Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 75.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotining tarixshunoslik tahlili

Купить
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI KURS ISHI MAVZU: XIX ASRNING IKKINCHI YARMI XX ASR BOSHLARIDA QORAQALPQLARNING IJTIMOIY-IQTISODIY VA SIYOSIY HAYOTINING TARIXSHUNOSLIK TAHLILI Qabul Qildi; Bajardi; TOSHKENT-2025 XIX ASRNING IKKINCHI YARMI XX ASR BOSHLARIDA QORAQALPQLARNING IJTIMOIY-IQTISODIY VA SIYOSIY HAYOTINING TARIXSHUNOSLIK TAHLILI KIRISH………………………………………………………………………… I Bob XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tarixshunosligi 1.1. Sovet davri tadqiqotlarida Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotining yoritilishi…………………………………………………………………………. 1.1 . Xorij tadqiqotlarida Qoraqalpoqlarning iqtisodiy hayotining yoritilshi........... 2 Bob Mustaqillik yillarida Qoraqalpoqlarning XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tarixini o’rganilishi 2.1. Mustaqillik davri tadqiqotlarida Qoraqalpoqlarning siyosiy hayotini o’rganilishi……………………………………………………………………… 2. 2. Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jihatdan o’rganilishi………. Xulosa…………………………………………………………………………… Adabiyotlar ro’yxati… …………………………………………………… KIRISH O’zbekiston tarixining muhim tarkibiy qismlaridan biri Qoraqalpog’iston xalqi tarixi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti o’ziga xos murakkab jarayonlar kechgan. Ayniqsa XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Qoraqalpoqlar yashagan hududda yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotiga oid tarixiy jarayonlar tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Qoraqalpoqlar hayotida agrar munosabatlarning o’zgarishi, xo’jalik yuritsh shakllari, aholining tabaqalanishi kabi masalalar. Qoraqalpoqlar tarixini o’rganish orqali mintaqaning o’ziga xos bo’lgan taraqqiyotini va shakllanishga zamin bo’lgan omillarni ko’rish mumkin.Bundan tashqari,tarixiy jarayonlarga nisbatan mustaqil tarixshunoslik yondashuvlarini shakllantirish,mavjud manbalar va ilmiy adabiyotlar asosida ilmiy xulsa chiqarish ko’nikmasini rivojlantirishdir.Qoraqalpolar tarixining XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlaridagi davri,O’rta Osiyoning uumumiy taraqqiyot bilan chambarchas bog’liq bo’lib,mintaqaning siyosiy xaritasida yuz bergan o’zgarishlar, imperiyaviy bosqinchilik, iqtisodiy va ijtimoiy muvozanatlaning buzilishi kabi murakkab jarayonlarni o’z ichiga oldi.Ayni shu davrda Qoraqalpog’iston hududi Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilib,mahalliy boshqaruv tizimi o’zgartirildi,iqtisodiy resurslardan foydalanish tartibi tubdan o’zgardi bu holat aholining turmush tarziga bevosita ta’sir ko’rsatdi. Qoraqalpoqlarning turli davrlardagi tarixiy holatini o’ranishda tarixshunoslik manbalari alohida o’rin tutadi.Sovet davrida qoraqalpoqlar tarixi asosan marksistik- lenincha mafkura asosida o’ranilgan,bu davrda milliy masalalarga ideologik yondashuvlar kuchli edi.Aholining sinfiy tarkibi,ijtimoiy-iqtisodiy hayoti kabi masalalar tadqiq etilgan.Xorij tarixshunoslikda esa qoraqalpoqlar haqida asosan umumiy fikr yuritilgan .Bu davrda qoraqalpoqlar xalqi hayoti va iqtisodiy holati bo’yicha tadqiq qilingan. Mustaqillik davrida esa qoraqalpoqlarning o’ziga xos tarixiy yo’li, mlliy o’zlik yo’li, an’analari va davlatchilik masalalari mustaqil yondashuv asosida o’ganila boshlagan. Bu davrda qoraqalpoq xalqi yangicha nigohda yoritila boshlagan Mavzuni dolzarbligi ;Qoraqalpoqlarning XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlaridan to hozirgi kugacha bo’lgan tarixiy taraqqiyoti,ayniqsa ularning ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy hayoti, hozirgi kunda tarixshunoslikda dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi .Tarixiy jarayonlarga tarixshunoslik nuqtai nazaridan tanqidiy yondashish,mavjud ilmiy qarashlarni qaytadan ko’rib chiqishdir.Mustaqillik yillarida tarixga bo’lgn yondashuvning tubdan o’zgarishi,ilgari mafkuraviy sabablarga ko’ra cheklangan yoki noto’g’ri talqin qilingan yangicha ilmiy asosda o’rganish imkonini yaratdi.Qoraqalpoqlar tarixini o’rganish faqat akademik ahamiyatga ega bo’lib qolmasdan,balki amaliy jihatdan muhimdir. 1 Mavzuning maqsad va vazifalari; XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida yuz bergan tarixiy jarayonlarni tarixshunoslik tadqiqotlari orqali o’rganish va bu davrda amalga oshirilgan o’zgarishlarning mohiyatini ochib berish hamda mavjud ilmiy qarashlarni tahlil qilishdir.Shuningdek XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Qoraqalpoq xalqi yashagan hududning umumiy siyosiy va ijtimoiy holatini aniqlash;Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatining qoraqalpoqlar hayotiga ta’sirini tahlil qilish ;Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasidagi o’zgarishlarni o’rganish; yer egaligi;xo’jalik yuritish shakllari;soliq tizimi va ijtimoiy tabaqalanish ;Mahalliy aholi tomonidan Rossiya hukmronligiga nisbatan bildirgan munosabatlarni va qarshilik harakatlarini yoritish; Tarixshunoslik manbalarini tahlil qilish,turli nuqtai nazarlarni solishtirishdan iboratdir. Mavzuni tarixshunoligi; XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlaridagi Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti bo’yicha muhim tadqiqot ishlarini olib borgan olimlar qatoriga Kurs ishi obyekti; Tadqiqot obyekti XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Qoraqalpoqlarning Sovet davri 2 , Xorij tadqiqotlarida va mustaqil O’zbekistonda olib borilgan tadqiqqotlar. Kurs ishi tuzilishi; Kurs ishi kirish, ikki bob, to’rtta paragraf, xulosa va adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 1 Жалилов О. ХІХ-ХХ аср бошларидаги қорақалпоқлар тарихига оид муҳим ҳужжатлар. Тошкент, 1977. 