Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 79.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy hayotining tarixshunoslik tahlili

Купить
O` ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA IN N OVATSIY ALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TARIX FAKULTETI MAN BASHUN OSLI K VA ARX IVSHUN OSLIK KAFEDRASI ____________________________________ X IX asrning ik k inchi y armi – X X asr boshlarida qaroqalpoqlarning ijt imoiy - iqt isodiy , siy osiy hay ot ining t arixshunoslik t ahlili MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshk ent – 2026 1 Mundarija: KIRISH …………………………………………………………………….…..… 3 I BOB. X IX A SRN IN G IKKIN CHI Y A RMI – X X A SR BOSHLA RIDA QORA QA LPOQLA RN I N G IJ TIMOIY -IQTISODI Y HA Y OTI TA RIX SHUN OSLI GI 1.1. Sovet davri tarixshunosligida qoraqalpoqlar ijtimoiy-iqtisodiy hayotining tadqiqi…………………………………………………………………….….….. 8 1.2. Mustaqillik davri tarixshunosligida qoraqalpoqlarning, xo`jaligi, ijtimoiy tuzlimasi va savdo iqtisodiy aloqalari tarixi…………………………………… 15 II BOB. X IX A SRN IN G IKKIN CHI Y A RMI – X X ASR BOSHLA RIDA QORA QA LPOQLA RN IN G SIY OSI Y HA Y OTI TA RIX SHUN OSLIGI 2.1. Qoraqalpoqlar va Xiva xonligi o‘rtasidagi siyosiy munosabatlar tarixshunosligi…………………………………………………………………. 22 2.2. Turkiston general – gubernatorligi va Rossiya imperiyasi davrida qoraqalpoqlarning siyosiy hayoti o‘rganilishi………………………………… 28 III. X ULOSA ……………………………………………………………………. 34 IV. FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO` Y X A TI …………………….. 37 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi. Har bir xalqning o‘z tarixini chuqur o‘rganishi, uning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy taraqqiyot bosqichlarini ilmiy asosda tahlil qilishi milliy o‘zlikni anglash va tarixiy xotirani tiklashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, Markaziy Osiyo xalqlarining boy tarixiy merosini o‘rganish, ularning o‘tmishdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarini ilmiy jihatdan tadqiq etish bugungi kunda dolzarb ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Qoraqalpoq xalqining tarixi ham ushbu jarayonning ajralmas qismi bo‘lib, uning ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy hayoti turli tarixiy bosqichlarda shakllanib rivojlangan. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, tarix fanini rivojlantirish va milliy tarixni xolis hamda ilmiy asosda o‘rganishga alohida e’tibor qaratildi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlarida tarixni chuqur o‘rganish va uni yosh avlodga yetkazish muhim vazifa ekanini ta’kidlab kelmoqda. Prezidentimiz shunday degan edi: “Xalqimizning boy va qadimiy tarixini chuqur o‘rganish, uni ilmiy asosda tadqiq etish va yosh avlodga yetkazish – bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir.” 1 Ushbu fikr tarixiy merosni o‘rganish va uni ilmiy jihatdan tahlil qilish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi. Shuningdek, mustaqillik davrida tarixiy merosga yangicha yondashuv shakllanib, ilgari yetarli darajada o‘rganilmagan yoki bir tomonlama talqin qilingan masalalarni qayta ko‘rib chiqish imkoniyati paydo bo‘ldi. Bu jarayonda qoraqalpoq xalqining tarixini o‘rganish, ayniqsa XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlaridagi ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy jarayonlarni tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilish muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Yangi O‘zbekistonni barpo etish sharoitida milliy tariximizni xolis va haqqoniy o‘rganish, ajdodlarimizning ijtimoiy-siyosiy merosini ilmiy tahlil qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. O‘zbekiston Respublikas i Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganl aridek: “Tarixni bilmasdan turib, kelajakni qurib bo‘lmaydi. Biz o‘z tariximizni xolis 1 Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. – Тошкент: “Ўзбекистон”, 2017. – Б. 248 3 o‘rganishimiz, uni xalqimizga, ayniqsa, yoshlarimizga yetkazishimiz kerak” 2 . Ayniqsa, Qoraqalpog‘istonning XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi murakkab ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotini tarixshunoslik nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqish bugungi kun uchun g‘oyat dolzarbdir. XIX asrning ikkinchi yarmi qoraqalpoq xalqi taqdirida tub burilish davri bo‘ldi. Rossiya imperiyasining mintaqaga kirib kelishi, 1873-yildagi Gandimiyon shartnomasi va Amudaryo bo‘limining tashkil etilishi hududning nafaqat siyosiy qiyofasini, balki an’anaviy iqtisodiy va ijtimoiy tuzilmasini ham o‘zgartirib yubordi. Ushbu jarayonlarni sovet davri mafkuraviy qoliplaridan xalos bo‘lgan holda, yangicha ilmiy kontsepsiyalar asosida tahlil qilish milliy davlatchilik tariximizdagi bo‘shliqlarni to‘ldirishga xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot ishi XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi qoraqalpoqlar hayotini yorituvchi manbalar va ilmiy adabiyotlarni tizimli tahlil qilishga asoslanadi. Davrning ijtimoiy-iqtisodiy manzarasi — yer-suv munosabatlari, soliq tizimi, chorvachilik va dehqonchilikning o‘ziga xos xususiyatlari, shuningdek, siyosiy boshqaruvdagi o‘zgarishlar ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Bu davrda qoraqalpoq jamiyatining an’anaviy urug‘- qabilachilik munosabatla ridan kapitalistik munosabatlar elementlari kirib kela boshlagan davrga o‘tishi tarixshunoslikning muhim ilmiy masalasi hisoblanadi. Tadqiqot ning oby ek t i. XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Orolbo‘yi va Amudaryo quyi havzasida istiqomat qilgan qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli, Rossiya imperiyasi ma’muriyati va Xiva xonligi bilan munosabatlari hamda siyosiy jarayonlar majmui tadqiqotning obyekti hisoblanadi. Tadqiqot ning predmet i. Mazkur kurs ishining predmeti sifatida rus va mahalliy mualliflarning asarlari, shuningdek, sovet va mustaqillik davri tarixshunosligida ushbu mavzuning yoritilish darajasi, ilmiy talqinlar va konseptual yondashuvlar tadqiqotning predmetini tashkil etadi. 2 Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. – Тошкент: “Ўзбекистон”, 2016. – Б. 14 4 Tadqiqot ning maqsadi v a v azifalari. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadlaridan biri XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida qoraqalpoqlar ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotiga doir mavjud tarixshunoslik materiallarini tahlil qilish orqali ushbu davr tarixining o‘rganilish darajasini aniqlash va xolis ilmiy xulosalar chiqarishdan iborat. Yuqoridagi maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi. Jumladan, Qoraqalpoqlar tarixini o‘rganishda rus tadqiqotchilarining qarashlarini tahlil etish; Sovet davri tarixshunosligida qoraqalpoqlar ijtimoiy-iqtisodiy hayotining tadqiq etish; Mustaqillik davri tarixshunosligida qoraqalpoqlarning, xo`jaligi, ijtimoiy tuzlimasi va savdo iqtisodiy aloqalari tarixini yoritish; Qoraqalpoqlar va Xiva xonligi o‘rtasidagi siyosiy munosabatlar tarixshunosligini o`rganish; Turkiston general – gubernatorligi va Rossiya imperiyasi davrida qoraqalpoqlarning siyosiy hayoti o‘rganilishini asoslash; Shu kabi bir qancha vazifalarni bajarish mazkur kurs ishining asosiy maqsadi hisoblanadi. Mav zuning o‘rganilish darajasi. Qoraqalpoq xalqining XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy hamda siyosiy hayoti tarixshunoslik fanining diqqat markazida bo‘lib, ushbu davr tadqiqi o‘zaro farqlanuvchi uchta yirik ilmiy bosqichni bosib o‘tdi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyo yo‘nalishidagi harbiy-siyosiy harakatlari jadallashishi natijasida mintaqaga oid dastlabki tadqiqotlar maydonga keldi. Bu davrda A.L. Kun 3 , N.A. Zarudniy 4 , L.Sostenov 5 , N.Ivanov 6 va N.Karazin 7 kabi rus tadqiqotchilari hamda harbiy mutaxassislari tomonidan 3 Кун А.Л. Заметки о Каракалпакском отделе. // Известия ИРГО. – Т. 10. – СПб., 1874 4 Зарудный Н.А. Очерк Аму-дарьинской линии в зоологическом отношении. – СПб., 1890. 5 qimmatli ma’lumotlar to‘plandi. Xususan, A.L. Kun o‘zining statistik materiallarida qoraqalpoq urug‘larining demografik holati, ularning Xiva xonligi bilan o‘zaro murakkab siyosiy aloqalari hamda an’anaviy sug‘orish tizimlariga tayangan dehqonchilik madaniyatini birinchilardan bo‘lib ilmiy muomalaga kiritdi. N.A. Zarudniy esa mintaqaning iqtisodiy resurslarini o‘rganar ekan, qoraqalpoqlar hayotida chorvachilik va baliqchilikning tutgan o‘rnini, ularning Orol dengizi bo‘yi tabiati bilan uyg‘unlashgan xo‘jalik yuritish uslubini atroflicha tavsiflab berdi. Biroq, ushbu chorizm davri tarixshunosligiga xos bo‘lgan umumiy jihat shundan iboratki, mualliflar qoraqalpoq xalqini mustaqil siyosiy irodaga ega millat sifatida emas, balki imperiya manfaatlari yo‘lida o‘rganilishi lozim bo‘lgan etnik guruh va xomashyo bazasining bir qismi sifatida talqin etdilar. XX asrning 30-yillaridan boshlab tadqiqotlar sovet mafkurasi ta’sirida yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu davrda S.P. Tolstov rahbarligidagi “Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi” faoliyati 8 qoraqalpoqlar tarixini ilmiy o‘rganishda inqilobiy ahamiyat kasb etdi. S.P. Tolstov o‘zining fundamental asarlarida qoraqalpoqlarning etnogenezi, ularning qadimiy sivilizatsiyalar bilan vorislik aloqalarini isbotlab berdi. Mazkur davrning eng yirik namoyandalaridan biri akademik S.K. Kamalov 9 hisoblanadi. Uning “Qoraqalpoqlarning Rossiya tarkibiga qo‘shilishi” va “Qoraqalpoqlar XIX–XX asrlarda” kabi salmoqli monografiyalarida XIX asrning ikkinchi yarmidagi ijtimoiy tabaqalanish, boylar va kambag‘al dehqonlar o‘rtasidagi iqtisodiy ziddiyatlar, shuningdek, chorizmning mustamlakachilik ma’muriyati o‘rnatgan soliq tizimi "sinfiy kurash" nazariyasi asosida chuqur tahlil qilindi. 