkistonda mustamlaka boshqaruv tizimini
o’rnatishi yagona bozorning vujudga kelishiga sharoit yaratdi. Tovar-pul
munosabatlari faqat rus sanoati mahsulotlari uchun moslashtirildi. O’lka
mahalliy bozor uchun tovar ishlab chiqarishni kuchaytirdi. Bu, o’z navbatida,
qishloq xo’jaligini paxta yetishtirish uchun ixtisoslashish jarayonini tezlashtirdi
hamda mahalliy aholining yerga bo’lgan huquqi qayta ko’rib chiqildi, yer
egaligi turlari o’rganildi hamda ularni mustamlaka manfaatlariga moslashtirish
ishlari olib borildi. O’lkada irrigasiya tizimini rivojlantirish paxta ekishni tobora
ko’paytirish maqsadida amalga oshirilgan.
O’rganilayotgan davrga turli manbalarda keltirilgan ma’lumotlar tahlili
Turkistonni Rossiya imperiyasi tomonidan egallab olingandan so’ng, o’lkada
mustamlaka ma’muriy boshqaruv tizimini tashkil etish bilan bir qatorda yer-suv
munosabatlarida ham o’z manfaatlariga mos ravishda siyosat olib borganligi
ta’kidlanadi. Bu manbalar ma’lumotlariga ko’ra, Rossiya imperiyasi Turkiston
o’lkasidan ko’zlagan asosiy maqsadlaridan biri o’lkada paxtachilikni tez
sur’atda rivojlantirish va bu orqali o’z sanoat korxonalarini xomashyo bilan
ta’minlash edi. Mavzuga oid manbalarni o’rganib chiqish orqali Turkiston
o’lkasidagi yer-suv munosabatlari holati va Rossiya imperiyasi mustamlaka
boshqaruvi tizimi o’rnatilgandan so’ng sodir bo’lgan o’zgarishlar haqida
qimmatli ma’lumotlarga ega bo’lish mumkin.
Yuqorida ta’kidlangan har uch guruxdagi tadqiqotlarning tarixshunoslik
tahlili ularda, asosan, yer-suv munosabatlari, general- gubernatorlikning bu
borada o’lkada yuritgan siyosati, yer egaligi va mulkchilik munosabatidagi
o’zgarishlar hamda ularning mahalliy aholi xo’jaligiga ta’siri kabi masalalar
yoritilgan. Lekin ushbu tadqiqotlarning aksariyatining zaif tomoni manbaviy
asosning bir yoqlamaliligidadir. Shuningdek, sovet davri tadqiqotlarida

mafkuraviy yondashuvning ustunligi ushbu ishlarning obyektivligiga ham ta’sir
qilgan.
Mustaqillik davri tarixshunosligida ushbu mavzu ham o’z dolzarbligini
yo’qotmaganini ko’rsatadi. Amalga oshirilgan tadqiqotlarda agrar masalaning
tarixiy ildizlari turli manbalar asosida yoritilgan. Shuningdek, ishlarda fikrlar
xilma-xilligi, yondashuvlarning turfaligi kuzatiladi. Qolaversa, mustaqillik
davrida agrar masala tarixi fanlararo yondashuv nuqtai nazaridan hamda boshqa
fan sohalari tadqiqotlarida ham o’rganilmoqda.
II BOB. TURKISTON O’LKASI YER-SUV MUNOSABATLARIDAGI
O’ZGARIShLAR
2.1. O’lka yer egaligi va mulkchilik munosabatlaridagi o’zgarishlar
O’rta Osiyoning o’ziga xos tabiiy-geografik sharoitlaridan kelib chiqib,
bu hududda yashayotgan xalqlar uzoq yillar davomida turli yo’nalishda xo’jalik
yuritishga moslashgan. Qadimgi davrdan aholining bir qismi o’troq holda
istiqomat qilib, dehqonchilik xo’jaligini yuritgan bo’lsa, bir qismi esa
ko’chmanchi va yarimko’chmanchi holda hayot kechirganlar. O’rta Osiyo
xalqining asosiy boyligi yer bo’lib, Rossiya imperiyasi o’lkani bosib olmasdan
avval yerdan foydalanish, unga egalik qilish uch turga bo’lingan bo’lib, ular:
amlok - davlat yerlari, mulk - xususiy yerlar va vaqf yerlaridan iborat
bo’lgan 365
. Dehqonchilik, asosan, obikor - sug’oriladigan va lalmikor yerlarda
yaxshi rivojlanib, bu yerlarda bug’doyning o’n ikki navi hamda boshqa ekinlar
yetishtirilgan.
XIX asr o’rtalarida va undan keyinroq ham dehqonchilik ekinlari ichida
bug’doy birinchi o’rinda turgan. Boshoqli ekinlar, asosan, lalmikor yerlarda
yetishtirilgan. Sug’oriladigan yerlarda sholi, jo’xori, tariq hamda dukkakli
365 Тиллабоев С.Б. Туркистон ўлкасининг маъмурий бошқарув тизимида маҳаллий аҳоли вакилларининг иштироки
(Фарғона вилояти мисолида). - Тошкент: Фан, 2008. - 79 б.; Худойқулов Т. XIX асрда Қўқон хонлиги (ижтимоий-сиёсий,
иқтисодий ва маданий ҳаёти). - Тошкент: ТаҒаккиг, 2016. - 65-66 б.

ekinlar ekilgan. Don mahsulotlari bilan qishloq aholisi o’z ehtiyojlarini va
shahar aholisi ehtiyojlarini to’la qondiribgina qolmay, yetishtirilgan hosilning
bir qismi qo’shni, chorva bilan shug’ullanadigan ko’chmanchi hududlarga
eksport qilingan, buning evaziga chorvachilik mahsulotlari keltirilgan.
Dehqonchilik uchun qulay bo’lgan va hosildor yerlar, asosan, yirik amaldorlar
va harbiylar hamda din peshvolariga qarashli Mulk yerlarining yana bir turi
“dahyak” bo’lgan. Bu ushr singari bo’lib, “o’ndan bir ulush” degan ma’noni
bergan. Dahyak yerlar meros bo’lib qolmagan. Bunday yerlar ma’lum
shaxslarga abadiy xatlab berilib, undan olinadigan foydaning ma’lum qismidan
foydalanilgan. Mullolar orasidan saylangan dahyak egalari - mutavallilar
bunday yerlarni ijaraga oluvchilarni qidirib topish bilan shug’ullanganlar. Ijara
haqqini ma’lum muddatda - yiliga bir marotaba to’lab turish tartibi bilan ijaraga
yer ajratib berilgan 366
. Agar mulk yerlarini yer egalari musodara qilgan bo’lsa,
amlok yerlarni faqat davlat musodara qila olgan.
Tadqiqotchi S. Boltaboyevning yozishicha, buning ikki sababi bo’lib,
birinchidan, vaqflar ko’proq maktab, qorixona, madrasa kabi o’quv
muassasalariga tegishli bo’lib, shu bilan birga qariyalar, kambag’allar, yetim-
yesirlar, beva-bechoralar uchun ham ta’sis etilgan, ikkinchidan, vaqf Alloh
yo’liga qilingan in’om bo’lib, undan soliq olmaslik savob hisoblangan 367
. O’rta
Osiyo hududi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingunga qadar shariat
qonun-qoidalari va vaqfnoma talablariga amal qilingan bo’lib, vaqf
mahkamalari mutavalliboshilar tomonidan taftish qilib borilgan edi.
O’rta Osiyo imperiya tomonidan bosib olingach, yer egaligi
munosabatlari Rossiya sanoati ehtiyojlariga va ko’chirib keltirilayotgan aholini
imtiyozli joylashtirishga ham moslashtirildi. Birinchi navbatda, o’lkadagi
mahalliy yirik yer egalarining ijtimoiy va siyosiy mavqyeini pasaytirish
maqsadida hamda mustamlakachilik siyosati doirasidagi rejalarini amalga
366 Шукурова Л. Туркистонда Чоризм ҳукмронлигининг дастлабки йилларида ер-солиқ системаси тарихидан /
Научнме работм и сообгцение. Кн. №1. - Ташкент: Изд. АН УзССР, 1960. - С. 65.
367 Болтабоев С. Туркистондаги вақф мулклари тарихи. Ўқув-услубий қўлланма. - Наманган: Наманган, 2005.- 10 6.

oshirishni ko’zlab, o’lkaning barcha yerlari mulkchilik huquqiy belgilari ozmi-
ko’pmi ifodalangan holda, mahalliy qonun- qoidalarga ko’ra, davlat mulkiga
aylantirildi, ularga soliq solinib, Rossiya imperiyasi g’aznasini boyitadigan
bo’ldi 368
. 1867 yildan o’lkaning barcha yerlari davlat yerlari deb e’lon qilindi va
unga ishlov beruvchi kishilarga biriktirildi, vaqf yerlarining oldingi holati
saqlab qolinib, shu bilan birga bir vaqtda davlat hisobiga yerlar olinishi mumkin
bo’lgan. Xususiy yer egalarining barcha imkoniyatlari soliqlar tizimi orqali
oddiy yer egalarining egaligi bilan tenglashtirildi 369
.
Umuman, Rossiya - Turkiston munosabatlarining rivojlanish dinamikasi,
imperiya hukumatining siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlarining
xususiyatlari, xo’jalik-madaniy an’analar va ijtimoiy munosabatlarning o’ziga
xosligi hamda bir qator boshqa omillar imperiya olib borgan soliq siyosatining
ko’p variantli xarakterini va soliq qonunchiligining spesifikasini belgilab berdi.
Soliqlarning shakli, hajmi va ularni yig’ish tartibi masalasi imperiya hukumati
siyosatida asosiy o’rinda bo’lib, o’lkaning hududiy-ma’muriy tuzilishi,
imperiyaning xo’jalik-ijtimoiy boshqarmalari, moliyaviy va nazorat davlat
idoralari filiallarining tashkil qilinishi kabi muhim masalalar bilan bog’liq holda
asta-sekin hal qilindi. Rossiya imperiyasining “1865 yil 6 avgustdan Turkiston
viloyatini boshqarish to’g’risida vaqtincha qoidalar”, “Yettisuv va Sirdaryo
viloyatlarini boshqarish to’g’risidagi 1967 yilgi Nizom” loyihasi, “Turkiston
o’lkasini boshqarish to’g’risidagi 1873 yilgi Nizom” loyihasi, “Turkiston
o’lkasini boshqarish to’g’risidagi 1886 yilgi Nizom” va boshqa hujjatlarda
yerdan foydalanish munosabatlari va g’aznachilik tizimining asosiy qoidalari
belgilab berilgan holda soliq mikdorining yildan-yilga o’sib borganligini ko’rish
mumkin. Tadqiqotchi U. Jumayevning yozishicha, Turkiston general-
gubernatorligida 1868 yildan 1883 yilgacha soliq solishning har yilgi o’sishi
368 Тарих шоҳидлиги ва сабоқлари. Чоризм ва совет мустамлакачилиги даврида Ўзбекистон миллий бойликларининг
ўзлаштирилиши. - Тошкент: Шарк, 2001. - 24 б.
369 Тўхтабеков К.А. Чор Россияси мустамлакачилиги шароитида Туркистонда ер эгалиги ва унинг ўрганилиши тарихи /
Тарихий манбашунослик муаммолари. Республика илмий-амалий анжумани материаллари (2008 йил 25 апрель). -
Тошкент, 2008. - 155 б.

keskin o’zgarib turgan. Masalan, o’troq aholidan olingan soliq mikdori bu yillar
mobaynida ko’chmanchi aholidan har bir o’tov hisobiga olinadigan umumiy
soliq miqdori 1364190 rubl 99 kopeykani, mahalliy aholidan olinadigan yerdan
foydalanish yig’imlari mikdori esa, 1047882 rubl 30 kopeykani tashkil qilgan.
O’lkada imperiya hukumronligi o’rnatilgandan so’ng navbatdagi tadbir
bosib olingan hududlardagi mulkdor, boy, yuqori mavqye va obro’ga ega
shaxslar nufuzini tushirishga qaratilgan siyosat olib borilgan. Bu borada, eng
avvalo, ularning siyosiy va huquqiy mavqyelari bekor qilinib,
mustamlakachilikka asoslangan mahalliy boshqaruv tartiblari hamda ularga mos
saylov tizimi amalga oshirildi. Keyin esa iqtisodiy mavqyeiga, ya’ni mol-mulki,
yer va suvdan foydalanish sohalarini “isloh qilish”ga kirishildi. Ularning yerlari
davlat mulkiga aylantirilib, mulk va vaqf mulklarini tugatish rejalashtirilgan .
1873 yilda Turkiston generel-gubernatori K.P. Kaufman o’lkadagi mulk
egalari, diniy idoralar va soliqlardan ozod bo’lish huquqi e’tirof etilgan shaxslar
ro’yxatini tuzib chiqish va tasdiqlashga buyruq berdi. U tomonidan mulk va
vaqf yerlarning egalari dehqonlardan olinadigan yig’im o’rniga davlat
tomonidan beriladigan nafaqa puli belgilash taklif etildi. K.P. Kaufmanning
bundan ko’zlagan asosiy maqsadi “mahalliy aholini eng xavfli bo’lgan qismiga
“vaqf” va “mulk” nafaqalarini berish yo’li bilan ularni rus imperiyasi
ma’muriyatiga bevosita qaram qilib qo’yish edi” 370
. Oqibatda, birinchi
navbatda, Zarafshon okrugi va Amudaryo bo’limidagi vaqf yer egaligi tartibga
solindi, vaqf yerlarda istiqomat qiladigan dehqon aholisi umumiy o’lpon
qoidasiga bo’ysundirildi, mulklar esa, hyech bo’lmaganda, rasman amlok, ya’ni
o’lpon to’lanadigan yerlarga tenglashtirildi 371
.
1886 yilgi “Turkiston o’lkasini boshqarish to’g’risidagi Nizom”da
mustahkamlab qo’yilgan yangi vaqf mulklarini ta’sis etish general- gubernator
ruxsati bilan amalga oshirilishi, vaqf mulklarning huquqiy maqomi va vaqf
370 Проект всеподданнейшего отчета генерал-губернатора К.П. Кауфмана по гражданскому управлению и устройству в
областях Туркестанского генерал-губернаторства. 7 ноября 1867 - 25 марта 1881 гг. - СПб., 1885.-С. 247.
371 Ўша жой.

mulklari nazorati tartibga solish haqidagi qaror bilan bog’liq bo’ldi 372
.
Unga ko’ra, 1887 yil 1 iyuliga qadar vaqfga oid hujjatlarni tegishli hudud yer
solig’i komissiyasiga topshirish, takdim qilinmagan hujjatlar o’z ahamiyatini
yo’qotishi belgilangan.
2.2. O’lkadagi suv manbalari va irrigasiya ishlari
ahvoli
XX asr boshida kelib ham, ya’ni “Turkiston o’lkasida yer-o’lpon
tuzilishini joriy etish to’g’risidagi 1903 yilgi Qoidalar” va aholini ko’chirish
bo’yicha 1906 yilgi siyosat kabi boshqa harakatlar natijasida yer munosabatlari
hamda soliqqa tortishning butun tizimiga qo’shimcha o’zgartirishlar kiritildi.
Bu davrga kelib, Rossiya imperiyasi hukumati mintaqadagi yer maydonlarini
to’liq chegaralab chiqdi. Aholiga uch toifadagi - sug’oriladigan, lalmi va ishlov
berilmaydigan yerlar biriktirilib qo’yildi 373
. Ularga og’ir soliqlar solindi.
Mahalliy aholining yerlarini zo’ravonlik bilan tortib olish hisobiga Rossiyadan
ko’chib kelgan aholini yer bilan ta’minlash muammosi hal etildi. Rossiya
imperiyasi sanoati uchun paxta xomashyosi strategik jihatdan muhim ekin
ekanligi va paxta sohasida AQShdan mustaqil bo’lish maqsadida o’lkadagi
barcha sug’oriladigan yerlar paxta yetishtirish uchun qayta taqsimlandi.
XX asrning boshlariga kelib Farg’ona viloyatida ham paxta ekish
rivojlangan bo’lib, ekin maydonlari sun’iy sug’oriladigan mahalliy aholiga
qarashli yerlar 839 300 desyatinani tashkil etgan. Uyezdlar bo’yicha Marg’ilon
uyezdida 214 428,6 desyatina, Andijon uyezdida 211 156,4 desyatina,
Namangan uyezdida 170 178,2 desyatina, Qo’qon uyezdida 163 372,9
desyatina, O’sh uyezdida 81 089 desyatinadan iborat bo’lgan 374
. Bu yerlarda
paxta ekish shu darajada kuchaydiki, 1901 yilga kelib, birgina Namangan
uyezdining o’zida paxtaning Amerika navi 34 ming desyatina yerga ekildi 375
(1-
372 ЎзМА, И-17-фонд, 1-рўйхат, 13 271-йиғмажилд, 21-22-варақлар.
373 Тарих шоҳидлиги ва сабоқлари. Чоризм ва совет мустамлакачилиги даврида Ўзбекистон миллий бойликларининг
ўзлаштирилиши. - Тошкент: Шарк, 2001. - 25 б.
374 Статистический обзор Ферганской области за 1906 год / Изданъ Ферганскимъ областнммъ статистическимъ
комитетомъ. - Новьш Маргеланъ. - С. 15.
375 Ежегодникъ Ферганской области. Томъ II, Вьш. 1903 г., Издание Ферганскаго областного статистическаго комитета. -