2 Досумов М. Я. Очерки истории Каракалпакской АCCP (1917-1927). Ташкент, 1960. I Bob XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tarixshunosligi 1.1. Sovet davri tadqiqotlarida Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotining yoritilishi Qoraqalpoqlar yarim ko’chmanchi xalq edi. Ularning ajdodlari pecheneg va o’g’uz qabilalari turmush sharoitlarini yoritib bergan arxeologik va tarixiy malumotlar qoraqalpoq xo’jaligi chorvachilik,dehqonchilik va baliq ovlash bilan qo’shib olib borgan kompleks tipdagi xo’jalik ekanligidan dalolat beradi.Dehqonchilik qoraqalpoqlarda qadimdan mavjud bo’lganligini qoraqalpoq folklori ,jumladan ,,Qirq qiz’’ dostonidan ham ma’lum.Bu asarda Oroldagi doston qahramonlari yaratgan ekinzorlar va bog’lar tasvirlanadi.XVII asrga doir rus mualliflarining birinchi asarlarida qoraqalpoqlar Sirdaryo bo’ylarida dehqonchilik bilan shug’ullanganliklari hikoya qilinadi. Dehqonchilik qoraqalpoq xo’jaligining yetakchi tarmog’i edi.Ular bug’doy tariq, arpa ekib,yerlarini ho’kiz bilan haydar edilar.Shu bilan birga g’alla hosilini faqat o’z ehtiyojlarini qondirish uchungina yetishtirib qolmay,balki ayirboshlash va sotish uchun ham yetishtirar edilar.Tarixiy manbalarda ,,Ular g’allani qirg’iz va qozoqlarning qo’y va boshqa chorva mollariga ayirboshlaganlar’’ deydilar.Qozoq xonlari o’z qo’l ostidagi qoraqalpoqlardan soliqni asosan g’alla bilan olar edilar. 3 T.A. Jdanko O’rta Osiyo va Qozog’istonning yarim o’troq aholisini undagi xo’jalik genezisi tipi va hayot kechirish obrazi nuqtai nazaridan ikkita katta gruppaga bo’ladi va ikkinchi asosiy ko’pchilikni tashkil etuvchi gruppaga –qadim zamonlar, shuningdek, XIX asr va XX asr boshlarida yarim o’troq hayot kechirgan xalqlar va qabilalarning ajdodlarini kiritadi. So’ngra bunday deb yozadi;,,Sahro va dashtlarda, ko’llar va daryo deltalari, shuningdek vohalarda yashovchi xalqlar juda qadim zamonlardan beri qishloq xo’jaligini juda yaxshi bilganlar va buning uchun suv resurslardan imkoni boricha foydalanishga harakat qilganlar 4 .Tabiiy geografik jarayonlarning o’zgarib borishi dehqonchilikning bir tekisda bo’lmaganligi ;sababli ular chorvachiik va baliqchilik bilan shug’ullanganlar. Xo’jalikning bunday kompleks usulida, qabiladagi kishilarning bir qismi chorvachilik bilan shug’ullanib, bir joydan ikkinchi joyga ko’chib brogan, bir qismi es chorvachilik bilan 3 Узбекистан ССР тарихи. I том. Тошкент, 1970, 706-бет. 2 Узбекистан ССР тарихи. I том. Тошкент 1970, 707-708-бетлар; История ККАССР. Т. I . Ташкент, 1974, с. 104 4 shug’ullangan. Ammo hosil yig’b-terib olingach, bular ham dashtga chiqib ketganlar. Ko’pincha xo’jalik funksiyalari ovul jamoasi o’rtasida xattoki,ayrim a’zolari o’rtasida taqsim qilinar edi’’ 5 .Bu guruhga Turkman,qoraqalpoq,Sirdaryo bo’ylarida va uni shimoli-g’arbida yashovchi qozoq va boshqa xalqlarni kiritadi.Bu malumotlar T.A.Jdanko fikrini quvvatlaydi.Umumlashtirib olganda dehqonchilik qoraqalpoq xo’jaligining muhm tarmog’i hisoblanganlidan dalolat beradi. Qoraqalpoq xalqi Xorazm territoriyasiga ko’chib kelganidan keyin ham o’zi joylashgan hosilsiz quruq va botqoqlik yerlarni quritib,sug’orish kanallari o’tkazib to’g’onlar va boshqa suv inshootlarini qurib,qiyinchilik katta muhtojlik bilan yangi yerlarni o’zlashtirdi.Dehqonchilik qoraqalpoq xo’jaligning asosiy tarmog’i sifatida rivojandi.Qalliko’l, Qo’shqanottov va Kegeylidan iborat uchta dehqonchlik ravnaqa topgan vohalarni yuzaga ketiradi.Qalliko’l vohasi Amudaryoning chap qirg’og’ida Lavzon, CHonlibosuv, Sho’monoy, Qiyotchorg’on kanallarining quyda tashki topgan. Amudaryoning o’ng qirg’og’ida hozirgi Chimboyning shimoli-g’arbiy qismi sobiq o’zbek dehqonchilik rayoni Qoraboylining suvi bilan sug’oriladigan Qo’shqanottov vohasi vujudga keldi. Unig suvi Cho’rtonboy, Eshon, Arziboy, Tillaboy, Biyjon va boshqa ariqlardan kelgan. A.B. Kaulbarsning aytishicha, Qo’shqanottov past tekisligi XIX asrning 30-50- yillari Shimoliy Xorazmning qoraqalpoq, qangli, qipchoqlarning rayoni hisoblangan. XIX asrning oxirlarida Kegeyli vohasi Shimoliy Xorazmdagi yiri dehqonchiik rayoni bo’lib qoldi. O’rta Osiyoning eng yirik feodal davlatlaridan hisoblangan Xiva xonligiga qoraqalpoqlarning qaram bo’lishi ularni xonlikning iqtisodiy-siyosi sistemasiga ergashishiga majbur etdi. 6 Ulardagi agrar munosabatlar o’zgarib bordi. S.K.Kamolov XIX asrning 20-60-yillarda qoraqalpoqlarning ijtimoiy- iqtisodiy tuzumiga, irrigatsiya ishlari va dehqonchiik xo’jaligining rivojlanishida Xiva xonlari tomonidan hokimyatni markazlashtirish katta ro’l o’ynaganini quydagicha tariflaydi;,,Shuni ta’kidlab o’tish kerakki, Xiva xonlarining hokimyatini 5 Жданко Т. A .Патриархалъныо-феодалъные оташения у полуоседлого населения Средней АзииЮ Материалы первой Всесоюзной научной конференди востоковедов в г. Ташкенте 4-11 июня 1957 г. Ташкент, 1958, с. 631-632. 