5 Состенов Л. Сведения о каракалпаках. // Туркестанские ведомости. – 1873 6 Иванов Н. Хивинская экспедиция 1873 года. – СПб., 1873 7 Каразин Н.Н. От Оренбурга до Ташкента. Графический набросок. // Всемирная иллюстрация. – 1874 8 Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1948 9 Камалов С.К. Каракалпаки в XVIII – XIX веках (К вопросу о присоединении Каракалпакии к России). – Ташкент: Фан, 1968 6 Shuningdek, Ya.Gulyamov 10 va A.S. Sabirov kabi olimlar mintaqadagi irrigatsiya inshootlari tarixini tadqiq etib, qoraqalpoqlarning dehqonchilik mahoratini yuqori baholadilar. Shunga qaramay, sovet tarixshunosligida Rossiya imperiyasining bosqinchilik harakatlari “ixtiyoriy qo‘shilish” va “progressiv ahamiyatga ega voqelik” sifatida bir yoqlama talqin etildi, bu esa davrning siyosiy manzarasini xolis baholashga to‘sqinlik qildi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, qoraqalpoq xalqi tarixini o‘rganishda milliy manfaatlarga asoslangan yangi davr boshlandi. X.Esbergenov 11 , M.Sh. Karlibaev 12 , O‘.Dospanov 13 , K.Allambergenov 14 va Sh. Ramazanov 15 kabi zamonaviy tadqiqotchilar arxiv hujjatlaridan foydalangan holda, avvalgi davrlarda yopiq bo‘lgan mavzularni ochiq yoritishga kirishdilar. Jumladan, X.Esbergenov qoraqalpoq xalqining ma’naviy olami va islom dini qadriyatlarining ijtimoiy hayotdagi barqarorlashtiruvchi rolini asoslab berdi. M.Sh. Karlibaev esa o‘z ilmiy izlanishlarida XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi qoraqalpoq jamiyatining ijtimoiy tuzilmasi, ulamolar va biy-oqsoqollar tabaqasining siyosiy jarayonlardagi ta’sirini yangicha kontsepsiyalar asosida tahlil etdi. O‘.Dospanovning ishlarida hududning tarixiy geografiyasi bilan bir qatorda, XX asr boshidagi siyosiy uyg‘onish, jadidchilik harakatining mahalliy xususiyatlari va ma’rifatparvarlik g‘oyalarining tarqalishi masalalari markaziy o‘rin egalladi. Sh. Ramazanov va boshqa olimlar 1916-yilgi Jizzax, Farg‘ona bilan bir qatorda Amudaryo bo‘limida yuz bergan xalq qo‘zg‘olo nlarining mustamlakachilikka qarshi xarakterini haqqoniy ochib berdilar. Bugungi kunda ushbu davr tarixshunos ligi qoraqalpoq xalqining ijtimoiy- iqtisodiy qiyinchiliklarini, Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi siyosiy o‘yinlar 10 Гулямов Я.Г. История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. – Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1957. 11 Есбергенов Х. Этнография каракалпаков в XIX – начале XX вв. – Нукус: Каракалпакстан, 1995 12 Карлыбаев М.Ш. Медресе в Каракалпакии: XIX – начало XX вв. – Нукус: Билим, 2002. 13 Доспанов О. История социально-политической жизни Каракалпакстана в начале XX века. – Нукус, 2008 14 Алламбергенов К. Бердақ ва унинг даври. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1995 15 Рамазанов Ш. Қарақалпақстан тарийхы (XIX әсирдиң екинши ярымы – XX әсирдиң басы). – Нөкис: Билим, 2004 7 qurboni bo‘lganini hamda milliy o‘zlikni saqlab qolish yo‘lidagi kurashlarini xolis tahlil etish yo‘lidan bormoqda. Tark ibiy t uzulishi. Mazkur kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob, beshta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. I BOB. X IX A SRN IN G IKKIN CHI Y A RMI – X X A SR BOSHLA RIDA QORA QA LPOQLA RN IN G IJ TIMOI Y -IQTISODIY HA Y OTI TA RIX SHUN OSLI GI 1.1. Sov et dav ri t arixshunosligida qoraqalpoqlar ijt imoiy -iqt isodiy hay ot ining t adqiqi Sovet davri tarixshunosligida XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi qoraqalpoq xalqining ijtimoiy hayoti va iqtisodiy munosabatlarini o‘rganish marksistik-lenistik metodologiya, ya’ni sinfiy kurash va formatsiyaviy yondashuv asosiga qurildi. Bu davr tadqiqotlarining o‘ziga xosligi shundaki, ular qoraqalpoq jamiyatini "feodal-patriarxal" munosabatlardan "kapitalizm bosqichini chetlab o‘tgan holda sotsializmga o‘tish" jarayoni prizmasi orqali tahlil qildilar. 1940-yillardan boshlab S.P. Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasining ko‘p yillik izlanishlari qoraqalpoqlar ijtimoiy hayotini o‘rganishda fundamental poydevor bo‘ldi. S.P. Tolstov 16 o‘zining 1948-yilda nashr etilgan "Qadimgi Xorazm sivilizatsiyasi izlaridan" (По следам древнехорезмийской цивилизации) nomli asarida qoraqalpoq xalqining ijtimoiy tuzilishi, ularning urug‘-qabilachilik an’analari va bu an’analarning XIX asr oxiridagi iqtisodiy o‘zgarishlar ta’sirida qanday deformatsiyaga uchraganini ilmiy asoslab berdi. Tarixchi olim S.K. Kamalovning 1968-yilda chop etilgan "XVIII–XIX asrlarda qoraqalpoqlar" (Каракалпаки в XVIII–XIX веках) nomli monografiyasi 17 sovet davri tarixshunosligida ushbu mavzuning eng cho‘qqisi hisoblanadi. S.K. Kamalov arxiv hujjatlari va statistik ma’lumotlar asosida XIX asrning ikkinchi yarmida qoraqalpoq jamiyatidagi ijtimoiy tabaqalanishni chuqur tahlil qildi. Uning 16 Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1948. – С. 112-115 17 Камалов С.К. Каракалпаки в XVIII–XIX веках (К вопросу о присоединении Каракалпакии к России). – Ташкент: Фан, 1968. – С. 84 8 hisob-kitoblariga ko‘ra, XIX asr oxirida qoraqalpoq dehqon xo‘jaliklarining qariyb 60-70 foizi kam yerli yoki yersiz bo‘lib, ular mahalliy boylar (biy va oqsoqollar)ga iqtisodiy jihatdan qaram bo‘lgan. Olim "chorizmning mustamlakachilik siyosati" va "mahalliy feodallar zulmi" o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatib, 1873-yilgi Gandimiyon shartnomasidan keyin soliq yukining 3-4 barobarga ortganini raqamlar bilan isbotladi 18 . Xususan, Amudaryo bo‘limida joriy etilgan "o‘tov solig‘i" va boshqa majburiy to‘lovlar aholining 80 foizdan ortig‘ini qashshoqlik yoqasiga olib kelgani sovet tarixshunosligida "mehnatkash ommaning azob-uqubatlari" sifatida yoritildi. Ijtimoiy hayotning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan yer-suv munosabatlari Ya.G. G‘ulomovning 1957-yilda nashr etilgan "Xorazmning sug‘orilish tarixi" (История орошения Хорезма) asarida o‘z aksini topdi 19 . Ya.G. G‘ulomov XIX asrning ikkinchi yarmida qoraqalpoqlar istiqomat qilgan hududlardagi irrigatsiya tizimlarining holati, suv taqsimotidagi ijtimoiy tengsizlik va "mirob"lik institutining iqtisodiy mohiyatini ochib berdi. Uning tadqiqotlarida suv resurslarining 50 foizdan ortig‘i urug‘ boshliqlari va diniy ulamolar tasarrufida bo‘lgani, oddiy dehqonlar esa o‘z yerlarini sug‘orish uchun hosilning 25 foizidan 40 foizigacha miqdorda haq to‘lashga majbur bo‘lganliklari asoslab berildi. Bu holat qoraqalpoq ijtimoiy hayotidagi "suv feodalizmi"ning o‘ziga xos ko‘rinishi sifatida talqin etildi. Tarixshunoslikda qoraqalpoq ayollarining ijtimoiy holati va oilaviy munosabatlar masalasi T.A. Jdanko asarlarida keng yoritildi. U o‘zining "Qoraqalpoqlarning tarixiy etnografiyasi" (Очерки исторической этнографии каракалпаков) asarida XIX asr oxiridagi oilaviy tuzilish, "qalin" puli va ko‘p xotinlilik kabi ijtimoiy illatlarni o‘rgandi. T.A. Jdankoning ma’lumotlariga ko‘ra, qoraqalpoq oilalarida ayollarning huquqsizligi va og‘ir mehnati ijtimoiy tizimning 18 Камалов С.К. Каракалпаки в XVIII–XIX веках (К вопросу о присоединении Каракалпакии к России). – Ташкент: Фан, 1968. – С. 92 19 Гулямов Я.Г. История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. – Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1957. – С. 156-160 9 ajralmas qismi bo‘lgan. Sovet davri tadqiqotchilari bu holatni islom dini va feodal tartiblarining asorati sifatida baholadilar. Tarixchi olim S.K. Kamalov va taniqli etnograf T.A. Jdanko tadqiqotlarida asoslanishicha, bu davr qoraqalpoq jamiyati qat’iy iyerarxik tabaqalanishga asoslangan vertikal tizimga ega bo‘lgan. Jamiyatning eng yuqori qatlamini (elit qatlam) urug‘ boshliqlari hisoblangan biylar, oqsoqollar hamda yirik yer-suv va chorva egalari tashkil etgan. Garchi ushbu qatlam umumiy aholining atigi 5-7 foizini tashkil etgan bo‘lsa-da, ular asosiy iqtisodiy resurslarni o‘z qo‘llarida to‘plagan holda, siyosiy qarorlar qabul qilishda hal qiluvchi kuch bo‘lib qolaverganlar 20 . Ayniqsa, diniy tabaqa vakillari — eshonlar, muftiylar, qozi va mudarrislarning ijtimoiy hayotdagi mavqei alohida ahamiyatga ega bo‘lib, M. Karlibaev asarlarida keltirilganidek, ular nafaqat ma’naviy-ma’rifiy sohani, balki sud va huquqiy munosabatlarni ham to‘liq nazorat qilganlar 21 . Jamiyatning o‘rta qatlamini o‘z yeriga va mehnat qurollariga ega bo‘lgan mustaqil dehqonlar hamda hunarmandlar tashkil etgan bo‘lsa, eng katta qatlam (taxminan 70-80 foiz) mehnatkash omma — kam yerli dehqonlar, chorakorlar va mulksiz mardikorlardan iborat edi. Sovet davri tarixshunosligida, xususan S.P. Tolstov 22 izlanishlarida qoraqalpoqlarning ijtimoiy tuzilishi "Arys", "Uru" va "Tiyre" kabi qon- qarindoshlik rishtalariga tayanuvchi murakkab tizim sifatida tahlil qilingan. Bu tizimni olim "harbiy-demokratik asoratlar saqlanib qolgan feodalizm" deb atagan bo‘lib, har bir urug‘ning o‘z yaylovi, sug‘orish tarmog‘i va ijtimoiy markaziga ega bo‘lishi jamoaviy birlikni ta’minlagan. Ijtimoiy inqiroz va qurg‘oqchilik yillarida "jiyin" va "sharva" kabi jamoaviy yordam shakllari kambag‘al qatlamning mutlaq iqtisodiy tanazzuldan saqlab qoluvchi o‘ziga xos ijtimoiy himoya mexanizmi vazifasini o‘tagan. 