ilovaga qarang).
1906 yilga kelib Farg’ona viloyati bo’ylab paxta ekiladigan maydonlar
avvalgi yillarga nisbatan 5000 desyatinaga ko’paydi 376
(2-ilovaga qarang).
XIX asrning oxiri - XX asr boshlarida Amerika paxta navi mahalliy paxta
navini siqib chiqardi. Masalan, birgina Farg’ona vodiysida paxta
maydonlarining kengayishi va hosildorligining oshib borishini 1895 yili
umumiy hisobda 4 766 470 pud 377
Amerika paxtasi, 687 422 pud mahalliy paxta
yig’ib olingan bo’lsa, bu ko’rsatkich 1896 yilga kelib, Amerika paxtasi uchun 6
018 615 pudni, mahalliy paxta 590 123 pudni tashkil etganligini ko’rish
mumkin 378
.
Shuningdek, o’lkada 1888 yildan to 1915 yilga qadar, salkam 30 yil
mobaynida qishloq xo’jaligida paxta ekiladigan yer maydonlari muttasil
ko’paytirilgan 379
(3-ilovaga qarang). Tadqiqotchi N.U. Musayevning
yozishicha, bu davr oralig’ida Amerika paxta navini yetishtirish o’lkaning
Farg’ona viloyatida 9,5 barobarga; Sirdaryo viloyatida 2,4 barobarga,
Samarqand viloyatida esa 7 barobarga ko’paygan 380
.
Professor H. Ziyoyevning ta’kidlaganidek, XIX asrning oxirlariga kelib
o’lkada paxtachilikning mavqyei oshib, paxta ekiladigan yer maydonlari yildan
yilga ko’payib bordi. 1888 yilda paxta ekiladigan maydonlar 68 670 desyatina
bo’lsa, 1895 yilda 142 527 desyatina, 1900 yilda 234 274 desyatina, 1901 yilda
260 013 desyatina va 1916 yilga kelib esa 533 671 desyatinaga yetdi 381
. 1900
yilga kelib umumiy paxta maydonlarining 60 foiziga Amerika navlari ekildi.
Natijada, Rossiya imperiyasi paxta ekin maydonlarini kengaytirish va paxta
xomashyosini ishlab chiqarish sur’atlari bo’yicha AQSh, Misr va Hindistondan
Новьш Маргелан: Типограф1я Ферганскаго областного правлешя, 1903. - С. 124.
376 Статистический обзор Ферганской области за 1906 год / Изд. Ферганским областнмм Статистическим комитетом. -
Новьш Маргеланъ, 1907. - С. 21.
377 1 пуд - 16,38 кг тенг.
378 ЎзМА, И-1-фонд, 11-рўйхат, 1163-йиғмажилд, 48-варақ; Мусаев Н.У. XIX асрнинг иккинчи ярми - XX аср
бошларида Туркистонда саноат ишлаб чиқаришининг шаклланиши. - Тошкент: 10Т13О1)-МОЕ1УЛ, 2008.-97 6.
379 Социально-экономическое положение Узбекистана накануне Октября / Отв. ред.: акад. АН Уз ССР К.Е. Житов. -
Ташкент: Фан, 1973. - С. 29.
380 Мусаев Н.У. Ўрта Осиёда деҳқончилик маданияти ва аграр муносабатлар тарихидан (Тош даври охирларидан - XX аср
бошларига қадар). - Тошкент: Фан, 2005. - 194-195 б.
381 Зиёев Ҳ.З. Тарих - ўтмиш ва келажак кўзгуси. - Тошкент: Адабиёт ва санъат, 2000. - 179-181 б.

o’tib ketdi 382
.
Turkistonda paxtachilikning keng ko’lamda rivojlanib borishi, boshqa
qishloq xo’jaligi ekinlariga nisbatan paxtaning ko’proq daromad keltirganligi
tufayli mahalliy dehqonlarning o’z tomorqalariga paxta ekishga harakat
qilganlik holatlari ham bo’lgan. Paxta maydonlarining kengayib borishi, donli
ekin maydonlarining kamayishi tabiiy sharoiti noqulay kelgan yillarda aholining
ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini nihoyatda qiyinlashtirib qo’ygan. Masalan, 1911
yilda ob-havoning noqulay kelishi Farg’ona viloyatining ko’plab hududlarida
aholi iste’moli uchun g’alla yetishmay qolishiga sabab bo’lgan. Mahalliy aholi
makkajo’xori ildizidan un olib, undan go’ja tayyorlab jon saqlashga majbur
bo’lganlar 383
.
Shu o’rinda alohida ta’kidlash lozimki, dehqonchilik uchun o’ta muhim
bo’lgan suv ham Turkiston o’lkasi xalqlari hayotida katta ahamiyatga ega
bo’lgan. Shu sababli mahalliy aholi suvga alohida e’tibor qaratib, sun’iy
sug’orish tarmoqlarini ta’mirlash va tartibga solish ishlari xalq hasharlari yo’li
bilan amalga oshirilgan. Imperiya hukumati ham bu masalaga alohida e’tibor
berdi. Sun’iy sug’orish tarmoqlariga va suvga egalikni o’z qo’liga oldi 384
.
O’lkaning Samarqand viloyatida uzumning 40 dan ortiq navlari
yetishtirilgan. Viloyat uzumchilikda o’lkada yetakchi o’rinni egallagan 203
.
Samarqand uzumi o’zining shirasi, sersuvligi bilan alohida ajralib turib, undan
alkogol mahsulotlarni, ayniqsa, kuchli va yaxshi saqlanadigan vino tayyorlash
imkonini bergan. Birgina Samarqand uyezdining o’zida ko’rinishi, kimyoviy
tarkibi va ta’mi bo’yicha bir-biridan farq qiladigan uzumning 24 turi
yetishtirilgan 385
. G. Virskiyning ma’lumotlariga ko’ra, Samarqand uzumi shirasi
bo’yicha Bessarabiya, Kaxetiya, Yelizavetopol rayonlarida yetishtirilgan
382 Жабборов М. Фарғона вилояти тарихининг “Туркестанский сборник”да ёритилиши (XIX аср охири - XX аср
бошлари): Тарих фанл. номз. ... дисс. - Фарғона, 2000. - 26 б.
383 Обзор Сьф-Даръинской области за 1912 год. - Ташкент, 1914. - С. 16.
384 Кастельская 3. Из истории Туркестанского края. - М., 1980. - С. 45.
385 Слуцкий И.М. Краткий очеркъ Самаркандского виноделия в связей с виноградарством / Справочная книжка
Самаркандской области. 1897. Изд. Самаркандскаго областного Статистическаго комитета. Под ред. секретаря комитета
М. Вирского. Вьш. 5. - Самарканд: Типография К.М. Селорова. - Самарканд: Типогр. Самаркандскаго обласного правлешя,
1897. - С. 34.

uzumlardan ustun bo’lib, Qrimda yetishtiriladigan mahalliy oq kishmish uzumi
navidan keyingi o’rinda turgan 386
.
Turkiston o’lkasining o’ziga xos geografik va iqlim sharoitida
joylashganligi uzoq yillar davomida sug’orma dehqonchilikni uning iqtisodiy
rivojlanishidagi asosiy omillardan biriga aylantirdi. Rossiya imperiyasi
boshqaruvi hukmronligi davrida o’lkada amalga oshirilgan agrar siyosat
paxtachilikni rivojlantirishga qaratilganligi bois, bu yerlarda irrigasiya va
meliorasiya ishlarini doimiy nazoratda ushlab turishni talab etdi.
Qoradaryo Norin daryosiga nisbatan suvi kam bo’lsa-da, undan ham ko’p
yerlarni sug’orishda foydalanilgan. Bu daryodan soniyasiga 5800 kub fut suv
oqib o’tgan. Daryoning boshlanishi chap qirg’og’idan Shahrixonsoy,
Andijonsoy, Ulug’nor kanallari suv ichgan. O’ng qirg’og’idan
Nasriddinbekchek, Qo’qonqishloq, Haqqulobod, Xayrobod kanallari suv olgan.
Bu kanallar sug’orish ishlari eng avjiga chiqqan vaqtida daryodan 10000 kub
fut suv olgan 387
.
Farg’ona vodiysi tabiiy-geografik jihatdan janubda Oloy, shimolda
Farg’ona va Chotqol tog’ tizmalari bilan o’ralgan bo’lib, tabiiy iqlimi qulay,
yeri unumdor hamda ushbu hudud aholisi mehnati bilan dehqonchilik
madaniyati taraqqiy etgan. Bu holatga o’z davrining mutaxassislari ham yuqori
baho berib o’tgan 388
.
O’rta Osiyoning dehqonchilik madaniyati yuqori darajada rivoj topgan
hududlaridan biri hisoblangan Farg’ona vodiysida qadimdan aholisi o’trok
yashab, qishloq xo’jaligida yer va suv manbalaridan unumli foydalanganligi
tufayli qishloq xo’jaligida hosildorlik yaxshi bo’lgan. Ular, asosan, paxta,
bug’doy, arpa, sholi, jo’xori, tariq va boshqa mahsulotlar yetishtirishgan 389
.
Farg’ona vodiysining sharqiy tumanlarida suv tanqis bo’lgan yillarda
386 Ўша асар.-С. 38.
387 Ўша асар.-С. 106.
388 Миддендорф А. Очерки Ферганской долиньк - СПб., 1872. - С. 12-103.; Бродовский А.И. Заметки о земледелии а
Самаркандском районе // Русский Туркестан. Сб. Вьтп. II. - М., 1872. - С. 233-261.; Гейер И.И. Туркестан. - Ташкент:
Типография Туркестанскаго Т-ва печатнаго дела, 1909. - С. 56-57.
389 Исоқов 3. Фарғона водийси анъанавий деҳқончилик маданияти. - ТозЬкеп!: ¥ап§1 пазЬг, 2011. - 25 б.

“labgardon” usuli qo’llanilgan. Bu usulga ko’ra, suvni teng taqsimlash uchun
ariq boshi taxta yoki qavatlab terilgan xodalar bilan to’silgan. Ariq og’ziga
quyilgan taxta yog’och tepa qismi esa ma’lum mikdorda suv o’tadigan qilib
kertilib, suv ana shu joydan oqib tushgan. Mazkur usul ikki-uch ariqning suv
olish boshi bir joyda bo’lganda, taqsimlanayotgan suv bir xilda oqib o’tishi
uchun va suv o’lchashni osonlashtirish maqsadida qo’llanilgan 390
. Umuman,
Farg’ona vodiysida suv tartib-qoidaga qatiy amal qilib taqsimlangan. Suv tanqis
bo’lgan yillari bunga yanada qattiq rioya qilingan.
1892 yil 15 martda Farg’ona viloyati harbiy gubernatori A.N. Povalo-
Shveykovskiyning Turkiston general-gubernatoriga yozgan maktubida Andijon
uyezdining Qo’chqorota qishloq jamoasida ekin qilish uchun yaroqli 4000
desyatina yer bo’lganligini, u yerdagi Qo’chqorota arig’ini tiklash va ta’mirlash
uchun 8634 rubl mablag’ ajratib, u atrofidagi yerlarning 600 desyatinasini
mahalliy aholiga va qolgan 3400 desyatinasini rus aholisiga berish mumkinligi
haqida taklif bildiradi 391
. Turkiston general- gubernatorligi tomonidan so’ralgan
pulning 5000 rubli ajratilgan 392
.Jumashuy, Andijon, Namangan shaharlari va
uning atrofidagi qishloqlarni, Ush va Aravon Andijon va Asakani guruch bilan
ta’minlagan 393
. O’zgan Suzoq guruchlari nafaqat Farg’ona vodiysida, balki
butun O’rta Osiyo yerlarida mashhur bo’lgan.
Yerlarni sug’orish uchun g’oyat qiyin va murakkab inshootlar qurish
talab kilinganligi, Turkiston o’lkasi yerlarida mahalliy dehqonlar tabiiy
geografik imokoniyatlardan kelib chiqib, mahalliy sharoitga mos dehqonchilik
an’anasini shakllantira olganliklarini o’lkadagi eng yirik suv tarmog’i bo’lgan
Zarafshon daryosi misolida ham ko’rish mumkin. Zarafshon daryosi o’zidan
qazilgan kanallar orqali qariyb 400000 desyatina yer sug’orilgan 394
. Shundan
269000 desyatinasi Buxoro amirligi ixtiyoriga, 130000 desyatinasi Samarqand
390 Жалилов С. Фарғона водийсининг суғорилиш тарихидан (XIX аср-ХХ асрнинг бошлари). - Тошкент: Фан, 1977.-56 б.
391 Ўша жойда. 1-1-орқа варақ.
392 Ўша жойда. 4-варақ.
393 Батраков В.С. Характернме чертм сельского хозяйства Ферганской долинм в период Кокандского ханства // Научнме
трудьт САГУ. Нов. серия. Вьш 62. Кн. 8. История. - Ташкент, 1955. - С. 134.
394 Гейер И.И. Туркестан. - Ташкент: Типография Туркестанскаго Т-ва печатнаго дела, 1909. - С. 5.

viloyatiga to’g’ri kelgan 395
. Sun’iy sug’orishga asoslangan yerlarning 269000
desyatinasi Zarafshon daryosi bo’ylaridagi yerlar bo’lgan 396
.
A.R. Muhammadjonovning ma’lumotlariga ko’ra, XIX asrning ikkinchi
yarmida Samarqand viloyatining asosiy suv manbai bo’lgan Zarafshon
daryosidan 56 kanal orqali suv olgan bo’lib, ulardan 42 tasi Panjikent va
Samarqand bo’limlarini, 14 tasi esa Kattaqo’rg’on bo’limini sug’organ. Bu
kanaldan viloyat hududidagi sug’orilgan yer maydonining umumiy hajmi
9893,79 qo’shga (1 qo’sh - taxminan 13,02 desyatinaga teng) yoki 128818,75
desyatinaga teng bo’lgan. Shu jumladan, Samarqand bo’limida 7410,25 qo’sh
yoki 96487,5 desyatina va Kattaqo’rg’on bo’limida 2483,53 qo’sh yoki
32331,25 desyatina yer maydoni sug’orilgan.
1888 yilgi Samarqand viloyati harbiy gubernatorining Rossiya Harbiy
vazirligiga yuborgan hisoboti bo’yicha, Zarafshon daryosidan jami 142 ta
magistral kanal orqali suv olingan bo’lib, shundan 99 tasi Samarqand viloyati
va 43 tasi Buxoro amirligi hududlarini suv bilan ta’minlagan. Zarafshon vohasi
bo’yicha hammasi bo’lib 1924 ta ikkinchi darajali kanaldan 985 tasi Samarqand
qismida va 939 tasi Buxoro qismida joylashgan 397
. Bundan ko’rinib turibdiki,
Rossiya imperiyasi Samarqand viloyatida o’z hokimiyatini o’rnatganidan so’ng,
Zarafshon daryosi suv taqsimotini o’z tasarrufiga to’liq olgan.
XIX asr ikkinchi yarmi - XX asr boshlarida Sirdaryo viloyati aholisining
ham asosiy mashg’uloti dehqonchilik va ziroatchilikni tashkil etgan hamda
viloyatda eng katta sug’oriladigan yerlar Chirchiq, Angren, Aris, Bodom,
Bo’rijar, Chayon va Talas daryolari bo’ylarida bo’lgan 398
. Shuningdek, mahalliy
aholi o’lkadagi mavjud sug’oriladigan yerlardan unumli foydalangan holda,
bug’doy, paxta, arpa, sholi, jo’xori va dukkakli ekinlar ekib, yilda ikki-uch,
ba’zan to’rt martagacha hosil olish imkoniga ega bo’lib, dehqonchilikda
395 Ўша асар. - С. 61.
396 Шахназаров А.И. Сельское хозяйство в Туркестанском крае. - СПб.: Типогр. В.Е. Киршбауна, 1908. - С. 87.
397 Муҳаммаджонов А.Р. Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи (Қадимги даврдан то XX аср бошларигача). -
Тошкент: Фан, 1972. - 202 б.
398 Ўша асар. - С. 87.

mahalliy mirishkorlar o’ziga xos an’analarini yarata olgan. Sirdaryo viloyati
hududidagi jami sug’oriladigan yer maydoni 526000 desyatina, ya’ni butun
o’lkadagi sug’oriladigan yerlarning 28,1 foizni tashkil etgan 399
.
Birgina Chirchiq daryosi bo’yidagi sug’oriladigan yerlar 281828
desyatina yer yoki butun viloyat bo’yicha sug’oriladigan yerlarning 53,6 foizini
tashkil etgan 400
. Viloyatning asosiy suv manbai Sirdaryo bo’lib, uning irrigasiya
tarmoqlaridan suv ichadigan yerlar ko’p bo’lgan. Chirchiq, Ohangaron, Keles
va Aris kabi yirik irmoqlari viloyatning katta qismini suv bilan ta’minlagan 401
.
Shuningdek, Chernyayev va Avliyoota uyezdlaridagi yerlar ko’plab
kichik ariqlar va buloq suvlari bilan ham sug’orilgan 402 403
(4-ilovaga qarang).
Viloyatda suvni taqsimlash inshootlarining shlyuz, toshli to’siqlar va
shunga o’xshash to’sish moslamalari deyarli bo’lmagan. Ayniqsa, gidrotexnik
inshootlarning sozligini ta’minlashda foydalaniladigan usullar juda ham sodda
ko’rinishda bo’lib, bu narsa daryoning oqimini oson o’zgartirishi bilan
xarakterlanadi. Turkiston o’lkasining boshqa hududlari singari, Sirdaryo
viloyati hududida ham kanal va ariqlarga suv yetkazib berishda dambadan
foydalanib, uni qurishda shag’al, xarsangtosh, qamish, chim va tol qoziqlaridan
foydalangan.
Rossiya imperiyasining o’lkadagi sug’orish ishlarini o’z nazoratiga
olishni yanada mustahkamlash maqsadida bu soha yaxshi tushunadigan
mahalliy aholi ichidan chiqqan kadrlar masalasiga alohida e’tibor qaratib,
ularning ham faoliyatini nazaratda ushlashga harakat qilgan. Imperiya hukumati
o’lkani bosib olmasdan avval ham bu hududlarida qadimdan ariq oqsoqoli,
mirob, to’g’onchilik instituti keng tarqalgan bo’lib, bu lavozimlarni o’z ishini
puxta biladigan odamlar egallagan 404
. Masalan, ariq oqsoqoli bir necha
399 Ўша жойда.
400 Ўша жойда.
401 Александров Н.Н. Земледелие в Сшр-Даръинской области. Часть 1-2. - Ташкент, 1916. - С. 12.
402 Александров Н.Н. Земледелие в Смр-Даръинской области. Часть 1-2. - Ташкент, 1916. - С. 13.
403 Ўша жой.
404 Қодиров А. Ўзбекистон ирригацияси тарихидан лавҳалар (XIX аср ўрталаридап 1920-йилларгача). - Тошкент: Абдулла
Қодирий номидаги Халқ мероси нашриёти, 1998. - 46 б.

qishloqqa suv beradigan ariq boshida turgan. Uning qo’l ostidagi miroblar o’z
ariqlarida ishboshilik qilishgan. Ariq oqsoqoli kanal va uning boshlanishida
inshoot qurish, uni ta’mirlash, taqsimlangan suvning vaqti va hajmlarini
aniqlash, har qaysi mirob boshchiligida bajariladigan ishlarning hajmi, vaqti,
kerakli qurilish materiallari, ulov vositalari va boshqalarni aniqlash va miroblar
zimmasiga taqsimlab berish, janjalli va nizoli ishlarni bartaraf etish hamda
boshqa bajariladigan ishlarni nazorat qilib turgan.
“To’g’onchilar”, ya’ni “to’g’on qurish bilan band bo’ladiganlar”
sug’orish kanali, ariqlar, daryo va soylarda mahalliy qurilish materiallaridan
juda ko’plab sodda, oddiy, arzon va tezda buzilib ketadigan suv inshootlari
qurganlar 405
. Xo’jaliklarga suv tarqatadigan kichik ariqlar ham ana shu
xo’jaliklar bilan birga qurilgan. Ishga tushgan ariqlar tizimida har yili
bajariladigan barcha ishlar ko’rsatilgan tartibda amalga oshirilgan.
Xullas, o’lka dehqonchilik an’analari va suvdan foydalanish yo’llari
mahalliy aholi uchun juda katta mehnat talab qilsa ham jamoa bo’lib suvdan
foydalanish yo’llari saqlab qolindi. O’rta Osiyo Rossiya imperiyasi tomonidan
bosib olinganidan so’ng general-gubernatorlik o’ziga berilgan vakolatlardan
foydalangan holda dehqonchilik, irrigasiya ishlari bilan yaqindan shug’ullanish
maqsadida turli komissiyalar faoliyatini yo’lga qo’ydi. O’lka irrigasiya ishlari
bilan qiziqqan mutaxassislarga o’lka haqida ma’lumotlar to’plashi uchun
sharoitlar yaratdi.
II bobga xulosa
Turkistonda Rossiya imperiyasi o’z mustamlaka tizimini o’rnatgandan
so’ng bu o’lkaning yer-suv masalasiga alohida e’tibor qaratdi. Xususan,
mahalliy aholining yerga bo’lgan huquqi qayta ko’rib chiqildi. Imperiya
hukumati o’lkadagi yer egaligi masalalarini hal etish uchun, avvalo, unga egalik
qilish munosabatlarini yaxshi bilishi, o’rganishi kerak edi. Bir qator
405 Ўша асар - 46 5.

mutaxassislarni jalb etgan holda bu masalaning huquqiy tomonlarini o’z
manfaatlari yo’lida hal etgan. Oqibatda keyingi tarixiy jarayonlar mustamlaka
hukumati o’lkada yirik yer egalarining ijtimoiy va siyosiy mavqyeini
pasaytirish hamda mustamlakachilik siyosatini to’liq amalga oshirish
maqsadida aholining barcha qatlamlari yerga egalik huquqlarini ozmi-ko’pmi
ifodalagan holda yerlarni davlat mulki deb e’lon qildi.

III BOB. IMPERIYa RASMIY AMALDORLARI VA TAFTISh
KOMISSIYaLARINING TURKISTONDAGI YeR-SUV
MASALALARIGA DOIR FAOLIYaTI
3.1. Rasmiy amaldorlarning o’lkadagi yer-suv munosabatlariga oid
siyosiy faoliyati
O’rta Osiyoda Rossiya imperiyasining hukmronligi o’rnatilgan XIX asr
ikkinchi yarmidan keyingi davrda mustamlaka ma’muriyati yer egaligiga alohida
e’tibor qaratdi. Hukumatning o’lkadagi agrar siyosatining asosiy maqsadi -
imperiya to’qimachilik sanoatini paxta xomashyosiga bo’lgan talabini qondirish
edi. Shu sababli o’lka bosib olingan dastlabki yillardan Farg’ona, Sirdaryo va
Samarqand viloyatlarida yer egaligi, irrigasiya, meliorasiya ishlariga oid bir
qator tadbirlar amalga oshirildi. Ayni paytda mahalliy qishloq xo’jaligida og’ir
qo’l mehnati talab qilinar, dehqonlarda zamonaviy texnika, asbob-uskunalar
deyarli yo’q edi. Tadqiqotchi A.P. Saviskiyning yozishicha, chorikorlar,
mardikorlarning ijarador yer egalari bilan munosabatlari hamma vaqt ham
adolatli bo’lmagan 406
. Paxtachilikni rivojlantirishdan manfaatdor bo’lgan
Rossiya imperiyasi yangi bosib olingan hududlarda yer-suv munosabatlarini
o’rganishni boshladi. Turkiston general-gubernatori K.P. Kaufman bu borada
o’ziga berilgan “o’lka ustidan boshqaruvni mahalliy sharoitga muvofiq
o’zgartirish” vakolatlaridan foydalanib, qator tadbirlarni amalga oshirdi 407
. 1867-
1881 yillar davomida yerga egalik masalasida bir necha yangi loyihalarni ishlab
chiqishga boshchilik qilib, ba’zi holatlarda esa bu sohada tajribalar o’tkazishga
ham ruxsat berdi.
K.P. Kaufman O’rta Osiyodagi mavjud yer egaligi tuzilishini o’rganish va
yangi yer egaligi loyihalarini ishlab chiqish, umumiy va aniq ma’lumotlar
to’plash maqsadida qator mutaxassislarni Turkistonga taklif etdi. Taniqli
sharqshunoslar bilan aloqa o’rnatib, ularni o’lkaga doimiy ishga taklif qildi.
406 Савицкий А.П. Поземельньш вопрос в Туркестане (в проектах и законе 1867-1886 гг.). - Ташкент, 1963. - С. 36.
407 Абдураҳимова Н., Эргашев Ф. Туркистонда чор мустамлака тизими. - Тошкент: Академия, 2002. - Б. 90.

Masalan, 1868 yilning boshida mahalliy axoli va ko’chmanchilarning yer
huquqlarini o’rganish hamda aniqlash, undan tashqari, hukumat yer va mulk
egaligi masalasida qaysi yer huquqiga rioya qilishi kerakligini hal qilish
maqsadida, Harbiy okrug kengashi a’zosi bo’lgan polkovnik M.N. Nikolayevga
“kelajakda ma’muriy faoliyatni yuritish uchun o’lkada yer-suv munosabatlarini
o’rganib chiqish” bo’yicha topshiriqlar berildi. Unga ko’ra, polkovnik M.N.
Nikolayev mahalliy o’troq va ko’chmanchi aholi orasida mavjud yer egaligi
huquqini aniqlash, shundan kelib chiqqan holda hukumat uchun qaysi
tartiblardan foydalanish samarali ekanligini ko’rsatib berishi lozim edi 408
.
Bundan tashqari, 1869 yilning mayida Turkiston o’troq aholisining yer egaligi
huquqlarini o’rganish maqsadida general shtab shtabs-kapitani V. Komarov
kutubxona va ilmiy muassasalarda ishlash uchun Peterburgga jo’natildi 409
.
Polkovnik M.N. Nikolayev, shtabs-kapitan V. Komarov va sharqshunos
A.L. Kun berilgan topshiriqlar ustida ishlab, 1869 yil 11 avgustda Turkiston
general-gubernatoriga o’lkada yer egaligining “nazariy va huquqiy” taraflariga
aniqlik kiritilgan ma’lumotlarni topshirdi. M.N. Nikolayev o’z hisobotida
Turkiston aholisining yerga bo’lgan huquqini uch turga, ya’ni ko’chmanchi
xalqlarning yerga bo’lgan huquqi, o’troq aholi va rus millatiga mansub aholining
yerga oid huquqlariga bo’ldi. Muallif ko’chmanchi aholining yerga bo’lgan
huquqlarini Sibir qirg’izlari, Stavropol guberniyasi ko’chmanchilari, Astraxan
va Stavropol guberniyalaridagi qalmiqlarning imperiyada o’rnatilgan
huquqlaridan kelib chiqqan holda tahlil qildi. Hisobotlarda ko’chmanchilar
qonunan mustahkamlangan holda hyech yerda shaxsiy yerga ega
bo’lmaganliklari, ularga yer meros qolmasligi ta’kidlab o’tildi. Ular faqat davlat
tomonidan ko’rsatilgan yerlarda chorva boqishlari, ekin ekishlari mumkin
bo’lgan.
Lekin ular yerni sotish, shartnoma tuzish, almashtirishga huquqiga ega
408 Юлдашев А. Аграрнме отношения в Туркестане (конец XIX - начало XX вв.). - Ташкент, 1969. - С. 2.
409 Мухамедов Ш.Б. Россия и Средняя Азия: страницм истории, личности, мнения. - Ташкент: Вакспа ргезз, 2020.-С.
41.

bo’lmaganlar 410
.
M.N. Nikolayev o’troq aholi masalasiga alohida yondashib, avvalo, yerga
egalik turlari va ulardan olingan soliqlar 411
hamda mahalliy aholining yer-suvga
bo’lgan munosabati imperiyadagi boshqa musulmonlarnikidan farq qilishi
haqida ma’lumotlar to’pladi 412 413
. M.N. Nikolayev tayyorlagan xulosa jami 12
banddan Shu o’rinda ta’kidlash lozimki, Turkiston yer xo’jaligida vaqf masalasi
katta masala edi. Ruhoniylarning vasiy mulkiga aylangan vaqf yerlari, aslida,
xonning ruxsati bilan “mulkdorlar” yerlaridan inoyat qilib berilar edi. Bunday
yer ajratilayotgan vaqtda yoziladigan vaqfnomani xon tasdiqlardi. Undan keyin
bo’ladigan xonlar ham bu vaqfnomani tasdiqlab borardi 414
.
Komissiya o’zining yakuniy xulosalarini uchinchi ma’ruzada berdi. Unda
o’lkada shariat asosida bo’lingan yer egaligi to’rt turdan, xususan, alohida shaxs
yoki jamoaga qarashli bo’lgan mamlakat yerlari, davlat tomonidan alohida
shaxsga yoki jamoaga berilgan mamluk yerlari, o’zlashtirilmagan, butunlay
davlatga qarashli bo’lgan mavat (o’lik yerlar - U. U.) yerlari, daromadi kimgadir
yoki qayergadir sarflanadigan vaqf yerlaridan iboratligi keltirilgan 415
. A.I.
Gomzin boshchiligidagi bu komissiya xulosalarida o’sha davrga xos bo’lgan
o’lkadagi notinch siyosiy vaziyat kichik yerga ega bo’lgan aholiga ta’sir
etganligi, ularning yerdan ajrab, batraklar sonini to’ldirib borishiga hamda katta
yer egaligining yo’qligiga olib kelganligi alohida ta’kidlab o’tildi.
1865 yilda Turkiston viloyati tuzilgach, Orenburg va G’arbiy Sibir
aholisining hayoti va ko’chmanchilar turmushini o’rganish maqsadida qozoq
dashtlari va Turkistonga “Dasht komissiyasi” yuborilgan bo’lib, bu komissiya
xulosalari Turkiston general-gubernatorligining o’lkani boshqarish bo’yicha
ishlab chiqqan dastlabki Nizom loyihasining yaratilishiga asos bo’lgan edi. Bu
410 Савицкий А.П. Поземельньш вопрос в Туркестане (в проектах и законе 1867-1886 гг.). - Ташкент, 1963. - С. 18.
411 ЎзМА, И-1-фонд, 14-рўйхат, 9-йиғмажилд, 20-варақ.
412 ЎзМА, И-1-фонд, 14-рўйхат, 9 а
-йиғмажилд, 16-варақ.
413 Ўроқов Д.Ж. Туркистонда Россия империяси маъмуриятининг расмий ҳисоботлари - тарихий манба сифатида (XIX аср
охири-ХХ аср бошлари): Тарих фанл. номз. ... дисс. - Тошкент, 2006. - 76 б.
414 Шукурова Л. Туркистонда чоризм ҳукмронлигининг дастлабки йилларида ер-солиқ системаси тарихидан //
Научнне работм и сообшение. Кн. №1. - Ташкент: Изд. АН УзССР, 1960. - Б. 66.
415 Савицкий А.П. Поземельньш вопрос в Туркестане (в проектах и законе 1867-1886 гг.). - Ташкент, 1963. - С. 42.

xulosalar yangi tuzilgan Turkiston general-gubernatorligi va birinchi general-
gubernator K.P. Kaufmanga tanishib chiqish uchun topshirilgan bo’lib, ularda
o’lkadagi yer-suv munosabatlariga oid ma’lumotlar yo’q edi.
Komissiya olti oy davomida ishlab, ma’lumotlarni aniqlashtirish va
jamlash maqsadida o’lka qishloqlarida yurib, u yerdagi ahvol bilan tanishdi 416
.
1873 yilning o’zida general A.K. Abramov boshchiligidagi komissiya
faoliyatiga oid xulosalarni Turkiston general-gubernatorligiga topshirib, o’z
faoliyatini tugatdi.
F.K. Girs boshchiligidagi komissiya yer-suv munosabatlarini o’rganish
maqsadida o’tkazgan tekshiruvlari 1886 yilda bu sohaning boshqaruvini tashkil
etishda asos bo’ldi va umumlashtirildi. Buning natijasi 1886 yildagi
“Turkistonni boshqarish to’g’risidagi Nizom”da o’z aksini topdi. Nizomning
qator bandlari aynan agrar masalalarga bag’ishlandi 417
. Biroq tashkil etib
borilgan komissiyalar va nizomning ba’zi bandlari ham vaqti-vaqti bilan
o’zgartirib borildi.
“Nizom”ning 255-bandida general-gubernator tomonidan o’rnatilgan
qoidalarga muvofiq, “Qishloqlarning o’troq aholisi avlod-ajdodlari bilan doimiy
ega bo’lib kelgan, mahalliy odatga asoslangan holda foydalanib yoki tasarruf
qilinib kelingan (amlok) yerlar mazkur qishloq aholisiniki deb hisoblanadi” 418
.
Suvdan foydalanish tartibi “Nizom”ning 256-bandida quyidagicha bayon qilindi:
“Katta ariqlar, soylar, daryolar va ko’llardagi suv aholiga odatdagidek
foydalanishga berib qo’yiladi”. Biroq, general-gubernator va uning amaldorlari
1886 yildagi Nizomning 255-bandini mahalliy aholining sun’iy sug’oriladigan
yerlari uchungina taalluqli deb hisobladilar. Ushbu holatni qonuniylashtirish
maqsadida 1886 yildagi “Nizom”ning ayrim bandlariga, ayniqsa, 255-bandga
nisbatan, o’zgartirish va qo’shimcha kiritish uchun qonun loyihalari ishlab
chiqildi. Bu bilan o’lka ma’muriyati, “birinchidan, davlatga tegishli bo’sh
416 Савицкий А.П. Поземельньш вопрос в Туркестане (в проектах и законе 1867-1886 гг.). - Ташкент, 1963. - С. 49.
417 Суюнова О. Чор Россиясининг Туркистонни бошқариш ҳақидаги 1886 йил Низомининг аграр бандлари ҳақида /
О‘хЬек181оп 1апх1. №1. 2002. - 27 б.
418 Ўзбекистон ССР тарихи. Т. II. / И.М.Мўминов таҳрири остида. - Тошкент: Фан, 1971. - 51 б.

yerlarni aholi tomonidan egallanmasligining oldini oldi va, ikkinchidan, yer
solig’i to’lovlarini tezlashtirib, arzonlashtirdi” 419
.
1886 yildagi “Nizom”da vaqf masalalari ham qonuniylashtirildi.
Jumladan,
1) nizomning 266-bandiga ko’ra, yangi vaqflarni tashkil etish faqatgina
general-gubernator ruxsati bilangina amalga oshiriladi;
2) vaqf hujjatlarini tasdiqlash vaqf boshqaruvini tartiblash, kelayotgan
daromadni nazorat qilish va uni to’g’ri ishlatish, Nizomning 267-bandiga ko’ra,
viloyat boshqaruviga topshirildi;
3) vaqf hujjatlarini dastlabki o’rganish va mahalliy boshqaruv
idoralarining qarori bilan vaqf yerlarini vaqtincha yer solig’iga tortish;
4) 289- va 299-bandlar bilan aholi yashamaydigan vaqf yerlari davlat
solig’iga tortildi 420
.
Nizom bandlarini bajarish, o’lkada yer-suv munosabatlarini chuqur
o’rganib, boshqarish yo’llarini imperiya manfaatlariga moslash maqsadida
o’lkani boshqarish Nizomining 6-bandiga asosan mahalliy aholi 1887 yil 1
iyuldan kech qolmasdan o’zining vaqf yerlariga bo’lgan huquqini asoslovchi,
ehson (hadya) qilingan mulklarga oid bo’lgan hujjatlarni, Nizomning 10-bandiga
ko’ra, ko’rib chiqishi uchun “Yer solig’i” komissiyaga taqdim etishi belgilandi.
Shu muddat ichida topshirilmagan vaqf hujjatlari qalbaki hisoblanib, o’z kuchini
yo’qotadi deb e’lon qilindi 421
. Ma’muriyat tomonidan berilgan topshiriq bilan
birgina Sirdaryo viloyati mahalliy aholisi tomonidan 1887 yil davomida “Yer
solig’i” komissiyasiga 586 ta hujjat topshirildi 422
( 5-jadvalga qarang).
1887 yilda P.V. Blagovegsenskiy Toshkent shahri va uyezdi
vaqfnomalarini taftish qilish chog’ida shaharda 109 ta, uyezdda 94 ta vaqf
419 Материалм для Статистического описания Ферганской области. Результатм поземельно-податнмх работ. Вьш. IV.
- Кокандский уезд, 1912. - С. 3.
420 Благовъевденский В.Ц. Къ вопросу о вакуфахъ в Смръ-Даръинской области // Сборникъ матер1аловъ для
статистики Смръ-Даръинской области. Изд. Смръ-Даръинскаго областного Статистическаго комитета. Под ред. секретаря
комитета И.И. Гейера. - Ташкент: Типо-литограф1я С.И. Лахтина. 1891. - С. 22-23.
421 ЎзМА, И-1-фонд, 12-рўйхат, 630-йиғмажилд, 29-варақ.
422 Благовъешенский В.Ц. Къ вопросу о вакуфахъ в Смръ-Даръинской области // Сборникъ матер1аловъ для
статистики Смръ-Даръинской области. Изд. Смръ-Даръинскаго областного Статистическаго комитета. Под ред. секретаря
комитета И.И. Гейера. - Ташкент: Типо-литограф1я С.И. Лахтина. 1891. - С. 23.

hujjatini qayd qilgan 423
. XX asr boshida imperiya hukumati vakillari o’lkada
sunniy sug’orish ishlarini rivojlatirishni yana jadallashtirdi. Masalan, 1900 yilda
rus hukumati Mirzacho’lda 45 ming desyatina yerni o’zlashtirish uchun 2
million rubldan ziyod mablag’ ajratadi. Ammo, ishlar juda sekinlik bilan amalga
oshirilgan. Moliyaviy yetishmovchiligi sabali, 1911 yilda Mirzacho’ldagi sun’iy
sug’orish yakunlash uchun yana davlat byujetidan 4856500 rubl mablag’
ajratilishi belgilangan. Bu ishlarni yakunlash 1915 yilga qadar qilib belgilangan
edi. Birok, amalda ko’rsatilgan mablag’ berilmagan. Nihoyat, 1916 yilning
boshlariga kelib, Nikolay I kanali qurilishi to’liq tugatilib, undan 35 ming gektar
yer maydoni sug’orish mo’ljallangan 424
.
1913 yil 5 oktyabrda O’rta Osiyo temir yo’lining “Xilkovo” bekati va
Bekobod qishlog’i yaqinida davlat mablag’lari hisobidan qurilishi yakunlangan
kanalning ochilishi marosimi bo’lib o’tgan. 100 kilometr uzunlikda bo’lgan
kanalga Romanov nomi berilgan. Kanalni tantanali ochilishida harbiy vazir A.V.
Suxomlinov, Turkiston general-gubernatori A.V.Samsonov va boshqa o’lkadagi
rus ma’muryatining amaldorlari ishtirok etgan 425
. Bu kanal Mirzacho’lda 50
ming desyatina yerni sug’orishga mo’ljallangan edi. Amalda esa, u 34 ming
desyatina yerni sug’organ.
Umuman, imperiya ma’muriyati o’lkada yer maydonlarini to’liq
chegaralab, bu yerlarni uch toifaga bo’ldi: ularni sug’oriladigan, lalmi hamda
ishlov berilmaydigan yerlarga bo’lib, mana shu yerlarni o’zlashtirish va
imperiya manfaatlariga xizmat qiladigan qilib o’zlashtirish rejalarini muntazam
amalga oshirib bordi. O’lkadagi rasmiy amaldorlar yer-suv masalalariga oid
vaziyatlarda imperiya manfaatlaridan kelib chiqqan holda o’z faoliyatlarini olib
borishgan. Natijada, mahalliy dehqonlar yer egaligi huquqlari hamda suv
manbalaridan foydalanishda ayrim cheklovlarga duch keldi.
423 Благовъешенский В.Ц. Къ вопросу о вакуфахъ в Смръ-Даръинской области // Сборникъ матер1аловъ для
статистики Смръ-Даръинской области. Изд. Смръ-Даръинскаго областного Статистическаго комитета. Под ред. секретаря
комитета И.И. Гейера. -Ташкент: Типо-литограф1я С.И. Лахтина. 1891. - С. 23.
424 Зиёев Ҳ. Тарих - ўтмиш ва келажак кўзгуси: (тарихнинг долзарб масалалари). - Тошкент: Ғ. Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти, 2000. - 123 б.
425 Мирзаева Н. Мирзачўлнинг ўтмиш тарихи. - Тошкент: Адабиёт учқунлари, 2016. - 25 б.

3.2. Taftish komissiyalari hisobotlarida o’lkadagi yer-suv
munosabatlarining aks ettirilishi
Rossiya imperiyasi Turkiston o’lkasida o’zining mustamlaka siyosatini
yanada mustahkamlash va keyingi davrlarda bu boradagi hukmronligini yanada
rivojlantirish maqsadida o’lkada bir qator taftish komissiyalari faoliyatini tashkil
etdi. Bu komissiyalar o’lkaga imperiya boshqaruv tizimi hamda iqtisodiy ahvoli,
xususan, yer-suv munosabatlarining holatini bilish maqsadida amalga oshirdi.
Jumladan, 1882 yil Turkiston general- gubernatori, general-leytenant M.G.
Chernyayevning maxsus so’roviga ko’ra, Rossiya imperatorining topshirig’i
bilan Turkiston o’lkasini taftish qilish bo’yicha maxfiy maslahatchisi F.K. Girs
boshchiligida maxsus taftish komissiyasi tuzildi. Taftish komissiyasiga sobiq
general-gubernator K.P. Kaufman boshqaruvining natijalaridan kelib chiqib
o’lkadagi ma’muriy boshqaruv, sud, moliya-iqtisod, qishloq xo’jaligi va boshqa
sohalardagi muammolarni o’rganish vazifasi topshirildi. Shu maqsadda 1882 yil
20 oktyabrda taftish ishlarini olib borish uchun yo’llanma ham topshirildi.
To’plangan ma’lumotlar Turkiston o’lkasini boshqarish Nizomining oxirgi
variantini ishlab chiqish uchun kerak edi.
Imperiya hukumati tomonidan bundan avvalgi davrdagi tekshiruvlarda
olingan ma’lumotlarning kamligi sababli komissiya o’ziga topshirilgan
vazifalarni bajarishda ma’lum qiyinchiliklarga duch keldi. Biroq bu vazifalar
o’lkada kelajakda moliyaviy va iqtisodiy maqsadlarni amalga oshirishda ko’mak
berishi aniq, shu sababli ham mazkur taftish komissiyasining mas’uliyati katta
edi.
Bu vaqtga qadar o’lkani boshqarish uchun ishlab chiqilgan Nizom
loyihasida amlok yerlarni doimiy foydalanish uchun mahalliy aholiga berish
lozimligi loyihaga kiritilgan bo’lib, bu loyiha 1873 yil Moliya vaziri stats-kotibi
N.X. Reytern va Davlat nazorati va Tashqi ishlar vazirligi tomonidan loyiha
to’liq va aniq ishlab chiqilmaganligi, bu o’lkada notinch vaziyatni yuzaga
keltirishi mumkinligi inobatga olinib, loyiha takror ko’rib chiqish uchun

qaytarilgan edi 426
. Shu sababli taftish komissiyasi qo’yilgan vazifalarni to’laqonli
bajarish va xato xulosa bermaslik uchun o’lkani aylanib, yer egaligi bilan
bog’liq muammolari bor qishloqlarda so’rovlar o’tkazdi. Hujjatlarni tekshirish
natijasida komissiya o’z hisobotlarida o’lkadagi mavjud yerlarga egalik qilish
qadimdan meros bo’lib kelgan yoki hujjatlar bilan rasmiylashtirilgan yerlardan
iborat bo’lganligini ta’kidladi. Bu yerlarni sovg’a qilish, sotib olish yoki meros
bilan qoldirilishi mumkin bo’lgan. Yerlarga jamoaviy egalik qilish holati
bo’lmagan. Faqat, suv masalasiga jamoa bo’lib yondashilgan. Har bir yer egasi
jamoat bilan kelishgan holda katta ariqlarni tozalash, qarab turish vazifasini
bajargan. Katta ariqlardan chiqarilgan kichik ariqlar bilan yerlar sug’orilgan.
Shu tariqa o’lkada yerdan foydalanishning qadimdan an’ana bo’lib kelgan
usulidan foydalanilgan. Bu borada komissiya a’zolari “yer munosabatlarida
noto’g’ri qaror qabul qilish og’ir oqibatlarga olib kelishi, mahalliy aholining rus
hukumatiga bo’lgan ishonchi va sodiqligini pasaytirishi” 427
mumkin deb
hisoblangan.
Uzoq o’rganishlardan so’ng, shu vaqtga qadar mavjud bo’lgan
ma’lumotlarni tahlil qilgan holda o’lkadagi yer egaligi munosabatlari haqidagi
qarashlar va tushunchalarga ega bo’lgan komissiya, o’lkada yer egaligi
munosabatlari noto’g’ri hal etilishi bu yerda Rossiya hukumatiga nisbatan
ishonchsizlik va tuzatib bo’lmas vaziyatni yuzaga keltirishi mumkin degan
xulosaga keldi.
Turkiston o’lkasida shaxsiy vaqflar juda ko’p bo’lgan. Ozgina bo’lsa ham
vaqf mulkidan keladigan mablag’i bo’lmagan birorta masjid yoki maktab
bo’lmagan. Vaqf orqali ular mablag’ bilan ta’minlab borilgan. Yana bir toifadagi
vaqflar bo’lib, ular qabristonlarga yoki muqaddas ziyoratgohlarga ajratilgan
mulklar bo’lgan.
Ko’chmanchi aholi yashaydigan yerlar alohida e’tibor talab qilishi
hisobotlarda ko’rsatib o’tilgan. Asosan, qirg’izlar istiqomat qiladigan o’lkaning
426 ЎзМА, И-1-фонд, 12-рўйхат, 923-йиғмажилд, 48-варақ.
427 Отчет ревизуюодего, по вьюочайшему повелению, Туркестанский край, тайного советника Ф.К. Гирса. - СПб.,
1882.-С. 347.

butun dasht yerlarini barcha dasht yerlariga taalluqli bo’lgan Nizomga asosan
boshqarilishi lozimligi ta’kidlab o’tilgan 428
.
Ikkinchi darajali ariqlar asosiy ariqlardan chiqarilgan bo’lib, qishloqlarga
yaqin yerlarda bo’lgan. Uchinchi darajali ariqlar bo’lsa, to’g’ridan-to’g’ri dalaga
kiritilgan ariqlar bo’lgan 429
.
Turkiston general-gubernatori K.P. Kaufman boshqaruvda bo’lgan vaqtda,
u tomonidan o’lka hududlari, xususan, Qurama uyezdi, sobiq Toshkent uyezdi
va Toshkent shahri bo’yicha qo’llanma ishlab chiqilgan bo’lib, K.P. Kaufman
vafotidan so’ng, 1888 yil 2 avgustda general-gubernator M.G. Chernyayev unga
o’zgartirishlar kiritadi. Mahalliy ariqlarni yaxshi bilgan gidrotexnik viloyat
boshqarmalarida ham bo’lishi maqsadga muvofiq deb bilgan 430
.
N.Dingelshtedtning fikricha, bu “musulmon va mahalliy qarashlarni
qonuniylashtirish yo’lidagi kuchli harakat bo’ldi” 431
. “Menimcha, - deb davom
ettiradi N. Dingelshtedt, - qo’llanma qonuniy kuchga ega bo’lmasa-da,
amaliyotda suvdan foydalanish va boshqarish masalalarini hal qilishi
mumkin” 432
.
Xullas, F.K. Girs boshchiligidagi taftish komissiyasi “o’lkada mavjud yer
egaligi munosabatlarini qonuniy yo’l bilan tasdiqlash, yerlarni haqiqiy egalariga
soliq va yig’imlardan ozod qilinmagan holda yerni shaxsiy mulk qilib berish”
kerakligi haqida xulosa berdi. Bu bilan F.K. Girs komissiyasi bu xulosa o’lkada
“mahalliy sharoit va ehtiyojga mos kelishini, bu bilan yer egaligida
ehtiyotkorona munosabatda” bo’lish mumkinligini asosiy sabab qilib keltirdi 433
.
F.K. Girs boshchiligidagi taftish komissiyasi xulosalari 1884 yil 1-3 mayda
bo’lib o’tgan komissiya majlisida muhokama qilinganda komissiya a’zolari
428 Отчет ревизуюгцего, по вьюочайшему повеленшо, Туркестанский край, тайного советника Ф.К. Гирса. - СПб.,
1882. -С. 354.
429 Отчет ревизуюодего, по вьюочайшему повелению, Туркестанский край, тайного советника Ф.К. Гирса. - СПб.,
1882.-С. 356.
430 Отчет ревизукицего, по вмсочайшему повелению, Туркестанский край, тайного советника Ф.К. Гирса. - СПб.,
1882.-С. 357.
431 Дингельштедт Н. Опьгг изучения ирригации Туркестанского края. Смр-Дарьинская область. Часть 1. СПб.:
Типогр. Министерства путей сообшения, 1893. - С. 64.
432 Ўша жойда.
433 Экономическое развитие в Средней Азии. - Ташкент, 1962. - С. 91.

o’rtasida “mahalliy yer egaligi” masalasida turli qarashlar yuzaga kelgan.
Birinchisi tur, sug’oriladigan yerlardan iborat bo’lgan Toshkent yaqinidagi
Niyozbek hududi; mahalliy paxtachilik markazi hisoblangan Oltinko’l, Xakent,
Andijon uyezdlari; lalmi yerlardan iborat Qirg’izqo’rg’on, Namangan uyezdlari;
sholi ekishga ixtisoslashgan Qoraqalpoq va Samarqand yerlari; Samarqand
yaqinidagi uzumzorlar; bog’dorchiligi bilan ajralib turgan Yaypan, Qo’qon
uyezdlari; Zarafshonning quyi oqimidagi tamaki mahsulotlarini yetishtirishga
ixtisoslashgan Buxoroga yaqin Kalqo’rg’on va Kattaqo’rg’on uyezdlari, kam
sug’oriladigan Gurlan, Xo’jand uyezdlari va chorvachilikka ixtisoslashgan
Naygut-Qipchoq yerlaridan iborat bo’lgan.
Ikkinchi tur, vodiy-dasht yerlaridan iborat bo’lib, u yerlarda ekin
ekiladigan lalmi yerlari ko’p bo’lgan To’rtko’l, Kattaqo’rg’on uyezdida; to’liq
sug’orilmaydigan, lekin sug’orish xo’jaligidan iborat bo’lgan O’zbek va Jizzax
uyezdlaridan iborat bo’lgan.
Uchinchi tur, tog’oldi hududlari bo’lib, u yerlarda lalmi yerlar nisbatan
ko’p bo’lgan, biroq Oqbo’ri, Novtak, O’sh kabi uyezdlarda sug’orma xo’jalik
ustun bo’lgan, tabiati bilan o’xshash bo’lgan Qo’rshob volosti kirgan.
To’rtinchi turga dengiz sathidan nisbatan balandlikda joylashgan, asosan,
bug’doy yetishtiriladigan tog’ hududlari kirgan.
Beilinchi tur, dasht yerlaridan iborat bo’lib, unga kiruvchi ko’chmanchilik
bilan hayot kechirgan, lekin taftish komissiyasi o’z ishini olib borgan vaqtda bu
yerlarda ham yer egaligi ustunlik qilgan Oqto’g’ay, Jamansir, Kazalinsk
uyezdlari, ko’chmanchi chorvachilik bilan shug’ullangan aholi yashagan
Zang’ar, Kolimbos, Kazalinsk uyezdlari va Jizzax Chordaryosi yerlari kirgan 434
.
K.K. Palen o’z hisobotlarida Turkistonning shimoliy qismida aholi
ko’chmanchi chorvachilik bilan shug’ullanganligi, janubda o’troq dehqonchilik
ustunlik qilganligini alohida ta’kidlaydi. Bu ikki omil ham yer egaligi
munosabatlariga ta’sir qilgan. Shu sababli Turkiston Rossiya imperiyasiga
434 Қаранг: Палсн К.К. Материалк к характеристике народного хозяйства в Туркестане. Часть 1. - СПб.: Сенатская
типография, 1911. - С. 1Х-Х.

qo’shib olinayotgan vaqtda o’lkadagi shariat qonunlarini o’rganishi lozim edi.
Bu hujjatlar, Qur’on va shariatga ko’ra, musulmon huquqshunosligining yer
egaligi masalalariga oydinlik kiritar edi. Ayni paytda yerga bo’lgan xususiy
mulkchilik institutlarining rivojlanishi yerga egalik va undan intensiv
foydalanish natijasida sug’orma dehqonchilikni taraqqiy ettirgan. O’lka
sug’orma dehqonchiligida ishtirok etadigan ikki daryo Amudaryo va
Sirdaryoning dehqonchilikdagi roli katta bo’lgan va O’rta Osiyo xalqlari
hayotida muhim rol o’ynagan 435
.
Shuningdek, taftish komissiyasi materiallarida ko’chmanchilarning yer
egaligi masalasiga ham to’xtalib, unga ko’ra, ko’chmanchilar foydalanadigan
yerlar uzoq yillar shu yerlardagi urug’larning qo’l ostida bo’lgan.
Qirg’izlarga qarashli bo’lgan yerlar urug’larga qarab bo’lingan. Qo’qon
xonligidan urug’larni boshqarish yorlig’ini olgan qirg’iz xonlari va
sultonlarining avlodlari o’zlariga yaxshi sharoitlarni yaratib, hukmronlikni
qo’lga kiritganlar. Tyan-Shanning markaziy massivlaridagi qoraqirg’izlar bo’lsa,
mayda manapliklar (knyazliklar)ga bo’linib olganlar.
Manaplar, sultonlar sun’iy sug’orish ishlarida ma’lum rol o’ynaganlar.
O’zlarini oqsuyak deb hisoblagan bu sulton va manaplar arik qazishda xonlardan
ruxsat olib, keyin sug’oriladigan yerlarga xo’jayin bo’lib olganlar. Biroq,
bunday holatlar hamma joylarda ham bo’lavermagan.
Viloyatlar Shahar
yerlari va
o’troq aholi Ro’yxatda
turgan davlat
yerlari Mustaqil davlatlardagi
ko’chmanchilar
foydalanadigan yerlarSirdaryo 2,53 % 5,36 % 92,11 %
Farg’ona 25,71 % 11,38 % 62,91 %
Samarqand 27,29 % 47,94 % 24,77 %
Bu jadvaldan o ’ lka uyezdlaridagi o ’ troq dehqonchilik qay darajada
rivojlanganligini bilish mumkin . K.K. Palen unga butunlayicha Farg’ona,
Samarqand viloyatlarini, Sirdaryo viloyatining Toshkent uyezdini kiritadi hamda
o’lkani ikki turdagi yerlarga bo’ladi. Bular o’troq aholiga tegishli bo’lgan
435 Дингельштедт Н. Опмт изучения ирригации Туркестанского края. Смр-Дарьинская область. Часть 1. - СПб.:
Типогр. Министерства путей сообгцения, 1893. - С. 3.

o’lkaning O’sh uyezdidan Kattaqo’rg’ongacha bo’lgan janubiy yerlari,
o’zlashtirilgan yerlari kam bo’lgan shimoliy yerlar 436
. K . K . Palenning
ko ’ rsatishicha , o ’ lka janubidagi yerlarning 25 foizini o ’ trok aholiga , shuncha
foiz yerni davlat mulkiga , yana shuncha yer ko ’ chmanchilarning davlatga
qarashli bo ’ lgan Toshkent uyezdining yuqori tog ’ qismlari , vodiylar hamda
Samarqand viloyatining dasht yerlaridan tashqari o ’ zlari muddatsiz foydalanib
kelgan yerlarga bo ’ lingan . O’lka shimolidagi yerlarni ham taqqoslaganda davlat
va xususiy yerlar ko’p bo’lib, u yerlardan ko’chmanchilar muddatsiz
foydalangan. Yettisuv viloyatida ham ko’chmanchilar tomonidan muddatsiz
foydalaniladigan yerlar bo’lib, u muallif tomonidan to’liq ochib berilmaydi,
biroq o’troq aholi yerlarning 3,64 foizini egallagan deb ta’kidlaydi 437
. Shahar
yerlari atrofida aholi tomonidan barpo qilingan bog ’ lardan tashqari paxta
ekiladigan maydonlar , ekin maydonlari va boshqa ekin ekiladigan yerlar ham
bo ’ lgan . Bunday joylar ko ’ proq Toshkent , Chimkent , Samarqand atroflarida
bo ’ lgan . Eski shahar atrofidagi yerlar bir necha yillar davomida barpo qilingan
bo ’ lib , geografik qulay joyda joylashgan bo ’ lgan va savdo - sotiq rivojlangan bir
necha qishloqlarning qo ’ shilishi natijasida paydo bo ’ lgan .
K . Palen rahbarligidagi taftish komissiyasi hisobotlarida ham o ’ lkaning
irrigasiya ishlariga alohida to ’ xtalib o ’ tilgan . Unga ko ’ ra , mahalliy aholi
o ’ zlashtirgan yerlar sug ’ orma dehqonchilikka hamda lalmi yerlarga asoslangan .
Bunday yerlar Kattaqo ’ rg ’ on , O ’ sh va Jizzax uyezdlaridan tashqari barcha
joylarda bo ’ lgan . Qolgan uyezdlarda topografik va gidrografik sharoitlar yaxshi
bo ’ lganligi sababli bunday yerlar ko ’ proq uchragan .
Turkistonning doimiy muzlamaydigan iqlimi bu yerlarda paxta va guruch
yetishtirishni jonlantirish , mevali daraxtlar ekish , uzumchilikni rivojlantirish
imkonini bergan . Yog’ingarchilik kam bo’lgan yerlarda sun’iy sug’orish ishlari
olib borishni ham talab etgan. K.K. Palenning yozishicha, “mahalliy dehqonlar
mehnati bilan bo’sh yerlarni ekin ekish mumkin bo’lgan madaniy yerlarga
436 Пален К.К. Материали к характеристике народного хозяйства в Туркестане. Часть 1. - СПб.: Сенатская
типография, 1911. - С. 95.
437 Ўша асар. - С. 95-96.

aylantira oladilar. Sun’iy sug’orish tizimi bu yerlarda doimiy hosildorlik
imkonini ham beradi. Mahalliy aholi irrigasiya inshootlarini qurish va ekin ekish
mumkin bo’lgan bunday yerlarni doimo o’zlashtirishga harakat qilib kelgan” 438
.
O’lkaning irrigasiya inshootlari qurish imkoni bo’lmagan tog’oldi
hududlarida qishki va bahorgi yog’inlar ko’magida mahalliy kuzgi bug’doy
ekkanlar. Lalmi yerlarda arpa va bug’doy iyun oyida pishib yetilgan Zarafshon
vodiysi atroflarini egallagan Kattaqo’rg’onda bunday yerlar ko’p bo’lib, u 28,3
foizdan 51,2 foizgacha bo’lgan. O’troq aholiga tegishli bo’lgan
o’zlashtirilmagan yerlarda mollar uchun yem-xashak yig’ilgan yoki xo’jalik
hayotining boshqa ehtiyojlari uchun foydalanilgan. Bunday yerlar, asosan,
botqoqliklar yoki katta qirlardan iborat bo’lgan 439
. Viloyatda bug’doyni faqat
mahalliy aholi emas, balki ko’chib kelgan rus aholisi ham ekkan, biroq ruslar
bug’doy ekishda yer tarkibini, iqlimni bilmasdan, ko’p mablag’ sarflab foyda
keltirmaydigan tajribalar o’tkazganlar 440
. Rus dehqonlari “cho’l bug’doy”
nomini olgan navni iqlim yoki havoning namligi tufayli kam hosil berishini
tushunmay vahima bilan qabul qilganlar. Lalmi yerlarda yetishtirilgan
bug’doydan har yili sifat jihatidan yetarli darajada yuqori bo’lmagan hosil
olingan. Tog’lardan uzoq bo’lgan, sug’orilmaydigan yerlarda ekilgan
bug’doydan yuqori sifatga javob bermaydigan, kam hosil olingan. Tog’
yonbag’ridagi sug’orilmaydigan yerlarda, jumladan, Samarqand uyezdining
Chashmaob volostida, Xo’jand uyezdining O’ratepa volostida esa yirik bug’doy
yetishtirilgan 441
.
Sholi yetishtirish Kattaqo’rg’on, Xo’jand uyezlarida nisbatan keng
rivojlangan (Jizzax uyezdida suv yetishmovchiligi sabab ko’p ekilmagan). Sholi
bu yerda asosiy ozuqa bo’lishi bilan birga Zarafshon daryosi bo’ylaridagi
botqoqliklarda ham ekilgan hamda Rossiyaning Yevropa qismi va Buxoroga
438 Ўша асар. - С. 104.
439 Пален К.К. Материалм к характеристике народного хозяйства в Туркестане. Часть 1. - СПб.: Сенатская
типография, 1911. -С. 104.
440 Ўша асар. - С. 2.
441 Вирский М. Зерновше хлеба Самаркандскаго уезда / Справочная книжка Самаркандской области. 1898 г. -
Самарканд: Типография К.М. Селорова, 1899. - С. 261.

sotiladigan mahsulot turi hisoblangan.
Shu o’rinda ta’kidlash lozimki, o’lkada yer egaligining jamoaviy usuli
bo’lgan. Asta-sekinlik bilan bu yerlar mayda xususiy yerlarga aylantirilgan.
Lekin ba’zi yerlarda jamoa yerlari saqlab qolingan. Masalan, Chimkent
uyezdining Qorabuloq qishlog’ida o’zlashtirilgan yerlar ikki qismga bo’lingan:
bir qismi daryolar boshidan suv ichsa, ikkinchisi qismi esa Oqsuv daryosidan
chiqqan ariqlar bilan sug’orilgan. O’lkada suv qishloqlar o’rtasida, keyin alohida
xo’jaliklar o’rtasida bo’lingan. Suvlar bu yerda hosil olish uchun muhim
bo’lganligi sababli tartib bilan taqsimlangan 442
.
K.K. Palen hisobotlarida ham ta’kidlanishicha, daryo boshidagi yerlar
uchun taqsimlangan suvlar va daryodan chiqarilgan ariqlar suvi bilan avval
o’zlashtirilgan va o’sha vaqtning o’zida jamoa o’rtasida bo’lingan. Bu yerlar
mayda qismlarga bo’linib, mahalliy xalq sudyalari yorliqlari bilan tasdiqlangan
holda meros qolgan. Oqsuv daryosidan chiqqan ariqlardan sug’oriladigan yerlar
qo’shga qarab berilgan. Qo’shga ega bo’lmagan jamoa kishilari yer ololmagan.
Foydalanilgan ariqlariga qarab jamoalar soni aniqlangan. Bunday jamoalar
Chimkent uyezdining Sayram, Mankent, Qoramurt, Iqon, Qarnoq, Suzoq va
Chelakqo’rg’on qishloqlarida ham bo’lgan 443
.
Toshkent uyezdining Pskent volosti baland dashtlardan iborat bo’lib, bu
yerlarni sug’orish uchun juda katta mehnat talab qilingan. Angren daryosidan
olinadigan suv Pskent atrofidagi yerlarga bormagan. Shu sababli bu hududda
yerdan foydalanishning boshqa bir shakli paydo bo’lgan.
O’troq dehqonlar foydalanadigan yerlar madaniy: sug’oriladigan va lalmi
yerlardan iborat bo’lgan. O’lkaning Jizzax, Kattaqo’rg’on va O’sh uyezdlaridan
sug’oriladigan yerlar lalmi yerlarga nisbatan Jizzax uyezdida 2,1 marta,
Kattaqo’rg’onda 1,9 marta, O’sh uyezdida 1,2 marta kam bo’lgan.
K.K. Palen o’lkada sug’oriladigan yerlarning lalmi yerlarga nisbatan
442 Льжошин Н.С. Полжизни в Туркестане: Очерки бмта туземного населения. - Петроград: Т-ва “В.А. Березовский”, 1916.
- С. 46.
443 Пален К.К. Материалм к характеристике народного хозяйства в Туркестане. Часть 1. - СПб.: Сенатская
типография, 1911. — С. 105.

ko’pligi, bu yerlarda topografik va gidrografik sharoitlarning qulayligi bilan
bog’liq”, deb yozadi. O’z fikrini takrorlab, muallif, “iqlimning bunday qulayligi
yerlarda qimmatbaho hisoblangan paxta, sholi yetishtirishni, bog’dorchilik va
uzumchilikni rivojlantirish imkonini beradi”, deb qayd qiladi. Lalmi yerlarda
bug’doy va tariq yetishtirilib, iyun oyida yig’ishtirib olish uchun qulay
hisoblangan.
Umuman olganda, Turkiston o’lkasida mustamlakachilik siyosatini
o’rnatgan Rossiya imperiyasi o’lkaning tabiiy boyliklarini o’zlashtirishda o’z
manfaatlaridan kelib chiqan holda ish olib bordi. Shuning uchun ham imperiya
hukumati siyosatining qanday holatda ekanligi, o’lkani yanada yaxshiroq
o’rganish, barcha sohalar, xususan, yer egaligi va sug’orish ishlarining ahvoli
haqida asosli va to’g’ri ma’lumotlarni to’plash uchun o’zlarining eng ishonchli
vakillari rahbarligida rasmiy taftish komissiyalarini jo’natdi. Bu
komissiyalarning hisobot tarzidagi xulosalari orqali o’lkadagi holatga baho berdi
hamda kelgusi faoliyatlarini davom ettirishda foydalanishdi.
III bobga xulosa
Turkistonda Rossiya imperiyasining hukmronligi o’rnatilgandan so’ng
imperiya ma’muriyati o’lkani boshqarishning yangi yo’llarini izlash, bu yerda
iqtisodiy manfaatlarini amalga oshirish, Amerika paxta naviga qaramlikdan
qutulish, yengil sanoat korxonalarini xomashyo bilan ta’minlash maqsadida yer-
suv munosabatlarini o’rganishga kirishdi. Shu maqsadda o’lkaga bir necha
marotabadan turli komissiyalar jo’natildi. Komissiyalar o’z faoliyati davomida
o’troq va ko’chmanchi aholi orasida mavjud yer egaligi huquqini aniqlash,
hukumat uchun qaysi tartiblardan foydalanish samarali ekanligini aniqlab olish
maqsadida o’z faoliyatini yuritdi. O’tkazilgan komissiya faoliyatida, avvalo, yer
egaligining ko’chmanchi va o’troq aholi orasidagi turlari o’rganildi. Meros
huquqi, yer egaligida shariat qonun-qoidalari ham e’tibordan chetda qolmadi.
Imperiya ma’muriyati rasmiy amaldorlarini qiziqtirgan va, o’z navbatida,

tashkil etilgan komissiyalarning deyarli barchasini qo’rqitib turgan vaqf yer
egaligi masalalari mukammal o’rganishga harakat qilindi.
XULOSA
Tadqiqot natijasida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
1. XIX asr o’rtalariga kelib, Rossiya tovarlari Yevropa bozorlaridagi
raqobatga dosh bera olmagani uchun raqobatsiz yangi bozorlar topish, rivojlanib
kelayotgan to’qimachilik sanoati uchun arzon xomashyo bazasini vujudga
keltirish maqsadida imperiya hukumati asosiy e’tiborini O’rta Osiyoga nisbatan

qaratdi. O’lka imperiya hukumati uchun moliyaviy siyosat nuqtai nazaridan
hamda ortiqcha aholini ko’chirish uchun yangi hudud sifatida qiziqish
uyg’otgan.
2. Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonning katta hududlari bosib
olingach, o’lka kapitalistik ishlab chiqarish jarayonlariga tortildi. O’lkada
qishloq xo’jaligini asosan paxta yetishtiruvchi hududga ixtisoslashtirish jarayoni
tezlashdi. Boshqaruv ishlarida yer masalasiga alohida e’tibor qaratilgan holda
o’z manfaatlari qo’llangan siyosat olib borildi. Natijada, uzoq tarixiy taraqqiyot
davomida shakllangan an’nalar va urf-odat, shariat qonun-qoidalari asosida
rivojlanib kelgan yer-suv munosabatlari izdan chiqib, mustamlakachi imperiya
hukumati talablariga moslashgan.
3. Imperiya hukmron doiralari Turkistonda mustamlakachilik siyosatini
yuritishda, birinchi navbatda, Rossiya imperiyasi markaziy rayonlaridan
ko’chirib keltirilgan rus aholisi qatlamiga suyangan. Imperiya ma’muriyati
vakillari o’z maqsadiga osonroq erishish maqsadida mahalliy oqsoqollar,
mingboshi, yuzboshi va ellikboshilar bilan tez til topishib, ularni turli yo’llar
bilan og’dirib olishga muvaffaq bo’ldi. Shuningdek, mahalliy aholi vakillaridan
ma’muriy boshqaruv apparatining eng quyi lavozimlariga tayinlashdi. Ularning
siyosiy vakolatlari nihoyatda cheklangan holda qoldi. Shu tariqa mahalliy aholi
asta-sekinlik bilan o’rnatilgan tartiblarni tan olishga majbur etilgan.
4. O’rta Osiyo xalqlarining yerga egalik munosabatlarida oldindan
ijtimoiy qarama-qarshilik va ziddiyatlar bo’lib, ular imperiya o’lkani bosib
olmasdan avvalroq urush va nizolarda shakllangan edi. Oqibatda keyingi tarixiy
jarayonlar o’lka xalqlari hayoti va kelajagini Rossiya imperiyasi bilan bog’lab
qo’ydi. Mustamlaka hukumati o’lkada yirik yer egalarining ijtimoiy va siyosiy
mavqyeini pasaytirish hamda mustamlakachilik siyosatini to’liq amalga oshirish
maqsadida aholining barcha qatlamlariga yerga egalik huquqlari ozmi-ko’pmi
ifodalangan holda yerlarni davlat mulki deb e’lon qilib, sun’iy sug’oriladigan va
sug’orilmaydigan adir va ishlov berilmaydigan yerlar uchun soliqlar joriy qilgan.

5. O’rta Osiyo Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinmasdan avval
o’lka yerlari haqida ma’lumot to’plash maqsadida bir qator ekspedisiyalar
uyushtirilgan bo’lib, o’lkada imperiya qo’l ostiga o’tgandan so’ng ham bu
ekspedisiyalar faoliyati turli komissiyalar ko’rinishida davom etdi. Bu
komissiyalar zimmasiga o’lkada boshqaruvni mustahkamlash, iqtisodiy
manfaatlarni, xususan, o’lkada paxta yetishtirishni ko’paytirish, shu yo’l bilan
imperiyaning yengil sanoatini xomashyo bilan to’liq ta’minlash yuklatilgan.
6. Imperiya hukumati paxta yetishtiriladigan hududlarda suvdan
foydalanish masalasiga alohida e’tibor berib, suv haqida yangi qonunlarni ishlab
chiqishga harakat qildi. Biroq, shuni ham ta’kidlash joizki, suvdan
foydalanishning huquqiy munosabatlari va irrigasiya ishlarining tashkil
etilishiga qaramasdan, mahalliy aholining asrlar davomida shakllangan
an’analarga asoslangan murakkab gidrotexnik inshootlari orqali daryolar
oqimini osonlik bilan o’zgartira olishi mustamlaka hukumati va rus irrigatorlari
tomonidan tan olingan.
7. O’lkada tashkil etilgan komissiyalarni qiziqtirgan mulkchilik bu — vaqf
yerlari bo’ldi. O’rta Osiyo hududi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib
olingunga qadar vaqf yerlarini boshqarish shariat qonun-qoidalari va vaqfnoma
talablari asosida amalga oshirilgan bo’lib, vaqf mahkamalari mutavalliboshilar
tomonidan taftish qilib borilgan bo’lsa, imperiya ma’muriyati mulk egalari,
diniy idoralar va soliqlardan ozod bo’lish huquqi e’tirof etilgan shaxslarga
dehqonlardan olinadigan yig’im o’rniga davlat tomonidan beriladigan nafaqa
pulini belgilash bilan “mahalliy aholining eng xavfli” deb hisoblangan qismiga
“vaqf” va “mulk” nafaqalarini berish yo’li bilan ularni imperiya ma’muriyatiga
bevosita qaram qilib qo’yish, soliq va foydani tekshirib borish maqsadlari
ko’zlangan.
8. Turkiston general-gubernatorligi ma’muriyati o’lka ustidan boshqaruvni
mahalliy sharoitga muvofiq o’zgartirish vakolatlaridan foydalangan holda O’rta
Osiyodagi mavjud yer egaligi tuzilishini o’rganib, umumiy va aniq ma’lumotlar

to’plash maqsadida qator mutaxassislardan iborat komissiyalar tuzdi. Biroq, bu
komissiyalar yillar davomida shakllanib, murakkablashib kelgan vaqf mulk
egaligi, vaqf xo’jaligidan tushadigan daromad hamda o’lkadagi yer-suv
munosabatlarini to’liq o’rganib, aniq xulosalar bera olmagan.
9. O’lkadagi ahvolni butkul o’rganishda yetarli ma’lumotlarga ega
bo’lolmaslik, mahalliy aholining asosiy boyligi hisoblangan yer-suv masalasini
imperiya manfaatlariga moslab hal qila olmaslik natijasida o’lkadagi ma’muriy
boshqaruv, sud, moliya-iqtisod, qishloq xo’jaligi va boshqa sohalardagi
muammolarni o’rganish maqsadida maxfiy maslahatchi F.K.Girs, senator
K.K.Palen boshchiligida komissiyalar tuzildi. Ular o’lkaning iqtisodiy ahvoli bu
yerdagi ko’chmanchi va o’troq aholining turmush tarzi bilan bog’liqligi, yer
munosabatlarida noto’g’ri qaror qabul qilish og’ir oqibatlarga olib kelishi
mumkinligini yaxshi bilishgan. Biroq qayta- qayta tuzilgan komissiyalar
ishlarining xulosalari natijasida o’lkadagi yer egaligini asta-sekinlik bilan
imperiya manfaatlariga moslashishga majbur qildi. Tuzilgan komissiyalarning
hisobot tarzidagi xulosalari orqali o’lkadagi holatga xolisona baho berilmagan.
Tadqiqot natijalari quyidagi taklif va tavsiyalarni ishlab chiqish imkonini
berdi:
mazkur dissertasiya materiallari asosida O’zbekiston tarixining Rossiya
imperiyasi mustamlakachiligi davri yer-suv munosabatlari tarixiga oid tarix
muzeylariga illyustrasiyalar, tarixiy hujjatlar tayyorlash va joylashtirish tavsiya
etiladi;
O’zbekistonda yer-suv munosabatlarining XIX asrning ikkinchi yarmi -
XX asr boshlariga oid tarixini xolisona yoritish borasidagi ilmiy tadqiqotlar
ko’lamini kengaytirish va uning maxsus ilmiy yo’nalishlarini rivojlantirish
hamda ta’lim tizimiga joriy etish maqsadga muvofikdir;
mavzuga oid tarixiy manbalar (arxiv hujjatlari, statistika qo’mitasi
materiallari, qo’lyozmalar) asosida xrestomatiya, hujjatlar to’plami va sohaga
oid yangi loyihalarni tayyorlash tavsiya etiladi.

FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR RO’YXATI
I. Me’yoriy-huquqiy hujjatlar
1. Shavkat Mirziyoyev O’zbekiston qishloq xo’jaligi xodimlariga tabrikyo’lladi
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF- 4947-sonli
“2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi Farmoni //
Xalq so’zi. 2017 yil 8 fevral.
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 23 oktyabrdagi PF- 5853-
sonli “O’zbekiston Respublikasi qishloq xo’jaligini rivojlantirishning 2020-
2030 yillarga mo’ljallangan strategiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi Farmoni.
II. Arxiv hujjatlari
O’zbekiston Milliy arxivi (O’zMA) fondlari
1. I-1 -fondi - Turkiston general-gubernator devonxonasi.
2. I-7-fondi - Turkiston o’lkasidagi Yer ishlari va davlat mulki boshqarmasi.
3. I-17-fondi - Sirdaryo viloyati boshqarmasi.
4. I-18-fondi - Samarqand viloyati boshqarmasi.
5. I-19-fondi - Farg’ona viloyati boshqarmasi.
6. I-23-fondi - Skobelev uyezdi boshlig’i.
7. I-25-fondi - Andijon uyezdi boshlig’i.
III. Hujjatlar to’plami
1. Polojeniye ob upravleniye Turkestanskim krayem 1886 g. - SPb., 1886. - 410
s.
2. Proyekt vsepoddanneyshego otcheta general-gubernatora K.P. Kaufmana po
grajdanskomu upravleniyu i ustroystvu v oblastyax Turkestanskogo
general-gubernatorstva. 7 noyabrya 1867 - 25 marta 1881 gg. - SPb., 1885.
Manbalar
1. Avaz Muhammad Attor. Tarixi jahonnamoyi // Sharq yulduzi. № 8. -

Toshkent: 1991,- 119-137 betlar.
2. Aleksandrov N.N. Zemledeliye v Sirdarinskoy oblasti. - T.: Ch. 1-2. 1912.-256
s.
3. Blagovyegsenskiy V.S. K’ voprosu o vakufax’ v Smr’-Darinskoy oblasti //
Sbornik’ mater1alov’ dlya statistiki Smr’-Darinskoy oblasti. Izd. Sf’-
Darinskago oblastnogo Statisticheskago komiteta.
Pod red. sekretarya komiteta I.I. Geyera. - Tashkent: Tipo-litograf1ya S.I.
Laxtina. 1891. - S. 21-29.
4. Brodovskiy A.I. Zametki o zemledelii a Samarkandskom rayone // Ruskiiy
Turkestan. Sb. Vsh. II. - M., 1872. - S. 233-261.
5. Virskiy M. Zernovme xleba Samarkandskago uyezda // Spravochnaya knijka
Samarkandskoy oblasti. 1898. Izd. Samarkandskago oblastnogo
Statisticheskago komiteta. Pod red. sekretarya komiteta M. Virskiy. Vsh. 6. -
Samarkand: Tipografiya K.M. Selorova. 1899. - S. 260-266.
6. Virskiy M. Xlopkovodstvo i xlopkovaya prompplennost v Samarkandskoy
oblasti // Spravochnaya knijka Samarkandskoy oblasti.
1897. Izd. Samarkandskago oblastnogo Statisticheskago komiteta. Pod red.
sekretarya komiteta M. Virskogo. Vsh. 5. - Samarkand: Tipografiya K.M.
Selorova. - Samarkand: Tipogr. Samarkandskago oblasnogo pravleshya, 1897.
- S. 63-92.
7. Virskiy M. Xlopkovodstvo // Spravochnaya knijka Samarkandskoy oblasti na
1894 g. Obzor xlopkovodstva za 1892 g. Vmp. 2. - Samarkand, 1894.-S. 1-19.
8. Geyer I. Seleniye po sovremennomu sostoyaniyu raspredeleniya
zemledelcheskix ugodsh sredi naseleshya Tashkentskago uyezda Str’-
Darinskoy oblasti (sostavleno, po eksplikasiyam planov pozemelno- podatnoy
komisii, I. Geyerom) // Sbornik’ materialov’ dlya statistiki Smr’-Darinskoy
oblasti. Izd. Sf’-Darinskago oblastnago Statisticheskago komiteta. Pod red.
sekretarya komiteta I.I. Geyera. - Tashkent: Tipo-litograf1ya S.I. Laxtina.
1891. - S. 245-252.

9. Geyer I.I. Turkestan. - Tashkent: Tipograf1ya Turkestanskago T-va pechatnago
dela, 1909. - 346 s.
10. Gins G.K. Osnovnaya nachala proyekta vodnogo zakona dlya Turkestana (S
prilojeniyem proyekta v redaksii mejduvedomstvennoy komissii). - SPb.:
Tipogr. F. Vaysberga i P. Gershunina, 1912. - 75 s.
11. Grebenkin A.D. Uzbeki. Melkiye narodnosti Zaravshanskogo okruga //
Russkiy Turkestan. Sbornik, izdannsh po povodu Politexnicheskoy vyutavki.
Vsh. 2. Stati po etnografii, texnike, selskomu xozyaystvu i yestestvennoy
istorii.-M., 1872.-S. 51-109.
12. Grebenkin A.D. Uzbeki // Russkiy Turkestan. Sbornik izdannsh po povodu
politexnicheskoy vmstavki. Vsh. 2. - Moskva, 1872. - S. 51-109.
13. Dingelshtedt N. Opp izucheniya irrigasii Turkestanskogo kraya. Smr-
Darinskaya oblast. Chast 1-P. - SPb., 1898. - 514 s.
14. Dobrosmyulov A.I. Tashkent v proshlom i nastoyashem. Istoricheskiy ocherk.
- Tashkent, 1912. - 520 s.
15. Yejegodnik’ Ferganskoy oblasti. Tom’. I. Vsh. 1902 g. Izd. Ferganskago
oblastnogo statisticheskago komiteta. - Novsh Margelan: Tipograf1ya
Ferganskago oblastnogo pravleshya, 1902. - 249 s.
16. Yejegodnik’ Ferganskoy oblasti. Tom’. II. Vsh. 1903. Izdaniye Ferganskago
oblastnogo statisticheskago komiteta. - Novsh Margelan. Tipograf1ya
Ferganskago oblastnogo pravleshya, 1903. - 232 s.
17. Yejegodnik Ferganskoy oblasti. Tom’. III. Vsh. 1904 g. Izd. Ferganskago
oblastnogo statisticheskago komiteta. - Novsh Margelan: Tipograf1ya
Ferganskago oblastnogo pravleshya, 1904. - 196 s.
18. Kostenko S.F. Turkestanskiy kray // Turkestanskiy sbornik. T. 251. - S. 2-34.
19. Krivoshein A.V. Zapiska glavnoupravlyayushego zemleustroystvom i
zemledeliyem o poyezdke v Turkestanskiy kray v 1912 godu // Voprosm
kolonizasii. 1913, № 12. - SPb., - S. 297-360.
20. Lmkoshin N.S. Rol jizni v Turkestane. Ocherki bgga tuzemnago naseleniya. -

Petrograd: Sklad T-va “V.A.Berezovskiy”. Komissioner voyenno-uchebnkx
zavedeniy. 1916.-415 s.
21. Mayev N. Aziatskiy Tashkent // Materialm dlya statistiki Turkestanskogo
kraya. Vsh. IV. - SPb., 1876. - S. 261-313.
22. Mayev N. Turkestanskaya vmstavka 1890 g. Putevoditel po vmstavke i yeyo
otdelem. - Tashkent: Tipo-Litografiya S.I. Laxtina, 1890. - 164 s.
23. Mayev N.A. Ocherki Gissarskogo kraya // Materialm dlya statistiki
Turkestanskago kraya. Yejegodnik. Izd. Turkestanskago statisticheskago
komiteta. Pod red. N.A.Mayeva, Vsh V. - SPb.: Tipografiya i xromolitografiya
A.Transhelya, stremyannaya, №12, 1879. - S. 130-150.
24. Massalskiy V.I. Xlopkovoye delo v Sredney Azii (Turkestan, Zakaspiyskaya
oblast, Buxara i Xiva) i yego budut щ yeye. - SPb.: Tipogr. V.Kirshbauma,
1892. - 366 s.
25. Materialm dlya statistiki Turkestanskago kraya. Yejegodnik. Izd.
Turkestanskago statisticheskago komiteta. Pod red. N.A.Mayeva, Vsh IV. -
SPb.: Tipografiya i xromolitografiya A.Transhelya, stremyannaya, №12,
1876.-S. 261-313.
26. Materialm dlya Statisticheskogo opisaniya Ferganskoy oblasti. Rezultatm
pozemelno-podatnnx rabot. Vsh.GU. Kokandskiy uyezd, 1912. -S. 310.
27. Middendorf A. Ocherki Ferganskoy dolinm. - SPb., 1872. - 489 s.
28. Mirzo Olim Maxdum Hoji. Tarixi Turkiston / So’zboshi va izohlar muallifi
Sh.Vohidov. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2008. - 248 b.
29. Mirzo Olim Toshkandiy. Qo’qon xonligi tarixi. - Toshkent: Fan, 2001. - 120 6.
30. Miroolim Mushrif. Ansob us-sulotin va tavorix ul-xavoqin: Sultonlar nasabi va
xoqonlar tarixi (Qo’qon xonligi tarixi) / Nashrga tayyorlovchi A.Matg’oziyev,
M.Usmonova; So’zboshi muallifi: A.Matg’oziyev. - Toshkent: G’afur G’ulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1995. - 128 b.
31. Muhammad Aziz Marg’loniy. Tarixiy Aziziy (Rossiya imperiyasi
mustamlakachiligi davriga oid muhim manba) Nashrga tayyorlovchi: D.X.

Sangirova / Mas’ul muharrir Sh.H. Vohidov. - Toshkent: Adabiyot uchqunlari,
2016. - 216 b.
32. Nalivkin V.P. Polojeniye vakufnogo dela v Turkestanskom kraye do i posle
zavoyevaniya. Yejegodnik’ Ferganskoy oblasti. Tom’ III. Vshusk’ 1902 goda.
Izd. Ferganskogo oblastnogo statisticheskago komiteta. - Novsh Margelan:
Tipografiya Ferganskago oblastnogo pravleniya, 1904. - 1-56 s.
33. Ob irrigasii v Turkestanskom kraye (Pod red. S.I. Petuxova). - Tashkent: Tipo-
Litografiya, 1894.
34. Obzor Smr-darinskoy oblasti za 1912 god. - Tashkent, 1914. - 195 s.
35. Orakulov I. Statistichesyuya dannmya o kishlake Chinaz’. Sbornik’
mater1alov’ dlya statistiki Smr’-Darinskoy oblasti. Izd. Snr’- Darinskago
oblastnago statisticheskago komiteta. Pod red. sekretarya komiteta I.I. Geyera.
- Tashkent: Tipo-litograf1ya S.I. Laxtina. 1891. -S. 1-20.
36. Otchet revizuyushego, po vmsochayshemu poveleniyu, Turkestanskiy kray,
taynogo sovetnika F.K. Girsa. - SPb., 1882. - 464 s.
37. Palen K.K. Vsepoddanneyshaya zapiska, soderjagsaya glavneyshiye vmvodm
otchyota o proizvedyonnoy v 1908-1909 g.g. po vmsochayshemu poveleniyu
Senatorom Gofmeysterom grafom K.K. Palenmm revizii Turkestanskogo
kraya. 1-P chasti. - SPb: Senatskaya tipografiya, 1910.-53 s.
38. Palen K.K. Zemskoye xozyaystvo. Otchet po revizii Turkestanskogo kraya,
proizvedennoy po vmsochayshemu poveleniyu Senatorom Gofmeysterom
grafom K.K. Palenmm. - SPb: Senatskaya tipografiya, 1910.-721 s.
39. Palen K.K. Material1 k xarakteristike narodnogo xozyaystva v Turkestane. 1-P
chasti. - SPb: Senatskaya tipografiya, 1911. - 431 s.
40. Palen K.K. Orosheniye v Turkestane. Otchet po revizii Turkestanskogo kraya,
proizvedennoy po vgsochayshemu poveleniyu Senatorom Gofmeysterom
grafom K.K.Palensh. - SPb: Senatskaya tipografiya, 1910.-615 s.
41. Palen K.K. Pereselencheskoye delo. Otchet po revizii Turkestanskogo kraya,
proizvedennoy po vgsochayshemu poveleniyu Senatorom Gofmeysterom

grafom K.K. Palenmm. - SPb: Senatskaya tipografiya, 1910.-430 s.
42. Palen K.K. Selskoye upravleniye. Russkoye i tuzemnoye. Otchet po revizii
Turkestanskogo kraya, proizvedennoy po vgsochayshemu poveleniyu
Senatorom Gofmeysterom grafom K.K.Palenmm. - SPb: Senatskaya
tipografiya,1910. - 226 s.
43. Poznyakov P. Kultura risa i oya ekonomicheskoye znacheshya v
Samarkandskoy oblasti / Spravochnaya knijka Samarkandskoy oblasti. 1907 g.
Izd. Samarkandskago oblastnago statisticheskago komiteta. Pod red.
sekretarya statischeskago komiteta M. Virskogo. Vsh. 9. - Samarkand: Tipo-
litograf1ya G.I. Demurova, 1907. - 1-60 s.
44. Pokotilo N.N. Otchyot o poyezdke v predeli Sentralnoy i Vostochnoy Buxarm
v 1888 godu. - Tashkent, 1888. - 168 s.
45. Ponyatovskiy A. Xlopchatnik i pshenisa. - Tashkent, 1915. - 378 s.
46. Ponyatovskiy S.V. Opmt izucheniya xlopkovodstva v Turkestane i
Zakaspiyskoy oblasti. - SPb.: Tipografiya V.Ye. Krishbauma, 1913. - 357 s.
47. Radlov V.V. Srednyaya Zerafshanskaya dolina // Zapiski Imperatorskogo
geograficheskogo obgsestva po otdeleniyu etnografii. T. 6. - SPb., 1880. -94s.
48. Rostislavov M.N. Ocherk vidov zemelnoy sobstvennosti i pozemelnsh vopros
v Turkestanskom kraye. - SPb., 1879. - 335 s.
49. Sluskiy I.M. Kratksh ocherk’ Samarkandskago vinodel1ya v svyazey s
Vinogradarstvom’ // Spravochnaya knijka Samarkandskoy oblasti. 1897. / Pod
red. sekretarya statisticheskago komiteta M. Virskogo. vsh. 5. - Samarkand.
Tipogr. Samarkandskago oblastnogo pravleshya, 1897. - S. 1- 49.
50. Sobolev L.N. Geograficheskaya i statisticheskaya svedeniya o Zeravshanskom
okruge s prilojeniyem spiska naselennmx mest okruga // Zap. rus. geogr.
obsh,-va otd. statistiki. T.1U. - SPb. 1874. - 561 s.
51. Statisticheskiy obzor Ferganskoy oblasti za 1904 god. Izdan’ Ferganskim’
oblastnmm’ Statisticheskim’ komitetom’. - Novmy Margelan’, 1905. - 196 s.
52. Statisticheskiy obzor Ferganskoy oblasti za 1906 god. Izdan’ Ferganskim’

oblastnmm’ Statisticheskim’ komitetom’. - Novsh Margelan’, 1907.-S. 15-22.
53. Terentyev M. Rossiya i Angliya v Sredney Azii. - SPb., 1875. - 195 s.
54. Terentyev M.A. Rossiya i Angliya v borbe za rshki. - SPb.: Tipograf1ya
P.P.Merkulyeva, Grafsksh per. D. № 5. 1876. - 264 s.
55. Xanmkov N.V. Opisaniye Buxarskogo xanstva. - SPb.: Tipogr. Imp. AN.
1843.-279 s.
56. Trudm Syezda xlopkovodov v g. Tashkente s 25 noyabrya po 1-ye dekabrya
1912 goda / Syezd xlopkovodov (1912 ; Tashkent). T. 1 : Protokolm, -
Tashkent, 1913. - 190 s.
57. Xoroshxin A.P. Sbornik statey kasayushixsya do Turkestanskogo kraya. -
SPb., 1876.-533 s.
58. Shavrov N. Vodnoye xozyaystvo Turkestana i Zakaspiyskoy oblasti, v svyazi s
proyektom vodnago zakona. - SPb.: Tipogr. Usmanova, 1911. - 102 s.
59. Shaxnazarov A.I. Selskoye xozyaystvo v Turkestanskom kraye. - SPb.: Tipogr.
V.Ye. Kirshbauna, 1908. -512 s.
60. Shipov A.P. Xlopchatobumajnaya prompplennost i vozmojnost yego
znachaniya dlya Rossii. Sbornik statey. Otd. 2. - M., 1858. - S. 49-50.
61. Yuferov V.I. Selskoxozyaystvennsh obzor Turkestanskogo kraya. - Tashkent:
Elektroparovaya Tipografiya Shtaba Turkestanskogo voyenn. okruga, 1911. -
69 s.
62. Yuferov’ V. Xozyaystvo sartov’ Ferganskoy oblasti. - Tashkent: Elektro-par.
Tipo-Litografiya Shtaba Turkest. voyenn. okruga, 1911.-76 s.
IV. Monografiyalar. Kitoblar va risolalar
1. Abdullayev A. Qoraqalpog’istonda siyosiy-ma’muriy boshqaruv, sud va
prokuratura tizimi tarixidan ocherklar (XIX asrning ikkinchi yarmi XX
asrning birinchi choragi). - Nukus: (2agasa1ras81:ap, 2017. - 126 b.
2. Abduraximova N.A., Sadshov A.S., Shamambetov B.Sh. Politicheskiye
prosessm v Turkestane. - Nukus: Karakalpakistan, 1988. - 144 s.
3. Abdurahimova N., Ergashev F. Turkistonda chor mustamlaka tizimi. -

Toshkent: Akademiya, 2002. - 240 b.
4. Aminov O. Ekonomicheskiye razvitiye Sredney Azii (kolonialnsh period). -
Tashkent: Gosizdat UzSSR, 1959. - 298 s.
5. Aminov H.H. O’zbekiston paxtachilik tarixidan. - Toshkent: Mehridaryo,
2007.- 184 b.
6. Axmedjanov G.A. Rossiyskaya imperiya v Sentralnoy Azii. - Tashkent: Fan,
1995. - 216 s.
7. Ahmadjonov G’.A. Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda (Chorizmning
Turkistondagi mustamlakachilik siyosati tarixi va tarixnavisligi). - Toshkent,
2003. - 270 b.
8. Balakin Yu.V., Petrov A. I., Sorokin Yu.A. Ocherki po otechestvennoy istorii.
- Omsk. Omsk. gos. univ., 1999. - 528 s.
9. Boltaboyev S. Turkistondagi vaqf mulklari tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. -
Namangan: Namangan, 2005. - 67 b.
10. Valiyev A.X. Polojeniye dexkanstva Ferganm v konse XIX - nachale XX
vekov. - Tashkent, 1958. - 50 s.
11. Vert P., Kabmtov P.S., Miller A.I. Rossiyskaya imperiya v zarubejnoy
istoriografii. Rabotn poslednix let: Antologiya. - M.: Novoye izdatelstvo,
2005. - 696 s.
12. Galuzo P.G. Agrarnme otnosheniya na yuge Kazaxstana v 1867-1914 gg. -
Alma-Ata: Nauka, 1965. - 346 s.
13. Galuzo P.G. Turkestan - koloniya (Ocherk istorii Turkestana ot zavoyevaniya
russkix do revolyusii 1917 goda). -M., 1929.- 163 s.
14. G’afforov Sh.S. Tarix va taqdir: Rossiya imperiyasidan Turkistonga
ko’chirilganlar (XIX asrning ikkinchi yarmi - XX asr boshlari). - Toshkent:
Fan, 2006. - 224 b.
15. Gubayeva S.S. Etnicheskiy sostav naseleniya Ferganm v konse XIX - nachale
XX v. (Po dannmm toponimii). - Tashkent: Fan, 1983. - 105 s.
16. Derevyanko A.P., Shabelnikova N.A. Istoriya Rossii drevneyshix vremen do

konsa XX veka. - Moskva, 2001. - 560 s.
17. Jabborov M.R., Arslonzoda R.A. Farg’ona Rossiya imperiyasi hukmronligi
davrida (“Turkestanskiy sbornik” materiallari asosida). - Toshkent: Navro’z,
2019.- 184 b.
18. Jalilov S. Farg’ona vodiysining sug’orish tarixidan (X1X-XX asr boshlarida).
- Toshkent: Fan, 1977. - 168 b.
19. Jemchujnikov N.N. Dvijeniye na vostok. - Moskva. 1927. - 37 s.
20. Ziyoyev H. Tarix - o’tmish va kelajak ko’zgusi: (tarixning dolzarb
masalalari). - Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 2000. - 288 b.
21. Ziyoyev H. O’zbekiston mustamlaka va zulm iskanjasida (XIX asrning
ikkinchi yarmi - XX asr boshlari). - Toshkent. Sharq, 2006. - 352 b.
22. Ismoilova J. Farg’ona vodiysida milliy ozodlik kurashlari (1916 yil
qo’zg’oloni misolida). - Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi nashriyot-
matbaa ijodiy uyi, 2003. - 336 b.
23. Ismoilova J. XIX asrning ikkinchi yarmi - XX asr boshlarida Toshkentning
“yangi shahar” qismi tarixi. - Toshkent: G’ap ua 1yexpo1o§1ua, 2004. - 140
b.
24. Isoqov 3. Farg’ona vodiysi an’anaviy dehqonchilik madaniyati (xo’jalik-
madaniy an’analar tavsifi va tahlili). - Toshkent: ¥ap§1 pazyg, 2011. - 156 b.
25. Istoriya Rossii s drevneyshix vremen do nashix dney. - M.: Prospekt, 2015.-
412 s.
26. Isxakov F.B. Nasionalnaya politika sarizma v Turkistane (1867-1917 gg.). -
Tashkent: Fan, 1997. - 204 s.
27. Kastelskaya 3. Osnovnme predposshki vosstaniya 1916 goda v Uzbekistane. -
M.: Nauka, 1972. - 146 s.
28. Kastelskaya Z.D. Iz istorii Turkestanskogo kraya (1865-1917). - M.: Nauka,
1980.- 121 s.
29. Kinyapina N. S., Bliyev M. M., Degoyev V. V. Kavkaz i Srednyaya Aziya vo

vneshney politike Rossii (Vtoraya polovina XVIII - 80-ye godm XIX v.) -
Moskva: MGU, 1984. - 328 s.
30. Qodirov A. O’zbekiston irrigasiyasi tarixidan lavhalar (XIX asr o’rtalaridan
1920-yillargacha). - Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi Xalq merosi
nashriyoti, 1998. - 144 b.
31. Qurbonova N. Chorizmning Turkistondagi agrar siyosati va unga qarshi
kurash (Farg’ona vodiysi misolida). - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2014. - 164
6.
32. Matboboyev B.X., Mashrapov 3.3. Andijon tarixi: (qadimgi davrdan XX asr
boshlarigacha). - Toshkent: Bags, 2014. - 280 b.
33. Maxmudova N. Razvitiye administrativnogo upravleniya, sosialno-
ekonomicheskix i kulturnmx prosessov v kolonialnom Turkestane v nachale
XX veka (Po materialam revizii senatora K.K. Palena). - Tashkent: Fan, 2015.
- 193 s.
34. Mirzayeva N. Mirzacho’lning o’tmish tarixi. - Toshkent: Adabiyot
uchqunlari, 2016.- 136 b.
35. Musayev N. XIX asrning II yarmi - XX asr boshlarida Turkistonda sanoat
ishlab chiqarishining shakllanishi. - Toshkent: 1sy§os1-to11ua, 2008. - 168 b.
36. Musayev N. O’rta Osiyoda dehqonchilik madaniyati va agrar munosabatlar
tarixidan (Tosh davri oxirlaridan - XX asr boshlariga qadar). - Toshkent. Fan,
2005. - 235 b.
37. Muxamedov A.K. Begmatov I.A. Suv xo’jaligi va meliorasiyaga kirish.
O’quv qo’llanma. - Toshkent: TIMI, 2014. - 160 b.
38. Muxamedov Sh.B. Istoriko-istochnikovedcheskiy analiz gosudarstvennogo
regulirovaniya islama Rossiyskoy imperiyey v Turkestane (1864-1917). -
Tashkent: Vakyta rge§8, 2013. - 252 s.
39. Muxamedov Sh.B. Rossiya i Srednyaya Aziya: stranism istorii, lichnosti,
mneniya. - Tashkent: Vakyta rgezz, 2020. - 372 s.
40. Muhammadjonov A.R. Quyi Zarafshon vodiysining sug’orilish tarixi

(Qadimgi davrdan to XX asr boshlarigacha). - Toshkent: Fan,1972. - 376
b.
41. Nabiyev R.N. Vakfnoye xozyaystvo Kokandskogo xanstva. - Tashkent, 2010.
- 210 s.
42. Polyakov S.P. Istoricheskaya etnografiya Sredney Azii i Kazaxstana.
Xozyaystvo. Sosialnaya organizasiya. Etnicheskaya istoriya. - M.: Izd-vo
MGU, 1980.- 172 s.
43. Pugovkina O.G. Rossiyskaya istoriografiya Turkestana: istoricheskiye
vozzreniya sovremennikov. Tashkent: Akabetpazyg, 2018. - 256 s.
44. Saviskiy A.P. Pozemelnsh vopros v Turkestane (v proyektax i zakone 1867-
1886 gg.). - Tashkent: Izd. SamGU, 1963. - S. 208.
45. Samarqand tarixi. Qadimgi davrdan to Ulug’ Oktyabr sosialistik
revolyusiyasigacha. Birinchi tom. - Toshkent: Fan, 1971. - 483 b.
46. Sangirova D.X. Muhammad Aziz Marg’iloniy va uning “Tarixiy Aziziy”
asari (Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi davriga oid muhim manba). -
Toshkent: Adabiyot uchqunlari, 2016. - 216 b.
47. Sarmbayev K. Istoriya orosheniya Karakalpakstana (s konsa XIX veka do
nashix dney). - Nukus: Karakalpakstan, 1995. - 352 s.
48. Sarnbayev K. Qaraqalpaqstanda putkilxalmqlmq irrigasiyalmq qurshmslar
tariyxmnan. - Nekis: Qaraqalpaqstan, 1989. - 60 b.
49. Sovremennsh kishlak Sredney Azii (Sosialno-ekonomicheskiy ocherk). Vmp.
VI. Isfarinskaya volost (Ferganskoy oblasti Uzbekskoy SSR). - Tashkent,
1927. - 159 s.
50. Sosialno-ekonomicheskoye polojeniye Uzbekistana nakanune Oktyabrya /
Otv. red. akad. AN Uz SSR K.Ye. Jitov. - Tashkent: Fan, 1973. - 235 s.
51. Sultonov O’.A. Muhammad Solihxo’ja va uning “Tarixi jadidayi Toshkand”
asari. - Toshkent: SGxyektzFp, 2009. - 272 b.
52. Tarix shohidligi va saboqlari. Chorizm va sovet mustamlakachiligi davrida
O’zbekiston milliy boyliklarining o’zlashtirilishi. - Toshkent: Sharq, 2001. -

464 b.
53. Tillaboyev S.B. Turkiston o’lkasining ma’muriy boshqaruv tizimida mahalliy
aholi vakillarining ishtiroki (Farg’ona viloyati misolida). - Toshkent: Fan,
2008. - 104 b.
54. Topildiyev S. O’zbekistonda agrar munosabatlar rivojlanishining tarixiy
jihatlari. - Toshkent: MitTog §o‘g, 2012. - 152 b.
55. Tursunov H. Turkistonda 1916 yil xalq qo’zg’oloni. - Toshkent: O’zbekiston,
1966. - 168 b.
56. O’zbekiston SSR tarixi / I.M.Mo’minov tahrirn ostida. - Toshkent: Fan, 1971.
T. II.-664 6.
57. O’zbekistonning eng yangi tarixi. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi
davri. Birinchi kitob. - Toshkent: Sharq, 2000. - 464
b.
58. O’rinboyev A., Bo’riyev O. Toshkent Muhammad Solih tavsifida. - Toshkent:
Fan, 1983. - 56 b.
59. Xalfin N. A. Politika Rossii v Sredney Azii (1857-1868). - M.: Izdatelstvo
vostochnoy literaturm, 1960. - 272 s.
60. Xudoyqulov T. XIX asrda Qo’qon xonligi (ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va
madaniy hayoti). - Toshkent: TaG’akkig, 2016. - 217 b.
61. Sentralnaya Aziya v sostave Rossiyskoy imperii. - M.: Novoye literaturnoye
obozreniye, 2008. -464 s.
V. Ilmiy jurnal va to’plamlardagi maqolalar. Konferensiyalar
materiallari
1. Abduraximova N. Gubernatorskiye otchetm po Turkestanu i ix osobennosti
kak istoricheskiy istochnik // Tarixiy manbashunoslik muammolari.
Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. - Toshkent: Universitet, 2003.
- 9-14 b.
2. Abduraximova N. Agrarnaya sistema Turkestana v statisticheskix istochnikax
vtoroy polovine XIX v. // Tarixiy manbashunoslik muammolari. Respublika

ilmiy-amaliy anjuman materiallari. - Toshkent, 2008. - 184-193 b.
3. Akimniyazova G. «Jurnal pozemelnoy komissii» kak istoricheskiye
istochnik // Tarixiy manbashunoslik muammolari. Respublika ilmiy- amaliy
anjuman materiallari. - Toshkent. Universitet, 2003. - 166- 170 s.
4. Atabekova S. Problema agrarnmx otnosheniy v Turkestane v konse XIX -
nachale XX vv v istoricheskoy literature //Tarixiy manbashunoslik
muammolari. Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. - Toshkent, 2008.
-215-222 b.
5. Ashirov A. Farg’ona vodiysi aholisining suv bilan bog’liq qarashlari //
O’zbekiston etnologiyasining dolzarb muammolari. Ilmiy to’plam. - Toshkent:
AbaNuo! isydshyap, 2017. - 213-224 b.
6. Ashirov A. Farg’ona vodiysi aholisining suv bilan bog’liq mifologik qarashlari
va urf-odatlari / SUgyeIzFp 1apx1, Toshkent, 2018. - №1. - 22-23 b.
7. Babamatov T.K. K voprosu ob osobennostyax formirovaniya i organizasii
voyennmx sil v Turkestane (II polovina XIX veka) // Rossiya i Uzbekistan:
istoriya i sovremennost. - M., 2009. - Ch. IV. - № 7. - S. 7- 16.
8. Bazarbayev A.M. Turkistonda mustamlaka ma’muriyatining yerga doir
siyosati (1867-1900 yillar) / O’tmishga nazar. - № 7, 3 jild. - Toshkent: 2020.-
33-39 6.
9. Batrakov V.S. Xarakternme chertm selskogo xozyaystva Ferganskoy dolinm v
period Kokandskogo xanstva. - Tashkent: SAGU. Nov. seriya. Vsh. 62.
Istoriya. 1955. - S. 113-139.
10. Vasilyev D.V. Organizasiya i funksionirovaniye glavnogo upravleniya v
Turkestanskom general-gubernatorstve (1865-1884 gg.) / Vestnik
Moskovskogo universiteta. Seriya Istoriya. - M., 1999. - №3. - S. 48-63.
11. Jumayev U. Turkistonda paxta solig’ining joriy etilishi / UzMU xabarlari.
Maxsus son. - Toshkent, 2010. - 80-81 b.
12. Raxmonova F. Qishloq jamoasida xotin-qizlarning hashar udumlari (XIX
asrning oxiri - XX asrning boshlari) // Zamonaviy badiiy madaniyatda folklor

va xalq ijodiyoti. - Boysun, 2002. - 12-14 b.
13. Suguraliyeva F. «Otchet po revizii Turkestanskogo kraya grafa K.K. Palena»
kak istoricheskiy istochnik. // Tarixiy manbashunoslik muammolari.
Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. - Toshkent, 2008. - 166-170 b.
14. Suyunova O. Chor Rossiyasining Turkistonni boshqarish haqidagi 1886 yil
Nizomining agrar bandlari haqida / O‘xyek181op 1apx1. - Toshkent, 2002.
№1,-27-31 b.
15. To’xtabekov K.A. Chor Rossiyasi mustamlakachiligi sharoitida Turkistonda
yer egaligi va uning o’rganilish tarixi // Tarixiy manbashunoslik muammolari.
Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. - Toshkent, 2008. - 154-157 b.
16. Hamidova M.S. Buxoro amirligi savdo-madaniy aloqalari tarixidan (XIX
asrning ikkinchi yarmi - XX asr boshlari) // UzMU xabarlari. Maxsus son. -
Toshkent, 2013. - 178-181 b.
17. Choriyev Sh. Turkistonning irrigasiya tarixiga oid O’zR MDA hujjatlari. //
Tarixiy manbashunoslik muammolari. Respublika ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. - Toshkent (2008 yil 25 aprel). 2008.-318-320 b.
18. Shukurova L. Turkistonda Chorizm hukmronligining dastlabki yillarida yer-
soliq sistemasi tarixidan / Nauchnme rabott i sobgseniye. Kn. №1. - Toshkent:
Izd. An UzSSR, 1960. - 62-66 b.
VII. Dissertasiya va avtoreferatlar
1. Abduraximova N.A. Kolonialnaya sistema vlasti v Turkestane (vtoraya
polovina XIX - nachalo XX vv): avtoref. diss ... dokt. ist. nauk. - Tashkent,
1994. - S. 68.
2. Alimdjanov B.A. Ekonomicheskaya politika Rossiyskoy imperii v
Turkestanskom general-gubernatorstve (vtoraya polovina X1X-nachalo XX
vv.): Diss. ... kand. ist. nauk. - SPb. 2016. - 375 s.
3. Ashirboyeva Z.K. XIX asr oxiri - XX asr o’rtalarida Mirzacho’lning
o’zlashtirilishi: tarix fanl. nomz. ... diss. - Toshkent, 2008. - 142 b.
4. Bazarbayev A.M. XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Mirzacho’lda agrar

munosabatlardagi o’zgarishlar: tarix fanl. bo’y. fals. dokt. (RShE) diss. -
Toshkent, 2018. - 170 b.
5. Boltaboyev S.D. Vakufnoye imuodestvo v Turkestanskom kraye vo vtoroy
polovine XIX i v nachale XX v.: avtoref. diss. ... kand. ist. nauk. - Tashkent,
1995. - S. 28.
6. Vasilyev D.V. Stanovleniye i razvitiye sistemm upravleniya Turkestanskogo
kraya. 1865—1886 gg.: diss. ... kand. ist. nauk. - M., 1999. -290s.
7. Jabborov M.R. Farg’ona viloyati tarixining “Turkestanskiy sbornik”da
yoritilishi (XIX asr oxiri - XX asr boshlari): tarix fanl. nomz. ... diss. -
Toshkent, 2000. - 159 b.
8. Jumayev U.X. Rossiya imperiyasining Turkistondagi soliq siyosatining
shakllanishi: asosiy bosqichlari va taraqqiyoti: tarix fanl. nomz. ... diss. -
Toshkent, 2012. - 165 b.
9. Isoqov 3. Xarakternme osobennosti tradisionnogo zemledelcheskogo
xozyaystva Ferganskoy dolinm v konse XIX - nachala XX veka (xarakteristika
i analiz xozyaystvenno-kulturnmx tradisiy); avtoref. diss. ... kand. ist. nauk. -
Tashkent, 2011. - 29 s.
10. Maxmudova N. XX asr boshida Turkistonda ma’muriy boshqaruv tizimi va
ijtimoiy-iqtisodiy ahvol (senator K.K. Palenning taftish materiallari asosida):
tarix fanl. bo’y. fals. dokt. (R1tO) diss. - Toshkent, 2018. - 175 b.
11. Odilov B. XIX asr ikkinchi yarmi - XXI asr boshlari tadqiqotlarida o’zbek
xalqining an’anaviy xo’jaligi masalalari: tarix fanl. nomz. ... diss. - Toshkent,
2019. - 199 b.
12. Pardayev K.K. O’rta Zarafshon (Miyonkol) vohasining X1X-XX asr
boshlarida ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti: tarix fanl. nomz. ...
diss. - Toshkent, 2003. - 166 b.
13. Raxmonov F.Sh. Obshai i obryadm naseleniya Kashkadarinskogo oazisa
svyazannme s zemledeliyem (kones XIX - nachalo XX vv.): avtoref. dis. ...
kand. ist. nauk. - Tashkent, 2002. - 25 s.

14. Sarmbayev M.K. Istoriya xlopkovodstva Karakalpakstana (1873-1941 gg.):
Avtoreferat dis. ... kand. ist. nauk. - Nukus, 1998. - 22 s.
15. Sultonov O’.A. Toshkent vaqf xo’jaligida an’analar, islohotlar va muammolar
(XU1-XX asr boshlariga oid tarixiy hujjatlar asosida): tarix fanl. bo’y. fals.
dokt. (BZs) diss. - Toshkent, 2016. - 299 b.
16. To’xtabekov K.A. Chor Rossiyasining Birinchi jahon urushi yillarida
Turkiston o’lkasida o’tkazgan iqtisodiy siyosatining mustamlakachilik
mohiyati: tarix fanl. nomz. ... diss. - Toshkent, 2011. - 27 b.
17. O’rokov D.J. Turkistonda Rossiya imperiyasi ma’muriyatining rasmiy
hisobotlari - tarixiy manba sifatida (XIX asr oxiri - XX asr boshlari): tarix
fanl. nomz. ... diss. - Toshkent, 2006. - 136 b.
18. Hayitov J.Sh. Turkistonda yangi ekin navlarining tarqalishi va ulardagi
o’zgarishlar (XIX asr oxiri - XX asr boshlari): tarix fanl. bo’y. fals. dokt.
(R1tO) diss. avtoref. - Andijon, 2020. - 24 b.
19. Shushkova M.Ye. Organizasiya upravleniya Turkestanom v nachale XX veka:
diss. ... kand. ist. nauk. - M., 2015. - 287 s.
VIII. Xorijiy adabiyotlar
1. Ktekpdeg . N. Ki581a’8 1trepa1 RoNsu. T’ye AdgttzyaNop o£ sIye Saisaziz t
1ye ygz! Na1£ oG’ Y1ye XIX 111
sepShgu. - SapaShap 81auots Raregz, 1975.
V. XVII. -R .218.
2. VeaTpse Repay. Zluatrz, zog^Iit apN 8axai1z: tag§ta11aps18 aps! Naye £a!ye
o£ Ki881ap Tigkez1ap (s. 1880-1915) / Sep1ga1 A81ap Biguyeu. Uo1. 29,
N0. 1, MagsI 2010. - rr. 61-78.
3. VeaTpse Repay. G’kNez op Y1ye V1g111 o£Ki881ap TigkezShgRz G’18sa1
8uz1yet: A U1yelu £got TNe G’yeg§apa O1az! / 1oigpa1 o£ 1Ne Yesopogts
apd 8os1a1 N181ogu o£1Ne Opep1. Uo1. 53, N0. 5. 2010. - rr. 739-769.
4. Vea1pse Repay. Tke SoNop Voot apd Naye ap Tax t Ki881ap TigkezTap
(18808-1915) / Yexr1oga1yup8 t Ki881ap aps! Yeiga81ap N181ogu, Uo1ite

$14, G’Tityeg 4, G’a11 2013. - rr. 741-774. 5. Rao1o 8ag1opa. So1ota1 1ye§181a1yup teye18 zapa: MizNtz’ 1aps1 p§1z t Ki881ap Tigkez^ap // Sep1ga1 A81ap 8iguyeu. Uo1. 29, N0. 1, Mags 2010. - rr. 43-60. 62. Oate1 R1rez. TNe TN1gs1 \Uog1s1 Reor1ye8 oG’ 8oU1ye1 Sep1ga1 Az1a. - 8ap- G’gapizso: 1pz111i1ye £og sop!yetrogagu zShsNez, 1978. -rr. 183-203$

ILOVALAR
1- jadval
Farg’ona viloyati Namangan uyezdida 1890-1901 yillarda paxtaping
425 amerika
navining ekin va hosil mikdori
Yil Yer maydoni (desyatina) Hosil miqdori (pud)
1890 13814 919470
1891 13789 1068192
1892 18682 1361675
1893 18264 1369338
1894 15372 960690
1895 19817 1282765
1896 22790 1.414170
1897 24598 1160880
1898 22599 1351740
1899 23182 1103790
1900 28000 2000000
1901 34000 1840000

2- jadval
Farg’ona viloyatining uyezdlari bo’yicha 1906 yilgi paxta
ekiladigan maydonlari taqsimoti 426
Uyezdlar Amerika navi Maxalliy nav Jami
Andijon uyezdi 50865 2035 52900
Qo’qon uyezdi 25409 6189 31598
Marg’ilon uyezdi 54215 3111 57326
Namangan uyezdi 37347 942 38289
O’sh uyezdi 3595
161 3756
Jami 171431 12438 183869

Z-Jadval
Farg’ona, Sirdaryo va Samarqand viloyatlarida 1888 yildan to 1915
iilga qadar qishloq xo’jaligida paxta ekiladigan yer maidonlari
Yili Viloyatlar nomi
Umumiy
Farg’ona Sirdaryo Samarkand
ming desyatina
1888 34,7 25,8 8 68,5
1893 85,3 31,5 21,5 138,3
1898 106,2 14,7 17,1 138
1903 144 11 9,8 169,8
1908 190.9 28 21,7 240,2
1913 274,9 76,7 31,8 383,4
1915 336,5 74 55,6 466,1

4- jadval
Sirdaryo viloyatining 1906 yildagi uyezdlar taqsimoti bo’yicha
sug’orish ishlariga oid ma’lumotlar 444
Uyezdlar Ariqlar
soni Ariqlar
uzunligi Sekundiga
ishlatilgan
suv sarfi
(kub. fut) Ekin
maydonlari
soni (des.) 1 kub.
Suv-ga
to’g’ri
kelgan
maydonlar
Toshkent
uyezdi 288 2507
20211 170538
Chernyayev
uyezdi 1506 5484 7554 194790 25 1/4
Avliyo ota
uyezdi 556 5574 5337 120337
22 1/2
Perovskiy
uyezdi 334 2125 1093 22665
20 3/4
Kazalinsk
uyezdi 312
2286 737 17309 23 1/2
Amudaryo
bo’limi 5 noma’lum 3179 64967
20 1/2
444 Александров Н.Н. Земледелие в Сирдаринской области. Ч. 1-2. - Ташкент, 1916. - С. 13-14.

5- jadval
Turkiston o’lkasi “Yer-solig’i” komissiyasiga 1887 yilda Sirdaryo
viloyati mahalliy aholisi tomonidan toshirilgan hujjat soni 445
Sirdaryo
viloyati
uyezdlariH
aqiqiy
vaqfnom
a
Q
ozilar hukm
i
X
on va boshqa
shaxslarning
O
ldi-sotti
shartnom
asi
O
ldi sotti
haqidagi
R
ivoyatlar
X
onlar
guvoxnom
asi
Ijara shartlari
V
aqfnom
a
nus’halari
Q
ozi

hukm
i
nus’halari
Toshkent sh. 109 42 3 10 - - - 1 2 1
Toshkent 94 36
112 10 2 1 1 5 9 3
Avliyoota 23 5 - - - - - - - -
Chimkent
uyezdi 6 1 6 - - - - - 3 -
Perovskiye
uyezdi - - 4 - - - - - - -
Amudaryo
bo’limi 66 1 - - - - - - 30
Xammasi 298 85 125 20 2 1 1 6 44 4
445 Сборник материалов для статистики Снръ-Дарьинской области // Изд. Смръ-Дарьинскаго областнаго Статистическаго
комитета. Под. ред. секратаря комитета И.И. Гейера. - Ташкепт: Типо-литография С.И.Лахтина, 1891. - С. 23.

6- jadval
1891 yil Samarqand viloyatining 7 ta volostidagi sholi va paxta
ekiladigan maydonlar hajmi 446
Volostlar Har yili ekin
ekiladigan
maydonlar Shundan
Sholi ekiladigan
maydonlar Paxta ekiladigan
maydonlar
Desyatina Foiz (%) Desyatina Foiz (%)
Kabut 12.155 5.024 41.3 142 1.2
Xalvoi 9.745 4.653 47.7 120 1.2
Ishimoqsoq 6.327 3.238 5.2 210 3.2
Dahbet 5.144 1.859 36.1 100 3.2
Sirg’ali 4.512 1.635 36.2 55 1.2
Yangiko’rg’o 5.586 410 7.2 677 12.1
Chelak 6.016 320 5.13 1038 17.2
JAMI 49.486 17.139 34.06 2.342 4.7
446 Вирский М. Хлобководоство и хлопковая промьипленность в Самаркандской области / Справочная книжка Самаркандской
области. 1897. / Под. ред. секратеря статисческаго комитета М. Вирского. Вьш. 5. - Самарканд: Типог. Самаркандкаго обласного
праления, 1897. - С. 87-88.

7- jadval
Samarqand va Kattaqo’rg’on uyezdlarida sholi ekiladigan
maydonlarning 1869-1892 yillardagi xolati 447
Yil Sholi ekiladigan maydonlari hajmi
Tanop Desyatina
1869 40.000 10.000
1870 50.000 12.500
1871 55.175 13.800
1872 64.206 16.051
1873 57.261 14.315
1874 64.000 16.000
1875 72.000 18.000
425
447 Позняков П. Культура риса и оя экономическое значеия в Самарқандской области. Справочная книжка Самаркандской
области. 1907 г. / Под.ред. Секратеря статисческаго комитета М.Вирского. Вмп. 9. - Самарканд: Типо-литография Г.И.
Демурова, 1907. - С. 4-5.

426
Ilova
XX asr boshida O’lkada sun’iy sug’oriladigan yerlar maydoni 1.874.900
desyatinani tashkil etgan.
Фарғона
вилоятига
947,7

8- ilova
XIX asr ikkinchi-XX asr boshlarida Turkiston o’lkasida sug’orish
usullari
1-usul: Bostirib sug’orish. A - doimiy ariq; B - taqsimlovchi ariq; V -
keyiigi dalalarga suv yetkazib beradigan doimiy ariqlar; G - to’g’on.

2-usul : Tik nishablikda bosim bilan sug’orish. A - doimiy ariq; B - taqsimlovchi
ariq; V - keyingi dalalarga suv yetkazib beradigan doimiy ariqlar; G - to’g’on, D -
sug’orish yegatlari.
4-usul: “Cho’ktirish”. Sholi va beda ekishda foydalaniladi. Buning uchun
haydalgan yerda pol olinadi. A - doimiy ariq; V - keyingi dalalarga suv yetkazib
beradigan doimiy ariklar; S - suv o’tishi uchun teshiklar.
g
►

5-usul: To’lqinsimon-jo’yak usuli. A - doimiy ariq; B - taqsimlovchi ariq;
V - keyingi dalalarga suv yetkazib beradigan doimiy ariqlar; G - to’g’on, D -
sug’orish yegatlari; S - kichik to’siqchalar
To’lqinsimon-jo’yak usuli. Jo’yaklarning kesimda ko’rinishi

XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi tomonidan turkistonda amalga oshirgan agrar siyosati

Купить

Похожие документы
2 Miloddan oldingi III II asrlardagi o‘zbek davlatchiligi tarixini
5.Shayboniylar davri epigrafik yodgorliklari
Adabiy tanqid fanining tarixiy bosqichlari. Abdurauf Fitrat, Cho‘lponning adabiy tanqidiy qarashlari
Adabiyotshunoslikka oid fanlar tizimida tarixiy poetikaning mohiyati va o‘rni. (nazariy poetika, dinamik poetika, struktural poetika va b.)
Antik Davrda Xorazm

Информация о документе

Продавец

XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi tomonidan turkistonda amalga oshirgan agrar siyosati

Похожие документы