6 Очерки истории Каракалпакской АСССР. Т. I . Ташкент, 1964, с. 165. markazlashtirihi bilan xalqlarning o’zaro urushuvlariga barham berdi, ayniqsa ularning qadimdan dehqonchiik bilan shug’ullangan o’zbeklar –xorazmliiklar bilan qo’shilganligi o’sha davrda yerlarni zudlik bilan o’zlashtirishga va dehqonchiikning rivojlanishiga sabab bo’ldi’’ 7 . Qoraqalpolarda feodal yer egaligi O’rta Osiyo xonliklari, asosan Xiva xonligida XIX asr va XX asr boshlarida hukm surgan feodal yer egalik bilan mustahkam bog’liqdir. Xiva xonligi agrar munosabatlar haqida rus olimi va sayohatchilari; N.N. Muravev, M.I. Ivanin, G.I. Danilevskiy, A.L. Kun, L.F. Kostinko’, N.I. Veselevskiy, A.B. Kaulbars, M.N. Girshfeld va Galkin, V. Labachevskiy kabilarning asar va xotiralarida bazi malumotlar beriligan. Biroq u avtorlar chor Rossiyaning amaldorlari, burjua sinfining vakillari bo’gani uchun ularning yozganlari tendensioz xarakterda bo’lgan. Taniqli sharqshunos tarixchi professor P.P. Ivanov, O’zSSR Fanlar akademiyasining akademigi M.I. Yo’ldoshevlar Xiva xonlarining arxivini topib, undagi materiallar asosida yuqoridag masaalarni keg yoritib began muhim asarlar yaratdilar. XIX asrda Xiva xonligida yer egaligi, yer solig’i to’g’risida yaqin kunlargacha O.Shkapskiyning ,,Amudaryo o’cherklari’’ 8 nomli kitoigina mavjud edi. Mazkur kitob boy faktik materiallarga egaligi bilan harakterlanadi.O. Shkapiskiyning Amudaryo bo’lmi, ayniqsa, Sho’roxon uchastkasining geografik o’rni, tabiiy sharoiti, dehqonchilik ishlari, dehqonchiik qurollari, sug’orish inshootlari to’g’risida keng malumot bergan. Sho’roxon uchastkasidagi yer egalini, podsholik, xususiy mulk va vaqfdan iborat uch formasi bo’lganligini bayon etadi. Shkapskiy kitobi haqida M.I. Yo’ldoshev o’z asarlarida haqqoniy tanqidiy malumotlar bergan. O. Shkapiskiy asarlarini o’qigan har bir tadqiqotchi undagi kamchiliklarni ko’rishi mumkin. Sho’raxon uchastkasidagi yerga egalikni uchga ajratsada-da, lekin ularni tushutirishda podsholik yerlarini mulk yerlar bilan aralashtirib yuboradi. 9 7 Камалов С. Каракалпаки в XVIII - XIX веках. Ташкент, 1968, с .84. 8 Шканский О Аму-Даринские очерки. К аграрному вопросу на нижней Амударъе, Ташкент, 1960. 9 Камалов С. Народно-освободительная борьба каракалпаков против хивинских ханов. ТХЭ. Т. 11. М., 1958: Новые данные о Кунгратском восстанин 1858-1859 гг. «Вестник КК ФА УзССР». 1956, №1. Каракалпаки в XVIII- ХІХ веках. Ташкент, 1968. Shuningdek sovet davrida bir qancha olimlar qoraqalpoqlarnin ijtimoi- iqtisodiy hayoti bo’yicha tadqiqot ishlarini olib borgan. S. P. Tolstov qorqalpoqarning qadimgi davrlardagi etnik shakllanishi va ularning Xorazm vohasidagi tarixiy ro’li haqida muhim ma’lumtlar beradi va Tolstov Amudaryo deltasida arxeologik va tarixiy-etnografik tadqiqotlar olib brogan bo’lib, qoraqalpoqlar tarixi va ularning qadimgi madaniyati, xo’jalik yuritish usullari haqida muhim fikrlarni bildirgan. U Sovet arxeologiyasi va antropologiyasi sohasida muhim shaxs hisoblanadi G.P. Snesarev etnograf sifatida qoraqalpoqlarning turmush tarzi an’analari ijtimoiy tuzilmasi va boshqaruv tizimi bo’yicha keng qamrovli tadqiqotlar olib borgan. U qoraqalpoqlarning urf-odatlari bilan bir qatorda sovet davrida kechgan ijtmoiy o’zgarishlarga ham e’tibor bergan. A.A. Zukov qoraqalpoqlarning xo’jalik hayoti, yer egaligi va ijtimoiy munoabatlarini o’rganishga katta hissa qo’shgan. Uning tadqiqotlari XIX asr xiri XX asr boshlaridagi iqtisodiy tuzum va dehqon xo’jaliklarining holatin aks ettiradi. A.A.Asfandiyorov qoraqalpoqlar va ularning iqtisodiy hayoti bo’yicha tarixiy materiallarni tahlil qilgan. U sovet davrida olib borilgan iqtisodiy siyosat va uning qoraqalpoqlarga ta’sirini o’rgangan. Qoraqalpoq olimlardan biri sifatida X. Sulaimonov qoraqalpoqlarning tarixiy taraqqiyoti, jumladan sovet davridagi ijtimoiy va iqtisodiy o’zgarishlar haqida tadqiqotlar yozgan. U Sovet siyosatining Qoraqalpog’istonga ta’sirini tarixiy tahlil qilgan. N. Vinnikov Qoraqalpog’istonda o’tkazilgan agrar islohotlar va sovet siyosatining iqtisdiy oqibatlarini o’rganib chiqqan. Uning tadqiqotlari asosan, dehqon xo’jaliklari va kollektivlashtirish jarayonlariga bag’ishlangan. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida qoraqalpoqlar ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jihatdan qanday holatda bo‘lgani haqidagi ma’lumotlar sovet olimlari tomonidan turli yo‘nalishlarda o‘rganilgan. Ushbu olimlar orasida M.Q. Nurmuhamedov alohida o‘rin tutadi. U qoraqalpoqlarning iqtisodiy taraqqiyoti, sovet hokimiyati o‘rnatilishidan oldingi davr ijtimoiy tuzilmalari haqida ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Nurmuhamedovning ishlari o‘sha davr jamiyatining sinfiy qatlamlarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, statistik tahlillar va arxiv manbalariga tayangan. Shuningdek, B.X. Jumanazarov qoraqalpoqlarning xo‘jalik yuritish shakllarini, ko‘chmanchilik va dehqonchilik faoliyatini o‘rgangan. Uning tadqiqotlarida iqtisodiy hayotning tahlili yetarlicha chuqurlik bilan olib borilgan bo‘lsa-da, ayrim hollarda sovet mafkurasi ta’siri seziladi. A.K. Aytbayev esa qoraqalpoqlarning ijtimoiy hayoti, savodxonlik darajasi, kolxozlashtirish siyosatining mahalliy aholiga ta’siri kabi masalalarni ko‘tarib chiqqan. Aytbayev o‘z tadqiqotlarida qoraqalpoqlarning madaniy rivojlanishi va sovet siyosatining "ijobiy" ta’sirini yoritishga harakat qilgan. Arxeologik jihatdan esa G.A. Zdankoning xizmatlari e’tiborga loyiq. U Qoraqalpog‘iston hududidagi qadimiy yodgorliklarni o‘rgangan va bu orqali XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi joylashuv, iqtisodiy faoliyat va madaniy hayot haqida muhim ma’lumotlar bergan. 10 1. 2. Xorij tadqiqotlarida Qoraqalpoqlarning iqtisodiy hayotining yoritilishi XVIII asr XIX asr boshlarida Yevropa sayyohlari va tadqiqotchilari Orolbo’yi hududlariga qilgan sayohatlari davomida qoraqalpoqlar haqida malumotlar to’plaganlar. Jumladan; A. Burns, A. Levasov, X. Vamberi va boshqalar o’zlarining safar xotiralarida hayoti, uf-odatlari, yashash joylari haqida yozib 10 Шалекенов У. Х. Казахи низовьев Амударья. Ташкент, 1966. 15 Сазонова М. В. Земельные отношения в Хивинском ханстве в ХІХ в. Канд. дисс (рукопись). Архив института этнографии АН СССР. 1945, № 21. qoldirishgan. Bu malumotlar ko’proq etnografik, geosiyosiy va umumiy tasvriy xarakterga ega bo’lgan. Qoraqalpoqlar haqida ko’plab malumotlar dastlab Rossiya tadqiqotchilari tomonidan yig’ilgan va ularning ishlari orqali G’arb tarixshunosligiga kirib kelgan. Masalan V.V. Bartold, A.I. Dobrosmyslov, L.N. Sobolev kabi olimlarning ishlari Yevropa va AQShda rus tilidan tarjima qilinib, qoraqalpoqlarning tarixi va madaniyatini o’rganishga asos bo’lgan. Qoraqalpoqlarni iqtisodiy hayoti bo’yicha xorij tarixshunosligida bir qancha tadqiqotlar olib borilgan. Xiva xonligining XIX –XX asr boshlaridagi ichki va tashqi savdosi haqida N.N. Muravev, G.I. Danilevskiy, A.L. Kun, P.P. Ivanov, M.I.Yo’ldoshev, A.S. Sodiqov, S.K. Kamolov kabi olimlar o’zlarinng ilmiy asarlarida to’xtalib o’tishgan. Biroq bu avtorlar qoraqalpoq va qozoqlarning Xiva xonligining ichki va tashqi savdosida tutgan o’rni, hamda ular yashagan hududlardagi savdo soliqlarining miqdori, qay tarzda olinganligi haqida alohida to’xtalib o’tilmagan. Xiva xonlari arxivida anashu masalalarni yoritib beruvchi hujjatni topishga muyassar bo’lindi. 11 Hujjatlar o’sha davrda xonlik savdosining rivojlanishiga qozoq va qoraqalpoqlar faol qatnashganidan dalolat beradi. Chimboy hamda Qo’ng’irot bilan bir qatorda Xo’jayli, Nukus ham xonlikning boshqa xonliklarr va Rossiya bilan savdo-sotiq munosabatlarida muhim ro’l o’ynagan savdo markazi hisoblangan. Chimboy katta karvonsaroy, 150 do’kon, Qo’ng’irotda 350 do’kon, Xo’jaylida 150 do’kon bo’lgan. Qo’ng’irot bozoridagi do’konlarda bozor kunlaridan boshqa kunlari ham doimiy savdo bo’lgan. A.L. Kun ,,Chmboy Amudaryo deltasi va o’ng qirg’og’idagi ko’chmanchi qirg’iz, qozoq va qoraqalpoqlar uchun Xo’jaylidan keyin ikkinchi markaziy bozor bo’lgan. Aholisi 300 xo’jalik bo’lib savdo-sotiq ishlari tartibli olib borilgan. Unda 150 do’kon bir necha ustaxona mavjud bo’lib, bozorga har kuni 400 ga yaqin kishi kelgan. 11 Архив Хивинских ханов, новый источник для исторни Средней Азии ХІХ в. «Записки института востоковедения АН СССР». Вып. VII, М.-Л., 1939; Qoraqalpoqlar yashagan hududda Chimboy, Xo’jayli, Qo’ng’irot bozorlaridan boshqa Rahmonberdi biy qo’rg’onining ichida 50 do’kon bo’lgan va tashqarisida bozor bo’lgan. Unga atrofdagi aholi va o’zbeklar kelar edi. Yana Dovqarako’li yonidagi Qilich qal’ada 2-3 do’kon bo’lib, u yerda ham bozor bo’lib turar edi’’ deb yozadi. Zakot dastlab butun musulmon mamlakatlari uchun boj hisoblangan. U Tovar bahosining 1/40 iga teng bo’lgan. Undan yig’ilgan pullar diniy maqsadlarda sarflangan. Oxiri taxminan X asrdan boshlab, bu soliq davlat kirimlaridan biriga aylangan. Xiva va boshqa musulmon savdogarlarida faqat zakot to’lagandagina savdo halol va qonuniy bo’ladi, deb ishonganlar. Yillar o’tishi bilan zakotning diniy xarakteri kamaya borib u savdogarchilikda og’ir majburiyatga aylandi. 1885 yil may oyida Amudaryo bo’limi boshlig’ining Xiva xonligiga yozgan xatida Rossiyaga Qo’ng’irot orqali yo’naltirilgan yuklarning kira haqlari yuk egasi bilan kirakash o’rtasida bo’ladigan Oqpodsho tarafidan tayinlangan dasturamal to’g’risida ma’lumotlar berilgan. 12 Unda agar paxta va xom yuklasa Qo’ng’irotdab Nijniy Novogorodgacha har pudiga bir so’m 30 tiyndan, Astraxandan bo’lsa har pudiga 5 so’mdan kira haqqi olinishi eslatilgan. Yana yukni tayin etgan joyga olib borguncha qopning yirtilgan joylarini yamab, yukning sirtiga yozilgan yorlig’i va tarozi pulini o’z ustiga olishi, tayinlangan joyga vadalashgan kunga yetkazib berolmasa mol egasining foydasga har pudiga besh tiyindan to’laydiganligi takidlanadi. Olib borilgan tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki xonlikning ichki va tashqi savdosida qoraqalpoq va qozoqlar faol ishtrok etganlar. K. Marks o’zining ,,Hindistonda Britaniya hukmronligi’’ degan mashhur maqolasida Osiyo davlatlarining davlat tuzumi ustida to’xtalib, bunday davlat tuzilishi uchun uch tarmoqli idora qilish usuli mavjudligini ko’rsatib o’tgan edi. U ,,Osiyo azaldan , odatda uch xil mahkama mavjud edi ;Moliya mahkamasi yoki o’z xalqlarini talamoq maqsadida tuzilgan mahkama. Harbiy mahkamasi yoki qo’shni xalqlarni talash mahkamasi va nihoyat jamoat ishlar mahkamasi mavjud bo’lib kelgan’’-deb yozadi. 12 Шалекенов У. Х. Казахи низовьев Амударья. Ташкент, 1966. 15 Сазонова М. В. Земельные отношения в Хивинском ханстве в ХІХ в. Канд. дисс (рукопись). Архив института этнографии АН СССР. 1945, № 21. K. Marks moliya mahkamasining yoki boshqacha so’z bilan aytganda, o’z xalqini talash mahkamasini birinchi o’ringa qo’ygan. Feodal Xiva xonligida uzoq vaqt davom etgan o’zaro feodal urushlar natijasida vujudga kelgan yagona, markazlashgan hokimyatning, hukmron sinflarning yashashi uchun zarur bo’lgan moddiy mablag’ni ana shu moliya mahkamasi vujudga keltirar edi. Soliqlar bevosita moddiy mablag’lar ishlab chiqaruvchi mehnatkash ommaning tekinxo’r, hokim sinf tomonidan talanishning doimiy formasi edi. L.Kun ,,Muhammad Rahimxon butun nizolarni yo’qotish maqsadida qoraqalpoq oqsoqllari bilan shunday qarorga kelgan; Qoraqalpoqlar qancha yer ishlatishlarga qaramasdan, har yili xonga 20 ming kichik tilla to’lab turadilar; 2. Ular xonga 2 ming askar yuboradilar. 3. Umumiy ishlarga har yili 6 ming odam beradilar’’-deb yozgan edi. Soliq miqdorining bunday belgilab qo’yilishini Xorazmda kesm ,,solg’ut kesmi’’ deb atalgan. Ma’lumki A.L. Kunning fikri ko’p tadqiqotchilar tomonidan hozirgacha quvvatlanib kelinmoqda. 13 A.L. Kun Orolbo’yi va Sirdaryo viloyatlarida, xususan qoraqalpoqlar yashaydigan hududlarda etnografik va iqtisodiy kuzatishlar olib brogan. Qoraqalpoqlarning chorvachilik, dehqonchilik va savdo faolyati haqida muhim statistic malumotlar to’plagan. 14 V.V. Bartold qoraqalpoqlarning iqtisodiy hayotida soliqlar to’loviga e’tbor berib o’tgan. Unda qoraqalpoqlar qadimgi iqtisodi faolyatiga oid tarixiy va qimmatli malumotlar mavjud. L.M. Dmitriev 1920-1930-yillarda qoraqalpoqlarning xo’jalik shakllari bo’yicha tadqiqotlar olib brogan. Chorvachilik va qishloq xo’jaligi bilan bog’liq iqtisodiy tizimlar tahlil qilingan. G.P. Sazonova XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning xo’jalik faolyati sug’orma dehqonchilik, bog’dorchilik, chorvachilik turlari va ularning ijtimoiy-iqtisodiy tizimi haqida tadqiqot olib brogan. Mahalliy aholi yashash tarzini iqtisodiy jihatdan ochib bergan. R.G. Muhammedyarov qoraqalpoqlarning agrar islohot davridagi iqtisodiy ahvoli, ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar bo’yicha tadqiqotlar olib borgan. 13 Очерки истории Каракалпакской АССР. Т. 1. Ташкент. 1964. 14 Кун А. Л. Заметки о податях в Хивинском ханстве. «Туркестанские ведомости». 1873, Paul Bergne O’rta Osiyo xalqlari xususan qoraqalpoqlarning iqtisodiy tuzilishi va chegaralanish davridagi holatni G’arb nuqtai nazaridan yoritgan. Qoraqalpoqlarning umumiy iqtisodiy eslatmalari mavjud. 15 2 Bob Mustaqillik yillarida Qoraqalpoqlarning XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tarixini o’rganilishi 2. 1. Mustaqillik davri tadqiqotlarida Qoraqalpoqlarning siyosiy hayotini tarixshunosligi. Markaziy Osiyo xalqlarining Mustaqillik yillari davri tarixini o‘rganishda T.S. Jiemuratov, G.B. Utepova, B. Bsailbekov, Y.Q. Umarov, Y.B. Utepova, Z.A.Reymova, M.A.Utemuratov N.Nazarbayev, M.Tinishpayev, M.S. Mukanov, Bekpo’lat Toshpo’lat o‘g‘li, A.Bushkov, S.Yo’ldoshboyev, D.Boboyevlar, G.V.Nosovskiy, A.T.Fomenko, N.M.Karamzin, N.A.Manapayeva, Z.D. Majidzoda, 15 История Каракалпакской АССР. Ташкент, 1974. S.R.Muhiddinov, X.Zarifiy, X.Pirushmoyev, R. Alimov, N.S.Solixonov, M.Annanepesov, Balasagunlu, Amantagan Begdjanov, Mahmud Kasgari, Qurbanqulu Berdimuhommodov, Farruh Shumer, Vak Gulam Axmad, X. Vedad, Dost Muhammad, Zadrin Saxib, Nur, O. Zoxidov, Mir Axmad Shax, Nasir Neda, P.Faxima, A.A. Arslanova, M.R. Arunova,V.S. Boyko, Dj. Bush, V.G. Korgun asarlari muhim manba sifatida qaraladi. Qoraqalpoqlar xalqi tarixiga oid F.B. Dorand, A. Nesterov, Riza-Kuli-Mirza, A.L. Kun hamda Qozoq xalqi tarixiga bag’ishlangan ye. Smirnov, N.Z. Ledenov kabilarning asarlar tahlili. Shuningdek Qoraqalpoq xalqi tarixining o’rganilishida M.P. Payzullayeva, M.N. Niyozova, G.Q. Matyoqubova, G’oipov, A. Rajabov, K.A. Ametov tomonidan yozilgan asarlar muhimdir. O’zbekiston mustaqillikka erishgach, tarix faniga bo’lgan munosabat tubdan o’zgardi. Tarixni siyosiy mafkuradan holi holda, ilmiy asosda qaytib ko’rib chiqish ehtiyoji paydo bo’ldi. Ayniqsa, ilgari e’tibordan chetda qolgan mahalliy tarixlar- jumladan, Qoraqalpoq xalqi tarixining o’ziga xos jihatlarini o’rganishga urg’u berildi. Tadqiqotlarning asosiy yo’nalishi; ijtimoiy-iqtisodiy hayotning o’rganilishi, siyosiy tarixning tahlili asosida kechdi. 16 Mustaqillikdan so’ng Qoraqalpoqlarning turmush tarzi, xo’jalik yuritish shakllari chorvachilik va dehqonchilikning rivojlanish holati bir qator ilmiy ishlar bajarildi. Jumlada; Qoraqalpoq xalqining an’anaviy hayot tarzida yer-suvdan foydalanish madaniyati, XIX asr oxiri XX asr boshlarida ro’y bergan agrar islohotlarning ta’siri, Rus imperiyasining iqtisodiy siyosati natijasida yuzaga kelgan o’zgarishlar. Mustaqillikdan so’ng avvalgi davr siyosiy tarixini baholashda ideologik yondashuvlardan voz kechilib, Xiva xonligi tarkibidagi qoraqalpoqlarning siyosiy mavqei; Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi va ularning yangi siyosiy 16 Аметов К. Аграрная политика Советской власти в Каракалпакин. Каракалпакстан, 1972. 21 Кошчанов А. Из истории аграрных отношений в Хивинском ханстве Аметов К. Аграрная политика Советской власти в Каракалпакин. Каракалпакстан, 1972. 21 Кошчанов А. Из истории аграрных отношений в Хивинском ханстве в конце XIX - начале ХХ вв. (Канд. дисс., 1966. Фундаментальная библиотека АН УзССР, шфр. РД 376). 22 История народов Узбекистана. Т. 11. Ташкент, 1947, с. 184-193. . tizimiga moslashuvi; XX asr boshlaridagi milliy uyg’onish harakatlarida qoraqalpoqlarning ishtiroki. Mustaqillik yillarida ko’plab qoraqalpoq va o’zbek tarixchilari ushbu mavzuga bag’ishlangan tadqiqotlar olib bordilar; S. Qosjanov, J. Jumaniyozov, Z.Egamberiyev, A.Matniyozov, N.Qurbonov kabi olimlarning ishlari Qoraqalpoq tarixshunosligining muhm namunalari hisoblanadi. O’zbekiston FA Qoraqalpog’iston bo’limi, Nukus davlat pedagogika instituti ilmiy markazga aylandi. 2000-yillarda doktorlik dissertatsiyalari va monografiyalar soni ortdi, yangi arxiv materiallari ilmiy muomalaga kiritildi. Mustaqillikdan keyin Rossiya, O’zbekiston va Qoraqalpog’istondagi arxivlarga keng yo’l ochdi. XIX-XX asrlarga oid mahalliy hujjatlar, rus ma’muriy hujjatlari, xalq og’zaki ijodi va etnografik ma’lumotlar asosida ilmiy tadqiqotlar kengaydi. Mahalliy yondashuvning kuchayishi tarix qoraqalpoqlarning ichki dinamikasi orqali yoritila boshlandi. Ilgari salkam e’tibordan chetda qolgan voqealar obyektiv baholandi. Qoraqalpog’iston Respublikasida va butun O’zbekistonda qoraqalpoq tarixiga bag’ishlagan konferensiyalar o’tkazildi. Mustaqillik yillarida Qoraqalpoqlarning XIX asrning ikkinchi yarmi –XX asr boshlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti bo’yicha olib borilgan tadqiqotlar sifat va mazmun jihatdan yangi bosqichga ko’tarildi. 17 Ilgarigi mafkura bosimida cheklangan mavzular endi erkin va ilmiy asosda o’rganilmoqda. Tarixshunoslkda yangi manbalar, zamonaviy metodologiyalar va obyektiv yondashuv asosida qoraqalpoq xalqi tarixining muhim jihatlari chuqur tahlil qilinmoqda. Mustaqillik yillarida S. Qosjanov, J. Jumaniyozov, Z. Egamberdiyev, A. Matniyozov, N. Qurbonov kabi olimlar qoraqalpoqlarning ijtimoiy-siyosiy tarixini chuqur o’rganib chiqdilar. Q. Saydametov-Qoraqalpog’iston Respublikasi tarixini, ayniqsa mustaqillik davrida yuz bergan siyosiy, ijtimoiy va madaniy o’zgarishlarni o’rganishga ixtisoslashgan. Uning olib borgan tadqiqotlari asosan Qoraqalpoq xalqining etnik 17 Каульбарс А. В. Низовья Аму-Дарьи. Описания по собственным ис следованиям в 1873. «Записки Русского географического общества». Т. ΙΧ. СПб. 1881. shakllanishi, madaniy merosi va mustaqillikdan keyin gi ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlarni yoritishga qaratilgan. Saydametova Qoraqalpoq xalqining etnik shakllanishi va tarixiy rivojlanish jarayonlarini chuqur o’rgangan. Uning ishlari Qoraqalpoq xalqining madaniy merosini, urf-odatlari va an’analarini saqlash va rivojlantrishga qaratilgan. U Saydametova mustaqillikdan keying davrda Qoraqalpog’istonda yuz bergan siyosiy va ijtimoiy o’zgarishlarni tahlil qilgan. Saydametova o’z ilmiy faolyatida bir qator qoraqalpoq olimlar bilan hamkorlik qilgan. Ular orasida T.N. Jumayev, S. Allamuratov, A. Qosimov kabi tarixchilar mavjud bo’lib, ular bilan birgalikda Qoraqalpog’iston tarixiga oid imiy tadqiqotlar olib borgan. 2.2 Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jihatdan o’rganilishi Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan o’rganilish masalasi ularning tarixiy taraqqiyoti, yashash sharoitlari, mehnat faolyati va jamiyatdagi o’rni haqida chuqurt tahlil qilish imkonini beradi. Qoraqalpoqlar asosan qishloq joylarda yashagan, ko’pchilikni dehqonchilik va chorvachilik bilan shug’ullangan aholilar tashkil qilgan. Qabila va urug’ tzmi muhm ijtimoiy institut bo’lib, ular o’zaro qarindoshlik asosida birlashgan. Patriarxal tuzum ustun bo’lgan ya’ni, oilada erkakkshining ro’li ustuvor edi. XIX asr oxiri-XX asr boshlarida diniy maktablar orqali ta’lim olganlar soni ortgan. Diniy idoralar va ulamolarning ijtimoiy hayotda o’rni katta bo’lgan. Amudaryo boylarida sug’orma dehqonchilik rivojlangan. Ko’chmanchi va yarim ko’chmanchi turmush tarziga moslashgan, qoramol, echki, qo’y boqish keng tarqalgan. Qishloq hunarmandchiligida esa; to’qimachiik, kulolchilik, teri ishlari, yog’ochdan buyumlar tayyorlash rivojlangan. Savdo-sotiq va almashuv asosan mahalliy bozorlarda amalga oshirilgan. Boshqa turk xalqlari, o’zbeklar va rus savdogarlari bilan almashinuv qilganlar. Savdo yo’llari orqali tovarlar harakati amalga oshirilgan. XIX asr oxirida xonlik tartiblariga ko’ra yer mulkchilik asosida bo’lingan. 18 Rossiya imperiyasi davrida esa davlat yerlariga o’tish, soliqlar tizimining o’zgarishi, yangi xo’jalik shakllarining paydo bo’lishi kuzatlgan. Ushbun davr bo’yicha tarixiy va arxiv hujjatlari va arxiv materiallari; Rossiya imperiyasimamuriy hujjatlari, statistic hisobotlar, xonliklardagi va vakillik materiallari, sayyoh va tadqiqotchilar asarlari; XIX asr oxiridagi rus tadqiqotchilari (A.I. Dobrosmyslov, A.Vamberi) qoraqalpoqlar hayotini aafsil tasvirlab bergan. Mahalliy tarixchilar va etnografarning yozuvlari. Mustaqillik davrida qoraqalpoqlar tarixiga bag’ishlangan ilmiy tadqiqotlar soni ortgan. Qoraqalpog’istonlik tarixchilarning ishlari bu yo’nalishda muhim o’rin egallaydi. O’zbekiston mustaqllikka ershgach, milliy tarixshunoslikda ilgari yetarli e’tibor berilmagan ko’plab muhim mavzular, jumladan Qoraqalpog’iston tarixini chuqur o’rganishga alohida e’tibor qaratildi. Ayniqsa, XIX asr oxri XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotini mustaqil va ilmiy nuqtai nazardan o’rganishga yo’naltirilgan tadqiqotlar soni ortdi. Bu davr Qoraqalpog’iston xalqi uchun ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning murakkabligi, iqtisodiy hayotdagi o’zgarishlar va tashqi omillarning kuchli tasiri bilan ajralib turadi. Mustaqillik davri tadqiqotlarida XIX asr oxri XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning asosiy ijtimoi- iqtisodiy faolyat turlari, ya’ni dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik, keng tahlil qilinmoqda. Olimlar, xususan, B. Mambetov, K. Allamuratov va D. Abdullayev kabi qoraqalpoq tadqiqotchilari o’z asarlarida qoraqalpoqlarning o’ziga xos ijtimoiy tuzilmasi, uy xo’jaliklarining shakllanishi, aholi bandligi, yer egalik shakllari va soliq tizimi haqida batafsil 18 Шкапский О. Амударьинские очерки. К аграрному вопросу на ниж ней Амударье. Ташкент, 1900. ma’lumot berganlar. Ushbu davrda qoraqalpoqlar asosan yarim ko’chmanchi va dehqonchilik va hunarmandchilik bilan shug’ullanuvchi xalq sifatida tasvirlanadi. Sug’orma dehqonchilik Amudaryo bo’ylarida, 19 ayniqa, Turtkul, Xo’jayli, Qo’ng’irot kabi hududlarda rivojlangan bo’lib, aholining turmush darjasiga sezilarli ta’sir ko’rsatgan. Chorvachilik esa Qoraqalpog’istoning cho’l va yarim cho’lzonalarida asosiy iqtisodiy tarmoqlaridan biri bo’lib qolgan. 20 Mustaqillikdan keyingi tarixiy tadqiqotlar avvalgi sovet davri ilmiy ishlariga tanqidiy yondashgan holda, qoraqalpoqlar iqtisodiy hayotidagi mahalliy xususiyatlarni, o’ziga xos ishlab chiqarish tizimlari tahli qilina boshladi. Yangi manbalar asosida yerga egalik tizimidagi o’zgarishlar, ijtimoiy tabaqalanishning kuchayishi, qishloq xo’jaligining rivojlanishi anqi ko’rsatilgan. XIX asr oxiri-XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning siyosiy hayoti asosan tashqi kuchlar –Xiva xonligi va keyichalik Rossiya imperiyasining siyosiy ta’siri ostida shakllangan. Mustaqillik davri tadqiqotlarida aynan ushbu davri qoraqalpoqlarning syosiy huquqlari, o’z-o’zini boshqarish tzimi, mahalliy boshqaruv organlari faolyati tahlil qilinmoqda. Qator tarixchilar, xususan, Q. Ismoilov va M.Jumaniyozovlar o’z tadqiqotlarida XIX asr oxiri-XX asr boshlaridagi qoraqalpoqlarning siyosiy-huquqiy holatini, uarning Xiva xonligiga nisbatan ijtimoiy noroziligi, Rossiya mustamlakachiligi davruda sodir bo’lgan m’muriy siyosiy o’zgarishlarni chuqur tahlil qilganlar . Rus ma’muriyati tomonidan joriy qilingan yangi soliqlar, harbiy majburyatlar va boshqaruv tuzilmalar qoraqalpoqlar orasida norozilikka uchrashiga sabab bo’ldi. Mustaqillik yillarida qoraqalpoqlar tarixini o’rganishda yangicha metodologik yondashuvlar, ya’ni mahalliylikka asoslangan yondashuv, kompleks tadqiqotlar va arxivmanbalariga tayangan tahlillar asosiy o’rinni egallaydi. Sovet tarixshunosligining mafkuraviy yondashuvlari tanqid ostiga olinib, qoraqalpoqlarnig milliy tarixi, madaniyati va siyosiy hayoti qayta baholandi. 19 Камалов С. К. Народно-освободительная борьба каракалпаков против Хивинских ханов в ХІХ в. ТХЭ. Т. 111. М., 1958; 20 Камалов С. К. Каракалпаки в ХVIII-ХIХ веках. Ташкент, 1968: Ko’plab yangi ilmiy ishlar, jumladan monogrfiyalar, maqolalar, dissertatsiyalar chop etilib, Qoraqalpog’iston tarixining mazkur davrini yoritishga katta hissa qo’ymoqda. O’zbekiston Milliy arxivi, Qoraqalpog’iston Respublikasi Davlat arxivi, shuningdek, Rossiya Federatsiyasidagi arxiv hujjatlari asosida yangi tarixiy ma’lumotlar muomalaga kiritildi. Bu jarayonda ilmmiy-analitik qarashlar shakllanib, qoraqalpoqlarning o’ziga xos rivojlanish yo’li, jamiyatdagi o’zgarishlar, tashqi siyosiy bosimlarga moslashish strategiyalari aniq ko’rsatilmoqda. Mustaqllik davri tarixshunosligi qoraqalpoq xalqining o’tmishdagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tajribasini bugungi taraqqiyotga xizmat qiladigan tarixiy xotira sifatida yoritishga intilmoqda. Mustaqillik davri qoraqalpoqlarning XIX asr oxiri XX asr boshlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotini o’rganish bo’yicha olib borilgan tadqiqotlar tarixshunoslikda muhim burilish yasadi. Ilgari sovet mafkurasi ta’sirida cheklangan va biryoqlama talqin etilgan mavzular endilikda mustaqil, obyektiv va ilmiy yondashuvlar asosida qayta tahlil qilinmoqda. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, qoraqalpoqlarning bu davrdagi hayoti murakkab va ko’p qirrali bo’lgan. Ularning iqtisodiy faolyati xususan dehqonchilik, chorvchilik, hunarmandchilik o’ziga xos tarzda shakllangan, siyosiy jihatdan esa ular tashqi kuchlarning bosimi ostida bo’lishiga qaramay, mahalliy boshqaruv tizimlarini saqlab qolganva o’zining ijtimoiy-siyosiy faolligini namoyon etgan. 21 Mustaqillik yillarida olib borilgn izlanishlar bu holatlarni yangi arxiv manbalari, tarixiy hujjatlar turli tadqiqotlar asosida ochib berilmoqda. Bu tadqiqotlar faqat tarixiy ma’lumotlar bilan cheklanib qolmay, balki qoraqalpoqlarning milliy o’zlikni anglash, madaniy merosni tiklash va bugungi siyosiy-ijtimoiy jarayonlarni to’gri baholashga yordam bermoqda. Qoraqalpoqlarning o’tmishdagi ijtimoiy va siyosiy tajribasini o’rganish-zamonaviy tarixshunoslikning dolzarb vazifalardan bri bo’lib qomoqda. 21 Шкапский О. Амударьинские очерки. К аграрному вопросу на ниж ней Амударье. Ташкент, 1900. Umuman olganda Mustaqillik yillarida olib borilgan tadqiqotlar boshqa tadqiqotlardan anchayingina ajralib turadi. Ya’ni bu davrda siyosiy mafkuradan holi tarzda yoritilganligi edi. Xulosa Sovet davri tarixshunosligida qoraqalpoqlarning XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti muayyan darajada o‘rganilgan bo‘lsa-da, bu tadqiqotlar ko‘proq ideologik talablarga bo‘ysungan, siyosiy mafkura bilan yo‘naltirilgan yondashuvlar asosida olib borilgan. Ayniqsa, bu davrda qoraqalpoqlar tarixining mustaqil rivojlanish jarayonlari, milliy o‘ziga xosliklari va siyosiy ongining shakllanishi kabi muhim masalalar ikkinchi darajali ahamiyat kasb etgan yoki umuman inkor etilgan. Sovet tarixshunoslari qoraqalpoqlar hayotini ko‘proq sinfiy kurash, sinfiy ziddiyatlar doirasida tahlil qilishga urinib, mavjud ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarni feodal, ekspluatatsiyachi tuzum sifatida talqin qilganlar. Ular qoraqalpoqlar o‘tmishini ,,mustabid tuzum qurboni" sifatida ko‘rsatishga harakat qilgan va shu orqali sovet tuzumining "ozodlik va taraqqiyot olib kirgani" g‘oyasini ilgari surganlar. Buning natijasida milliy tarixni o‘rganishda ijtimoiy tabaqalar, etnik o‘zlik, siyosiy qarshilik harakatlari va mahalliy boshqaruv tizimlari to‘g‘risida yetarlicha chuqur tahlillar berilmagan. Sovet tadqiqotchilari, jumladan A. Kaipov, R. Sabirov va E. Ibragimov kabi olimlar Qoraqalpog‘istonning tarixiy taraqqiyotini umumittifoq tarix konsepsiyasiga muvofiqlashtirishga harakat qilganlar. Ular qoraqalpoqlarning iqtisodiy faoliyatini faqat ijtimoiy-sinfiy jihatdan baholab, bu holatga mahalliy iqlim, resurslar va an’anaviy yashash tarzining ta’sirini chuqur hisobga olmaganlar. Siyosiy tarix masalalari esa, odatda, "progressiv kuchlar" va "reaksion kuchlar" qarama-qarshiligi doirasida soddalashtirilgan holda tahlil qilingan. Shu bilan birga, Sovet davrida qoraqalpoqlarning ba’zi hududiy, iqtisodiy va demografik masalalari bo‘yicha daliliy materiallar yig‘ilganligi, arxiv materiallari va statistik ma’lumotlar tizimlashtirilganligi muhim manba sifatida e’tirof etilishi lozim. Bu manbalar keyinchalik mustaqillik davrida olib borilgan tadqiqotlar uchun zaruriy asos bo‘lib xizmat qildi. Sovet tarixshunosligida qoraqalpoqlarning XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti yuzaki, mafkuraviy chegaralarda o‘rganilgan. Bu yondashuv, bir tomondan, tarixiy voqelikni biryoqlama yoritgan bo‘lsa, boshqa tomondan, milliy tarixni chuqur o‘rganish zaruratini tug‘dirgan. Qoraqalpoqlar tarixini o‘rganishda xorijiy tadqiqotchilar va mustaqillik davrida faoliyat yuritgan mahalliy olimlar muhim hissa qo‘shgan. Xorijiy tadqiqotlar, ayniqsa rus imperiyasi davridagi sayyohlar, harbiy razvedkachilar, geograflar va etnograflar tomonidan olib borilgan bo‘lib, ular qoraqalpoqlar yashagan hududlarni o‘rganish, tabiiy resurslarini baholash va demografik holatni aniqlash kabi maqsadlarni ko‘zlagan. Masalan, A.I. Leontyev, V.I. Nalivkin, A.Vamberi kabi olimlar o‘z asarlarida qoraqalpoqlar turmushi, an’analari va iqtisodiy faoliyatiga oid muhim etnografik va ijtimoiy-siyosiy ma’lumotlar qoldirganlar. Ushbu manbalar o‘z davrining geosiyosiy manfaatlari bilan bog‘liq bo‘lishiga qaramay, hozirgi tarixshunoslik uchun muhim daliliy material vazifasini o‘tamoqda. Mustaqillik yillarida qoraqalpoqlar tarixini o‘rganish yangi bosqichga ko‘tarildi. Avvalgi davrda mafkuraviy cheklovlar sababli yetarlicha tahlil qilinmagan yoki noto‘g‘ri talqin qilingan masalalar qayta ko‘rib chiqildi. O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishishi bilan milliy tarixshunoslikda ochiqlik, tarixiy haqiqatni tiklash va milliy xotirani mustahkamlash jarayoni boshlandi. Bu jarayonda qoraqalpoqlar tarixi, ularning siyosiy o‘zligini shakllantirish, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari va o‘ziga xos madaniy rivojlanish yo‘llari mustaqil ilmiy yondashuvlar asosida o‘rganila boshlandi. Mahalliy tarixchilar – Mambetov B., Allamuratov K., Jumaniyozov M., Abdullayev D. kabi olimlar qoraqalpoqlarning XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi jamiyatdagi o‘rni, boshqaruv shakllari, mahalliy elitalar roli, yer-suv munosabatlari va tashqi kuchlar ta’siri kabi muhim masalalarni chuqur ilmiy asosda yoritdilar. Shu bilan birga, arxiv materiallari, statistik ma’lumotlar va avval foydalanilmagan tarixiy hujjatlar ilmiy muomalaga kiritildi. Xorijiy tadqiqotlar qoraqalpoqlarning tarixiy rivojlanishining tashqi tasvirini bergan bo‘lsa, mustaqillik davrida olib borilgan tadqiqotlar bu tarixiy jarayonlarning ichki mohiyatini ochishga xizmat qilmoqda. xorijiy va mustaqillik davri tadqiqotlari qoraqalpoqlar tarixini o‘rganishda bir-birini to‘ldiruvchi manba va ilmiy asos sifatida xizmat qiladi. Adabiyotlar ro ’ yxati 1.Виноградов В Г.Каракалпаки в XVIII – начале XX вв.– М.: Наука, 1974. 2. Левшин A .И.Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – СПб.: Типография Императорской Академии наук, 1832 3. С.Р. Толстов Древне Хорезмийская цивилизаци . – М.: Наука, 1948. 4. Гулямов Я Г.Очерки истории земледелия в Хорезме. Ташкент: Издательство АН УзССР, 1957. 5. Жданко T . A .Очерки культуры каракалпаков в XIX – начале XX вв. Советская этнография, №3. – М.: 1962. – С. 45–59. 6. Худойберганов A .Каракалпаки: историко-этнографическое исследование. – Ташкент: Фан, 1978. 7. Абдуллаев M . A .История Каракалпакской АССР. – Ташкент: УзССР Фан нашриёти, 1965. 8. Mambetov B. Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy tarixi (XIX – XX asr boshlarida). – Nukus: Qoraqalpoq nashriyoti, 2006. 9. Allamuratov K. Qoraqalpoq xalqining siyosiy tarixi (XIX asr oxiri – XX asr boshlari). – Nukus: Bilim, 2012. 10. Abdullayev D. Qoraqalpoqlar tarixining dolzarb muammolari. – Toshkent: Fan, 2015. 11. Ismayilov Q.O‘zbekiston va Qoraqalpog‘iston Respublikasi o‘rtasidagi konstitutsiyaviy munosabatlar. – Nukus, 2010. 12. Jumaniyozov M. Qoraqalpoqlarda siyosiy ong va ijtimoiy harakatlar tarixidan. – Nukus: Karakalpak universiteti nashriyoti, 2013. 13. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent O‘zbekiston, 2021. 14. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Konstitutsiyasi. Nukus, 2022. 15. Ziyayev Sh.O‘zbekiston tarixshunosligi: metodologik yondashuvlar. Toshkent: Fan, 2019. 16. Arxiv hujjatlari:Qoraqalpog‘iston Respublikasi Davlat arxivi fondlari (1910– 1925 yillar). 17. Burnes A Travels into Bokhara: Being the Account of a Journey from India to Cabool, Tartary and Persia. – London: John Murray, 1834 18. Fraser J.B. Narrative of a Journey into Khorasan. – London: Longman, Rees, Orme, Brown, Green Longman, 1825. 19. Arminius Vámbéry Travels in Central Asia. – London: John Murray, 1864.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tarixshunosligi

1.1. Sovet davri tadqiqotlarida qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotining yoritilishi

1.2. Xorij tadqiqotlarida qoraqalpoqlarning iqtisodiy hayotining yoritilishi

II bob. Mustaqillik yillarida qoraqalpoqlarning XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tarixining o‘rganilishi

2.1. Mustaqillik davri tadqiqotlarida qoraqalpoqlarning siyosiy hayotining o‘rganilishi

2.2. Qoraqalpoqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jihatdan o‘rganilishi

Xulosa

Adabiyotlar ro‘yxati

Купить