1873-yilgi Gandimiyon shartnomasidan so‘ng, Amudaryo bo‘limining tashkil etilishi qoraqalpoq biylarining ijtimoiy maqomini tubdan o‘zgartirdi. Ilgari 20 Жданко Т.А. Очерки исторической этнографии каракалпаков. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. – С. 124 21 Карлыбаев М.Ш. Медресе в Каракалпакии: XIX – начало XX вв. – Нукус: Билим, 2002. – С. 45 22 Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. – М.-Л., 1948. – С. 188 10 xalq yoki urug‘ tomonidan saylanadigan va an’anaviy huquq (odat) asosida ish ko‘radigan biylar endilikda Rossiya imperiyasi ma’muriy ati tomonid an tasdiqlanadigan, davlatdan maosh oladigan va imperiya qonunlariga bo‘ysunuvchi quyi bo‘g‘in amaldorlariga aylandi. Bu jarayon jamiyatning yuqori tabaqasi va oddiy xalq o‘rtasidagi ijtimoiy masofani yanada kengaytirdi. Soliq siyosatidagi o‘zgarishlar, ayniqsa "o‘tov solig‘i" (kibitichniy sbor) kabi og‘ir majburiy atlarning quyi qatlam zimmasi ga tushishi ijtimoiy tabaqalanishni yanada keskinlashtirdi. XX asr boshlariga kelib Chimboy, To‘rtko‘l va Qo‘ng‘irot kabi iqtisodiy markazlarda yangi ijtimoiy guruhlar — savdogarlar, tadbirkorlar va jadid ma’rifatparvarlari shakllandi. Shuningdek, 1970-1980-yillarda X. Esbergenov 23 va O. Ataniyazovlar qoraqalpoqlarning etnik tarixi va ijtimoiy tarkibini o‘rganishda davom etib, urug‘-aymoqchilik munosabatlarining iqtisodiy asosi sifatida jamoa bo‘lib yerga egalik qilish (obshina) shakllarini tahlil qildilar. Ularning xulosalariga ko‘ra, XX asr boshlariga kelib qoraqalpoq jamoasi ichida mulkiy tabaqalanish shunchalik kuchayganki, urug‘chilik aloqalari faqat tashqi qobiq bo‘lib qolgan, amalda esa iqtisodiy ekspluatatsiya ustuvorlik qilgan. Siyosiy hayot va Rossiya imperiyasi ma’muriyati bilan munosabatlar masalasi Yu.V. Bregel va Yu.A. Ivanov kabi olimlar tomonidan o‘rganilgan bo‘lib 24 , ular Amudaryo bo‘limidagi boshqaruv tizimining ijtimoiy oqibatlariga e’tibor qaratdilar. Rossiya ma’muriyati tomonidan joriy etilgan 1886-yildagi "Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi Nizom"ning qoraqalpoqlar hayotiga ta’siri tahlil qilinganda, ma’muriy boshqaruvning 90 foizi rus amaldorlari qo‘lida to'plangani, mahalliy biylar esa faqat soliq yig‘uvchi vositachilarga aylangani ko‘rsatib o‘tildi. Bu davr tarixshunosligida 1916-yilgi xalq qo‘zg‘oloni qoraqalpoq ijtimoiy hayotidagi eng yuqori siyosiy faollik nuqtasi sifatida baholandi. Xususan, 23 Эсбергенов Х., Атаниязов О. Этнографические мотивы в каракалпакских фольклорах. – Ташкент, 1975. – С. 62 24 Иванов Ю.А. Социально-экономическое развитие Амударьинского отдела в конце XIX – начале XX вв. – Ташкент: Фан, 1988. – С. 54 11 Amudaryo bo‘limidagi qo‘zg‘olonlarda ishtirok etgan aholining 40-50 foizi mardikorlikka olishga va iqtisodiy zulmga qarshi chiqqani, bu esa ijtimoiy inqirozning yaqqol dalili ekanligi ta’kidlandi. Sovet davri tarixshunosligida XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi qoraqalpoq xalqining iqtisodiy hayotini o‘rganish marksistik-lenistik metodologiya, ya’ni formatsiyaviy yondashuv va iqtisodiy determinizm prinsiplari asosida amalga oshirildi. Ushbu davr tadqiqotchilari oldida turgan asosiy vazifa mintaqaning Rossiya imperiyasi tomonidan istilo qilinishidan keyingi iqtisodiy o‘zgarishlarni, tovar-pul munosabatlarining kirib kelishini va mahalliy aholining xo‘jalik yuritish uslubidagi transformatsiyalarni ilmiy asoslab berishdan iborat edi. Sho‘ro tarixnavisligida qoraqalpoq iqtisodiyoti "yarim feodal-yarim mustamlaka" tizimi sifatida tavsiflanib, barcha tadqiqotlar iqtisodiy ekspluatatsiya va sinfiy tabaqalanishning kuchayishi atrofida birlashtirildi. 1940-yillardan boshlab S.P. Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasining ko‘p yillik izlanishlari nafaqat arxeologik, balki iqtisodiy tarix uchun ham fundamental baza yaratdi. S.P. Tolstov o‘zining 1948-yilda nashr etilgan "Qadimgi Xorazm sivilizatsiyasi izlaridan" (По следам древнехорезмийской цивилизации) asarida qoraqalpoq xo‘jaligining genetik asoslarini, Amudaryo deltasidagi o‘ziga xos sug‘orish dehqonchiligi va chorvachilikning iqtisodiy uyg‘unligini tahlil qildi 25 . Ushbu yo‘nalishdagi eng salmoqli tadqiqotlar akademik S.K. Kamalov nomi bilan bog‘liq bo‘lib, uning 1968-yilda e’lon qilingan "XVIII–XIX asrlarda qoraqalpoqlar" (Каракалпаки в XVIII–XIX веках) monografiyasi sovet davri iqtisodiy tarixshunosligining eng mukammal asari hisoblanadi. S.K. Kamalov arxiv materiallari va Rossiya imperiyasi statistik ma’lumotlariga tayanib, XIX asrning ikkinchi yarmida qoraqalpoq jamiyatidagi mulkiy tabaqalanishni aniq raqamlarda ko‘rsatib berdi 26 . Uning hisob-kitoblariga ko‘ra, 1873-yildan keyin 25 Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1948. – С. 112-115 26 Камалов С.К. Каракалпаки в XVIII–XIX веках (К вопросу о присоединении Каракалпакии к России). – Ташкент: Фан, 1968. – С. 84 12 Amudaryo bo‘limida joriy etilgan yangi iqtisodiy tartiblar natijasida yer egaligi konsentratsiyasi kuchaygan. Olimning ma’lumotlariga ko‘ra, aholining atigi 3–5 foizini tashkil etgan boy qatlam unumdor yerlarning 45–50 foizini va chorva mollarining deyarli 60 foizini o‘z qo‘lida to‘plagan. Shu bilan birga, dehqon xo‘jaliklarining 65 foizdan ortig‘i yersiz yoki kam yerli bo‘lib, ular yirik yer egalariga iqtisodiy jihatdan mutlaq qaram (chorakorlik) holatiga tushib qolganliklari asoslab berildi. Kamalov o‘z asarida tovar- pul munosabatlarining kirib kelishi natijasida qoraqalpoq ovullarida o‘z- o‘zini ta’minlovchi yopiq xo‘jalik tizimi yemirilib, uning o‘rniga paxta va xomashyo yetkazib beruvchi mustamlaka iqtisodiyoti shakllanganini urg‘uladi. Iqtisodiy munosabatlarning yana bir muhim tarmog‘i bo‘lgan savdo va hunarmandchilik masalalari V.A. Abdullaev va boshqa qoraqalpoq olimlarining tadqiqotlarida o‘rin oldi 27 . Ular XIX asr oxirida Chimboy, Qo‘ng‘irot va Petro- Aleksandr ovsk (To‘rtko‘l) kabi shaharlar ning iqtisodiy markaz sifatida yuksalishini tahlil qildilar. Arxiv ma’lumotlariga ko‘ra, 1880–1900-yillar oralig‘ida Orol dengizi orqali Rossiyaga chiqarilgan mahsulotlar (baliq, teri, jun) hajmi 3,5 barobarga oshgan, lekin bu savdo aylanmasidan keladigan foydaning 90 foizdan ortig‘i yirik savdo uylari va rus kapitalistlari qo‘lida qolgan. Yu.A. Ivanov o‘zining Amudaryo bo‘limi ijtimoiy-iqtisodiy tarixiga oid izlanishlarida 1873-yildan keyingi soliq yukini qiyosiy tahlil qildi. Uning keltirgan statistik ma’lumotlariga ko‘ra, Xiva xonligi davridagi an’anaviy "salg‘it" solig‘i o‘rniga joriy etilgan 3 rubl miqdoridagi "o‘tov solig‘i" (kibitichniy sbor) qisqa muddatda 4 rublgacha, keyinchalik esa turli qo‘shimcha yig‘imlar (yo‘l, maktab, aloqa boji) bilan 6–7 rublgacha ko‘tarilgan. Bu aholi real daromadlarining 25–30 foizini tashkil etgan bo‘lib, dehqonlarni sudxo‘rlarga qaram qilib qo‘ygan. Sudxo‘rlik kapitalining rivojlanishi masalasi sovet tarixshunosligida qoraqalpoq ovulining iqtisodiy tanazzulini belgilovchi asosiy omil sifatida ko‘rildi. Tadqiqotchilarning xulosalariga ko‘ra, XX asr boshlariga kelib paxtachilikning kengayishi bilan birga, rus savdo-sanoat 27 Абдуллаев В.А. Развитие торговли в Каракалпакии в конце XIX века. – Нукус, 1971. – С. 38 13 kapitali va mahalliy boylar hamkorligida dehqonlarni "zaklad" (garov) asosida qarzga botirish tizimi aholining 40 foizdan ortig‘ini qamrab olgan. Shu bilan birga, XX asr boshidagi iqtisodiy hayotda baliqchilik sanoatining o‘rni L.S. Berg asarlarida 28 yoritilgan bo‘lib, unda Orol dengizi baliqchilik xo‘jaliklarida ishlaydigan mardikorlarning og‘ir iqtisodiy ahvoli va ularning mehnatiga to‘lanadigan haqning pastligi (kuniga 15–20 tiyin) ijtimoiy adolatsizlik namunasi sifatida ko‘rsatilgan. Xulosa qilib aytganda, sovet davri tarixshunosligi XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshlaridagi qoraqalpoqlar ijtimoiy-iqtisodiy hayotini o‘rganishda boy faktologik baza yaratdi. S.K. Kamalov, T.A. Jdanko, Ya.G. G‘ulomov kabi olimlarning mehnatlari natijasida qoraqalpoq jamiyatining demografik manzarasi, yer va suvga egalik shakllari, soliq tizimi va ijtimoiy tabaqalanish darajasi aniq raqamlar va ilmiy dalillar bilan boyitildi. Garchi ushbu tadqiqotlarda sovet mafkurasining ta’siri sezilsa-da, to‘plangan materiallar va amalga oshirilgan statistik tahlillar bugungi kunda ushbu davr tarixini haqqoniy tiklash uchun asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. 28 Берг Л.С. Аральское море. Опыт физико-географической монографии. – СПб., 1908. – С. 210 14 1.2. Must aqillik dav ri t arixshunosligida qoraqalpoqlarning, xo` jaligi, ijt imoiy t uzlimasi v a sav do iqt isodiy aloqalari t arixi Mustaqillik davri tarixshunosligida XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi qoraqalpoq xalqining ijtimoiy-iqtisodiy hayotini o‘rganishda mafkuraviy qoliplardan voz kechish, arxiv hujjatlarini xolis tahlil qilish va milliy manfaatlarni ustuvor deb bilish tamoyillari asosiy o‘ringa chiqdi. Bu davr tadqiqotchilari sho‘ro davri tarixnavisligidagi "Rossiyaning progressiv roli" haqidagi bir yoqlama qarashlarni tanqidiy qayta ko‘rib chiqib, qoraqalpoq xalqining an’anaviy xo‘jaligi, ijtimoiy tuzilishi va kundalik hayotidagi transformat siyalarni yangicha talqin etdilar. Mustaqillik yillaridagi tarixshunoslikning muhim yutug‘i shundaki, qoraqalpoq jamiyati faqatgina sinfiy kurash maydoni sifatida emas, balki murakkab etnomadaniy va iqtisodiy jarayonlar subyekti sifatida o‘rganila boshlandi. Ushbu davr tarixshunosligida X. Esbergenovning ilmiy izlanishlari alohida ahamiyatga ega. Olim o‘zining 1995-yilda nashr etilgan "XIX – XX asr boshlarida qoraqalpoqlar etnografiyasi" (Этнография каракалпаков в XIX – начале XX вв.) asarida qoraqalpoq xalqining an’anaviy xo‘jalik yuritish uslublari, kundalik turmush tarzi va ma’naviy madaniyatining iqtisodiy asoslarini chuqur tahlil qildi 29 . X. Esbergenov asarlarida qoraqalpoq oilasining ijtimoiy tarkibi, urug‘-aymoqchilik munosabatlarining saqlanib qolishi va bu tizimning mustamlaka sharoitidagi o‘zgarishlari arxiv materiallari asosida yoritildi. Uning ma’lumotlariga ko‘ra, qoraqalpoq jamiyatida ijtimoiy himoya mexanizmi bo‘lgan "sharva" va "jiyin" kabi urug‘chilik an’analari aholining 90 foizidan ortig‘ini o‘zaro yordam tizimi bilan qamrab olgan bo‘lib, bu tizim iqtisodiy inqiroz yillarida ommaviy ochlikning oldini oluvchi asosiy omil bo‘lgan. M.Sh. Karlibaevning tadqiqotlari 30 , xususan, 2002-yilda nashr etilgan "Qoraqalpog‘istonda madrasalar: XIX – XX asr boshlari" (Медресе в Каракалпакии: XIX – начало XX вв.) monografiyasi jamiyatning ijtimoiy va 29 Эсбергенов Х. Этнография каракалпаков в XIX – начале XX вв. – Нукус: Каракалпакстан, 1995. – С. 48-52 30 Карлыбаев М.Ш. Медресе в Каракалпакии: XIX – начало XX вв. – Нукус: Билим, 2002. – С. 76-80 15 intellektual hayotini o‘rganishda yangi sahifa ochdi. Muallif diniy muassasalarning nafaqat ta’lim markazi, balki yirik iqtisodiy subyekt sifatidagi rolini asoslab berdi. M.Sh. Karlibaevning arxiv ma’lumotlariga tayanib keltirgan raqamlariga ko‘ra, XIX asr oxirida vaqf yerlari va ulamolar tasarrufidagi yerlar umumiy ekin maydonlarining sezilarli qismini tashkil etgan. Masalan, Chimboy va Qo‘ng‘irot hududlaridagi madrasalar tasarrufida yirik yer maydonlari bo‘lib, ularda ishlaydigan mardikor va talabalar (talabalar) ijtimoiy hayotning o‘ziga xos mehnat resurslarini shakllantirgan 31 . Olim diniy ulamolarning siyosiy va iqtisodiy hayotdagi ta’sirini tahlil qilib, ularning jamiyat barqarorligini ta’minlashdagi ulushini yuqori baholadi. O‘. Dospano vning 2008- yilda e’lon qilingan "XX asr boshida Qoraqalpog‘istonning ijtimoiy-siyosiy hayoti tarixi" (История социально-политической жизни Каракалпакстана в начале XX века) asarida mintaqaning iqtisodiy manzarasidagi keskin o‘zgarishlar va ularning ijtimoiy hayotga ta’siri yoritildi. O‘. Dospanov mustaqillik davri nuqtai nazaridan chorizmning iqtisodiy siyosatini "ochiq mustamlakachilik" deb baholadi. Uning tadqiqotlarida keltirilgan statistikaga ko‘ra, XX asr boshlarida Amudaryo bo‘limida paxta maydonlari bir necha barobarga kengaygan bo‘lsa-da, bu jarayon mahalliy aholining 60-70 foizini oziq- ovqat mahsulotlari bilan o‘zini ta’minlash imkoniyatidan mahrum qilgan. Olim Chimboy va To‘rtko‘ldagi dastlabki sanoat korxonalari (paxta tozalash zavodlari)ning ochilishi bilan mardikorlar qatlami shakllanganini va bu qatlamning kundalik hayoti o‘ta og‘ir sharoitda o‘tganini (ish kuni 12-14 soatni tashkil etganini) aniq misollar bilan ko‘rsatdi. Sh. Ramazanovning 2004-yilda nashr etilgan "Qoraqalpog‘iston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshi)" 32 (Қарақалпақстан тарийхы) asarida iqtisodiy inqiroz va uning siyosiy oqibatlari o‘rtasidagi bog‘liqlik ilmiy tahlil 31 Доспанов О. История социально-политической жизни Каракалпакстана в начале XX века. – Нукус: Билим, 2008. – С. 112-115 32 Рамазанов Ш. Қарақалпақстан тарийхы (XIX әсирдиң екинши ярымы – XX әсирдиң басы). – Нөкис: Билим, 2004. – С. 142 16 qilindi. Muallif 1916-yilgi qo‘zg‘olonning tub sabablarini iqtisodiy asoslab berar ekan, Rossiya imperiyasining mardikorlikka olish siyosati natijasida mehnatga layoqatli erkaklarning 20-30 foizi xo‘jalikdan uzib olingani qoraqalpoq ovullari iqtisodiyotiga qaqshatqich zarba berganini ta’kidladi. Sh. Ramazanovning tadqiqotida qo‘zg‘olonning nafaqat siyosiy, balki "ochlik isyoni" sifatidagi xarakteri arxiv hujjatlari bilan isbotlangan. Uning ma’lumotlariga ko‘ra, 1916-yilga kelib asosiy oziq-ovqat mahsulotlarining narxi 1913-yilga nisbatan 200-300 foizga oshgan bo‘lib, bu aholining ijtimoiy hayotini o‘ta og‘irlashtirgan. K. Allambergenovning izlanishlarida esa qoraqalpoq ijtimoiy hayotining ma’naviy-etik jihatlari, adabiy merosdagi iqtisodiy qarashlar o‘rganildi. Olim Ajiniyoz va Berdaq asarlarini tarixiy manba sifatida tahlil qilib, ularning she’rlarida aks etgan ijtimoiy tengsizlik, "zamon qiyinchiliklari" va xalqning og‘ir mehnati haqidagi ma’lumotlarni ilmiy muomalaga kiritdi 33 . Uning fikricha, qoraqalpoq ziyolilarining (jadidlarning) ijtimoiy faolligi aynan iqtisodiy qoloqlik va ma’rifatsizlikka qarshi kurash zaruriyatidan tug‘ilgan. K. Allambergenov XX asr boshida mintaqada ochilgan yangi usul maktablari soni va ularning ijtimoiy tarkibini o‘rganib, bu maktablarning 40 foizdan ortig‘i xayriya va vaqf mablag‘lari hisobidan moliyalashtirilganini ko‘rsatdi. S.N. Smetovaning tadqiqotlarida mustaqillik davri tarixshunosligining demografik jihatlari yoritildi 34 . Olim XIX asr oxirida qoraqalpoq aholisining zichligi, ko‘chib yurish migratsiyalari va ularning iqtisodiy sabablarini tahlil qildi. Uning hisob-kitoblariga ko‘ra, Rossiya imperiyasi tomonidan joriy etilgan ma’muriy chegaralar an’anaviy chorvachilik yo‘llarini (marshrutarini) kesib qo‘ygan bo‘lib, bu chorvador aholining 15-20 foizini o‘z an’anaviy xo‘jaligini o‘zgartirishga yoki qashshoqlashishga majbur qilgan. Bu jarayon ijtimoiy hayotda yirik demografik siljishlarni keltirib chiqargan. 33 Алламбергенов К. Қарақалпақ фольклоры ҳәм жазма әдебияты тарийхы. – Нөкис: Билим, 2010. – Б. 88 34 Сметова С.Н. Демографические процессы в Каракалпакстане в конце XIX – начале XX веков. – Ташкент, 2012. – С. 34-36 17 Mustaqillik davri tarixshunosligida XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi qoraqalpoq xalqining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, savdo aloqalari va ijtimoiy tuzilishi masalalari mutlaqo yangicha metodologik tamoyillar asosida tadqiq etila boshlandi. Bu davr ilmiy izlanishlarining o‘ziga xosligi shundaki, olimlar sho‘ro davri tarixnavisligidagi "Rossiyaning progressiv roli" haqidagi bir yoqlama qarashlarni tanqidiy qayta ko‘rib chiqib, milliy manfaatlar va xolislik prinsiplarini ustuvor deb bildilar. Mustaqillik yillaridagi tarixshunoslikning markaziy bo‘g‘inini qoraqalpoq jamiyatining ichki ijtimoiy dinamikasi, urug‘-aymoqchilik munosabatlarining saqlanib qolishi va tashqi iqtisodiy aloqalarning mahalliy hayotga ta’sirini arxiv hujjatlari yordamida ochib berish tashkil etdi. Ushbu yo‘nalishd agi fundamen tal tadqiqotla rdan biri sifatida X. Esbergenovning 1995-yilda chop etilgan "XIX – XX asr boshlarida qoraqalpoqlar etnografiyasi" nomli monografiyasini keltirish mumkin. Muallif qoraqalpoq jamiyatini ng ijtimoiy tuzilishini tahlil qilar ekan, urug‘- aymoqch munosabatlarining iqtisodiy asoslarini yangicha talqin etdi 35 . Olimning ma’lumotlariga ko‘ra, XIX asr oxirida qoraqalpoq jamiyatida ijtimoiy himoya mexanizmi bo‘lgan "sharva" va "jiyin" kabi an’analar aholining qariyb 92 foizini o‘zaro yordam tizimi bilan qamrab olgan bo‘lib, bu tizim hatto mustamlaka sharoitidagi og‘ir soliqlar davrida ham aholining iqtisodiy tanazzulini sekinlashtirgan. M.Sh. Karlibaevning 2002-yilda nashr etilgan "Qoraqalpog‘istonda madrasalar: XIX – XX asr boshlari" asari esa jamiyatning intellektual va iqtisodiy elitasini o‘rganishda inqilobiy ahamiyat kasb etdi 36 . Muallif diniy muassasalarning nafaqat ta’lim markazi, balki yirik iqtisodiy subyekt sifatidagi rolini arxiv ma’lumotlari asosida isbotladi. Karlibaev keltirgan raqamlarga ko‘ra, Amudaryo bo‘limidagi madrasalar tasarrufida bo‘lgan vaqf yerlari umumiy haydaladigan yerlarning 12-15 foizini tashkil etgan. 35 Эсбергенов Х. Этнография каракалпаков в XIX – начале XX вв. – Нукус: Каракалпакстан, 1995. – С. 48-52 36 Карлыбаев М.Ш. Медресе в Каракалпакии: XIX – начало XX вв. – Нукус: Билим, 2002. – С. 76-80 18 Bu esa diniy ulamolarning jamiyat ijtimoiy hayoti va savdo-sotiq munosabatlaridagi hal qiluvchi ta’sirini belgilab bergan. Uning tadqiqotlarida ulamolar va biylar o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalar, ularning moliya-kredit (sudxo‘rlik kapitaliga qarshi) tizimidagi o‘rni o‘ziga xos ilmiy asosda yoritildi. Savdo aloqalari va mintaqaviy kontaktlar masalasi mustaqillik davri tarixchisi O‘. Dospanovning 2008-yildagi "XX asr boshida Qoraqalpog‘istonning ijtimoiy-siyosiy hayoti tarixi" asarida keng qamrovli tahlil qilindi. Dospanov XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya bilan savdo aloqalarining jadallashishini statistik raqamlar bilan tushuntirdi 37 . Uning ma’lumotlariga ko‘ra, 1880-1910-yillar oralig‘ida Chimboy va Qo‘ng‘irot portlari orqali amalga oshirilgan eksport hajmi 280 foizga oshgan. Biroq, olim bu o‘sishning mahalliy aholi turmush darajasiga ta’sirini tahlil qilar ekan, foydaning 85 foizdan ortig‘i rus savdo uylari va mahalliy "bayonchi" (vositachi savdogarlar) qo‘lida qolganini ko‘rsatib berdi. Bu esa jamiyatda yangi ijtimoiy qatlam — "milliy burjuaziya"ning dastlabki kurtaklari shakllanishiga olib kelgan. Sh. Ramazanovning 2004-yilda nashr etilgan tadqiqotlarida ijtimoiy hayotning "kundalik mardikorlik" va mehnat migratsiyasi jihatlari arxiv hujjatlari asosida yoritildi 38 . Ramazanov 1916-yilgi voqealar arafasida Amudaryo bo‘limida ijtimoiy inqirozning chuqurlashishini raqamlarda asosladi. Xususan, mardikorlikka olish siyosati natijasida mehnatga layoqatli aholining 25-30 foizi an’anaviy xo‘jalikdan uzib olingani qoraqalpoq ovullari iqtisodiyotining asosini tashkil etuvchi chorvachilik va dehqonchilikka qaqshatqich zarba bergan. Olimning hisob- kitoblariga ko‘ra, aynan shu davrda oziq-ovqat mahsulotlari, xususan, bug‘doy va guruch narxi 3 barobarga oshib ketgan bo‘lib, bu ijtimoiy hayotdagi keskin noroziliklarni keltirib chiqargan. 37 Доспанов О. История социально-политической жизни Каракалпакстана в начале XX века. – Нукус: Билим, 2008. – С. 112-115 38 Рамазанов Ш. Қарақалпақстан тарийхы (XIX әсирдиң екинши ярымы – XX әсирдиң басы). – Нөкис: Билим, 2004. – С. 142 19 Mustaqillik davri tarixshunosligida K. Allambergenovning izlanishlari qoraqalpoq jamiyatining ma’naviy-etik va madaniy-ijtimoiy munosabatlarini ochib berishda muhim o‘rin tutadi. Olim Berdaq va Ajiniyoz kabi mutafakkirlar merosini ijtimoiy-iqtisodiy manba sifatida tahlil qilib, ularda aks etgan "adolatli jamiyat" va "iqtisodiy tengsizlik" motivlarini o‘rgandi. Allambergenovning fikricha, XX asr boshidagi jadidchilik harakati nafaqat ma’rifatparvarlik, balki qoraqalpoq jamiyatini iqtisodiy qoloqlikdan olib chiqishga qaratilgan milliy dastur edi. U Chimboyda ochilgan yangi usul maktablarining ijtimoiy tarkibini o‘rganib, ularda tahsil olgan talabalarning 40 foizi hunarmand va o‘rta hol savdogarlarning farzandlari bo‘lganini aniqladi. Shuningdek, S.N. Smetovaning tadqiqotlarida qoraqalpoq jamiyatining demografik manzarasi va aholi joylashuvidagi o‘zgarishlar iqtisodiy geografiya nuqtai nazaridan tahlil etildi 39 . Olim XIX asr oxirida Amudaryo quyi havzasidagi aholi migratsiyasini o‘rganar ekan, Rossiya ma’muriyati tomonidan joriy etilgan ma’muriy chegaralar an’anaviy "quduq va yaylov" tizimini buzganini, bu esa chorvador aholining 18-20 foizini o‘z yashash joylarini majburiy o‘zgartirishga yoki o‘troq dehqonchilikka o‘tishga majbur qilganini ilmiy asoslab berdi. Bu jarayon ijtimoiy hayotda yirik demografik siljishlarni va an’anaviy turmush tarzining inqirozini keltirib chiqardi. Mustaqillik davri olimlari, jumladan E. Qutlibaev 40 , qoraqalpoqlarning tashqi kontaktlari va savdo diplomatiyasi masalasini o‘rganib, Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi iqtisodiy raqobatda qoraqalpoq biylarining tutgan o‘rnini yoritdi. Qutlibaev arxiv hujjatlari asosida isbotlashicha, qoraqalpoqlar Orol dengizi baliqchilik mahsulotlarining 60 foizdan ortig‘ini Rossiyaning ichki bozorlariga yetkazib beruvchi asosiy etnik guruh bo‘lgan. Bu savdo aloqalari qoraqalpoq jamiyatiga yangi texnologiyalar (baliq tuzlash, kema qurish unsurlari) va yangi iste’mol madaniyatining kirib kelishiga sabab bo‘lgan. 39 Сметова С.Н. Демографические процессы в Каракалпакстане в конце XIX – начале XX веков. – Ташкент, 2012. – С. 34-36 40 Кутлыбаев Э. Торговые связи каракалпаков с сопредельными государствами в XIX веке. – Нукус, 2015. – С. 22 20 Xulosa qilib aytganda, mustaqillik davri tarixshunosligi XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi qoraqalpoqlar hayotini o‘rganishda chuqur ixtisoslashuv va ob’yektivlikka erishdi. X. Esbergenov, M. Karlibaev, O‘. Dospanov va Sh. Ramazanov kabi olimlarning ishlari natijasida qoraqalpoq jamiyatining ijtimoiy tuzilishi faqat "sinfiy kurash" emas, balki murakkab etnomadaniy va iqtisodiy adaptatsiya jarayoni sifatida namoyon bo‘ldi. Arxiv hujjatlari, statistik ma’lumotlar va ilmiy asoslangan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, qoraqalpoq jamiyati bu davrda mustamlaka tazyiqiga qaramay, o‘zining an’anaviy ijtimoiy institutlarini saqlab qolishga va savdo-sotiq munosabatlari orqali yangi davr talablariga moslashishga intilgan. Ushbu ilmiy xulosalar qoraqalpoq xalqining ijtimoiy-iqtisodiy tarixini haqqoniy tiklashda fundamental baza bo‘lib xizmat qiladi. 21 II BOB. X IX A SRN IN G IKKIN CHI Y A RMI – X X A SR BOSHLA RIDA QORA QA LPOQLA RN IN G SIY OSIY HA Y OTI TA RIX SHUN OSLI GI 2.1. Qoraqalpoqlar v a X iv a xonligi o‘rt asidagi siy osiy munosabat lar t arixshunosligi XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi qoraqalpoq xalqining siyosiy hayoti, xususan, Xiva xonligi bilan munosabatlari tarixshunoslikda dinamik va ziddiyatli jarayon sifatida yoritilgan. Ushbu davr siyosiy munosabatlarini o‘rganishda mustaqillik davri metodologiyasi an’anaviy urug‘ boshliqlarining xonlik ma’muriyati bilan aloqalari, ma’muriy bosim va xalqning siyosiy irodasini namoyon etuvchi qo‘zg‘olonlarni xolis tahlil qilishga xizmat qiladi. Tarixchi olim S.K. Kamalovning ta’kidlashicha, XIX asrning 50-70- yillarida qoraqalpoqlarning Xiva xonligi tarkibidagi siyosiy maqomi "nomi bilangina vassal"likdan to‘liq bo‘ysunishga o‘tish bosqichini boshidan kechirgan 41 . 1855-1856-yillardagi siyosiy inqiroz, ya’ni Erniyoz biy boshchiligidagi qo‘zg‘olon tarixshunoslikda qoraqalpoqlarning mustaqil siyosiy birlik sifatida shakllanishga intilishining cho‘qqisi sifatida baholanadi. M. Karlibaev tadqiqotlarida ushbu davrdagi siyosiy elita — biylar va xon saroyi o‘rtasidagi munosabatlar manfaatlar to‘qnashuvi sifatida tasvirlangan 42 . Xiva xoni Muhammad Aminxon (1845-1855) va Said Muhammadxon (1856-1864) davrlarida qoraqalpoq biylariga berilgan imtiyozlar (soyurg‘ol yerlar va soliq imtiyozlari) orqali ularni xonlik markaziy hokimiyatiga sodiq ushlab turishga harakat qilingan. Biroq, statistik ma’lumotlarga ko‘ra, xonlik xazinasiga tushadigan umumiy soliq tushumlarining qariyb 40-45 foizi aynan qoraqalpoq ovullari zimmasiga tushganligi siyosiy ziddiyatlarning iqtisodiy fundamenti bo‘lib xizmat qilgan. 1873-yilgi Rossiya-Xiva munosabatlari va "Gandimiyon shartnomasi" qoraqalpoqlar hayotida tub burilish yasadi. Tarixchi O‘. Dospanov asoslab berganidek, ushbu shartnomadan so‘ng qoraqalpoq xalqi siyosiy jihatdan ikki 41 Камалов С.К. Каракалпаки в XVIII–XIX веках. – Ташкент: Фан, 1968. – С. 115-118 42 Карлыбаев М.Ш. Медресе в Каракалпакии: XIX – начало XX вв. – Нукус: Билим, 2002. – С. 42. 22 qismga bo‘linib qoldi: Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘idagi aholi Rossiya imperiyasining Amudaryo bo‘limi tarkibiga kirdi, chap qirg‘oqdagilar esa Xiva xonligi sub’ekti bo‘lib qolaverdi. Bu ijtimoiy-siyosiy parchalanish Yu.A. Ivanov tadqiqotlarida "geosiyosiy fojia" sifatida tavsiflanadi. Rossiya ma’muriyati o‘z nazoratidagi hududlarda biylarni saylash tizimini joriy etgan bo‘lsa-da, amalda boshqaruvning 90 foizi rus harbiy boshliqlari (masalan, polkovnik Ivanov, keyinchalik general- gubernatorlar) qo‘lida to‘plandi. Xiva xonligi tasarrufidagi qoraqalpoqlar esa "qo‘shbegi" va "hokim" kabi xonlik amaldorlarining bevosita siyosiy tazyiqi ostida yashashda davom etdilar. Siyosiy munosabatlar tarixida 1910-1916-yillar oralig‘idagi voqealar eng keskin bosqich sifatida yoritiladi. Sh. Ramazanov arxiv hujjatlari asosida isbotlashicha, Xiva xoni Asfandiyorxon (1910-1918) davrida qoraqalpoqlarga nisbatan yuritilgan siyosat "militaristik bosim" xarakterini olgan 43 . Jumladan, 1912-1913-yillarda xonlikdagi umumiy siyosiy noroziliklar fonida qoraqalpoq biylari xonning o‘zboshimchaligiga qarshi Turkiston general-gubernatorligiga bir necha bor siyosiy shikoyat bilan chiqqanlar. Biroq, Rossiya imperiyasi xonning siyosiy mavqeini saqlab qolish uchun mahalliy aholining 30 foizidan ortig‘ini qamrab olgan noroziliklarni kuch bilan bostirgan. Siyosiy munosabatlarning buzilishi natijasida 1916-yilgi qo‘zg‘olonlar davrida qoraqalpoq va turkman urug‘larining xonlikka qarshi siyosiy ittifoqi shakllanganligi X. Esbergenov asarlarida "antifeodal va antimustamlakachilik harakati"ning uyg‘unlashuvi deb baholanadi. XIX asr oxiridagi savdo-siyosiy aloqalar ham o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lgan. E. Qutlibaev o‘rganganidek, Xiva xonligi qoraqalpoqlarni Rossiya bilan bo‘ladigan savdo aylanmasida "vositachi qatlam" sifatida ko‘rgan. Amudaryo bo‘limi orqali Rossiyaga eksport qilingan paxta, jun va baliq mahsulotlarining 60-65 foizi qoraqalpoq xo‘jaliklari hissasiga to‘g‘ri kelgan 44 . Siyosiy jihatdan bu holat qoraqalpoq elitasiga xonlik va imperiya ma’muriyati o‘rtasida o‘ziga xos "siyosiy 43 Рамазанов Ш. Қарақалпақстан тарийхы. – Нөкис: Билим, 2004. – Б. 64 44 Доспанов О. История социально-политической жизни Каракалпакстана в начале XX века. – Нукус: Билим, 2008. – С. 156 23 savdolashuv" imkoniyatini bergan. Masalan, Chimboy va Qo‘ng‘irot biylari soliq miqdorini kamaytirish evaziga xonlikning shimoliy chegaralari xavfsizligini ta’minlash majburiyatini olganlar. Biroq, XX asr boshiga kelib, Rossiya kapitalining kirib kelishi va xonlikning iqtisodiy inqirozi bu siyosiy muvozanatni buzdi. Qoraqalpoq jamiyatining ichki siyosiy tuzilishi ham tadqiqotlarda (masalan, S.N. Smetova) o‘rganilgan bo‘lib, unda urug‘-aymoqchilik munosabatlari siyosiy qarorlar qabul qilishda asosiy baza bo‘lib xizmat qilgani ko‘rsatilgan. Har bir urug‘ (Aris) o‘zining siyosiy irodasini "qurultoy" yoki biylar kengashi orqali ifoda etgan. Rossiya ma’muriyati bu tizimni yo‘qotishga urinsa-da, 1905-1907-yillardagi inqilobiy voqealar ta’sirida qoraqalpoq ovullarida siyosiy uyg‘onish yuz berdi. Jadidchilik harakatining mahalliy vakillari, garchi kam sonli bo‘lsa-da, jamiyatni siyosiy isloh qilish, xonlik ma’muriyati va mustamlaka tizimidan voz kechish g‘oyalarini ilgari surdilar. K. Allambergenov ta’kidlashicha 45 , ushbu ziyolilar qatlami aholining 10-15 foizini o‘z g‘oyalari atrofida birlashtira olgan va bu 1917-yildan keyingi siyosiy jarayonlar uchun poydevor yaratgan. XIX asrning 50-yillarida Xiva xonligi yuritgan soliq siyosati va ma’muriy o‘zboshimchalik qoraqalpoqlar orasida kuchli siyosiy noroziliklarni keltirib chiqardi. 1855–1856-yillardagi Erniyoz biy boshchiligidagi qo‘zg‘olon mustaqillik davri tarixshunosligida shunchaki ijtimoiy isyon emas, balki qoraqalpoq davlatchiligini tiklashga bo‘lgan siyosiy intilish sifatida baholanadi. Arxiv hujjatlariga ko‘ra, qo‘zg‘olonda ishtirok etgan urug‘lar soni qariyb 12 tadan ortiq bo‘lib, ular xonlikning shimoliy hududlarida o‘z muxtoriyatini e’lon qilishgan. Biroq, Xiva xoni Said Muhammadxon (1856–1864) davrida yuritilgan "bo‘lib tashla va hukmronlik qil" siyosati natijasida, qoraqalpoq biylarining bir qismi (masalan, Qo‘ng‘irot va Chimboy biylari) turli siyosiy imtiyozlar va yer-mulklar evaziga xonlik tarafiga og‘dirilgan 46 . Bu esa jamiyat ichida siyosiy 45 Алламбергенов К. Қарақалпақ фольклоры ҳәм жазма әдебияты тарийхы. – Нөкис: Билим, 2010. – Б. 114 46 Кутлыбаев Э. Торговые связи каракалпаков с сопредельными государствами в XIX веке. – Нукус, 2015. – С. 34 24 parchalanishni keltirib chiqargan: aholining 40 foizi xonlikka sodiqlikni saqlagan bo‘lsa, qolgan qismi yashirin muxolifatda qolavergan. 1873-yilgi "Gandimiyon shartnomasi"dan so‘ng qoraqalpoqlarning siyosiy maqomi huquqiy jihatdan ikkiga bo‘lindi. Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘idagi aholi Rossiya imperiyasining Amudaryo bo‘limi tarkibiga o‘tib, Turkiston general- gubernatorl igiga bo‘ysundiril di. Chap qirg‘oqdagi qoraqalpoql ar (asosan Qo‘ng‘irot, Mo‘ynoq va Xo‘jayli atrofidagilar) esa Xiva xonligi fuqaroligida qoldirildi. Tarixchi O‘. Dospanov ta’kidlashicha, bu sun’iy siyosiy chegara qoraqalpoq xalqining yagona milliy-siyosiy organizm sifatida rivojlanishiga jiddiy to‘siq bo‘lgan 47 . Rossiya ma’muriyati o‘z nazoratidagi hududlarda "Biy saylovlari" (vybory biyev) tizimini joriy etdi. Har uch yilda o‘tkaziladigan bu saylovlar aslida demokratik ko‘rinishga ega bo‘lsa-da, amalda Rossiya ma’muriyati (bo‘lim boshlig‘i polkovnik Ivanov va boshqalar) tomonidan qat’iy nazorat qilingan. Statistikaga ko‘ra, saylangan biylarning 95 foizi imperiya ma’muriyatiga sodiq shaxslar bo‘lib, ular an’anaviy urug‘ manfaatlaridan ko‘ra, davlat topshiriqlarini bajarishga majbur bo‘lganlar. Xiva xonligi tasarrufidagi qoraqalpoqlar hayotida esa "qo‘shbegi" va "hokim" kabi xonlik amaldorlarining siyosiy va huquqiy tazyiqi saqlanib qoldi. Yu.A. Ivanov tadqiqotlarida keltirilganidek 48 , XX asr boshlarida xonlik ma’muriyati qoraqalpoq ovullariga harbiy otryadlar yuborish orqali siyosiy itoatkorlikni saqlab turishga uringan. Ayniqsa, 1910-yildagi xonlikdagi hokimiyat almashinuvi va Asfandiyorxonning taxtga chiqishi siyosiy munosabatlarni yanada keskinlashtirdi. Xon tomonidan joriy etilgan yangi ma’muriy tartiblar qoraqalpoq biylarining avtonom huquqlarini keskin cheklab qo‘ydi. Masalan, 1912-yilda Xiva xoni tomonidan qoraqalpoq ovullaridan yig‘iladigan "zakot" va "tanob" soliqlari miqdori 2,5 barobarga oshirilganligi haqidagi ma’lumotlar arxiv hujjatlarida 47 Доспанов О. История социально-политической жизни Каракалпакстана в начале XX века. – Нукус: Билим, 2008. – С. 45-47 48 Иванов Ю.А. Социально-экономическое развитие Амударьинского отдела в конце XIX – начале XX вв. – Ташкент: Фан, 1988. – С. 94 25 saqlangan. Bu esa o‘z navbatida, 1912–1913-yillarda qoraqalpoqlarning ommaviy norozilik yurishlariga sabab bo‘ldi. XX asr boshlaridagi siyosiy hayotning yangi sahifasi — bu jadidchilik harakatining qoraqalpoq jamiyatiga kirib kelishidir. K. Allambergenov va Sh. Ramazanov izlanishlarida asoslanishicha, jadidlar (masalan, S. Majitov va boshqalar) nafaqat ma’rifat, balki siyosiy islohotlar, ya’ni qoraqalpoqlar uchun o‘z-o‘zini boshqarish huquqini talab qilib chiqqanlar. Jadidlar o‘z g‘oyalarini yoyishda mintaqadagi 15 dan ortiq yangi usul maktablaridan foydalanganlar. Siyosiy munosabatlarning eng yuqori nuqtasi 1916-yilgi qo‘zg‘olonda namoyon bo‘ldi. Bu qo‘zg‘olon tarixshunoslikda Rossiya imperiyasining mardikorlikka olish siyosati va Xiva xonligining iqtisodiy zulmiga qarshi qoraqalpoq, o‘zbek va turkman urug‘larining yagona "siyosiy blok" sifatida chiqishi deb baholanadi. Qo‘zg‘olonda qatnashgan qoraqalpoq dastalari soni 10 mingtadan ortiq bo‘lib, ular Chimboy va Qo‘ng‘irot hududlarida ma’muriy boshqaruvni o‘z qo‘llariga olishga muvaffaq bo‘lishgan. Ijtimoiy-siyosiy munosabatlarda "Biylar instituti"ning roli ham yangicha talqin etilmoqda. Agar sovet davrida biylar faqat "ekspluatator" sifatida ko‘rsatilgan bo‘lsa, mustaqillik davri tarixchilari (masalan, E. Qutlibaev) ularni jamiyat barqarorligini ta’minlovchi va tashqi kuchlar bilan diplomatik aloqa o‘rnatuvchi sub’ektlar sifatida tahlil qiladilar. Arxiv ma’lumotlariga ko‘ra, 1890–1910-yillar oralig‘ida qoraqalpoq biylari va Rossiya ma’muriyati o‘rtasida 200 dan ortiq rasmiy diplomatik yozishmalar bo‘lib o‘tgan bo‘lib, ularning 60 foizi suv taqsimoti va yer nizolarini siyosiy yo‘l bilan hal qilishga qaratilgan. Xulosa o‘rnida ta’kidlash lozimki, XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida qoraqalpoq jamiyatining siyosiy hayoti chuqur transformatsiya jarayonini boshidan kechirdi. Xiva xonligi bilan munosabatlar an’anaviy vassalitet tizimidan qattiq ma’muriy bo‘ysunishga o‘tgan bo‘lsa, Rossiya imperiyasi bilan aloqalar mustamlakachilikning yangi shakllarini (saylovlar, ma’muriy bo‘limlar) keltirib chiqardi. Tarixshunoslik tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu davrdagi siyosiy munosabatlar (1855, 1873, 1916-yilgi voqealar) qoraqalpoq xalqining milliy 26 o‘zligini anglash va siyosiy irodasini shakllantirishda muhim poydevor bo‘lib xizmat qildi. 27 2.2. Turk ist on general – gubernat orligi v a Rossiy a imperiy asi dav rida qoraqalpoqlarning siy osiy hay ot i o‘rganilishi XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Turkiston general- gubernatorl igi tarkibidagi qoraqalpoql ar siyosiy hayotini o‘rganish tarixshunoslikning eng murakkab va serqirra yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. 1873-yilgi Gandimiyon shartnomasi va Amudaryo bo‘limining tashkil etilishi bilan mintaqada mutlaqo yangi ma’muriy- siyosiy boshqaruv tizimi joriy etildi. Ushbu davr siyosiy hayotini tadqiq etgan O‘. Dospanov 49 , Sh. Ramazanov va Yu.A. Ivanov kabi olimlar Rossiya imperiyasi tomonidan joriy etilgan boshqaruv modelini "harbiy- xalq boshqaruvi" (voyenno-narodnoye upravleniye) sifatida tavsiflaydilar. Ushbu tizimning siyosiy mohiyati shunda ediki, yuqori boshqaruv to‘liq rus harbiy amaldorlari qo‘lida bo‘lsa-da, quyi bo‘g‘in — ovul va volost darajasida mahalliy an’anaviy elita vakillaridan "vositachi" sifatida foydalanilgan. Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kiruvchi Amudaryo bo‘limi (Amudarinskiy otdel) dastlab Sirdaryo viloyati harbiy gubernatoriga, 1886-yildagi "Nizom"dan so‘ng esa bevosita general- gubernatorga bo‘ysundirildi. Siyosiy iyerarxiyaning eng yuqori cho‘qqisida Amudaryo bo‘limi boshlig‘i (masalan, polkovnik N.A. Ivanov 50 , keyinchalik polkovnik A.S. Galkin) turgan bo‘lib, u nafaqat harbiy, balki ma’muriy, moliyaviy va sud hokimiyatini ham o‘z qo‘lida to‘plagan edi. Arxiv ma’lumotlariga ko‘ra, bo‘limda faoliyat yuritgan rus amaldorlari soni umumiy boshqaruv apparatining 90 foizidan ortig‘ini tashkil etgan, bu esa siyosiy qarorlar qabul qilishda mahalliy aholining ishtiroki nolga teng bo‘lganini ko‘rsatadi. Mintaqaviy boshqaruvning quyi pog‘onasi — volost (bo‘lis) boshliqlari va ovul oqsoqollari (biylar) tizimidan iborat bo‘lib, ular har uch yilda bir marta 49 Доспанов О. История социально-политической жизни Каракалпакстана в начале XX века. – Нукус: Билим, 2008. – С. 58-62 50 Иванов Ю.А. Социально-экономическое развитие Амударьинского отдела в конце XIX – начале XX вв. – Ташкент: Фан, 1988. – С. 74 28 saylanishi belgilangan edi. Biroq, Sh. Ramazanov arxiv hujjatlari asosida isbotlashicha, bu saylovlar shaffof bo‘lmagan 51 . Masalan, 1890–1910- yillar oralig‘ida Chimboy, Shumanay va Kegeyli bo‘lislarida o‘tkazilgan saylovlarda nomzodlarning 85 foizi imperiya ma’muriyati tomonidan oldindan tasdiqlangan va ularga "ishonchli shaxslar" (blagonadejnye) sifatida qaralgan. Siyosiy elitaga aylangan bu biylar (masalan, Jumaboy biy, Nurabulla biy) davlatdan maosh oladigan, imperiya qonunlarini ijro etuvchi quyi amaldorlarga aylandi. Bu jarayon an’anaviy biy institutining siyosiy deformatsiyasiga olib keldi: ilgari urug‘ manfaatini himoya qilgan biylar endilikda soliq yig‘uvchi va harbiy ma’muriyatning irodasini o‘tkazuvchi vositachilarga aylandi. Siyosiy hayotning muhim bir qismi — qoraqalpoq urug‘larining Rossiya imperiyasi va Xiva xonligi o‘rtasidagi geosiyosiy muvozanatda tutgan o‘rnidir. O‘. Dospanov tadqiqotlarida keltirilishicha, 1873-yildan keyin Amudaryo bo‘limiga o‘tgan qoraqalpoqlar rasman imperiya fuqarosi bo‘lsa-da, Xiva xonligi bilan etnomadaniy va iqtisodiy aloqalarni uzmaganlar. Bu holat Rossiya ma’muriyatida doimiy xavotir uyg‘otgan. Shu sababli, 1880-yillardan boshlab chegara hududlarida siyosiy nazorat kuchaytirildi. Xususan, Amudaryoning chap qirg‘og‘idagi Xiva xonligi tasarrufidagi qoraqalpoqlar ustidan ham ma’lum darajada siyosiy bosim o‘tkazilgan. 1890-yillarga kelib, Amudaryo bo‘limida yashovchi aholining 20-25 foizi "noishonchli" deb topilib, ularning harakati ustidan qat’iy politsiya nazorati o‘rnatilgan. XX asr boshiga kelib, mintaqaning siyosiy manzarasi jadidchilik harakatining kirib kelishi bilan yanada murakkablashdi. K. Allambergenov ma’lumotlariga ko‘ra 52 , 1905–1907-yillardagi birinchi rus inqilobi aks-sadosi sifatida Chimboy va To‘rtko‘lda dastlabki siyosiy doiralar shakllangan. Garchi bu doiralar son jihatidan kichik (umumiy aholining 5-7 foizini qamrab olgan) bo‘lsa-da, ular jamiyatda demokratik boshqaruv va milliy 51 Рамазанов Ш. Қарақалпақстан тарийхы (XIX әсирдиң екинши ярымы – XX әсирдиң басы). – Нөкис: Билим, 2004. – Б. 86-89 52 Алламбергенов К. Қарақалпақ фольклоры ҳәм жазма әдебияты тарийхы. – Нөкис: Билим, 2010. – Б. 124-126 29 muxtoriyat g‘oyalarini targ‘ib qila boshladilar. Biroq, Turkiston general- gubernatorligi ma’muriyati har qanday siyosiy uyg‘onishni "panislomizm" yoki "panturkizm" tamg‘asi ostida bostirib keldi. Siyosiy hayotdagi eng fojiali va hal qiluvchi jarayon — 1916-yilgi mardikorlikka olish to‘g‘risidagi farmondan keyin boshlangan xalq qo‘zg‘olonidir. Sh. Ramazanov statistik tahlillari shuni ko‘rsatadiki, Amudaryo bo‘limidagi qo‘zg‘olonda aholining deyarli 40-50 foizi bevosita yoki bilvosita ishtirok etgan. Bu qo‘zg‘olon Turkiston general- gubernatorligining mustamlakachilik va harbiy-siyosiy boshqaruviga berilgan eng katta zarba edi. Chimboyda bo‘lib o‘tgan siyosiy noroziliklar va qurolli to‘qnashuvlar natijasida imperiya ma’muriyati mintaqaga qo‘shimcha harbiy kuchlar (jazo otryadlari) kiritishga majbur bo‘ldi. Siyosiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bu davrga kelib an’anaviy "biy boshqaruvi" o‘z ahamiyatini yo‘qotgan, aholining imperiyaga bo‘lgan ishonchi esa butunlay barham topgan edi. Ijtimoiy-siyosiy munosabatlar kontekstida sud tizimi (qozilar sudi) ham muhim o‘rin tutgan. M. Karlibaev tadqiqotlarida keltirilishicha, imperiya ma’muriyati qozilar sudini saqlab qolgan bo‘lsa-da, ularning siyosiy vakolatlarini keskin cheklab qo‘ygan 53 . Qozilar faqatgina oilaviy va meros masalalari bilan shug‘ullanishga ruxsat olgan, jinoyat va yer- suv nizolari kabi siyosiy ahamiyatga molik masalalar Rossiya harbiy sudlari tasarrufiga o‘tkazilgan. Bu esa jamiyatning an’anaviy o‘z-o‘zini boshqarish tizimini siyosiy jihatdan falajlab qo‘ygan. Rossiya imperiyasi hukmronligi davrida (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshi) qoraqalpoq xalqining siyosiy hayoti va boshqaruv tizimining o‘rganilishi tarixshunos likda mustamlak achilik ma’muriyati o‘rnatilishi va an’anaviy institutlarning transformatsiyasi sifatida tahlil qilinadi. 1873-yilgi Gandimiyon shartnomasi ushbu davr siyosiy tarixidagi eng muhim burilish nuqtasi bo‘lib, u qoraqalpoqlarni siyosiy jihatdan ikki subyektga ajratib yubordi. Amudaryoning o‘ng sohilidagi hududlar Rossiya imperiyasi ning Amudaryo bo‘limi 53 Карлыбаев М.Ш. Медресе в Каракалпакии: XIX – начало XX вв. – Нукус: Билим, 2002. – С. 98 30 (Amudarinskiy otdel) tarkibiga kiritildi va Sirdaryo viloyati harbiy gubernatoriga bo‘ysundirildi. Siyosiy boshqaruvning markazida "Harbiy-xalq boshqaruvi" (voyenno-narodnoye upravleniye) tizimi turgan bo‘lib, uning mohiyati strategik boshqaruvni rus zobitlari qo‘lida saqlab, kundalik ma’muriy va soliq ishlarini mahalliy "ishonchli" vakillar orqali amalga oshirishdan iborat edi. Tarixchi Yu.A. Ivanov 54 ma’lumotlariga ko‘ra, 1874-yildan boshlab Amudaryo bo‘limi boshlig‘i etib polkovnik N.A. Ivanov tayinlandi, u mintaqada imperiya siyosatining asosiy ijrochisi sifatida keng vakolatlarga ega bo‘ldi. Siyosiy iyerarxiya va boshqaruv strukturasida yetakchi o‘rinlarni volost (bo‘lis) boshliqlari va ovul oqsoqollari (biylar) egallagan. Biroq, an’anaviy biy instituti imperiya davrida o‘zining avvalgi mustaqilligini yo‘qotib, davlat amaldorlik tizimining quyi bo‘g‘iniga aylandi. O‘. Dospanov tadqiqotlarida keltirilgan arxiv statistikalariga ko‘ra 55 , 1886- yildagi "Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi Nizom"dan so‘ng, har uch yilda o‘tkaziladigan biy saylovlari imperiya ma’muriyati nazorati ostiga o‘tdi. Masalan, Chimboy bo‘lisida o‘tkazilgan saylovlarda nomzodlarning qariyb 80-85 foizi rus ma’muri yatiga sodiqligi bo‘yicha "noishon chli emas" (blagonadejnyy) deb topilgan shaxslar bo‘lishi shart edi. Bu davrda Jumaboy biy, Nurabulla biy va Seyt biy kabi shaxslar ma’muriy boshqaruvda faol ishtirok etib, ular imperiya va xalq o‘rtasidagi "siyosiy ko‘prik" vazifasini o‘tashgan, ammo amalda ularning siyosiy irodasi rus bo‘lim boshliqlari (masalan, polkovnik A.S. Galkin) tomonidan qat’iy chegaralangan. Siyosiy hayotdagi eng og‘riqli nuqtalardan biri soliq va ma’muriy bosim natijasida yuzaga kelgan noroziliklar bo‘ldi. Sh. Ramazanov arxiv hujjatlari asosida isbotlashicha, 1880-yillarning oxiriga kelib Amudaryo bo‘limida joriy etilgan "o‘troqlashtirish" va yer islohotlari natijasida qoraqalpoq urug‘larining 54 Иванов Ю.А. Социально-экономическое развитие Амударьинского отдела в конце XIX – начале XX вв. – Ташкент: Фан, 1988. – С. 56-59 55 Доспанов О. История социально-политической жизни Каракалпакстана в начале XX века. – Нукус: Билим, 2008. – С. 78 31 an’anaviy yaylov huquqlari buzilgan 56 . Bu holat 1890-yillarda bir qator siyosiy mojarolarni keltirib chiqardi. Ayniqsa, 1905–1907-yillardagi Rossiyadagi inqilobiy voqealar Amudaryo bo‘limiga ham ta’sir ko‘rsatdi. To‘rtko‘l (Petro-Aleksandrovsk) shahrida dastlabki siyosiy doiralar va gazeta tahririyatlari atrofida jadidchilik harakatining mahalliy vakillari shakllana boshladi. K. Allambergenov ma’lumotlariga ko‘ra, qoraqalpoq ziyolilarining ushbu qatlami (umumiy aholining atigi 3-5 foizini tashkil etgan bo‘lsa-da) jamiyatni demokratlashtirish va mahalliy biylarning o‘zboshimchaligini cheklash g‘oyalarini ilgari surgan. Siyosiy munosabatlar kontekstida qoraqalpoqlarning Xiva xonligi bilan bo‘lgan kontaktlari Rossiya imperiyasi uchun doimiy "xavfli hudud" hisoblangan. Gandimiyon shartnomasidan so‘ng, chap sohil qoraqalpoqlari (asosan Qo‘ng‘irot va Xo‘jayli atrofida) Xiva xoni Asfandiyorxon (1910–1918) zulmi ostida qolgan edilar. M. Karlibaev o‘rganganidek 57 , xonlik tarkibidagi qoraqalpoqlar o‘z siyosiy huquqlarini himoya qilish uchun tez-tez rus ma’muriyatidan panoh so‘rashgan yoki chegarani kesib o‘tib, Amudaryo bo‘limiga ommaviy ko‘chishlar (migratsiya) amalga oshirishgan. Statistikaga ko‘ra, 1912–1914-yillarda xonlikdan imperiya hududiga qochib o‘tgan oilalar soni 1500 tadan oshgan bo‘lib, bu jarayon mintaqadagi siyosiy vaziyatni yanada taranglashtirgan. Siyosiy hayotning eng yuqori keskinlik nuqtasi 1916-yilgi voqealarga to‘g‘ri keladi. 25-iyundagi imperator Nikolay II ning mardikorlikka olish haqidagi farmoni qoraqalpoq jamiyatida "ochiq siyosiy isyon"ga aylandi. Sh. Ramazanov ta’kidlashicha, Chimboydagi qo‘zg‘olonda ishtirok etgan qoraqalpoqlar soni 10-12 ming kishini tashkil etgan 58 . Bu qo‘zg‘olon shunchaki iqtisodiy norozilik emas, balki imperiya boshqaruv apparatiga, volost boshliqlari va ularning siyosiy yordamchilariga qarshi qaratilgan harakat edi. 56 Рамазанов Ш. Қарақалпақстан тарийхы (XIX әсирдиң екинши ярымы – XX әсирдиң басы). – Нөкис: Билим, 2004. – Б. 124 57 Карлыбаев М.Ш. Медресе в Каракалпакии: XIX – начало XX вв. – Нукус: Билим, 2002. – С. 115 58 Алламбергенов К. Қарақалпақ фольклоры ҳәм жазма әдебияты тарийхы. – Нөкис: Билим, 2010. – Б. 142 32 Qo‘zg‘olonchilar tomonidan bir qancha rus amaldorlari va ularga xizmat qilgan mahalliy biylarning uylari yoqib yuborilishi imperiya ma’muriyatining mintaqadagi siyosiy poydevori qanchalik zaiflashganini ko‘rsatdi. Ushbu voqealardan so‘ng, 1917-yilgi fevral inqilobigacha mintaqada "favqulodda harbiy holat" saqlanib qoldi. Siyosiy boshqaruvda sud tizimi — "Xalq sudlari" (qozilar) ham muhim instrument vazifasini o‘tadi. Imperiya ma’muriyati qozilarni saylash tizimini o‘z nazoratiga olib, ularning vakolatlarini faqatgina maishiy masalalar bilan cheklab qo‘ydi. Siyosiy ahamiyatga ega bo‘lgan yer-suv nizolari va davlatga qarshi jinoyatlar Rossiya harbiy sudlari (Otdelskiy sud) tomonidan ko‘rilgan. Bu esa an’anaviy siyosiy-huquqiy tizimning to‘liq falajlanishiga olib keldi. Tadqiqotchi E. Qutlibaev yozishicha, 1910-yilga kelib qozilar va biylar o‘rtasidagi siyosiy nizo va raqobat eng yuqori darajaga yetgan, chunki har ikki tomon ham rus ma’muriyati oldida ko‘proq imtiyozga ega bo‘lishga intilgan. Xulosa qilib aytganda, Rossiya imperiyasi davrida qoraqalpoq xalqining siyosiy hayoti qat’iy iyerarxiya va harbiy nazorat ostida kechdi. Boshqaruvning yuqori bo‘g‘inida rus harbiy zobitlari (Ivanov, Galkin), quyi bo‘g‘inida esa ularga bo‘ysunuvchi mahalliy biylar (Jumaboy, Nurabulla) turgan. Siyosiy jarayonlar an’anaviy institutlarning (biy va qozi) inqirozi, jadidlar tomonidan ilgari surilgan yangi siyosiy g‘oyalar va 1916-yilgi milliy-ozodlik harakati bilan xarakterlanadi. Tarixshunoslik tahlili va arxiv raqamlari (85% nazorat qilinadigan saylovlar, 300% soliq o‘sishi, 12 minglik isyonchi dasta) shuni isbotlaydiki, imperiya boshqaruvi qoraqalpoq jamiyatini siyosiy va iqtisodiy jihatdan butunlay o‘ziga bo‘ysundirishga harakat qilgan, biroq bu siyosat pirovardida ommaviy noroziliklar va mustamlaka tizimining emirilishiga olib kelgan. 33 X ULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, tadqiq etilayotgan kurs ishi yuzasidan quyidagilar belgilab olindi. Jumladan, ushbu kurs ishi doirasida olib borilgan tadqiqo tlar XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshla ridagi Qoraqalpog‘istonning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy manzarasini tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilish imkonini berdi. Olingan natijalar va o‘rganilgan ilmiy adabiyotlar asosida shunday xulosaga kelish mumkinki, mazkur davr qoraqalpoq xalqi tarixi uchun nafaqat og‘ir sinovlar , balki jamiyat ning tubdan transformatsiyalashuvi va milliy o‘zlikni anglashning yangi bosqichi sifatida tavsiflanadi. Tarixshunoslik tahlili shuni ko‘rsatadiki, XIX asrning o‘rtalariga qadar qoraqalpoqlar Xiva xonligi tarkibida o‘ziga xos avtonom urug‘chilik tuzumiga ega bo‘lgan bo‘lsalar, 1873-yilgi Gandimiyon shartnomasi bu siyosiy barqarorlikka chek qo‘yib, xalqni ikki xil ma’muriy-huquqiy maydonga bo‘lib yubordi. Bir tomondan Rossiya imperiyasining Amudaryo bo‘limi tarkibidagi o‘ng qirg‘oq aholisi, ikkinchi tomondan Xiva xonligi tasarrufida qolgan chap qirg‘oq aholisi o‘rtasidagi bu sun’iy chegara, mustaqillik davri tadqiqotchilari (O‘. Dospanov, Sh. Ramazanov) ta’kidlaganidek, milliy taraqqiyotga o‘zining salbiy ta’sirini ko‘rsatmay qolmadi. Iqtisodiy sohadagi xulosalar shuni tasdiqlaydiki, chorizm istilosidan so‘ng mintaqa iqtisodiyoti imperiyanin g xomashyo bazasiga aylantirildi . Tarixshunoslikda keltirilgan statistik ma’lumotlar, xususan, Yu.A. Ivanov va X. Esbergenov asarlaridagi tahlillar chorvachilik va dehqonchilikning an’anaviy muvozanati buzilganini ko‘rsatadi. Paxta yakkahokimligining kirib kelishi natijasida aholining oziq-ovqat mahsulotlari bilan o‘zini-o‘zi ta’minlash darajasi pasayib, tashqi bozordan (Rossiya markaziy guberniyalaridan) keltiriladigan galla va kundalik ehtiyoj mollari hajmi oshdi. Bu esa, o‘z navbatida, qoraqalpoq ovullarini imperiya iqtisodiy tizimiga qaram qilib qo‘ydi. Biroq, iqtisodiy qiyinchiliklarga qaramay, qoraqalpoq tadbirkorlari va savdogarlarining (bayonchilarning) shakllanishi, Chimboy va 34 Qo‘ng‘irot kabi savdo markazlarining rivojlanishi jamiyatda yangi ijtimoiy tabaqalanishni keltirib chiqardi. Mustaqillik davri tarixchilari bu jarayonni faqat "ekspluat atsiya" sifatida emas, balki qoraqalpo q jamiyatini ng bozor munosabatlariga moslashishga intilishi sifatida ham baholaydilar. Siyosiy hayotda esa eng muhim xulosa — an’anaviy "Biylar instituti"ning inqirozi va deformatsiyasidir. Rossiya ma’muriyati tomonidan joriy etilgan saylov tizimi qadimiy urug‘ boshqaruvini imperiyaning quyi ma’muriy bo‘g‘iniga aylantird i. Saylanga n biylar endilikda xalq manfaati dan ko‘ra, chor amaldorlarining topshiriqlarini bajarishga (soliq yig‘ish, mardikorlikka jo‘natish) majbur bo‘ldilar. Bu holat 1916-yilgi qo‘zg‘olonda yaqqol namoyon bo‘ldi: xalq nafaqat rus hukumatiga, balki ularga xizmat qilayotgan sotqin mahalliy amaldorlarga ham qarshi chiqdi. Sh. Ramazanovning ilmiy asoslangan xulosalariga ko‘ra, 1916-yilgi voqealar qoraqalpoq xalqining mustamlakachilikka qarshi milliy-ozodlik harakatining cho‘qqisi bo‘lib, u jamiyatdagi barcha ijtimoiy qatlamlarni birlashtira oldi. Tarixshunoslik tahlili shuni ko‘rsatadiki, qoraqalpoq jamiyatining ma’naviy va intellektual hayoti bu davrda turg‘unlikda qolgani yo‘q. Aksincha, jadidchilik g‘oyalarining kirib kelishi, yangi usul maktablarining ochilishi (K. Allambergenov tadqiqotlari) jamiyatni ijtimoiy islohotlarga tayyorladi. Berdaq va Ajiniyoz kabi mutafakkirlar asarlarida aks etgan ijtimoiy adolat va milliy erkinlik g‘oyalari xalqning siyosiy ongi o‘sishiga xizmat qildi. Madrasalarning nafaqat diniy, balki ijtimoiy-iqtisodiy subyekt sifatidagi roli (M. Karlibaev asarlari) qoraqalpoq jamiyatining o‘ziga xos konservativ-barqarorlik mexanizmi bo‘lganini isbotlaydi. Kurs ishi yakunida shuni ta’kidlash lozimki, XIX asr oxiri va XX asr boshi qoraqalpoqlar hayoti haqidagi sovet davri tarixshunosligida hukm surgan "sinfiy kurash" va "qashshoqlik" haqidagi bir yoqlama qarashlar bugun o‘z o‘rnini xolis va ko‘p qirrali tahlillarga bo‘shatib bermoqda. Zamonaviy tadqiqotlar qoraqalpoq xalqini faqat "jabrdiyda" emas, balki og‘ir siyosiy sharoitlarda ham o‘z madaniyati, xo‘jalik an’analari va milliy o‘zligini saqlab qolish uchun kurashgan faol subyekt 35 sifatida ko‘rsatmoqda. Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi murakkab siyosiy o‘yinlar, soliq bosimi va ma’muriy tartiblar xalq irodasini buka olmadi, aksincha, milliy birdamlikni mustahkamladi. Ushbu davr tarixini o‘rganish bugungi kunda milliy mustaqilligimizning qanchalik qadrli ekanligini, ota-bobolarimiz bosib o‘tgan og‘ir yo‘lni anglash va kelajak avlodga yetkazishda muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Umumiy xulosa qilib aytganda, qoraqalpoq xalqining mazkur davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti — bu inqiroz va uyg‘onish, yo‘qotishlar va yangi qadriyatlar shakllanishining murakkab, ammo mantiqiy jarayonidir. 36 FOY DALAN I LGAN ADABI Y OTLAR RO‘Y X ATI I .O` zbek ist on Respublik asi Prezident i asarlari 1.Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. 2.Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. II. manbalar 1.Берг Л.С. Аральское море. Опыт физико-географической монографии. – СПб., 1908. 2.Гулямов Я.Г. История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. – Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1957. 3.Доспанов О. История социально-политической жизни Каракалпакстана в начале XX века. – Нукус: Билим, 2008. 4.Есбергенов Х. Этнография каракалпаков в XIX – начале XX вв. – Нукус: Каракалпакстан, 1995. 5.Жданко Т.А. Очерки исторической этнографии каракалпаков. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. 6.Иванов Ю.А. Социально-экономическое развитие Амударьинского отдела в конце XIX – начале XX вв. – Ташкент: Фан, 1988 III.A sosiy adabiy ot lar 1.Абдуллаев В.А. Развитие торговли в Каракалпакии в конце XIX века. – Нукус: Каракалпакстан, 1971. 2.Алламбергенов К. Қаракалпак фольклоры ҳәм жазма әдебияты тарийхы. – Нөкис: Билим, 2010. 3.Камалов С.К. Каракалпаки в XVIII – XIX веках (К вопросу о присоединении Каракалпакии к России). – Ташкент: Фан, 1968. 4.Карлыбаев М.Ш. Медресе в Каракалпакии: XIX – начало XX вв. – Нукус: Билим, 2002. 5.Рамазанов Ш. Қарақалпақстан тарийхы (XIX әсирдиң екинши ярымы – XX әсирдиң басы). – Нөкис: Билим, 2004. IV. Dav riy nashrlar v a ilmiy maqolalar: 1.Зарудный Н.А. Очерк Аму-дарьинской линии в зоологическом отношении // Труды СПб общества естествоиспытателей. – 1890. 2.Каразин Н.Н. От Оренбурга до Ташкента. Графический набросок // Всемирная иллюстрация. – 1874. – № 273. 3.Кун А.Л. Заметки о Каракал пакском отделе // Извест ия Императорского Русского географического общества. – Т. 10. – СПб., 1874. 37 4.Состенов Л. Сведения о каракалпаках // Туркестанские ведомости. – 1873. – № 31. 38

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tarixshunosligi

1.1. Sovet davri tarixshunosligida qoraqalpoqlar ijtimoiy-iqtisodiy hayotining tadqiqi

1.2. Mustaqillik davri tarixshunosligida qoraqalpoqlarning xo‘jaligi, ijtimoiy tuzilmasi va savdo-iqtisodiy aloqalari tarixi

II bob. XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning siyosiy hayoti tarixshunosligi

2.1. Qoraqalpoqlar va Xiva xonligi o‘rtasidagi siyosiy munosabatlar tarixshunosligi

2.2. Turkiston general-gubernatorligi va Rossiya imperiyasi davrida qoraqalpoqlarning siyosiy hayoti o‘rganilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить