Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 827.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida banklar faoliyati

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ʼLIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDA GI O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TA RIX FA KULTETI TA RIX Y O‘N A LISHI O‘ZBEKISTON TA RIX I FA N IDA N KURS ISHI MA VZU: X IX A SRN IN G IKKIN CHI Y A RMI - X X A SR BOSHLA RIDA BA N KLA R FA OLIY A TI Bajardi: _____________________ Qabul qildi: _____________________ Toshk ent -2026 MUN DA RIJ A KIRISH .......................................................................................................... ........... 3 I BOB. BA N K TIZIMIN IN G SHA KLLA N ISHI VA RIVOJ LA N I SH OMILLA RI. .................................................................................................... ....... 15 1.1. XIX asrning ikkinchi yarmida iqtisodiy taraqqiyotning xususiyatlari ........... 15 1.2. Bankning paydo bo‘lishi va dastlabki faoliyati .............................................. 21 I bob y uzasidan ..................................................................................................... . 28 II BOB. X IX A SR OX I RI X X A SR BOSHLA RIDA BA N KLA R FA OLIY A TIN IN G ASOSIY Y O‘N A LISHI ...................................................... 29 2.1. Rus moliya kapitalining sanoatga kirib kelishi ................................................ 29 2.2. Ijtimoiy iqtisodiy oqibatlari va mahalliy ahvolning yomonlashuvi ................. 36 II bob y uzasidan .................................................................................................... 43 UMUMIY X ULOSA ............................................................................................. 44 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI ......................................... 47 2 KIRISH Kurs ishi mav zusining asoslanishi v a uning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tarixni o‘rganishda biryoqlama emas, balki haqqoniy yondashuv zarurligini alohida ta’kidlagan. 2021-yil 31-avgust kuni u tarixni o‘rganish va o‘rgatish masalalari haqida gapirar ekan, biz tarixning “o‘zimizga yoqqan joylarini olib, yoqmagan tomonini yashirib o‘tmasligimiz”, aksincha uni bor holicha, haqqoniy yozishimiz kerakligini ta’kidladi. Bu fikr bizning mavzuimiz uchun nihoyatda muhim, chunki XIX asr oxiri – XX asr boshlarida banklar faoliyatini baholashda uzoq vaqt davomida faqat mafkuraviy yoki biryoqlama qarashlar ustun bo‘lgan. Mirziyoyevning mazkur yondashuvi kurs ishida banklar tarixini nafaqat “taraqqiyot vositasi”, nafaqat “mustamlakachilik quroli”, balki har ikki jihati mavjud bo‘lgan murakkab tarixiy hodisa sifatida tahlil qilish zarurligini ko‘rsatadi. Ya’ni, banklar bir tomondan savdo, pul muomalasi va kredit tizimini kengaytirgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan Rossiya imperiyasining iqtisodiy manfaatlariga xizmat qilgan. Prezidentning tarixga nisbatan “haqqoniy yozish kerak” 1 degan talabi aynan shunday murakkab tarixiy masalalarni ilmiy xolislik bilan yoritishga metodologik asos bo‘la oladi. Mavzuni ng dolzarbligi, avvalo, Oʻzbekiston hududida iqtisodiy munosabatlarning qanday oʻzgarganini, mahalliy xoʻjalik tizimi qanday qilib an’anaviy shakldan bozor tamoyillariga yaqinlashganini tushunishda juda muhim ekanligi bilan belgilanadi. Bu davr Markaziy Osiyo, xususan, Turkiston o‘lkasi tarixida tub burilishlar yuz bergan bosqich bo‘lib, aynan shu paytda savdo-sotiq kengaydi, pul muomalasi faollashdi, kreditga ehtiyoj kuchaydi, tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlari ortdi va natijada bank tizimining paydo bo‘lishi hamda rivojlanishi tarixiy zaruratga aylandi. Banklar faoliyatini o‘rganish orqali nafaqat moliyaviy muassasalar tarixini, balki mustamlakachilik siyosatining iqtisodiy mohiyatini, mahalliy ishlab chiqarishning qay darajada o‘zgarganini, savdogarlar, dehqonlar, hunarmandlar va sanoat egalari hayotida qanday yangiliklar paydo bo‘lganini ham chuqur anglash mumkin. Shu jihatdan bu mavzu Oʻzbekiston 1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2022. – 416 b. 3 tarixining siyosiy emas, aynan iqtisodiy va ijtimoiy qatlamlarini ochib berishda alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur mavzuning dolzarbligi yana shundaki, XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida banklar faoliyati yurtimizda kapitalistik munosabatlarning kirib kelishi va shakllanishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Avvalroq iqtisodiy hayotda ko‘proq natural xo‘jalik, ichki bozor va an’anaviy savdo usullari ustun bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik Rossiya imperiyasi tasarrufiga kirgan hududlarda pul-kredit tizimiga asoslangan yangi iqtisodiy mexanizmlar paydo bo‘la boshladi. Banklar aynan ana shu yangi tizimning asosiy vositalaridan biri bo‘lib xizmat qildi. Ular orqali yirik savdo operatsiyalari amalga oshirildi, qarz va kredit berish tizimi rivojland i, ishlab chiqarish va xomashy o yetkazib berish jarayonl ari moliyalashtirildi. Ayniqsa, paxtachilikning jadal rivojlanishi banklarning iqtisodiy hayotdagi o‘rnini yanada kuchaytirdi. Chunki paxta Rossiya sanoati uchun muhim xomashyo bo‘lib, uni yetishtirish, yig‘ish, tashish va sotish jarayonida katta miqdordagi mablag‘ talab etilgan. Banklar ana shu mablag‘ aylanishini ta’minlab, Turkiston iqtisodiyotini imperiya bozoriga yanada qattiqroq bog‘lab qo‘ydi. Demak, banklar faoliyati tarixi oddiy moliyaviy muassasalar tarixi emas, balki o‘lkaning mustamlaka iqtisodiy tizimga tortib kirilishini ko‘rsatuvchi muhim tarixiy omildir. Bu mavzuning bugungi kunda ham ahamiyatli ekanligi shundan iboratki, banklar faoliyati orqali o‘sha davr jamiyatining ijtimoiy tabaqalanish jarayoni ham yaqqol ko‘rinadi. Kredit olish, pul mablag‘laridan foydalanish, savdo aylanmasida ishtirok etish imkoniyatlari jamiyatning barcha qatlamlariga bir xil darajada taalluqli bo‘lmagan. Ko‘proq yirik savdogarlar, vositachilar, paxta sotib oluvchilar, sanoat korxonalari egalari hamda mustamlaka ma’muriyati bilan yaqin aloqada bo‘lgan shaxslar bank tizimidan unumli foydalangan. Oddiy dehqonlar esa ko‘pincha qarzga botib qolgan, hosilini oldindan sotishga majbur bo‘lgan yoki vositachilarga qaram bo‘lib qolgan. Shu sababli bank tizimi bir tomondan iqtisodiy jonlanish vositasi bo‘lsa, ikkinchi tomondan ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiruvchi omil sifatida ham namoyon bo‘lgan. Bu holatni o‘rganish orqali tarixchilar o‘sha davrdagi iqtisodiy 4 o‘sishning kimlar manfaatiga xizmat qilganini, kimlar esa bundan zarar ko‘rganini aniqlash imkoniga ega bo‘ladilar. Mavzuning dolzarbligi yana banklar faoliyatining shaharlar rivojiga ta’siri bilan ham izohlanadi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Toshkent, Samarqand, Qo‘qon, Andijon, Buxoro kabi markazlarda savdo aloqalari kuchaydi, yangi bozor infratuzilmasi shakllandi, temiryo‘l qurilishi natijasida tovarlar harakati tezlashdi. Ana shu jarayonda banklar iqtisodiy markazlarning shakllanishiga, pul aylanishining tartibga tushishiga, savdo bitimlarining rasmiy tus olishiga yordam berdi. Bank bo‘limlari ochilishi shaharlarda moliyaviy madaniyatning o‘sishiga, hisob-kitob va hujjatchilik tizimining takomillashishiga olib keldi. Bu esa o‘z navbatida mahalliy aholining yangi iqtisodiy munosabatlarga moslashuvini tezlashtirdi. Shuning uchun ham banklar tarixini o‘rganish urbanizatsiya, savdo markazlarining rivojlanishi va iqtisodiy infratuzilmaning shakllanishi tarixini yoritishda ham muhim o‘rin egallaydi. Kurs ishi mav zusining oby ek t i. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida O‘zbekiston hududida faoliyat yuritgan banklar, ularning vujudga kelishi, rivojlanishi va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar bilan bog‘liq faoliyatidir. Kurs ishi mav zusining predmet i . XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida O‘zbekiston hududida banklar faoliyatining asosiy yo‘nalishlari, ularning iqtisodiy taraqqiyotga, savdo-sotiq, kredit munosabatlari, sanoat va mahalliy aholi xo‘jalik hayotiga ko‘rsatgan ta’sirini o‘rganishdan iborat. Kurs ishining maqsadi. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Oʻzbekiston hududida banklar faoliyatining vujudga kelishi, rivojlanish bosqichlari, asosiy yoʻnalishlari hamda ularning ijtimoiy- iqtisodiy hayotga ta’sirini tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida tadqiq etishdan iborat. Kurs ishining v azifalari: Ushbu kurs ishida qo‘yilgan maqsadga erishish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: - XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Oʻzbekiston hududidagi iqtisodiy taraqqiyotning asosiy xususiyatlarini aniqlash; 5 - Mazkur davrda bank tizimining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan ijtimoiy-iqtisodiy omillarni tahlil qilish ; - Oʻzbekiston hududida banklarning paydo bo‘lish jarayoni va ularning dastlabki faoliyatini tarixiy manbalar asosida yoritish; - Banklar faoliyatining paxtachilik, xomashyo tayyorlash va sanoat rivojiga ko‘rsatgan ta’sirini o‘rganish; - XIX asr oxiri va XX asr boshlarida banklar faoliyatining ijtimoiy- iqtisodiy oqibatlarini umumlashtirish . Kurs ishining ilmiy y angiligi quy idagilardan iborat : XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida O‘zbekiston hududida banklar faoliyati faqat moliyaviy tizim doirasida emas, balki o‘lkaning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liq holda kompleks tarzda tahlil qilinadi. Tadqiqotda banklarning Turkiston o‘lkasiga kirib kelishi, ularning savdo-sotiq, paxtachilik, kredit munosabatlari va pul muomalasiga ta’siri tarixiy manbalar hamda mavjud adabiyotlar asosida yaxlit holda yoritiladi. Mavzuning ilmiy yangiligi yana shundaki, banklar faoliyati mustamlakachilik siyosatining iqtisodiy vositasi sifatida baholanib, ularning mahalliy xo‘jalik tizimiga ko‘rsatgan ta’siri ochib beriladi. Shuningdek, tadqiqotda banklar faoliyatining mahalliy savdogarlar, dehqonlar, hunarmandlar va tadbirkorlar hayotidagi o‘rni, kredit tizimining ijtimoiy tabaqalanishga ta’siri ham tarixiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Mavzuni o‘rganishda sovet davri, mustaqillik yillari va xorijiy tarixshunoslik materiallarining o‘zaro qiyosiy tahlil qilinishi ham tadqiqotning ilmiy yangiligini oshiradi. Bundan tashqari, banklar faoliyatining o‘lka iqtisodiyotini Rossiya imperiyasi bozori bilan bog‘lashdagi roli va uning oqibatlari zamonaviy yondashuv asosida yoritiladi. Shu jihatdan mazkur tadqiqot O‘zbekiston tarixida bank tizimining shakllanish bosqichlari, uning mustamlaka davridagi xususiyatlari va tarixiy ahamiyatini yangicha qarashlar asosida ochib berishi bilan ajralib turadi. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Ushbu mavzuning tarixchilar tomonidan o‘rganilganlik darajasini tahlil qilganda, adabiyotlarni shartli ravishda uch guruhga ajratib o‘rganish maqsadga muvofiq bo‘ladi: 1) sovet 6 hukumati davridagi adabiyotlar, 2) mustaqillik yillarida amalga oshirilgan tadqiqotlar, 3) xorijiy mualliflar tomonidan yaratilgan tadqiqotlar. Bunday tasnif mavzuning tarixshunoslikdagi evolyutsiyasini, ya’ni banklar faoliyatiga baho berish mezonlari qanday o‘zgarganini ko‘rsatadi. Zamonaviy tarixshunoslikning o‘zi ham Markaziy Osiyoda banklar tarixi uzoq vaqt davomida parchalanib, asosan “monopolistik kapitalizm” konsepsiyasi doirasida yoritilganini qayd etadi. Birinchi guruh — sovet hukumati davridagi adabiyotlar. Bu davrda yaratilgan tadqiqotlarda Turkiston va umuman O‘rta Osiyodagi banklar faoliyati mustaqil moliya instituti sifatida emas, ko‘proq Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati, moliyaviy kapitalning kirib kelishi, paxta xomashyosi yetishtirishni kengaytirish va mahalliy xo‘jalikni imperiya bozoriga bo‘ysundirish vositasi sifatida talqin qilindi. Sovet tarixshunosligida asosiy metodologik tayanch marksistik-lenincha sinfiy yondashuv bo‘lib, banklar “moliyaviy kapital”, “monopolistik kapitalizm”, “ekspluatatsiya quroli” kabi tushunchalar orqali izohlandi. Zamonaviy tarixshunoslik sharhlarida ham sovet mualliflari aynan kapitalizmning O‘rta Osiyoga kirib borishi va mustamlaka iqtisodiyotining shakllanishi doirasida yozgani alohida ko‘rsatiladi. Sovet davri tarixshunosligida, ayniqsa, A.M.Yuldashevning ishlari mavzu uchun muhim o‘rin tutadi. Uning “Banki i polojeniye dehqanstva v dorevolyutsionnom Turkestane” (1960) 2 , “Moskovskie banki v dorevolyutsionnom Turkestane” (1960) 3 , “Russkie kommercheskie banki v kolonialnom Turkestane” (1961) 4 hamda “Proniknoveniye monopolisticheskogo kapitala v ekonomiku Turkestana (1900–1917 gg.)” 5 kabi ishlari Turkistondagi banklar faoliyatini dehqonlar ahvoli, agrar munosabatlar va moliyaviy qaramlik bilan bog‘liq holda talqin qilgan. Shu bilan birga, M.I.Vekselmanning “Deyatelnost russkix 2 Юлдашев А. М. Банки и положение дехканства в дореволюционном Туркестане // Известия АН УзССР. Серия общественных наук. – Ташкент, 1960. – № 2. – С. 35–40. 3 Юлдашев А. М. Московские банки в дореволюционном Туркестане // Научные работы и сообщения Отделения общественных наук АН УзССР. – Ташкент, 1960. – Кн. III. – С. 284–291. 4 Юлдашев А. М. Русские коммерческие банки в колониальном Туркестане // Научные записки Ташкентского финансово-экономического института. – Ташкент, 1961. – Вып. 13. – С. 37–52. 5 Юлдашев А. М. Проникновение монополистического капитала в экономику Туркестана (1900– 1917 гг.). – Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1961. – 227 с. 7 kommercheskix bankov v Sredney Azii i ix rol v razvitii mestnoy burjuazii” (1979) 6 , “Rossiyskiy monopolisticheskiy i inostranniy kapital v Sredney Azii” (1987) 7 kabi ishlari bank kapitalining mahalliy burjuaziya va savdo- sanoat tizimidagi rolini o‘rgangan. Bu davr bibliografiyasida Z.D.Kastelskaya, Ts.L. Fridman, I.F.Gindin 8 , L.E.Shepelev 9 , V.I.Bovykin, V.Ya.Laverychev 10 , A.Ulmasov kabi mualliflar ham muntazam tilga olinadi. Biroq sovet davri adabiyotlarining asosiy xususiyati shundaki, ularda banklar faoliyati ko‘pincha oldindan belgilangan mafkuraviy xulosaga bo‘ysundirilgan. Masalan, keyingi tadqiqotchilar sovet tarixchilari Turkistonda “qalin bank tarmog‘i” tuzilib, mahalliy iqtisodiyot ekspluatatsiya qilinganini ta’kidlaganini eslatadilar; shuningdek, bank kapitali bilan savdo-sudxo‘rlik kapitalining “qo‘shilib ketishi” haqidagi qarash ham aynan shu davr mahsuli sifatida ko‘rsatiladi. Natijada sovet tarixshunosligi juda katta faktik material to‘plagan bo‘lsa-da, bank tizimini ichki institut sifatida, uning operatsiyalari, mahalliy mijozlar bilan ishlash mexanizmlari, filiallar darajasidagi farqlar nuqtai nazaridan yetarli chuqurlikda ochib bera olmagan. Ikkinchi guruh — mustaqillik yillarida amalga oshirilgan tadqiqotlar. 1991 yildan keyin mavzuga yondashuv tubdan o‘zgardi. Endi banklar tarixiga faqat “mustamlakachilik quroli” sifatida emas, balki Turkiston iqtisodiy hayotining murakkab tarkibiy qismi, savdo va kredit tizimining elementi, mahalliy tadbirkorlik, paxta bozori, shahar iqtisodiyoti va infratuzilma bilan uzviy bog‘liq hodisa sifatida qarala boshlandi. Mustaqillik davri tadqiqotlarining eng muhim belgisi — arxiv manbalariga keng murojaat qilinishi, filiallar miqyosidagi mikro- tadqiqotlarning paydo bo‘lishi va sovet davridagi umumlashtiruvchi, mafkuraviy xulosalarning qayta ko‘rib chiqilishidir. Bu yo‘nalishda yozilgan ishlar tarixshunoslikdagi 6 Вексельман М. И. Деятельность русских коммерческих банков в Средней Азии и их роль в развитии местной буржуазии // История СССР. – 1979. – № 4. – С. 150–164. 7 Вексельман М. И. Российский монополистический и иностранный капитал в Средней Азии (конец XIX – начало XX вв.). – Ташкент: Фан, 1987. – 144 с. 8 Гиндин И. Ф. Русские коммерческие банки. Из истории финансового капитала в России. – М.: Госфиниздат, 1948. – 453 с. 9 Шепелев Л. Е. Акционерные компании в России. – Л.: Наука, 1973. – 347 с. 10 Лаверычев В. Я. Московские фабриканты и среднеазиатский хлопок // Вестник Московского университета. – 1970. – № 1. – С. 53–72. 8 “banklar Turkiston iqtisodiyotining mutlaq monopolisti bo‘lgan” degan qarashni ham tanqidiy qayta baholaydi. Mustaqillik davri tarixshunosligida, avvalo, N.B.Xotamovning ishlari alohida ahamiyatga ega. 2025 yilgi tarixshunoslik sharhida uning “Istoriya bankov i predprinimatelstva v Sredney Azii (60-e gody XIX v. — 1917 g.)” (2014) 11 asari hamda “Rol rossiyskogo kapitala v obrazovanii uchrejdeniy melkogo kredita v Sredney Azii v kontse XIX — nachale XX vekov” (1998) 12 maqolasi post-sovet davrda mavzuni tizimli yoritgan muhim ishlardan sifatida ko‘rsatilgan. Xotamov bank kapitali tarixini tadbirkorlik, kredit muassasalari va mahalliy iqtisodiy hayot bilan bog‘liq holda kengroq regional doirada ko‘rib chiqadi. Mustaqillik davridagi yangi bosqichni Bakhtiyor Alimdjanov va Shokhruh Choriyev kabi tadqiqotchilar ishlari yaqqol ifodalaydi. Masalan, ularning 2020 yilgi “Istoriya Tashkentskogo otdeleniya Azovsko- Donskogo kommercheskogo banka” 13 maqolasida bir filial misolida bankning faol va passiv operatsiyalari, foyda-zararlari, xodimlar tarkibi, paxta eksportini moliyalashtirishdagi o‘rni arxiv materiallari asosida tahlil qilinadi. Mualliflar ushbu maqolada o‘zlarini sovet va ayrim post- sovet tadqiqotchilaridan farqli ravishda banklarni O‘rta Osiyo iqtisodiyotining “monopolisti” deb hisoblamasliklarini ochiq bayon qiladilar. Ular zamonaviy tarixshunoslikda Rossiya imperiyasining moliyaviy siyosatini yorituvchi maxsus ishlar hali ham kamligini ta’kidlaydilar. Shuningdek, Feruza Amonovaning “Buxoroda banklar faoliyati (XIX asr oxiri va XX asrning birinchi yarmi)” 14 nomli 2022 yilgi maqolasi mustaqillik davridagi tarixshunoslikning yana bir muhim namunasi hisoblanadi. U maqolada Buxoroda faoliyat ko‘rsatgan davlat, tijorat, qishloq xo‘jalik, kommunal va milliy banklar tarixini arxiv hujjatlari hamda tarixiy adabiyotlarning qiyosiy tahlili asosida 11 Хотамов Н. Б. История банков и предпринимательства в Средней Азии (60-е годы XIX в. – 1917 г.). – Душанбе: ЭР-граф, 2014. – 531 с. 12 Хотамов Н. Б. Роль российского капитала в образовании учреждений мелкого кредита в Средней Азии в конце XIX – начале XX веков // Россия в исторических судьбах таджикского народа. – Душанбе: Шарки Озод, 1998. – С. 45–61. 13 Алимджанов Б. А., Чориев Ш. Х. У. История Ташкентского отделения Азовско-Донского коммерческого банка // Манускрипт. – Тамбов: Грамота, 2020. – Т. 13. – Вып. 2. – С. 50–54. 14 Amonova F. S. Buxoroda banklar faoliyati (XIX asr oxiri va XX asrning birinchi yarmi) // Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar. – 2022. – № 9. – B. 7–15. 9 yoritganini ko‘rsatadi. Maqolaning o‘zi ham Buxoro iqtisodiyotida banklarning bozor mexanizmlarini shakllantirishdagi o‘rnini, mahalliy tadbirkorlar va sarmoyadorlarni qo‘llab-quvvatlash masalasini alohida ko‘taradi. Umuman olganda, mustaqillik davri tadqiqotlari mavzuni sezilarli darajada chuqurlashtirdi: ular banklarning faqat mustamlaka bosim vositasi emas, balki ba’zan mahalliy ishlab chiqarish va savdo tarmoqlarini kreditlash, ayrim hollarda esa spekulyativ savdo va xomashyo eksportini rag‘batlantirish bilan bog‘liq ikkiyoqlama rolini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, bu davr tarixshunosligi hali to‘liq yakunlangan deb bo‘lmaydi, chunki barcha bank filiallari, ularning mijozlar tarmog‘i, mahalliy savdogarlar va dehqonlar bilan real moliyaviy aloqalari hamon to‘liq qamrab olingan emas. Uchinchi guruh — xorijiy mualliflar tomonidan yaratilgan tadqiqotlar. Xorijiy tarixshunoslikda mazkur mavzu ko‘pincha banklar tarixining o‘zigagina bag‘ishlanmaydi; aksincha, Turkistonning Rossiya imperiyasi tarkibiga qo‘shilishi, paxta iqtisodiyoti, shahar kolonial jamiyati, savdo aloqalari va imperial boshqaruv tizimi doirasida o‘rganiladi. Shu sababli xorijiy adabiyotlar banklarning aniq operatsion tarixidan ko‘ra, ularning kengroq siyosiy-iqtisodiy kontekstdagi o‘rnini yoritishda ayniqsa muhimdir. Xorijiy mualliflar orasida Seymour Beckerning “Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–1924” 15 asari alohida ahamiyatga ega. Ushbu kitob Buxoro va Xiva bilan Rossiya o‘rtasidagi munosabatlarning qanday qilib oddiy siyosiy ta’sirdan kuchli iqtisodiy aralashuv bosqichiga o‘tganini, ayniqsa savdo va rus manzilgohlari kengaygani sari imperiyaning ichki ishlarga aralashuvi kuchayganini ko‘rsatadi. Bu esa banklar faoliyatini protektorat hududlarida mustamlaka iqtisodiy integratsiyasining bir qismi sifatida tushunishga yordam beradi. 15 Becker S. Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–1924. – London: Routledge, 2004. – 440 p. 10 Alexander Morrisonning “Russian Rule in Samarkand, 1868–1910: A Comparison with British India” 16 asari esa Turkistondagi rus imperializmining tuzilmalari, kadrlar tarkibi va mafkurasini Samarqand misolida tahlil qiladi. Muallifning keng arxiv tadqiqotlariga tayanishi iqtisodiy boshqaruv, ma’muriy nazorat va kolonial siyosatni banklar faoliyati bilan bog‘lash uchun mustahkam metodologik zamin yaratadi. Uning ishlari banklarning paydo bo‘lishini ma’muriy-boshqaruv tizimidan alohida holda emas, balki imperiya hukmronligining tarkibiy qismi sifatida ko‘rishga undaydi. Jeff Sahadeoning “Russian Colonial Society in Tashkent, 1865–1923” 17 kitobi ham bevosita banklar tarixiga emas, balki Toshkentdagi kolonial jamiyatning siyosiy, ijtimoiy va madaniy tuzilishiga bag‘ishlangan. Shunga qaramay, unda Tashkentning savdo, ishchi kuchi va paxta iqtisodiyoti bilan bog‘liq o‘zgarishlari ochib beriladi; asar tavsifida ham turli ijtimoiy qatlamlar nuqtai nazaridan rus imperiyasi va erta sovet davri boshqaruvi tahlil qilinishi aytiladi. Kitobning o‘z matnida Turkkomissiyaning asosiy maqsadlaridan biri paxta iqtisodiyotini tiklash, Moskva to‘qimachilik sanoatini ishga tushirish bo‘lgani ko‘rsatiladi. Bu jihat banklar faoliyatini faqat moliya emas, balki paxta- sanoat zanjirining bir bo‘g‘ini sifatida talqin etish uchun juda muhimdir. Adeeb Khalidnin g “Making Uzbekistan ” 18 asari va Turkiston ning imperiyadagi o‘rni haqidagi ishlari xorijiy tarixshunoslikda yangi metodologik burilish yasadi. Bu asarlarda Turkiston imperial va sovet siyosati kesishgan makon, mustamlaka hududi va mahalliy ziyolilar loyihalari to‘qnashgan maydon sifatida talqin qilinadi. Banklar bu yerda markaziy mavzu bo‘lmasa-da, ular imperial rule, colonialism, state building, Uzbekistan va USSR kabi kategoriya doirasida ko‘riladigan iqtisodiy-siyosiy tuzilmaning bir qismi sifatida tushuniladi. 16 Morrison A. Russian Rule in Samarkand, 1868–1910: A Comparison with British India. – Oxford: Oxford University Press, 2008. – 396 p. 17 Sahadeo J. Russian Colonial Society in Tashkent, 1865–1923. – Bloomington: Indiana University Press, 2007. – 336 p. 18 Khalid A. Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR. – Ithaca: Cornell University Press, 2015. – 444 p. 11 Xorijiy tarixshunoslikning dastlabki muhim namunalaridan biri sifatida John Whitmanning 1956 yildagi “Turkestan Cotton in Imperial Russia” 19 maqolasini ham eslash lozim. Mazkur ish Turkistonning Birinchi jahon urushi arafasida Rossiya to‘qimachilik sanoati uchun yirik xomashyo yetkazib beruvchiga aylanganini ta’kidlaydi. Bu xulosa banklar tarixini paxta yetishtirish, xomashyo eksporti va kredit tizimi bilan bog‘liq holda tushunish uchun juda muhim, chunki Turkistondagi bank tarmoqlari aynan paxta savdosi va eksport zanjiri bilan chambarchas bog‘liq edi. Shunday qilib, mazkur mavzu tarixshunosligining uch guruhga ajratilishi ilmiy jihatdan to‘la asosli. Sovet davri adabiyotlari banklar faoliyatini asosan monopolistik kapital va mustamlakachilik vositasi sifatida talqin qilgan; mustaqillik davri tadqiqotlari esa arxiv materiallari asosida bu qarashlarni aniqlashtirib, ayrim hollarda qayta ko‘rib chiqqan; xorijiy mualliflar ishlari esa banklar tarixini kengroq kolonial iqtisodiyot, paxta bozori, protektoratlar va imperiya boshqaruvi kontekstida yoritgan. Natijada bugungi kunda “XIX asrning ikkinchi yarmi — XX asr boshlarida banklar faoliyati” mavzusi ko‘p qatlamli tarixiy hodisa sifatida o‘rganilmoqda: u nafaqat moliya tarixi, balki mustamlakachilik, tadbirkorlik, paxta iqtisodiyoti, shaharlar rivoji va mahalliy jamiyat transformatsiyasi tarixining ham muhim bo‘lagi hisoblanadi. Kurs ishida qo‘llanilgan usullar: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy-xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot nat ijalarining nazariy v a amaliy ahamiy at i. Tadqiqot natijalarining nazariy ahamiyati XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida O‘zbekiston hududida banklar faoliyatining tarixiy xususiyatlarini ilmiy jihatdan yoritish, ularning iqtisodiy va ijtimoiy hayotdagi o‘rnini aniqlash, mustamlakachilik davri moliyaviy siyosatining mazmun-mohiyatini ochib berish bilan belgilanadi. Ishda ilgari surilgan ilmiy xulosalar O‘zbekistonning iqtisodiy tarixini, bank tizimi 19 Whitman J. Turkestan Cotton in Imperial Russia // American Slavic and East European Review. – 1956. – Vol. 15. – No. 2. – P. 191–205. 12 taraqqiyoti bosqichlarini va mustamlaka davri xo‘jalik munosabatlarini yanada chuqurroq tadqiq etishga nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati shundan iboratki, tadqiqot materiallaridan tarix yo‘nalishidagi oliy o‘quv yurtlarida dars jarayonida, maxsus kurslar tashkil etishda, seminar va amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazishda, shuningdek, kurs ishlari, bitiruv ishlari va ilmiy maqolalar yozishda foydalanish mumkin. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston bank tizimi tarixiga oid ilmiy va o‘quv adabiyotlarini boyitishda ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishi t ark ibining qisqacha t av sifi . Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 50 betni tashkil etadi. Kurs ishining kirish qismida kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi, tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi, tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari, tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili), tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi, tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati hamda ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yoritilgan. Kurs ishining birinchi bobida bank tizimining shakllanishi va rivojlanish omillari tahlil qilingan bo‘lib, unda XIX asrning ikkinchi yarmida O‘zbekiston hududida iqtisodiy taraqqiyot ning o‘ziga xos xususiyatl ari, tovar-pul munosabatlarining kengayishi, ichki va tashqi savdoning rivojlanishi, kreditga bo‘lgan ehtiyojning ortishi kabi omillar yoritilgan. Shuningdek, ushbu bobda banklarning paydo bo‘lishi, dastlabki faoliyati, ularning o‘lka iqtisodiy hayotiga kirib kelishi, savdo va pul muomalasidagi o‘rni tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida ochib berilgan. Kurs ishining ikkinchi bobida XIX asr oxiri va XX asr boshlarida banklar faoliyatining asosiy yo‘nalishlari yoritilgan bo‘lib, unda rus moliya kapitalining Turkiston o‘lkasi sanoati va savdo sohasiga kirib kelishi, bank kapitalining paxtachilik, xomashyo tayyorlash, sanoat korxonalari va savdo tizimidagi o‘rni tahlil etilgan. Shu bilan birga, mazkur bobda banklar faoliyatining ijtimoiy-iqtisodiy 13 oqibatlari, mahalliy aholi xo‘jalik hayotiga ko‘rsatgan ta’siri, kredit siyosatining mustamlakachilik manfaatlariga xizmat qilgani hamda buning natijasida mahalliy ahvolning yomonlashuvi masalalari tegishli manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida yoritib berilgan. Kurs ishining xulosa qismida mavzu yuzasidan olib borilgan tadqiqot natijalari umumlashtirilib, XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida banklar faoliyatining O‘zbekiston tarixidagi o‘rni, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarga ta’siri, mustamlakachilik siyosati bilan uzviy bog‘liqligi bo‘yicha yakuniy xulosalar bayon etilgan. 14 I BOB. BA N K TIZIMIN IN G SHA KLLA N ISHI VA RIVOJ LA N I SH OMILLA RI. 1.1. X IX asrning ik k inchi y armida iqt isodiy t araqqiy ot ning xususiy at lari Turkistonda bank tizimining shakllanishi va rivojlanishi masalasi XIX asrning ikkinchi yarmidagi ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarni, Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatini, o‘lka xo‘jaligining tarkibiy qayta yo‘naltirilishini hamda tovar-pul munosabatlarining chuqurlashuvini bir-biridan ajratmagan holda tahlil etishni talab qiladi. Chunki bank tizimi hech qachon faqat moliyaviy muassasalar yig‘indisi sifatida vujudga kelmaydi; u jamiyatdagi ishlab chiqarish usuli, mulkchilik shakllari, savdo aloqalari, davlatning fiskal ehtiyojlari va tashqi bozor bilan integratsiya darajasining mahsuli sifatida shakllanadi. Turkiston misolida ham bank tizimining paydo bo‘lishi va taraqqiyoti mahalliy jamiyatning ichki ehtiyojlaridan ko‘ra ko‘proq imperiyaning iqtisodiy manfaatlari, xususan o‘lkani Rossiya sanoati uchun xomashyo yetkazib beruvchi hududga aylantirish strategiyasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘ldi. Shu ma’noda, Turkistonda bank tizimi modernizatsiyaning betaraf vositasi emas, balki mustamlakachilik iqtisodiyotining institutsional tayanchlaridan biri sifatida namoyon bo‘ldi 20 . XIX asrning ikkinchi yarmiga qadar Turkiston hududida kredit va pul muomalasi munosabatlari mutlaqo mavjud emas edi, deb aytish noto‘g‘ri bo‘ladi. Aksincha, Buxoro, Xiva va Qo‘qon hududlarida savdo- karvon yo‘llari, mahalliy bozorlar, hunarmandchilik markazlari, sarroflik amaliyoti, qarz berishning norasmiy usullari, sudxo‘rlik va o‘zaro yordam shakllari mavjud bo‘lgan. Biroq bu munosabatlar zamonaviy bank tizimi ko‘rinishida institutsionallashmagan, ya’ni markazlashgan kapital jamg‘arish, omonat jalb etish, kreditni tarmoqlar bo‘yicha taqsimlash, veksel muomalasi yoki sanoat va savdoni maqsadli moliyalashtirish darajasiga ko‘tarilmagan edi. Mahalliy iqtisodiy hayotda pul muomalasi asosan bozor savdosi, soliq undirish, hunarmandchilik mahsulotlarini ayirboshlash va uzoq masofali savdo ehtiyojlari bilan bog‘liq bo‘lgan. Kredit ko‘proq shaxsiy ishonch, 20 Обзор Самаркандской области за 1910 год. – Самарканд, 1912. – [2], IV, 65, [73] с. 15 qarindoshlik, jamoaviy aloqalar yoki sudxo‘rlar faoliyatiga tayanardi. Demak, Rossiya istilosidan oldingi davrda kredit munosabatlari mavjud bo‘lsa-da, ularning shakli kapitalistik bank ishi uchun zarur bo‘lgan huquqiy, tashkiliy va moliyaviy asoslardan mahrum edi. Rossiya imperiyasining Turkistonga kirib kelishi ushbu an’anaviy iqtisodiy muhitni keskin o‘zgartirdi. O‘lkaning bosib olinishi siyosiy hukmronlikni o‘rnatish bilan cheklanib qolmay, uning xo‘jalik strukturasini imperiya ehtiyojlariga moslashtirishni ham nazarda tutdi. Ayniqsa AQSH fuqarolar urushi davrida va undan keyingi yillarda Rossiya to‘qimachilik sanoati uchun paxta xomashyosiga bo‘lgan ehtiyoj keskin oshgan bir paytda Turkiston geografik, iqlimiy va agrar jihatdan nihoyatd a qulay xomashy o bazasi sifatida qaraldi. Natijad a mustamlakachilik siyosati o‘lkaning tabiiy resurslari, yer-suv salohiyati va mehnat imkoniyatlarini Rossiya kapitali bilan bog‘lab qo‘yishga qaratildi. Ana shu jarayonda bank tizimi ham zarur institut sifatida maydonga chiqdi. Chunki paxtachilikni kengaytirish, savdo aylanmasini tezlashtirish, soliq tushumlarini nazorat qilish, rus savdogarlari va sanoatchilarining manfaatlarini kafolatlash, shuningdek, o‘lka bilan imperiya markazi o‘rtasidagi pul oqimlarini boshqarish uchun banklar zarur edi 21 . XIX asrning ikkinchi yarmidagi iqtisodiy taraqqiyotning eng muhim xususiyati shundan iborat ediki, Turkistonda kapitalistik munosabatlar tabiiy ichki evolyutsiya natijasida emas, balki tashqi siyosiy bosim va mustamlakachilik manfaatlari ta’sirida shakllandi. Yevropaning klassik kapitalizm rivojida banklar savdo va sanoat kapitalining o‘sib borishi, bozorning kengayishi, burjuaziya sinfining kuchayishi natijasida paydo bo‘lgan bo‘lsa, Turkistonda aksincha, bank muassasalari ko‘pincha mahalliy kapitalni rivojlantirish uchun emas, balki tashqaridan kirib kelgan kapitalning harakatini qulaylashtirish uchun tashkil etildi. Shu bois bu yerda banklar iqtisodiy taraqqiyotning sababidan ko‘ra ko‘proq oqibati va ayni paytda mustamlaka iqtisodiyotining boshqaruv mexanizmi sifatida namoyon 21 Юлдашев А.М. Проникновение монополистического капитала в экономику Туркестана (1900– 1917 гг.). – Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1961. – 227 с. 16 bo‘ldi. Bu holat ularning funksiyalarida yaqqol ko‘rindi: banklar mahalliy sanoatni kreditlashdan ko‘ra ko‘proq paxta savdosi, eksport-import operatsiyalari, soliq tushumlari, davlat mablag‘larining aylanishi va rus firmalarining tijorat faoliyatini moliyalashtirish bilan shug‘ullandilar. Turkistonda bank tizimining shakllanishiga ta’sir etgan omillardan biri savdo aloqalarining kengayishi va bozorlar integratsiyasining kuchayishidir. Rossiya istilosidan keyin harbiy-ma’muriy markazlar, temir yo‘l liniyalari, yangi savdo punktlari va yarmarkalar paydo bo‘lishi bilan tovar harakati jadallashdi. Tashkent, Samarqand, Qo‘qon, Andijon, Marg‘ilon, Namangan kabi shaharlarda savdo hajmi oshdi, ayniqsa paxta, ipak, teri, jun, meva va boshqa mahsulotlar aylanmasi kengaydi. Biroq bu savdo oqimlari tobora biryoqlama xarakter kasb eta bordi: o‘lkadan xomashyo chiqarilib, tayyor sanoat mahsulotlari Rossiyadan keltirildi. Savdo aylanmasining ko‘payishi pul hisob-kitoblarini soddalashtirish, kreditlashni yo‘lga qo‘yish va kapital aylanishini tezlashtirish zaruratini tug‘dirdi. Natijada imperiya banklari va xususiy tijorat banklarining bo‘limlari Turkiston shaharlarida paydo bo‘la boshladi. Ular veksel hisobi, qisqa muddatli tijorat krediti, pul o‘tkazmalari, omonat qabul qilish va eksport-savdo operatsiyalariga xizmat ko‘rsatish orqali o‘lka iqtisodiyotini imperiya moliya tizimiga bog‘lab qo‘ydilar 22 . Bank tizimining taraqqiyot omillari ichida yana bir muhim jihat davlatning fiskal va ma’muriy manfaatlari bilan bog‘liq edi. Mustamlaka boshqaruvi o‘rnatilgan hududda soliqlarni muntazam yig‘ish, harbiy xarajatlarni ta’minlash, ma’muriy apparatni moliyalashtirish va pul oqimlarini markazlashtirish uchun barqaror moliya institutlari kerak bo‘ldi. Shuning uchun bank muassasalari faqat bozor ehtiyojining natijasi bo‘lib qolmay, davlatning nazoratchi apparati sifatida ham faoliyat yuritdi. Pul muomalasining markazlashuvi, imperiya pul birligining hukmronligi, mahalliy tangalarning asta-sekin muomaladan siqib chiqarilishi va hisob-kitobning rasmiylashuvi bank tizimining yoyilishiga yordam berdi. Bunda davlat banki bo‘limlari, g‘aznachilik organlari va kredit muassasalari o‘zaro uzviy 22 Гиндин И.Ф. Банки и экономическая политика в России (XIX – начало XX в.). Избранное. Очерки истории и типологии русских банков. – М.: Наука, 1997. – 622 с. 17 aloqada ishladi. Shu tariqa bank tizimi mustamlakachilik boshqaruvining iqtisodiy tayanchi sifatida shakllandi. Temir yo‘l qurilishi va transport infratuzilmasining rivojlanishi ham bank tizimining kengayishida katta rol o‘ynadi. O‘lkaning Rossiya bozoriga jadal bog‘lanishi faqat harbiy bosib olish bilangina emas, balki transport-kommunikatsiya tarmoqlarini yaratish bilan ta’minlandi. Temir yo‘llar paxta va boshqa xomashyolarni markazga tez va arzon yetkazib berish imkonini berdi, bu esa eksport hajmini oshirdi. Eksportning ortishi savdo kapitali va moliyaviy hisob-kitoblar hajmini kengaytirdi. O‘z navbatida bu bank operatsiyalarining ko‘payishiga, kreditga ehtiyojning ortishiga va savdo uylari bilan banklar o‘rtasidagi aloqalarning mustahkamlanishiga olib keldi. Demak, bank tizimi faqat iqtisodiy jarayonlarning ustki qavati emas, balki transport, savdo, yer- suv munosabatlari va mustamlaka ma’muriyati bilan birgalikda ishlagan murakkab tizimning tarkibiy qismi edi 23 . XIX asrning ikkinchi yarmida Turkiston iqtisodiy taraqqiyotining yana bir xususiyati agrar sohaning ustuvorligi saqlanib qolgan holda uning ichki tuzilmasi sezilarli darajada o‘zgarganidadir. An’anaviy ko‘p tarmoqli dehqonchilik tizimida oziq-ovqat ekinlari, bog‘dorchilik, chorvachilik va hunarmandchilik uchun xomashyo yetishtirish bir-biri bilan muvozanatda bo‘lgan bo‘lsa, mustamlakachilik davrida paxtaga bo‘lgan talab agrar ishlab chiqarishning ustuvor yo‘nalishini o‘zgartirdi. Sug‘oriladigan yerlarning katta qismi tobora ko‘proq paxta ekinlariga ajratildi. Bu holat avvaliga dehqonlar uchun pul tushumini oshiruvchi omil sifatida namoyon bo‘lgandek ko‘rindi, chunki paxta bozorbop mahsulot edi va uni sotish orqali naqd pul topish mumkin bo‘ldi. Lekin uzoq muddatda bu jarayon iqtisodiy nomutanosiblikni kuchaytirib, oziq-ovqat ekinlari maydonining qisqarishiga, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining bir yoqlama tus olishiga va dehqon xo‘jaliklarining bozor kon’yunkturasiga qaramligini keskin oshishiga sabab bo‘ldi. Paxtachilikning monokultura sifatida shakllanishi Turkistonni imperiya va jahon bozori tebranishlariga bog‘lab qo‘ydi. Monokultura iqtisodiy jihatdan shuni 23 Вексельман М.И. Российский монополистический и иностранный капитал в Средней Азии (конец XIX – начало XX в.). – Ташкент: Фан, 1987. – 145 с. 18 anglatadiki, hududning asosiy daromadi bitta ekin yoki xomashyo turiga tayangan bo‘ladi. Bunday sharoitda narxlarning o‘zgarishi, hosildorlikning pasayishi, transportdagi uzilishlar yoki kredit tizimidagi tanglik butun xo‘jalikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Turkistonda paxta yetishtirish ko‘paygan sari dehqonlarning kreditga ehtiyoji ham ortdi. Chunki paxta ekinlari ko‘proq urug‘, suv, ishchi kuchi, ayrim hollarda asbob-uskunalar va hosil yig‘im-terimi uchun oldindan mablag‘ talab qilar edi. Bu ehtiyoj esa ko‘pincha banklar emas, savdogarlar, vositachilar va sudxo‘rlar orqali qondirildi. Ular dehqonga bo‘lajak hosil hisobidan avans berar, keyin esa hosilni past narxda sotib olar edi. Banklar esa, odatda, bevosita mayda dehqonni emas, paxta savdosi bilan shug‘ullanuvchi yirik firmalar, rus savdogarlari, vositachilar va qayta ishlash hamda tashish bilan bog‘liq korxonalarni kreditlardi. Shu tariqa bank tizimi paxtachilikning rivojlanishiga xizmat qilgan bo‘lsa-da, undan tushadigan foyda asosan vositachi kapital va imperiya doirasidagi tadbirkor guruhlar qo‘lida jamlandi 24 . Tovar-pul munosabatlarining jadallashuvi Turkiston jamiyatining ijtimoiy tuzilmasiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatdi. An’anaviy natural xo‘jalik unsurlari saqlanib qolgan bo‘lsa-da, dehqon va hunarmandlar tobora ko‘proq bozorga ishlashga majbur bo‘ldilar. Soliqlarning pul shaklida undirilishi, paxtaga ixtisoslashuv, savdo vositachilarining ko‘payishi, import qilinadigan sanoat mahsulotlariga talabning ortishi pul muomalasining ahamiyatini oshirdi. Pulning roli ortgani sari kreditga bo‘lgan ehtiyoj ham kengaydi. Natijada sudxo‘rlik, qarz evaziga hosilni oldindan sotib yuborish, veksel va boshqa qarz hujjatlaridan foydalanish kengaya bordi. Bu esa aholining ma’lum qatlamlarini qarzdorlik domiga tortdi. Ayniqsa, hosili yomon chiqqan yillarda yoki bozordagi narxlar pasayganda dehqon xo‘jaliklari qarzini qaytara olmay, yeridan, mol-mulkidan ayrilish xavfi ostida qoldi. Shunday qilib, tovar-pul munosabatlarining jadallashuvi bir tomondan iqtisodiy hayotni jonlantirgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan ijtimoiy tabaqalanish va qashshoqlashuv jarayonlarini ham kuchaytirdi. 24 Потапова Н.Ю. История предпринимательства в Туркестане (вторая половина XIX – начало XX в.): автореф. дис. ... канд. ист. наук. – Ташкент, 2002. – 26 с. 19 Turkiston bank tizimining shakllanishida rus kapitalining roli alohida ahamiyat kasb etdi. Imperiyaning yirik tijorat banklari, kredit jamiyatlari va savdo-sanoat korxonalari o‘lkaga kirib kelar ekan, ular bu hududni mustaqil moliya makoni sifatida emas, balki umumimperiya iqtisodiy tizimining periferiyasi sifatida ko‘rdilar. Shu sababli bu banklarning faoliyati mahalliy sanoatni kompleks rivojlantirishga emas, paxta savdosini moliyalashtirish, to‘lovlarni amalga oshirish, rus tadbirkorlarini kredit bilan ta’minlash va foydani markazga yo‘naltirishga xizmat qildi. Bank kapitali bilan savdo kapitali o‘rtasida uzviy birlashuv yuz berdi. Paxta yetishtiruvchi rayonlarda xarid punktlari, omborlar, transport tarmoqlari va bank xizmatlari bir-birini to‘ldiruvchi mexanizmga aylandi. Bunday tizimda mahalliy aholi, ayniqsa mayda ishlab chiqaruvchilar, moliyaviy resurslarning asosiy oluvchisi emas, balki kredit, soliq va savdo vositalari orqali ekspluatatsiya qilinuvchi qatlamga aylandi 25 . Shu bilan birga, bank tizimining shakllanishi o‘lkada iqtisodiy hayotning ayrim modern elementlarini ham yuzaga keltirdi. Masalan, pul hisob-kitoblarining tartiblashuvi, tijorat hujjatlarining kengayishi, omonat saqlash, pul o‘tkazmalari, sug‘urta va kredit operatsiyalarining tarqalishi xo‘jalik faoliyatining yangi shakllarini paydo qildi. Ayrim mahalliy boylar, savdogarlar va vositachilar ham yangi moliyaviy institutlardan foydalanishni o‘rgandilar, rus banklari bilan aloqaga kirishdilar va kapital jamg‘arishning yangi usullarini o‘zlashtirdilar. Biroq bu ijobiy siljishlar mustamlakachilik tizimining umumiy mazmunini o‘zgartirmadi. Aksincha, ular o‘lkaning iqtisodiy jihatdan Rossiya bozoriga qaramligini yanada mustahkamladi. Chunki moliyaviy modernizatsiya ichki industrializatsiya, milliy tadbirkorlikni himoya qilish yoki ijtimoiy adolat tamoyillariga emas, tashqi kapital va mustamlaka manfaatlariga bo‘ysundirilgan edi. 25 Дингельштедт Н. Опыт изучения ирригации Туркестанскаго края. Сыр-Дарьинская область. Т. II. – СПб., 1895. – 447 с. 20 1.2. Bank ning pay do bo‘lishi v a dast labk i faoliy at i XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Turkistonda banklarning paydo bo‘lishi tasodifiy yoki faqat ichki xo‘jalik ehtiyojlarining tabiiy mahsuli emas edi. Bu jarayon, eng avvalo, Rossiya imperiyasining o‘lkani siyosiy jihatdan zabt etishi ortidan yuzaga kelgan moliyaviy-integratsion siyosatning tarkibiy qismi sifatida shakllandi. 1875-yilda Turkistonning rubl zonasiga kiritilishi, mahalliy moliya ishlarining Rossiya Moliya vazirligiga bo‘ysundirilishi va markazning savdo-sanoat kapitalini mintaqaga kiritish harakatlari bank tizimining tashkil topishi uchun institutsional zamin yaratdi. Imperiya maqsadi faqat pul muomalasini tartibga solish emas, balki Turkistonni Rossiya sanoati, ayniqsa to‘qimachilik tarmog‘i uchun xomashyo yetkazib beruvchi makonga aylantirish, shu orqali savdo oqimlari va foyda mexanizmlarini markaz bilan bog‘lashdan iborat edi. Shu ma’noda Turkistondagi banklar tarixini o‘rganish o‘lkaning mustamlakachilik davridagi iqtisodiy qayta tuzilishi, agrar ixtisoslashuvi va mahalliy savdo qatlamlarining yangi kapitalistik aloqalarga tortilishi tarixini o‘rganish bilan chambarchas bog‘liqdir. Tarixshunoslikda bu banklar faoliyatiga baho bir xil emas: ayrim mualliflar ularni “mustamlaka ekspluatatsiyasi” apparati sifatida talqin qilsa, boshqalar ular orqali modern moliyaviy infratuzilma, kredit, hisob-kitob va savdo aloqalari tizimi shakllanganini ta’kidlaydi. Har ikki yondashuvda ma’lum haqiqat unsuri mavjud, chunki banklar bir vaqtning o‘zida ham iqtisodiy modernizatsiya vositasi, ham imperiya manfaatlari xizmatidagi institutsional mexanizm bo‘lgan 26 . Turkistondagi zamonaviy bank ishining boshlanish nuqtasi sifatida odatda 1874-yil 23-dekabrda podsho Aleksandr II tomonidan Toshkentda Rossiya Davlat banki bo‘limini ochishga ruxsat berilgani va 1875-yil 10-mayda ushbu bo‘limning ish boshlagani ko‘rsatiladi. Bu filial Turkistondagi birinchi yirik zamonaviy bank muassasasi bo‘lib, keyingi kredit-moliya tizimining institutsional asosini qo‘ydi. Dastlab u juda ehtiyotkor faoliyat yuritdi: bank rahbariyati mahalliy savdo va sanoatning xususiyatlarini yetarli bilmagani uchun savdo veksellarini hisobga olish 26 Садыков А.С. Экономические связи Хивы с Россией во второй половине XIX – начале XX в. – Ташкент: Наука, 1965. – 183 с. 21 va mahsulot garovi ostida ssuda berish kabi operatsiyalarni birdaniga keng yo‘lga qo‘ya olmadi; bunday operatsiyalarga amalda bank ochilganidan keyin bir yil o‘tib ruxsat berildi. Bu holat bir jihatdan Rossiya markazining Turkiston bozorini “xatarli periferik makon” sifatida qabul qilganini ko‘rsatsa, boshqa jihatdan bank ishining o‘lka iqtisodiy hayotiga bosqichma-bosqich singdirilganini bildiradi. Shunga qaramay, Toshkent bo‘limining ochilishi mahalliy va rus savdogarlari uchun ishonchli hisob-kitob markazi, pul o‘tkazmalari tuguni va davlat moliyasi bilan xususiy savdo kapitali o‘rtasidagi vositachi institutni yaratdi. Aynan shu davrdan boshlab Turkiston iqtisodiyotida eski savdo- qarz amaliyotlari bilan bir qatorda veksellar, rasmiy kredit, foizli ssudalar va depozit-hisob munosabatlari tobora ko‘proq o‘rin ola boshladi 27 . Davlat bankining Toshkent bo‘limi uzoq vaqt davomida butun Turkiston uchun deyarli yagona yirik bank markazi bo‘lib qoldi. XIX asrning 90-yillarigacha uning xizmat doirasi o‘lkaning deyarli barcha asosiy savdo markazlarini qamrab oldi; keyinchalik tarmoq kengaydi va 1890-yilda Samarqandda, 1893-yilda Qo‘qonda, 1894-yilda Buxoroda, 1895-yilda Ashxobodda, 1910-yilda Andijonda yangi bo‘limlar ochildi. Ayrim ishlarda XX asr boshlariga kelib Turkistonda Davlat bankining 7 ta bo‘limi faoliyat ko‘rsatgani qayd etiladi. Shu bilan birga, kengroq “O‘rta Osiyo” miqyosida, ya’ni Buxoro va Xiva ham qo‘shib hisoblanganda, bo‘limlar va tijorat banklari filiallari soni boshqacharoq ko‘rsatiladi; demak, statistika tafovutlari ko‘pincha hududiy qamrov va sanaga bog‘liq. Biroq asosiy tendensiya o‘zgarmaydi: 1870-yillardan 1910-yillargacha bank tarmog‘i son jihatdan ham, operatsion quvvat jihatdan ham jadal kengaydi. 1876-yil boshida Turkistonda Davlat banki hisobga olgan veksellar 46,1 ming rubl bo‘lgan bo‘lsa, 1895-yilga kelib bu ko‘rsatkich 1,6 million rublga yetgani qayd etiladi; pul o‘tkazmalari va aylanma mablag‘lar hajmi ham keskin ortdi. Bu raqamlar oddiy statistik ko‘rsatkich bo‘libgina qolmay, o‘lkada tovar-pul munosabatlarining chuqurlashgani, uzoq masofali savdo aloqalari kengaygani va mahalliy 27 Лаврентьев В.А. Капитализм в Туркестане. – М.: Коммун. акад., 1930. – 160 с. 22 iqtisodiyotning imperiya bozoriga tobora qattiqroq bog‘lanib borayotganini ko‘rsatadi. Davlat banki Turkistonda faqat oddiy kredit tashkiloti sifatida emas, balki ko‘p funksiyali moliyaviy institut sifatida shakllandi. U bir tomondan mustamlaka ma’muriyatining budjet mablag‘larini nazorat qiluvchi g‘aznachilik vazifasini bajardi, ikkinchi tomondan savdo rivoji uchun kredit taqdim etdi, uchinchi tomondan esa keyinchalik tijorat banklari ko‘paygan sari butun mintaqa bo‘yicha bank kurslari va hisob- kitoblarni tartibga soluvchi markaziy tugunga aylandi. Ayrim tadqiqotlarda Toshkent bo‘limi uzoq vaqt yagona bank sifatida kolonial ma’muriyat budjetini boshqargani va savdo uchun ssudalar bergani ta’kidlanadi; boshqa manbalarda esa XX asr boshlarida Davlat banki bo‘limlari Yevropa Rossiyasi bilan Turkiston o‘rtasida tijorat banklari mablag‘larini ko‘chirish, ishonchli veksellarni qayta hisobga olish orqali xususiy banklarga refinanslash imkonini yaratgani qayd etiladi. Demak, Davlat banki o‘lkaning kredit tizimiga faqat bevosita qarz beruvchi sifatida emas, balki butun bank infratuzilmasining “tayanch instituti” sifatida asos soldi. Shu sababli xususiy banklar soni oshganidan keyin ham u o‘z ahamiyatini yo‘qotmadi; aksincha, g‘aznachi, nazoratchi va moliyaviy oraliq markaz sifatidagi roli mustahkamlandi. Bu, ayniqsa, xususiy banklar o‘z faoliyatini Davlat banki resurslari va hisob-kitob kanallari orqali qo‘llab-quvvatlagan holatlarda yaqqol ko‘rinadi 28 . XIX asr oxiri va ayniqsa XX asr boshlarida Turkistonda dastlabki tijorat banklari va vositachi bank uylarining paydo bo‘lishi kredit tizimining yangi bosqichini boshlab berdi. Fan va ta’limdagi tadqiqotlarda 1880-yilda “Glinka, Yanchevskiy va K” kabi bankirlik uylari, 1881-yildan esa “O‘rta Osiyo” banki faoliyat boshlagani qayd etiladi; bu hali to‘liq tarmoqlashgan imperiya bank tizimidan oldingi davrning o‘tish shakllari edi. 1890-yillar va 1900-yillardan boshlab esa yirik aksiyadorlik-tijorat banklari Turkiston bozoriga faol kirib keldi: 1893- yilda Toshkentda Volga-Kama banki filiali, Qo‘qonda Moskva xalqaro banki 28 Список частных банков, коим открыты кредиты в конторах и отделениях Государственного Банка с указанием их задолженности (в тыс. р.) на 1 апреля 1916 г. – Петроград: Тип. Государственного Банка, 1916. – 100 с. 23 bo‘limi ochildi; keyinchalik Moskva Hisob banki, Rus-Xitoy banki, keyinroq Rus-Osiyo banki, Azov-Don, Sibir va boshqa banklar o‘z tarmoqlarini yaratdi. 1914-yilga kelib vositachi bank bo‘limlari umumiy soni Turkiston o‘lkasida 40 taga yetgani, inqilob arafasida esa butun kengroq Markaziy Osiyo hududida Davlat banki va tijorat banklari filiallari soni 50 atrofida bo‘lgani ko‘rsatiladi. Bu kengayishning iqtisodiy mantiqi aniq edi: banklar depozit, veksel hisobi va ssuda operatsiyalarini olib kiribgina qolmay, tez o‘sayotgan xomashyo bozori, ayniqsa paxta savdosi atrofida foydali kapital aylanishini ko‘rdilar. Shunday qilib, Turkistondagi bank tarmog‘i Rossiya imperiyasining chekka o‘lkada tashkil etgan eng muhim zamonaviy iqtisodiy infratuzilmalaridan biriga aylandi 29 . Tijorat banklarining Turkistonda tez ko‘payishining asosiy sababi paxta yetishtirish va paxta xomashyosini Rossiya to‘qimachilik sanoatiga muntazam yetkazib berish zarurati edi. XIX asrning 80- yillaridan boshlab imperiya siyosati Turkistonni tobora aniqroq tarzda paxta xomashyosi bazasiga aylantira boshladi. Ayniqsa Farg‘ona viloyati bu jarayonning markaziga aylandi: ayrim tadqiqotlarda 1889-yilda 25 841 desyatina yerga paxta ekilgan bo‘lsa, 1910-yilda bu ko‘rsatkich 234 798 desyatinaga yetgani, 1913-yilda esa paxta maydoni 300 ming desyatinaga chiqqani ko‘rsatiladi. Bunday o‘sish kredit, transport, oldi- sotdi va eksportni moliyalashtirish uchun yangi moliyaviy mexanizmlarni talab qildi. Shu sababli bank filiallari aynan paxtachilik hududlarida, xususan Farg‘onada ko‘proq to‘plandi: 1910-yilga kelib bu viloyatda 20 ta xususiy aksiyadorlik bank bo‘limi mavjud bo‘lgani, Qo‘qon, Andijon, Namangan, Marg‘ilon singari shaharlarda bank tarmog‘i jadal rivojlangani qayd etiladi. Demak, banklar hududiy jihatdan tasodifiy emas, balki paxta yetishtirish, tozalash, saqlash va jo‘natish zanjiri bo‘ylab joylashgan. Bu joylashuvning o‘ziyoq bank tizimining o‘lka iqtisodiyotida qaysi tarmoqni ustuvor ko‘rganini ko‘rsatadi: kredit resurslari birinchi navbatda paxtachilik bilan bog‘liq savdo-sanoat amaliyotlariga yo‘naltirilgan edi. 29 Хотамов Н.Б. История банков и предпринимательства в Средней Азии (60-е годы XIX в. – 1917 г.). – Душанбе: ЭР-граф, 2014. – 531 с. 24 Paxta xomashyosini moliyalashtirish mexanizmi murakkab va ko‘p bosqichli bo‘lgan. Dastlab xususiy banklar, ko‘pincha, depozit qabul qilish, veksellarni hisobga olish va qisqa muddatli savdo kreditlari berish bilan cheklangan bo‘lsa, paxtachilik kengaygani sari ular oddiy “bank” funksiyasidan chiqib, tovar aylanishining o‘ziga tobora chuqurroq kirib bordi. Ayrim tadqiqotlarda 1910-yillardan boshlab banklar maxsus omborlar tashkil etgani, paxta tozalash zavodlarini ijaraga olgani, ayrim xomashyolar savdosida imtiyozli yoki monopol mavqelarni qo‘lga kiritishga uringani qayd etiladi. Boshqa manbalar esa banklar xom paxta va tozalangan paxta garovi ostida ssudalar berganini, xaridorlarga oldindan mablag‘ ajratib, sotib olish operatsiyalarini ochganini ko‘rsatadi. Bunday tizimda bank bevosita dehqonga emas, ko‘proq savdo uylari, vositachilar, eksportyorlar, “chitachi” va zavod egalari orqali ishlagan. Natijada paxta yetishtiruvchi bilan Rossiya tekstil markazlari o‘rtasida bank kapitali, savdo uylari va qayta ishlash korxonalari ishtirok etgan ko‘p pog‘onali kredit zanjiri shakllandi. Davlat banki ham bu tizimdan chetda qolmadi: ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, u vositachi banklar va firmalarga nisbatan past foizlarda kredit ochib, ular bu resursni yana yuqoriroq stavkalarda qayta taqsimlagan. Shunday qilib, bank krediti paxtachilikni kengaytiruvchi omil bo‘lish bilan birga, foydaning dehqondan ko‘ra ko‘proq vositachi bo‘g‘inlarda to‘planishiga ham xizmat qildi 30 . Dastlabki yirik tijorat banklari orasida Volga-Kama tijorat banki alohida o‘rin tutadi. 1893-yilda Toshkentda uning filiali ochilgani, shu yili Qo‘qonda Moskva xalqaro banki bo‘limi tashkil etilgani qayd etiladi. Volga-Kama banki qisqa muddat ichida o‘z operatsiyalarini kengaytirib, ayniqsa Farg‘ona viloyatida manufaktura va paxta savdosi bo‘yicha yetakchi mavqega chiqdi; ayrim ishlarda u don mahsulotlarini keltirish bilan bog‘liq xarajatlarni moliyalashtirgani uchun hatto mahalliy “non banki” deb ham ataladi. Shu bilan birga, boshqa ilmiy izohlarda Volga- Kama bankining Markaziy Osiyodagi 4 ta filiali bo‘lgan yirik imperiya banki 30 Чориев Ш. Историография банковской деятельности Туркестанского генерал-губернаторства в 40–90-е годы XX века // Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари / Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук / Actual Problems of Humanities and Social Sciences. – 2025. – Т. 5. – Special issue 1. – С. 24–35. 25 sifatida paxta va meva eksportini o‘z nazoratiga olishga intilgani aytiladi. Bu, bankning paxta savdosida oddiy kredit beruvchi emas, balki eksport oqimlarini boshqarishga da’vogarlik qilgan moliyaviy- sanoat aktor bo‘lganini ko‘rsatadi. Ya’ni, bank savdogarga pul beribgina qolmay, qaysi firma qaysi bozorga chiqishi, qaysi tovarlar ustuvor bo‘lishi, qaysi mavsumiy operatsiyalarga mablag‘ yo‘naltirilishi kabi qarorlarga ham ta’sir ko‘rsatgan. Volga-Kama bankining Turkistondagi faoliyati shuni ko‘rsatadiki, yirik imperiya tijorat banklari o‘lka bozoriga kirgan paytdan boshlab kredit bilan savdo nazorati o‘rtasidagi chegaralar tobora xiralashgan; bank kapitali real tovar aylanishining tashkiliy markaziga aylanib borgan 31 . Rus-Xitoy banki va uning negizida 1910-yildan shakllangan Rus- Osiyo banki Turkistondagi bank ekspansiyasining navbatdagi va yanada yirik bosqichini ifodalaydi. Ayrim tadqiqotlarda Rus-Xitoy banki 1900- yillar boshida o‘lkada faoliyat yuritib, 1910-yilda Shimoliy bank bilan qo‘shilgach Rus-Osiyo banki sifatida Turkistondagi eng yirik banklardan biriga aylangani, uning tarmog‘i Tashkent, Samarqand, Qo‘qon, Andijon, Marg‘ilon, Namangan, Buxoro, Yangi Urganch, Ashxobod va Marvgacha yoyilgani qayd etiladi. Farg‘ona va Toshkent bo‘yicha uning kredit aylanmalari juda katta bo‘lganligi, bankning yirik savdo-sanoat shirkatlari bilan bog‘langanligi ko‘rsatiladi. Samarqand filiali misolida bu bankning imkoniyatlarini yanada aniqroq ko‘rish mumkin: TTK nashridagi tadqiqotda Samarqanddagi Rus-Osiyo banki bo‘limi 1895- yilda ochilgani, 1907–1910-yillarda Samarqand guruhi tarkibiga Qo‘qon, Toshkent, Buxoro, Ashxobod, Marg‘ilon, Andijon, Namangan va boshqa filiallar kirgani hamda yillik aylanma 10 million rublga yetgani qayd etiladi. Yana shu tadqiqotda 1916-yilda Samarqandda Davlat, Azov-Don, Volga-Kama, Moskva Hisob, Sibir Savdo, Birlashgan va Rus-Osiyo banklari faoliyat ko‘rsatgani, faol operatsiyalar bo‘yicha birinchi o‘rinda Rus-Osiyo banki turgani ko‘rsatilgan. Bu ma’lumotlar Rus-Osiyo bankining paxta, choy, 31 Добросмыслов А.И. Ташкент в прошлом и настоящем: исторический очерк. – Ташкент: Электро-паровая типолитография О.А. Порцева, 1912. – VI, II, 520 с. 26 meva va boshqa savdo tarmoqlari ichida eng kuchli moliyaviy tugunlardan biriga aylanganini tasdiqlaydi. Azov-Don tijorat banki ham Turkiston paxta bozori bilan bevosita bog‘langan banklardan bo‘ldi. Gramota jurnalidagi maxsus tadqiqotga ko‘ra, Toshkent filiali 1910-yil 7-avgustda ish boshlagan va u asosan Moskvaga paxta eksport qiluvchi firmalarni moliyalashtirish bilan shug‘ullangan. Mazkur ishda Tashkent va Sirdaryo hududida 1915/16- yil mavsumida 6,3 million pud paxta yetishtirilgani, uning katta qismi turli savdo firmalari tomonidan sotib olinib Moskvaga jo‘natilgani, ayrim yirik firmalar bank kreditidan mustaqil ishlagan bo‘lsa-da, boshqalari muayyan banklar bilan uzviy bog‘langan holda harakat qilgani ko‘rsatiladi. Masalan, Davydov firmasi Azov-Don banki bilan hamkorlik qilgan; Vilenkinlar va Vadyaevlar Qo‘qondagi tijorat banklari bilan, Yaushevlar esa Azov-Don bilan yaqin aloqada bo‘lgan. Shu maqolada Toshkent filialida veksel krediti muddati odatda 3 oydan 6 oygacha ekani, buning sababi paxta bilan bog‘liq savdo siklining 7–9 oy davom etishi bilan izohlanishi juda muhimdir. Demak, bank kreditining muddat tuzilmasi ham paxta savdosining mavsumiy ritmiga moslashgan. Yana shu manbada muddatli ssudalar asosan paxta eksportyorlariga berilgani, onkol ssudalar va tovar garovi ostidagi kreditlar hajmi urush yillarida ayniqsa oshgani ko‘rsatilgan. Bu raqamlar banklarning paxta xomashyosini jo‘natish, omborlash, garovlash va eksport qilish jarayoniga qanchalik chuqur singib ketganini yaqqol namoyon etadi 32 . 32 Khalid A. Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR. – Ithaca: Cornell University Press, 2015. – 444 p. 27 I bob y uzasidan Mazkur bob bo‘yicha xulosa shuki, XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Turkistonda bank tizimining shakllanishi va rivojlanish omillari hududning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Bank tizimi savdo, sanoat va moliya sohalarining rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, kapitalni jamlash va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynagan. Ikkinchi jihatdan, bank tizimining shakllanishiga mahalliy va tashqi omillar ta’sir ko‘rsatgan. Rossiya imperiyasining iqtisodiy va moliyaviy siyosati, savdo yo‘llarining rivojlanishi, shuningdek, mahalliy tadbirkorlik va savdo faoliyati bank tizimining barqaror ishlashini ta’minlagan. Shu bilan birga, moliyaviy institutlarning yaratilishi hududdagi iqtisodiy munosabatlarni tartibga solish va rivojlantirishga xizmat qilgan. Uchinchidan, bank tizimining rivojlanishi iqtisodiy ma’muriy boshqaruv va moliyaviy madaniyatning shakllanishiga ham hissa qo‘shgan. U moliyaviy xizmatlarning kengayishi, pul aylanishining samarali tashkil etilishi va jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga yordam bergan. Umuman olganda, mazkur bob XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Turkistonda bank tizimining shakllanishi va rivojlanish omillarini yoritib, hududdagi iqtisodiy rivojlanish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashdagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Bank tizimi iqtisodiy va ijtimoiy hayotning muhim tarkibiy qismi sifatida mamlakat moliyaviy tizimini mustahkamlashga xizmat qilgan. 28 II BOB. X IX A SR OX I RI X X A SR BOSHLA RIDA BAN KLA R FA OLIY A TIN IN G ASOSIY Y O‘N A LISHI 2.1. Rus moliy a k apit alining sanoat ga k irib k elishi XIX asrning ikkinchi yarmi va ayniqsa oxiri — XX asr boshlarida Turkiston iqtisodiy taraqqiyoti Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati, xalqaro bozor kon’yunkturasi va kapitalistik munosabatlarning chuqurlashuvi bilan uzviy bog‘liq holda shakllandi. Rossiya bu hududni avvalo strategik va xomashyo bazasi sifatida ko‘rdi. Markaziy Osiyoga kirib kelganidan keyin imperiya ma’muriyati va rus tadbirkor doiralari mintaqaning irrigatsiyaga tayangan agrar salohiyatini, ayniqsa Farg‘ona vodiysi, Zarafshon, Amudaryo va boshqa vohalarning paxtachilik imkoniyatlarini tez anglab oldi. Natijada Turkiston sekin-asta an’anaviy ko‘p tarmoqli xo‘jalikdan Rossiya sanoati ehtiyojlariga xizmat qiluvchi ixtisoslashgan kolonial iqtisodiyotga aylantirildi. Aynan shu jarayon bank tizimi va moliya kapitalinin g mintaqag a kirib kelishini tezlashtird i: paxta yetishtiri shni moliyalashtirish, xomashyoni yig‘ish va qayta ishlashni tashkil etish, temir yo‘l qurilishi hamda savdo aylanmasini kengaytirish uchun zamonaviy kredit-moliya institutlari zarur edi. Shuning uchun Turkistonda banklar paydo bo‘lishi oddiy moliyaviy modernizatsiya emas, balki mintaqaning imperiya xo‘jalik tizimiga bog‘lab qo‘yilishining muhim vositasi bo‘ldi 33 . Turkistonda banklar faoliyatining asosiy yo‘nalishlarini tushunish uchun avvalo mintaqaning avvalgi iqtisodiy tuzilmasiga e’tibor berish kerak. Rossiya istilosi arafasida hudud iqtisodiyoti asosan irrigatsion dehqonchilik, chorvachilik va kichik hunarmandchilik ishlab chiqarishiga tayangan edi; zamonaviy ma’nodagi yirik sanoat deyarli yo‘q, paxta, jun va ipakni dastlabki qayta ishlash esa mayda ustaxona darajasidan nariga o‘tmagan edi. Shu sababli bank tizimi dastlab savdo muomalasini tartibga solish, hisob-kitoblarni markazlashtirish, naqd pul aylanmasini kuchaytirish va savdo kreditlarini yo‘lga qo‘yishdan boshlandi. Tashkentda Rossiya Davlat banki bo‘limining 1875 yilda ochilishi ana shu 33 Фридман Ц.Л. Банки и кредит в дореволюционном Казахстане (1900–1914 гг.). – Алма-Ата: Казахстан, 1974. – 175 с. 29 jarayonning boshlanish nuqtasi sifatida qaraladi. Keyinchalik, ayniqsa temir yo‘l tarmog‘i kengayib, Turkiston Rossiyaning ichki bozoriga mustahkamroq ulanib borgach, Rus-Osiyo, Volga-Kama, Azov-Don kabi yirik banklar ham bu hududga kirib keldi. Ularning kelishi bilan veksellarni diskontlash, tovar garovi ostida ssudalar berish, hisob-kitob operatsiyalari, eksport-importni kreditlash, ombor va transport bilan bog‘liq moliyaviy xizmatlar kengaydi. Demak, Turkistondagi banklar avvalo pul kapitalini muomalaga kiritish va savdo-sanoat aylanishini uzluksiz ta’minlash vazifasini bajargan bo‘lsa, keyinchalik ular bevosita ishlab chiqarish va xomashyo tayyorlash jarayonining faol ishtirokchisiga aylandi 34 . Davlat banki va aksiyadorlik tijorat banklari faoliyatining eng muhim yo‘nalishi paxtachilikni kreditlash bo‘ldi. Rossiya to‘qimachilik sanoati uchun Turkiston paxtasi tobora strategik ahamiyat kasb etar ekan, paxta yetishtirish va tozalashga xizmat qiluvchi kredit mexanizmlari ham kengaydi. XIX asrning 1880-yillarida Amerikadan keltirilgan navlarning joriy etilishi “paxta isitmasi”ni yuzaga keltirdi; dastlab bu ishga rus va yevropalik tadbirkorlar yirik yerlarni ijaraga olib kirishgan bo‘lsa, 1890-yillardan boshlab mayda va o‘rta dehqon xo‘jaliklari ham yangi paxta yetishtirish tizimiga tortildi. Biroq bu jarayon mustaqil dehqonchilik asosida emas, ko‘pincha avans, qarz, vositachilar va kompaniya kreditlari orqali olib borildi. Davlat va tijorat banklari paxta yetishtiruvchilarga ssuda berar, lekin buning evaziga qat’iy shartlar qo‘yar, hosilning sotilish kanallarini nazorat qilar, ba’zan esa ishlab chiqarishning o‘ziga ham ta’sir ko‘rsatardi. Bir qator manbalarda banklarning aynan paxta sektori orqali kolonial boshqaruv mexanizmiga aylangani, kreditning iqtisodiy vositadan tashqari nazorat quroliga ham aylangani qayd etiladi. Dehqonlar ko‘pincha paxta ekishga majbur bo‘lmagan bo‘lsalar-da, qarz va bozor bosimi natijasida eng daromadli mahsulot sifatida paxtani tanlashga undalgan; bu esa oziq-ovqat ekinlari qisqarishi, ayrim hollarda qarzdorlikning ortishi va yerning qo‘ldan ketishiga olib kelgan. Shunday qilib, bank krediti Turkistonda kapitalistik transformatsiyaning iqtisodiy poydevori bo‘lish bilan birga, mustamlaka iqtisodiyotining ijtimoiy ziddiyatlarini ham chuqurlashtirdi. 34 РГИА, 616-фонд, 2-рўйхат, 543-йиғмажилд, 11- варақ. 30 Rus moliya kapitalining sanoatga kirib kelishi, eng avvalo, paxta xomashyosini dastlabki qayta ishlash va eksportga tayyorlash bilan bog‘liq sanoat tarmoqlarida namoyon bo‘ldi. Turkistonda klassik og‘ir sanoat emas, balki paxta tozalash, yog‘-moy ishlab chiqarish, saqlash- ombor xo‘jaligi, transport-servis, sug‘urta va komission savdo atrofida shakllangan “kolonial sanoat” ustun edi. Beatrice Penati ta’kidlaganidek, inqilobgacha bo‘lgan Turkistonning eng ko‘zga ko‘ringan sanoat faoliyati paxtani ginning qilish, ya’ni dastlabki qayta ishlash bo‘lgan; mahalliy to‘qimachilik sanoati esa rivojlanmagan edi. Bu juda muhim: banklar paxta yetishtirishni moliyalashtirish bilan cheklanmay, uni tozalash, saqlash, tashish va Rossiya markaziy rayonlariga yuborishning barcha bo‘g‘inlariga kapital kiritdi. Farg‘ona viloyatida 1903 yilga kelib 120 ta paxta tozalash korxonasi mavjud bo‘lgani, 1913 yilga kelib sug‘oriladigan yerlarning yarmidan ko‘pi paxtaga ajratilgani bu tarmoqning sanoatlashuv darajasini ko‘rsatadi. Shu sabab banklar kredit beruvchi muassasa bo‘lishdan tashqari, paxta kompleksining moliyaviy boshqaruv markaziga aylandi. Ular xom paxtani sotib oldi, tozalangan paxtani oldindan moliyalashtirdi, omborlash va temir yo‘l orqali jo‘natishni tashkil etdi, ayrim hollarda paxta zavodlari, yog‘ korxonalari va boshqa qayta ishlash subyektlari bilan bevosita mulkiy aloqaga kirdi 35 . Turkiston iqtisodiyotida bank kapitalining kuchayishi temir yo‘l qurilishi bilan chambarchas bog‘liq edi. Chunki temir yo‘lsiz paxta yetishtirishni eksportga yo‘naltirilgan ommaviy tarmoqka aylantirish, xomashyoni qisqa muddatda Rossiyaning sanoat markazlariga yetkazish, buning evaziga Turkistonga arzon don va sanoat tovarlarini olib kirish mumkin emas edi. Transkaspiy temir yo‘li 1880-yillarda qurila boshlanib, 1888 yilga borib Samarqandga yetdi, 1899 yilga kelib Farg‘ona yo‘nalishi ham tugallandi; Orenburg–Toshkent temir yo‘li esa 1901 yilda boshlangan qurilishdan so‘ng 1906 yilda ishga tushdi. Zamonaviy tadqiqotlar va ensiklopedik manbalarda aynan shu temir yo‘l liniyalari Turkistonni Rossiyaning agrar-sanoat bozoriga birlashtirgan asosiy arteriyalar sifatida tavsiflanadi. Temir 35 Алимджанов Б.А. Экономическая политика Российской империи в Туркестанском генерал- губернаторстве: вторая половина XIX – начало XX вв.: дис. ... канд. ист. наук. – Санкт-Петербург, 2016. – 376 с. 31 yo‘l paxta eksporti hajmini oshirdi, tashish xarajatlarini kamaytirdi, mavsumiy savdo aylanishini tezlashtirdi va eng muhimi, paxta maydonlari kengayishi uchun zarur bo‘lgan don importini ta’minladi. Demak, temir yo‘l qurilishi o‘z-o‘zidan alohida infratuzilma loyihasi emas, balki bank kapitali, savdo kapitali va paxta xomashyosi tizimining yagona harakat mexanizmi edi. Shu ma’noda Turkistondagi banklar temir yo‘l qurilishini kreditlash, unga bog‘liq savdo operatsiyalarini moliyalashtirish va uning atrofida vujudga kelgan yangi bozorlarni o‘z tarmog‘iga qo‘shish orqali mintaqaning iqtisodiy makonini qayta shakllantirdi 36 . Aksiyadorlik tijorat banklarining Turkiston sanoat korxonalari va paxta tozalash zavodlariga investitsiyasi bevosita va bilvosita shakllarda amalga oshirildi. Bevosita shakl aksiyalarni sotib olish, korxonalar ustidan nazorat paketlarini qo‘lga kiritish, bank kafolati ostida yirik modernizatsiya loyihalarini moliyalash, kredit evaziga korxona aktivlariga egalik qilish kabi amaliyotlarda namoyon bo‘ldi. Bilvosita shakl esa veksellarni hisobga olish, eksport partiyalarini oldindan moliyalash, aylanma mablag‘lar uchun qisqa va o‘rta muddatli ssudalar berish, tovar zaxiralari ostida kredit ajratish, bank agentliklari orqali savdo tarmog‘ini nazorat qilish ko‘rinishida kechdi. Volga-Kama tijorat bankining Toshkentdagi bo‘limi 1893 yilda ochilgan bo‘lib, u paxta va meva eksportini o‘z qo‘liga olishga intilgani qayd etiladi. Bu juda xarakterli holat: bank faqat pul muomalasini yuritmagan, balki tovar oqimining o‘zi ustidan ham nazorat o‘rnatishga harakat qilgan. Xuddi shunday, Rus-Osiyo bankining Novo-Urganch bo‘limi Xiva vohasidagi asosiy eksport kanallari ustidan nazoratni kuchaytirish, yirik mijozlar bilan ishlash va qayta ishlash sanoatini rag‘batlantirishga uringan. Bu faktlar bank kapitalining oddiy foiz daromadi bilan cheklanmaganini, balki sanoat va savdodan olinadigan foydani bir qo‘lda jamlashga intilganini ko‘rsatadi. Turkiston sharoitida aksiyadorlik banki, savdo uyi, paxta zavodi, ombor va transport tarmog‘i bir-biridan ajralgan tuzilmalar emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi kapital bo‘g‘inlariga aylandi. 36 Юлдашев А.М. Аграрные отношения в Туркестане (конец XIX – начало XX в.). – Ташкент: Узбекистан, 1970. – 256 с. 32 Bu jarayonning eng muhim ijtimoiy-iqtisodiy natijalaridan biri mahalliy ishlab chiqaruvchil arning bozorga bevosita emas, bank- sudxo‘rlik- vositachilari zanjiri orqali ulanib borishi bo‘ldi. Paxta ekin maydonlarining kengayishi bir tomondan dehqon xo‘jaliklariga pul daromadi olish imkonini bergan bo‘lsa, ikkinchi tomondan ularni bozordagi narx tebranishi, kreditga bog‘liqlik va hosilni majburiy realizatsiya qilish tizimiga mahkum etdi. Penati tadqiqotida qayd etilganidek, kichik paxtakorlar qarzlarini qaytarish uchun ko‘proq paxta ekishga intilgan, buning uchun esa rus kompaniyalari va mahalliy vositachilardan urug‘ va avans olishga majbur bo‘lgan; ayrim qarzdor xo‘jaliklar esa oxir-oqibat yeridan ayrilgan. Farg‘ona vodiysida paxtaning sug‘oriladigan yerlar tarkibida bunday ustunlashuvi oziq- ovqat ekinlari ulushining qisqarishiga olib bordi. Temir yo‘l orqali tashqaridan don keltirilishi bu muammoni bir muddat yumshatgan bo‘lsa-da, Turkistonni ichki oziq-ovqat muvozanati bo‘yicha Rossiya bozoriga qaram qilib qo‘ydi. Shu tariqa banklar kredit berish orqali foyda topish bilan birga, dehqon xo‘jaliklarini pul iqtisodiyotiga, paxta monokulturasiga va imperiya bozoriga tobora chuqurroq bog‘lab bordi. Bank operatsiyalarining tashqi ko‘rinishi zamonaviy moliyaviy xizmat bo‘lsa, ichki mazmuni kolonial resurs safarbarligidan iborat edi 37 . Bank va sanoat kapitalining qo‘shilib ketishi ayniqsa paxta va neft tarmoqlarida yaqqol ko‘rindi. Farg‘ona vodiysidagi neft konlari, paxta tozalash zavodlari, yog‘ korxonalari hamda ularga xizmat qiluvchi savdo uylari atrofida banklar bilan uzviy bog‘langan aksiyadorlik tuzilmalari shakllandi. Nobel birodarlari faoliyatiga bag‘ishlangan tadqiqotda Rus- Osiyo banki Farg‘onadagi korxonalar operatsiyalarini moliyalagan, “Santo” va “Chimion” kabi jamiyatlar bilan birgalikda ishlagan, ba’zi hollarda bank kafolati yirik sanoat korxonalari rivojining tayanchiga aylangani ko‘rsatiladi. Xuddi shu manbada 1915 yilda Nobel hamkorligining bir korxonaga 300 ming rubl miqdorida avans berishi Rus-Osiyo banki kafolati ostida kechgani qayd etiladi. Bunday aloqalar bankning korxonaga tashqaridan qarz beruvchi sifatida emas, balki ishlab chiqarishning strategik sherigi 37 Потапова Н.Ю. История предпринимательства в Туркестане (вторая половина XIX – начало XX в.). – Ташкент: УМЭД, 2011. – 152 с. 33 va nazorat markazi sifatida kirib kelganidan dalolat beradi. Boshqa tomondan, Novo-Urganchdagi Rus-Osiyo banki bo‘limi paxta eksportining muayyan qismini o‘z nazoratiga olishga, qayta ishlash sanoatini rag‘batlantirishga va yirik savdogarlar bilan birgalikda bozorni markazlashtirishga harakat qilgan. Ya’ni bank kapitallari sanoat korxonalari bilan qo‘shilar ekan, foyda manbai faqat kredit foizi emas, balki xomashyo sotib olish, qayta ishlash, tashish va sotish zanjirining butunidan olinadigan qo‘shma foydaga aylandi 38 . Monopolistik tashkilotlar — sindikat va trestlar — masalasiga kelganda, Turkiston tajribasini Rossiyaning markaziy sanoat rayonlaridagi tayyor shakllangan yirik monopoliyalar bilan aynanlashtirmaslik kerak. Mintaqada klassik og‘ir sanoat bazasi sust bo‘lgani uchun bu yerda “sindikat” va “trest” tushunchalari ko‘proq paxta, neft, savdo va transport atrofida to‘plangan kapitalning konsentratsiyasi, aksiyadorlik jamiyatlari, bank kafolatlari, direktorlar kengashlari va eksport kanallari ustidan nazorat shaklida namoyon bo‘ldi. Masalan, “Chimion” aksiyadorlik kompaniyasining aksiyalari, uning boshqaruvining Kokanddan Peterburgga ko‘chirilishi, banklar va sanoatchilar manfaatlarining poytaxt markazlari bilan bog‘lanishi Turkistondagi korxonalar real boshqaruvi tobora metropoliyaga tortilganini ko‘rsatadi. Volga-Kama bankining paxta va meva eksportini egallashga urinishlari, Rus-Osiyo bankining Xiva vohasida asosiy eksport oqimlari va qayta ishlash sanoatini nazorat qilishga intilishi, Nobel kapitalining bank bilan hamkorlikda Farg‘ona neftiga kirishi — bularning barchasi monopolistik kapitalizmning mintaqaviy ko‘rinishlari edi. Shu ma’noda, Turkistonda sindikat va trestlar ko‘proq “to‘liq shakllangan huquqiy model” emas, balki bank, savdo uyi, aksiyadorlik kompaniyasi va qayta ishlash korxonasi bir-biriga singib ketgan iqtisodiy blok sifatida vujudga keldi, degan xulosa chiqarish mumkin. Bu — manbalardagi konkret faktlar asosida chiqariladigan tarixiy- analitik xulosadir. Shu bilan birga, Turkistonda bank kapitalining hukmronligi cheksiz va mutlaq bo‘lmaganini ham ta’kidlash kerak. Ayrim tadqiqotlarda mintaqa iqtisodiyotining 38 Morrison A. Russian Rule in Samarkand, 1868–1910: A Comparison with British India. – Oxford: Oxford University Press, 2008. – 396 p. 34 spekulyativ xarakteri, transport va kadrlar infratuzilmasining ojizligi, likvid mablag‘lar tanqisligi, bozorning mavsumiyligi va mahalliy sharoitlarning o‘ziga xosligi banklarning “normal” rivojlanishini cheklagani ko‘rsatiladi. Xiva vohasidagi Rus-Osiyo banki bo‘limi misolida bu ayniqsa yaxshi ko‘rinadi: bank butun vohada faoliyat yuritgan, asosiy eksport ustidan nazorat o‘rnatishga intilgan, biroq infratuzilmaning sustligi, kadrlar muammosi va bozor tebranishlari sababli mahalliy bozorni to‘liq egallay olmagan. Hatto ayrim holatlarda bankning qayta ishlash sanoatini qo‘zg‘atishga urinishlari qisqa muddatli muvaffaqiyat bilan tugab, keyin moliyaviy xavf-xatarlarni kuchaytirgan. Demak, bank- sanoat kapitalining qo‘shilishi Turkistonda iqtisodiy o‘sishni tezlashtirgan bo‘lsa ham, bu o‘sish chuqur ichki diversifikatsiya yaratmagan; aksincha, mintaqani tor ixtisoslashgan paxta koloniyasiga aylantirgan. Zamonaviy sanoat rivoji Rossiya markazi ehtiyojlariga bo‘ysunganligi sababli, mahalliy to‘qimachilik, mashinasozlik yoki keng ko‘lamli qayta ishlash sanoati yetarli darajada shakllanmadi. Natijada banklar ishlab chiqarishni rag‘batlantirdi, biroq bu rag‘bat mintaqaning ichki muvozanatli taraqqiyotiga emas, tashqi ehtiyojlarga xizmat qildi 39 . 39 Дмитриев-Мамонов А.И. Путеводитель по Туркестану и железным дорогам Ташкентской и Средне-Азиатской. 5-е изд. – Санкт-Петербург: тип. И. Шурухта, 1912. – 367 с. 35 2.2. Ijt imoiy iqt isodiy oqibat lari v a mahalliy ahv olning y omonlashuv i XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston iqtisodiyotida bank muassasalarining paydo bo‘lishi va kengayishi tashqi ko‘rinishda “zamonaviy moliyaviy institutlar” shakllanishi sifatida namoyon bo‘lgan bo‘lsa-da, mazmunan u Rossiya imperiyasining mustamlakachilik xo‘jalik siyosatini chuqurlashtirgan vositalardan biri edi. Turkistonda Davlat banki bo‘limlarining Toshkentda 1874 yilda, Samarqandda 1890 yilda, Qo‘qonda 1893 yilda va Buxoroda 1894 yilda ochilishi, shuningdek ko‘plab tijorat banklari tarmog‘ining vujudga kelishi mintaqaning tabiiy ravishda ichki ehtiyojlaridan kelib chiqqan moliyaviy modernizatsiya emas, balki uni imperiya xo‘jalik makoniga bo‘ysundirish jarayonining tarkibiy qismi bo‘ldi. Tadqiqotlarda Turkistonning iqtisodiy hayotida aynan Sankt-Peterburg va Moskva banklari hal qiluvchi o‘rin tutgani, mahalliy bozorlar esa tobora metropoliya moliyaviy markazlariga bog‘langan holda ishlay boshlagani qayd etiladi. Shu sababli bank tizimini faqatgina iqtisodiy taraqqiyot belgisi sifatida baholash yetarli emas; uni kapital, kredit, tovar oqimi va boshqaruv mexanizmla ri orqali mustamlak a periferiyasi ni metropoliya ehtiyojlarig a moslashtirgan tuzilma sifatida ko‘rish zarur 40 . Banklar Turkistonda avvalo paxtachilikni boshqarish, kengaytirish va nazorat qilish bilan chambarchas bog‘liq bo‘ldi. Ayrim tadqiqotlarda Davlat banki va Rus-Osiyo banki bo‘limlari Turkiston general- gubernatorligining barcha asosiy paxtachilik hududlarida faoliyat yuritgani, ular chigitli paxtani sotib olgani, ssudalar bergani, paxta tozalash korxonalari va yog‘ zavodlari bilan aloqador bo‘lgani, hatto temiryo‘l kabi infratuzilmaviy loyihalarda ham ishtirok etgani ko‘rsatiladi. Bunday faoliyat shuni anglatadiki, bank kapitali mintaqada oddiy kredit beruvchi sifatida emas, balki xom ashyo yetkazib berish zanjirining moliyaviy markazi sifatida ishlagan. Yana bir muhim jihat shundaki, davlat banklari paxta yetishtiruvchilarga kredit ajratgan bo‘lsa-da, bu kreditlar qat’iy shartlar asosida berilgan va paxta ishlab chiqarish jarayonini nazorat qilish instrumentiga aylangan. Demak, kredit siyosati 40 Махкамова Н.Р. Социальная структура общества на территории Узбекистана: традиции и трансформации (конец XIX в. – 30-е годы XX в.). – Ташкент: Aloqachi, 2009. – 323 с. 36 dehqon xo‘jaligini erkinlashtirmadi; aksincha, uni ma’lum ekin, ma’lum savdo kanali va ma’lum xaridor manfaatlariga bog‘lab qo‘ydi. Paxtachilikning bunday ustuvorlashtirilishi Turkiston qishloq xo‘jaligi tarkibini izchil ravishda biryoqlama xom ashyo yo‘nalishiga burdi. Oksford nashridagi tadqiqotlarda 1890-yillardan boshlab yer solig‘ining real hosildan emas, balki taxminiy hosil qiymatidan kelib chiqib belgilana boshlagani, paxta uchun berilgan imtiyozlar va soliq yengilliklari esa paxta “bumi”ni kuchaytirgani ko‘rsatiladi. Biroq shu manbalarning o‘zi yangi sug‘orish loyihalari iddao qilinganidek ulkan ko‘lamda emasligini, asosiy o‘zgarish nisbiy narxlar, boj siyosati va paxta uchun yaratilgan rag‘batlar ta’sirida yuz berganini ko‘rsatadi. Natijada Turkiston vohalari ichki oziq-ovqat ehtiyojlarini qondiruvchi ko‘p tarmoqli qishloq xo‘jaligidan tobora uzoqlashib, paxta yetishtirishga moslashgan ishlab chiqarish makoniga aylanib bordi. Kembrij nashrida esa XX asr boshlarida Turkiston paxtasining katta qismi kichik yer uchastkalarida yetishtirilgani qayd etiladi; bu esa yirik plantatsiyalardan ko‘ra, mayda dehqon xo‘jaliklari imperiya sanoati uchun xom ashyo yetkazib beruvchi asosiy bo‘g‘in bo‘lganini anglatadi 41 . Mayda dehqon xo‘jaligining paxtachilikka tortilishi esa tabiatan riskli bo‘lgan mavsumiy kreditga ehtiyojni kuchaytirdi. Beatrice Penati tadqiqotida Andijon uezdi bo‘yicha amaldorlar paxta ekini kengayishini to‘xtatib turgan asosiy omillardan biri bahorgi eng qiyin mavsumda dehqonlarga kredit va don yetishmasligi ekanini ochiq tan olgani ko‘rsatiladi. Dehqon paxta ekishi uchun urug‘, sug‘orish, mehnat va ro‘zg‘or xarajatlarini oldindan qoplashi kerak edi; biroq daromad faqat hosil sotilgandan keyin kelardi. Shunday vaziyatda bank krediti, nazariy jihatdan, dehqonni bozor uchun ishlab chiqarishga tayyorlaydigan vosita bo‘lib ko‘rinsa-da, amalda u dehqonning kelajak hosilini oldindan garovga qo‘yuvchi mexanizm vazifasini bajardi. Kredit paxta ekishni rag‘batlantirdi, lekin dehqonni hosil muvaffaqiyatsiz bo‘lsa yoki bozor narxi pasaysa, birdaniga qarzdorlik girdobiga tushirib qo‘yardi. Shu bois Turkistondagi bank amaliyotini “agrar modernizatsiya” 41 Статистический обзор Ферганской области за 1904 год. – Новый Маргелан, 1905. – 208 с. 37 emas, “moliyaviy bo‘ysundirish” tushunchasi orqali izohlash tarixiy voqelikni aniqroq ifodalaydi. Kreditning yetarli emasligi yoki unga kirish imkonining cheklanganligi sharoitida dehqonlar paxta agentlari, dallollar va sudxo‘rlarga murojaat qilishga majbur bo‘ldi. 1916 yil qo‘zg‘oloni sabablari tahliliga bag‘ishlangan tadqiqotda Turkiston dehqoni paxta agentlari va sudxo‘rlardan olingan qarzlar, yerga bosimning kuchayishi, paxta sabab yer narxining oshishi, soliqlarning ko‘payishi hamda arzon rus mollari oqimi tufayli o‘zini-o‘zi ta’minlovchi qishloq xo‘jaligi buzilishi natijasida tobora chuqurroq qarzdorlikka botgani va yeridan ajrala borgani ta’kidlanadi. Bu jarayonning ijtimoiy oqibati ayniqsa muhim: qarzdorlik ko‘pincha shunchaki vaqtinchalik tanglik emas, balki mulkdan mahrum bo‘lishga olib boradigan strukturaviy jarayon edi. Ya’ni dehqon kredit olib tirikchilikni saqlab qolmoqchi bo‘ladi, ammo kreditni qaytara olmagach, o‘z xo‘jaligining iqtisodiy asosidan ayriladi. Bank krediti va sudxo‘r qarzi shu nuqtada bir-birini to‘ldirdi: birinchisi eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarishni rag‘batlantirdi, ikkinchisi esa bank talablari qamrab olmagan qishloq qatlamlarini o‘ta og‘ir foizlar bilan bozorga tortdi 42 . Tarixiy adabiyotlarda Birinchi jahon urushi arafasiga kelib Turkiston dehqonlarining yarmi qarzdor holatga tushib qolgani, har yili yuzlab dehqon yerlari arzon narxlarda sotuvga chiqarilgani qayd etiladi. Ayrim keyingi tadqiqotlar Farg‘ona vodiysida 1901–1912 yillar oralig‘ida qarzlarni undirish bo‘yicha o‘n minglab ijro varaqalari rasmiylashtirilganini, 1900-yillardan 1910-yillarga o‘tilgan sari qarz evaziga sotilgan yer qiymati bir necha barobar oshganini ko‘rsatadi. Bu raqamlarni albatta ehtiyotkorlik bilan qabul qilish kerak, biroq ularning umumiy yo‘nalish i boshqa manbala r bilan mos keladi: qarzdorli k favqulo dda ommaviylashgan, yer bozori esa asosan kambag‘allashuv va majburiy sotuvlar hisobiga harakatga kelgan. Dehqonning ishlab chiqarish vositalari, mehnat qurollari, chorvasi va oxir-oqibat yerining yo‘qolishi uni mustaqil xo‘jalik yurituvchidan 42 Пален К.К. Отчет по ревизии Туркестанского края. Областное управление. – СПб.: Сенатская типография, 1910. – 354 с. 38 yarim yollanma yoki ulushdor mehnatkashga aylantirdi. Shunday qilib, bank siyosatining ijtimoiy oqibati qishloqda tabaqalanishning kuchayishi va mulksiz qatlamning o‘sishi bo‘ldi. Yer-soliq siyosati va kredit munosabatlari o‘zaro qo‘shilib, mahalliy ahvolning yomonlashuvini yanada tezlashtirdi. Oksford manbasida ko‘rsatilishicha, 1890-yillardan boshlab yer solig‘ining taxminiy hosil qiymati asosida undirilishi, paxta ekiladigan maydonlarga nisbatan alohida fiskal yondashuv qo‘llanishi va vohalarda paxta hissasining oshishi umumiy iqtisodiy muhitni o‘zgartirdi. Shu bilan birga, Steppe va Yettisuv hududlarida mahalliy aholi rus ko‘chmanchi dehqonlari foydasiga “ortiqcha yer” deya baholangan maydonlardan siqib chiqarildi. Bu holat vohalardagi paxtachilikka yo‘naltirilgan bosim bilan qo‘shilib, butun Turkiston bo‘ylab yer, suv va tirikchilik resurslari ustidan keskin raqobatni vujudga keltirdi. Demak, banklar faqat kredit berish bilan cheklanmagan; ular mustamlaka agrar tizimining markaziy bo‘g‘ini sifatida yer-soliq va eksport siyosatining amaliy natijalarini moliyalashtirdi. Natijada iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlari mavjud bo‘lsa ham, bu o‘sish mahalliy aholi uchun barqaror farovonlik emas, balki ijtimoiy tanglik va resurslar ustidan nazoratning chetga chiqishini anglatdi 43 . Qarzdorlikning chuqurlashuvi qishloq jamiyatining ichki tuzilishini ham o‘zgartirdi. 1916 yil qo‘zg‘oloni sabablari haqidagi manbada qarz tufayli yerni yo‘qotgan dehqon ko‘pincha o‘sha yerda qolib, endi ulushdor yoki sharecropper sifatida ishlashga majbur bo‘lgani, yer egasi urug‘, asbob-uskunalar va yerni berib, hosilning katta qismini o‘zlashtirgani aytiladi. Bu yerda muammo faqat huquqiy egalikning o‘zgarishida emas, balki mehnat mahsulining taqsimotida edi: ishlab chiqaruvchi dehqon tobora ko‘proq mehnat qilib, tobora kamroq ulush oladigan tizim shakllandi. Bunday o‘zgarish Turkiston qishlog‘ida eski jamoaviy-iqtisodiy muvozanatni yemirib, qashshoqlikning ko‘payishi, yollanma va yarim yollanma mehnatning kengayishi, qarindosh-urug‘ va mahalla darajasidagi ijtimoiy himoya mexanizmlarining zaiflashuviga olib bordi. Shu ma’noda bank krediti va sudxo‘rlik 43 Хотамов Н.Б. Роль банковского капитала в социально-экономическом развитии Средней Азии (начало 90-х гг. XIX в. – 1917 г.). – Душанбе: Дониш, 1990. – 319 с. 39 nafaqat iqtisodiy kategoriya, balki qishloq ijtimoiy tuzilishini qayta shakllantirgan kuch edi. Turkistondagi bank kapitalining yana bir muhim oqibati mahalliy sarmoyadorlar va tadbirkorlarning Rossiya moliya markazlariga tobora qaram bo‘lib qolishida ko‘rindi. Ayrim tadqiqotlarda urush arafasida mahalliy musulmon tadbirkorlar va buxorolik yahudiylar paxta sanoatiga oid korxonalarning sezilarli qismini, hatto ayrim hisob- kitoblarga ko‘ra 60 foizgacha bo‘lgan ulushini egallagani ko‘rsatiladi. Ammo bu egalik mustaqil moliyaviy suverenitet degani emas edi. Chunki Turkiston bank tizimida bosh rolni Moskva va Sankt-Peterburg banklari o‘ynar, Tashkent Davlat banki bo‘limi esa tijorat banklari mablag‘larini Yevropa Rossiyasiga va u yerdan Markaziy Osiyoga o‘tkazib turar, shu yo‘l bilan ularning qayta moliyalanishini ta’minlar edi. Azov-Don banki bo‘yicha ma’lumotlarda pul o‘tkazmalari asosan Moskva va Sankt-Peterburgdan amalga oshirilgani qayd etiladi. Boshqacha aytganda, mahalliy kapitalning muhim qismi hududiy bozorga tayangan holda emas, balki markaziy rus bank tizimining kredit liniyalari, hisob-kitob tartiblari va foiz siyosati orqali harakat qilgan. Bu esa mahalliy tadbirkorning foyda olish imkoniyatini saqlab qolsa ham, uning strategik mustaqilligini cheklab qo‘yar edi 44 . Samarqand Rus-Osiyo banki faoliyati bunga yaqqol misol beradi. Arxiv materiallariga tayangan tadqiqotda 1916 yilga kelib Samarqandda Rossiya imperiyasining yetakchi banklaridan yettitasi ishlagani, faol operatsiyalar bo‘yicha birinchi o‘rinni Rus-Osiyo banki egallagani, 1907– 1910 yillarda esa Samarqand guruhi tarkibiga Qo‘qon, Toshkent, Buxoro, Ashxobod, Marg‘ilon, Andijon, Namangan va boshqa nuqtalar kirgani ko‘rsatiladi. Ushbu guruhning bir yillik aylanmasi 10 million rublga yetgan. Bank faoliyati paxta, choy, manufaktura, pilla, quruq meva kabi tovarlar bilan chambarchas bog‘langan bo‘lib, u tovar krediti orqali butun savdo zanjirini moliyalashtirgan. Bu tizim, bir tomondan, mintaqada bozor infratuzilmasi va hisob-kitob texnikasini kengaytirgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, 44 Китанина Т.М. Военно-инфляционные концерны в России 1914–1917 гг. Концерн Путилова– Стахеева–Батолина. – Л.: Наука, 1969. – 179 с. 40 mahalliy savdo kapitalini aynan rus bank mantiqiga bo‘ysundirgan. Natijada mahalliy sarmoyador o‘z ishlab chiqarish yoki savdo faoliyatini yuritar ekan, mustaqil hududiy moliyaviy maydonda emas, balki imperiya bank tizimining periferik bo‘g‘inida harakat qilardi. Bank tarmoqlarining tashqi ko‘rinishda kuchli bo‘lishiga qaramay, ularning ichki mantiqi mahalliy ehtiyojlardan ko‘ra ko‘proq spekulyativ va eksportga yo‘naltirilgan xarakter kasb etganini ko‘rish mumkin. Rus- Osiyo banki bo‘yicha auditorlar yuqori yashash xarajatlari sabab bank xodimlarining qo‘shimcha ish qidirishga majbur bo‘lganini qayd etgan; bu esa mintaqadagi narxlar dinamikasi va ijtimoiy tanglikning bank tizimining o‘zida ham sezilganini bildiradi. Birinchi jahon urushi yillarida banklar normal moliyaviy operatsiyalarni yurita olmasdan, meva, shakar va paxta bo‘yicha spekulyativ operatsiyalarga ko‘proq kirib borgani, mahalliy savdo esa banklar uchun yetarlicha barqaror “material” bera olmagani ko‘rsatiladi. Tadqiqot muallifi yakunda Samarqand bo‘limi va shunga o‘xshash filiallar savdo operatsiyalarini to‘liq nazorat eta olmaganini, ko‘proq “imperiya periferiyasidagi modernlik ramzi” sifatida qolganini yozadi. Bu xulosa muhim: bank tizimi mahalliy ijtimoiy rivojlanishni muvozanatli shakllantirmadi, balki eksport, vositachilik va spekulyatsiya foydasiga ishladi 45 . An’anaviy hunarmandchilikning inqirozi ham aynan shu mustamlakachilik iqtisodiy modelining tarkibiy oqibati edi. Turli manbalarda rus sanoat mollari, ayniqsa to‘qimachilik mahsulotlari Turkiston bozorlarini tobora kengroq egallab borgani, bu oqim esa mahalliy uy sanoati va kustar ishlab chiqarishning asosiy tayanchlarini yemirgani ta’kidlanadi. Ayrim maqolalarda “rus savdo va sanoat mahsulotlarining katta oqimi” tufayli mahalliy hunarmandchilik tarmoqlarining aksariyati deyarli yo‘qolib ketgani aytiladi; boshqa tadqiqotlarda esa arzon rus fabrikatlari mahalliy badiiy buyumlar sifati va ishlab chiqarish hajmiga salbiy ta’sir ko‘rsatgani qayd etiladi. Bu jarayon oddiy raqobat emas edi. Chunki Turkistonning o‘zi paxta xom ashyosi yetkazib beruvchi hududga aylantirilayotgan bir vaqtda, shu 45 Алимджанов Б.А., Чориев Ш.Х.У. История Ташкентского отделения Азовско-Донского коммерческого банка // Манускрипт. – 2020. – Т. 13. – Вып. 2. – С. 50–54. 41 paxtadan tayyorlangan yoki boshqa sanoat texnologiyalari asosida ishlab chiqarilgan tayyor mahsulot yana o‘sha mintaqa bozoriga kiritildi. Natijada mahalliy hunarmand bir vaqtning o‘zida xom ashyo tanqisligi, xarid qobiliyatining pasayishi va arzon tashqi tovarlar bosimi ostida qoldi. Temiryo‘l va savdo infratuzilmasining rivojlantirilishi ham hunarmandchilik inqirozini tezlashtirdi. YuNESKO materiallarida temiryo‘lning vazifalaridan biri rus sanoat tovarlarini mahalliy bozorlarga kiritish, Rossiya ishtirokini kuchaytirish va mintaqani rus sanoati uchun xom ashyo bazasiga aylantirish bo‘lgani ochiq qayd etiladi. Demak, transport inqilobi Turkiston uchun ikki tomonlama oqibat keltirdi: u paxtani tezroq tashib ketish va rus mollari oqimini tezroq yetkazish imkonini berdi. Bozorlarning bunday qayta tuzilishi natijasida qadimdan mahalliy ehtiyojlar bilan bog‘langan, mehnat taqsimoti, did va madaniy an’analar bilan uyg‘un bo‘lgan ko‘plab kasblar iqtisodiy asosini yo‘qota boshladi. Hunarmandchilikning yemirilishi shunchaki ayrim kasblarning kamayishi emas, balki shaharlardagi mahalla-ixtisoslashuv tizimi, usta-shogird an’anasi, mahalliy xom ashyo aylanmasi va ichki bozordagi funksional muvozanatning izdan chiqishi edi. Shuning uchun bank kapitali, savdo kapitali va transport kapitalining uyg‘unlashuvi Turkistonning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasini chuqur ravishda o‘zgartirdi 46 . 46 Аминов А.М. Экономическое развитие Средней Азии (колониальный период). – Ташкент: Госиздат УзССР, 1959. – 298 с. 42 II bob y uzasidan Mazkur bob bo‘yicha xulosa shuki, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda banklar faoliyatining asosiy yo‘nalishi hududning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga xizmat qilgan. Banklar tijorat faoliyati, kredit ajratish, depozitlarni qabul qilish va moliyaviy xizmatlar ko‘rsatish orqali savdo va sanoat sohalarini qo‘llab- quvvatlagan. Shu bilan ular hududdagi moliyaviy barqarorlik va iqtisodiy faollikning poydevorini yaratgan. Ikkinchi jihatdan, banklarning asosiy yo‘nalishi mahalliy tadbirkorlikni rivojlantirish va moliyaviy resurslarni samarali taqsimlashga qaratilgan edi. Ular savdo-sanoat korxonalariga kreditlar ajratish, import va eksport operatsiyalarini moliyalashtirish orqali iqtisodiy faoliyatni kengaytirishga yordam bergan. Bu esa moliyaviy institutlarning ijtimoiy va iqtisodiy ahamiyatini oshirgan. Uchinchidan, banklar faoliyatining yo‘nalishlari moliyaviy xizmatlarning turli shakllari bilan boyitilgan. Jumladan, pul aylanishi, qarz bitimlari, sug‘urta va jamg‘arma operatsiyalari orqali banklar jamiyatdagi kapital oqimini tartibga solish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash imkonini yaratgan. Shu tariqa, bank faoliyati hududdagi iqtisodiy tizimning samarali ishlashini ta’minlagan. To‘rtinchidan, mazkur bob XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkistonda banklar faoliyatining asosiy yo‘nalishini yoritib, ularning hudud iqtisodiyotidagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Banklar tijorat va moliya sohalarida muhim institut sifatida jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga xizmat qilgan va moliyaviy tizimni mustahkamlashga hissa qo‘shgan. 43 UMUMIY X ULOSA Xulosa qilib aytganda, XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Oʻzbekiston hududida banklar faoliyatining shakllanishi, rivojlanishi, asosiy yoʻnalishlari hamda ularning ijtimoiy-iqtisodiy hayotga ta’siri tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bank tizimining o‘lka hududida vujudga kelishi tasodifiy hodisa bo‘lmay, balki bu jarayon Rossiya imperiyasining Turkistonni siyosiy jihatdan egallashi va iqtisodiy jihatdan imperiya xo‘jalik tizimiga bosqichma-bosqich bo‘ysundirish siyosati bilan uzviy bog‘liq holda yuzaga kelgan. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o‘lkada tovar-pul munosabatlarining kengayishi, ichki va tashqi savdoning jonlanishi, paxta yetishtirishning strategik ahamiyat kasb etishi, temiryo‘l aloqalarining rivojlanishi va Rossiya bozoriga iqtisodiy integratsiyaning kuchayishi natijasida an’anaviy xo‘jalik tizimi asta-sekin yangi moliyaviy mexanizmlar bilan to‘qnash keldi. Ana shu tarixiy sharoit banklar faoliyatining paydo bo‘lishi va kengayishi uchun iqtisodiy zamin yaratdi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, banklarning tashkil topishi o‘lkada iqtisodiy taraqqiyotning yangi bosqichini boshlab bergan bo‘lsa- da, bu jarayon mahalliy jamiyat manfaatlariga teng darajada xizmat qilmagan. Bank muassasalari, avvalo, Rossiya imperiyasining moliyaviy- sanoat manfaatlarini ta’minlash, ayniqsa paxta xomashyosini uzluksiz yetkazib berish, savdo operatsiyalarini kreditlash va imperiya kapitalining o‘lka iqtisodiyotiga chuqurroq kirib borishini ta’minlash uchun muhim vosita vazifasini bajargan. Shu ma’noda banklar faoliyatini faqat moliya tarixining tor doirasida emas, balki mustamlakachilik iqtisodiy siyosatining tarkibiy qismi sifatida baholash maqsadga muvofiqdir. Chunki bank kapitali yordamida o‘lkadagi iqtisodiy resurslar, xususan, yer, xomashyo, savdo aylanmasi va kredit munosabatlari markaz manfaatlariga bo‘ysundirilgan. Bu esa bank tizimining tarixiy rolini ikki tomonlama baholash zaruratini tug‘diradi: bir tomondan, u iqtisodiy modernizatsiya vositasi bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, mustamlakachilik ekspluatatsiyasining moliyaviy tayanchiga aylangan. 44 Kurs ishining birinchi bobida yoritilganidek, XIX asrning ikkinchi yarmida O‘zbekiston hududida iqtisodiy taraqqiyotning o‘ziga xos xususiyatlari bank tizimining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Tovar-pul munosabatlari kengayishi, savdo markazlarining faollashuvi, shaharlarda tijorat aloqalarining kuchayishi, tashqi bozor bilan bog‘liqlikning ortishi kredit institutlariga ehtiyojni kuchaytirgan. Biroq bu ehtiyoj tabiiy ichki taraqqiyot mahsuli sifatida emas, balki ko‘proq o‘lkaning imperiya iqtisodiy makoniga tortilishi bilan yuzaga kelganligi tadqiqotda alohida asoslandi. Banklarning paydo bo‘lishi savdo aylanmasini tezlashtirdi, pul muomalasini tartibga soldi, hisob- kitobning nisbatan rasmiy shakllarini joriy etdi, yirik tijorat bitimlarini amalga oshirishda qulaylik yaratdi. Lekin ayni vaqtda bu yangiliklar asosan rus savdogarlari, sanoatchilari, vositachilar va mustamlaka ma’muriyati bilan aloqador ijtimoiy qatlamlar foydasiga ishladi. Mahalliy aholi, ayniqsa dehqonlar va mayda ishlab chiqaruvchilar uchun bank tizimi ko‘pincha qaramlikni kuchaytiruvchi omilga aylandi. Ikkinchi bob tahlillari shuni ko‘rsatadiki, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida banklar faoliyatining asosiy yo‘nalishi rus moliya kapitalining sanoat, savdo va paxtachilik tarmoqlariga kirib kelishini moliyalashtirishdan iborat bo‘lgan. Ayniqsa paxtachilik sohasi bank kapitalining eng faol qo‘llanilgan yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, paxta yetishtirish, uni oldindan sotib olish, tashish, qayta ishlash va eksport qilish bilan bog‘liq barcha jarayonlarda kreditlash mexanizmlari muhim o‘rin tutgan. Natijada o‘lka iqtisodiyotida paxta yakkahokimligi kuchayib, qishloq xo‘jaligi tarkibi biryoqlama tus ola boshlagan. An’anaviy ekin turlari qisqarib, mahalliy aholi turmushi tobora bozor tebranishlari va tashqi talabga qaram holga kelgan. Shunday qilib, banklar faoliyati iqtisodiy hayotga faqat “taraqqiyot omili” sifatida emas, balki tarkibiy nomutanosibliklarni kuchaytirgan, o‘lka xo‘jaligini xomashyo yetkazib beruvchi hudud sifatida shakllantirgan muhim omil sifatida ham ta’sir ko‘rsatgan. Mazkur kurs ishining muhim xulosalaridan yana biri shuki, banklar faoliyatini tahlil qilish o‘lkaning iqtisodiy tarixini chuqurroq anglashga yordam beradi. Tarixiy jarayonlarni faqat siyosiy voqealar yoki harbiy yurishlar bilan cheklab talqin etish 45 yetarli emas. Aksincha, bank tizimi, kredit munosabatlari, savdo aylanmasi va moliyaviy kapital harakati orqali jamiyatdagi tub o‘zgarishlarning real mexanizmlarini ko‘rish mumkin. Banklarning paydo bo‘lishi bilan birga iqtisodiy munosabatlar hujjatlashtirildi, pul muomalasi nisbatan markazlashdi, tijorat amaliyotida yangi usullar joriy etildi. Bu jarayon o‘lka iqtisodiyotining modernizatsiyalashuviga xizmat qilgan bo‘lsa-da, uning xarakteri mustaqil milliy taraqqiyot emas, balki imperiya ehtiyojlariga moslashgan qaram modernizatsiya bo‘lgan. Ana shu jihat kurs ishida ilgari surilgan nazariy xulosalarning markaziy mazmunini tashkil etadi. Yakuniy umumlashtirish shuni ko‘rsatadiki, XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida O‘zbekiston hududida banklar faoliyati o‘lka iqtisodiyotida chuqur va ko‘p qirrali o‘zgarishlarni yuzaga keltirgan. Ular savdo-sotiqning kengayishi, pul-kredit tizimining shakllanishi, sanoat va paxtachilik sohalarining moliyalashtirilishi, iqtisodiy aloqalarning jadallashishida muayyan rol o‘ynagan. Biroq ushbu jarayonlarning mazmuni mahalliy iqtisodiy mustaqillikni mustahkamlashga emas, balki o‘lkaning Rossiya imperiyasi iqtisodiy tizimiga qaramligini kuchaytirishga qaratilgan edi. Natijada banklar faoliyati mahalliy xo‘jalik tarkibining o‘zgarishiga, paxta yakkahokimligining kuchayishiga, mulkiy tabaqalanishning ortishiga va iqtisodiy resurslarning tashqi manfaatlar yo‘lida safarbar etilishiga olib keldi. Shu sababli banklar tarixini o‘rganish O‘zbekiston tarixida mustamlakachilikning iqtisodiy mohiyatini ochib berishda alohida ahamiyat kasb etadi. 46 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I. O‘zbek ist on Respublik asi Prezident ining asarlari 1.Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 464 b. 2.Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. To‘ldirilgan ikkinchi nashri. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – 416 b. II. O‘zbek ist on Respublik asi Vazirlar Mahk amasining qarorlari 1.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 30-oktabrdagi 482- son Arxiv ishi bo‘yicha me’yoriy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida Qarori // https://lex.uz 2.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 5- apreldagi 101- son O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishini takomillashtirish to‘g‘risida Qarori // https://lex.uz 3.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 19- martdagi 174- son Arxiv ishi va ish yuritish sohasidagi ayrim normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida Qarori // https://lex.uz III. Manbalar 1.Гулишамбаров С.И. Экономический обзор Туркестанского района, обслуживаемого Средне-Азиатской железной дорогой. – Асхабад, 1913. – 596 с. 2.Дингельштедт Н. Опыт изучения ирригации Туркестанскаго края. Сыр- Дарьинская область. Т. I. – СПб., 1893. – 502 с. 3.Дингельштедт Н. Опыт изучения ирригации Туркестанскаго края. Сыр- Дарьинская область. Т. II. – СПб., 1895. – 447 с. 4.Дмитриев-Мамонов А.И. Путеводитель по Туркестану и железным дорогам Ташкентской и Средне-Азиатской. 5-е изд. – Санкт- Петербург: тип. И. Шурухта, 1912. – 367 с. 5.Добросмыслов А.И. Ташкент в прошлом и настоящем: исторический очерк. – Ташкент: Электро-паровая типолитография О.А. Порцева, 1912. – VI, II, 520 с. 47 6.Обзор Самаркандской области за 1910 год. – Самарканд, 1912. – [2], IV, 65, [73] с. 7.Обзор Сыр-Дарьинской области за 1893 год. – Ташкент, 1897. – 144 с. 8.Пален К.К. Отчет по ревизии Туркестанского края. Областное управление. – СПб.: Сенатская типография, 1910. – 354 с. 9.Список частных банков, коим открыты кредиты в конторах и отделениях Государственного Банка с указанием их задолженности (в тыс. р.) на 1 апреля 1916 г. – Петроград: Тип. Государственного Банка, 1916. – 100 с. 10.Статистический обзор Ферганской области за 1904 год. – Новый Маргелан, 1905. – 208 с. IV. Arxiv mat eriallari 1.РГИА, 616-фонд, 2-рўйхат, 541-йиғмажилд, 2-орқа–5- варақлар. 2.РГИА, 616-фонд, 2-рўйхат, 543-йиғмажилд, 11-варақ. 3.РГИА, 616-фонд, 2-рўйхат, 173-йиғмажилд, 1–4-варақлар. V. A rxiv mat eriallari 1.Becker S. Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865– 1924. – London: Routledge, 2004. – 440 p. 2.Khalid A. Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR. – Ithaca: Cornell University Press, 2015. – 444 p. 3.Morrison A. Russian Rule in Samarkand, 1868–1910: A Comparison with British India. – Oxford: Oxford University Press, 2008. – 396 p. 4.Sahadeo J. Russian Colonial Society in Tashkent, 1865–1923. – Bloomington: Indiana University Press, 2007. – 336 p. 5.Алимджанов Б.А., Чориев Ш.Х.У. История Ташкентского отделения Азовско-Донского коммерческого банка // Манускрипт. – 2020. – Т. 13. – Вып. 2. – С. 50–54. 6.Аминов А.М. Экономическое развитие Средней Азии (колониальный период). – Ташкент: Госиздат УзССР, 1959. – 298 с. 48 7.Вексельман М.И. Российский монополистический и иностранный капитал в Средней Азии (конец XIX – начало XX в.). – Ташкент: Фан, 1987. – 145 с. 8.Гиндин И.Ф. Банки и экономическая политика в России (XIX – начало XX в.). Избранное. Очерки истории и типологии русских банков. – М.: Наука, 1997. – 622 с. 9.Кастельская З.Д. Из истории Туркестанского края (1865–1917). – М.: Наука, 1980. – 123 с. 10.Китанина Т.М. Военно-инфляционные концерны в России 1914– 1917 гг. Концерн Путилова–Стахеева–Батолина. – Л.: Наука, 1969. – 179 с. 11.Лаврентьев В.А. Капитализм в Туркестане. – М.: Коммун. акад., 1930. – 160 с. 12.Махкамова Н.Р. Социальная структура общества на территории Узбекистана: традиции и трансформации (конец XIX в. – 30-е годы XX в.). – Ташкент: Aloqachi, 2009. – 323 с. 13.Потапова Н.Ю. История предпринимательства в Туркестане (вторая половина XIX – начало XX в.). – Ташкент: УМЭД, 2011. – 152 с. 14.Садыков А.С. Экономические связи Хивы с Россией во второй половине XIX – начале XX в. – Ташкент: Наука, 1965. – 183 с. 15.Фридман Ц.Л. Банки и кредит в дореволюционном Казахстане (1900–1914 гг.). – Алма-Ата: Казахстан, 1974. – 175 с. 16.Хотамов Н.Б. История банков и предпринимательства в Средней Азии (60- е годы XIX в. – 1917 г.). – Душанбе: ЭР-граф, 2014. – 531 с. 17.Хотамов Н.Б. Роль банковского капитала в социально- экономическом развитии Средней Азии (начало 90-х гг. XIX в. – 1917 г.). – Душанбе: Дониш, 1990. – 319 с. 18.Чориев Ш. Историография банковской деятельности Туркестанского генерал-губернаторства в 40–90-е годы XX века // Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари / Актуальные проблемы социально- 49 гуманитарных наук / Actual Problems of Humanities and Social Sciences. – 2025. – Т. 5. – Special issue 1. – С. 24–35. 19.Юлдашев А.М. Аграрные отношения в Туркестане (конец XIX – начало XX в.). – Ташкент: Узбекистан, 1970. – 256 с. 20.Юлдаше в А.М. Проникнов ение монополис тического капитала в экономику Туркестана (1900–1917 гг.). – Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1961. – 227 с. VI. Arxiv mat eriallari 1.Алимджанов Б.А. Экономическая политика Российской империи в Туркестанском генерал-губернаторстве: вторая половина XIX – начало XX вв.: дис. ... канд. ист. наук. – Санкт- Петербург, 2016. – 376 с. 2.Потапова Н.Ю. История предпринимательства в Туркестане (вторая половина XIX – начало XX в.): автореф. дис. ... канд. ист. наук. – Ташкент, 2002. – 26 с. 3.Соколов В.В. Туркестанский край в составе Российской империи: проблемы социально-экономического и общественно- политического развития (вторая половина XIX в. – февраль 1917 г.): автореф. дис. ... д-ра ист. наук. – Москва, 2002. – 44 с. VI. Elek t ron manbalar 4.https:/ 5.https:/ 50

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Bank tizimining shakllanishi va rivojlanish omillari

1.1. XIX asrning ikkinchi yarmida iqtisodiy taraqqiyotning xususiyatlari

1.2. Bankning paydo bo‘lishi va dastlabki faoliyati

I bob yuzasidan xulosa

II bob. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida banklar faoliyatining asosiy yo‘nalishi

2.1. Rus moliya kapitalining sanoatga kirib kelishi

2.2. Ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari va mahalliy ahvolning yomonlashuvi

II bob yuzasidan xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить