Xonliklar davri o’lkashunosligi (qo'qon xonligi) - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	378.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Xonliklar davri o’lkashunosligi (qo'qon xonligi)

Купить

MAVZU: XONLIKLAR DAVRI O’LKASHUNOSLIGI
(QO’QON XONLIGI)
MUNDARIJA:
KIRISH ……………………………………………………………….….……..3
I BOB . QO’QON XONLIGINING TASHKIL TOPISHI VA DAVLAT
BOSHQARUVI……………………………………………………………..….5
1.1 Qo’qon xonligining tashkil topishi …………………………………….……5
1.2 Qo’qon xonligining davlat tuzilishi …………………………………..……..6
1.3 Qo’qon xonligining aholisi va harbiy tuzulishi …………………………..…8
II. BOB . QO’QON XONLIGIDA IJTIMOIY-IQTISODIY
MUNOSABATLAR……………………………………………………………13
2.1 Yer-suv (agrar) munosabatlari ........................................................................13
2.2 Soliqlar, majburiyatlar ....................................................................................15
2.3 Shaharlar t araqqiyoti .......................................................................................16
XULOSA ..............................................................................................................18
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ............................................................19
ILOVA ..................................................................................................................20

KIRISH.
Mustaqillik fan yo’lida xam yangi imkoniyatlarni ochib berdi. Asriy orzuga
erishgach Vatanimiz tarixini o’rganishga ham yangicha yondashila boshlandi.
Sho’rolar davrida tariximizning o’rganilmagan yoki yaxshi o’rgranilmagan
sahifalari ham ko’p edi. Xonliklar davri tarixini o’rganishda ham tarix o’qitishning
asosiy printsiplari buzilgan edi.
Qo’qon xonligi Vatanimiz tarixining ajralmas qismi bo’lib mustaqillik
mevasi sifatida yaqin davrlardan boshlab tarix fakul’tetining II -kurs talabalariga
o’qitila boshlandi. Mavzuni o’rganish jarayonida talabalar bo’lg’usi mutaxxassis
sifatida o’lkamiz tarixini chuqurroq o’rganadilar, jumladan, xonlikning tashkil
topishi, minglar sulolasi, ijtimoiy-iqtisodiy ahvol, davlat boshqaruvidagi o’ziga xos
xususiyatlar, qo’shin, ichki va tashqi siyosat, xalq harakatlari, ichki va tashqi
savdo, madaniyat haqida chuqurroq tasavvurga ega bo’ladilar. Xonlikning Sharqiy
Turkiston, Buxoro va Rossiya bilan aloqalari, xalq harakatlari va ularning sabablari
haqidagi ko’pgina ma’lumotlar talabalar uchun yangilikdir. Mavzuni yoritishda X.
Bobobekov, Y. Qosimov kabi o’zbek tarixchilarining asarlari, tarixiy manbalar, rus
savdogar va sayyohlari qoldirgan xujjatlardan keng foydalaniladi.
Kurs ishining maqsadi:
O’zbekiston mustakillikka erishgach Vatanimiz tarixini chuqurroq o’rganish
imkoniyati tug’ildi. Prezidentimiz Islom Karimovning O’zbekiston tarixini
chuqurroq o’rganishga alohida e’tibor berishi imkoniyatlarimizni yanada
kengaytirdi. Qo’qon xonligi tarixi Vatanimiz tarixining ajralmas qismidir.
Ashtarxoniylar davridan so’ng Markaziy Osiyoda uchta mustakil davlatning paydo
bo’lishi ularni umumiygina emas, alohida-alohida o’rganishni taqozo etadi.
Chunki xonliklar tarixida uziga xos yoki umumiy xususiyatlar mavjuddir.
O’zbekiston xalqi uchun Qo’qon xonligi tarixini o’rganish muhim
ahamiyatga ega. Ushbu mavzuni o’zlashtirgan talabalar to’laroq ma’lumotga ega
bo’lib xonlikning boshqa xonliklardan farqlarini, alohida xususiyatlarini
o’rganadilar. Mavzu Vatanimiz tarixini chuqurroq o’rganish imkoniyatini beradi.
3

Mavzuda o’rganiladigan muammolar:
--Qo’qon xonligining tashkil topish sabablari, shart- sharoiti;
--Xonlikdagi ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy xayot;
--Aholisining milliy tarkibi, joylashuvi va mashg’uloti;
--Xonlikning boshqaruv tizimi;
--Shaharlar hayoti, hunarmandchilik, me’morchilik, savdo –sotiq;
Davriy chegarasi: Qo’qon xonligining davriy chegarasi 1709- yildan
1876-yil Chor Rossiyasi bosib olgunga qadar mavjud bo’lgan.

4

1.1 QO’QON XONLIGINING TASHKIL TOPISHI.
Farg’ona vodiysi Buxoro xonligi tasarrufida edi. XVIII asr boshlarida
Buxoro xonligi ichki kurashlar oqibatida zaiflashadi. Bunday vaziyatdan
foydalangan jung’arlar Farg’ona vodiysiga tez-tez bostirib kirib, talon-taroj qila
boshladilar. Vaziyat ichki kuchlarni birlashishga, mustaqil davlat tuzishga
undamoqda edi. Dastlab Chust yaqinidagi Chodak qishlog’i xo’jalar jamoasi o’z
mulklarini mustaqil deb e’lon qildilar. Vodiydagi ming qabilasi oqsoqollari
yig’ilishib, Buxoro xonligidan mustaqil davlat tuzishga qaror qilganlar. Ming
qabilasi yo’lboshchilaridan biri Shohruhbiy hukmdor (1709-1721) deb e’lon
qilinadi. 1710-yilda minglar chodaklik din peshvolari hokimiyatini ag’dardilar va
Farg’ona vodiysida hokimiyatni o’z qo’llariga oldilar. Shu tariqa, O’rta Osiyoda
keyinchalik Qo’qon xonligi deb atalgan yangi davlat vujudga keldi. Tepaqo’rg’on
Shohruhbiyning qaror gohiga aylantirildi. Shohruhbiyning o’g’li Abdurahimbiy
(1721-1733) davrida Xo’jand, O’ratepa viloyatlari qo’shib olindi. U Shahrisabz
ostonalariga qo’shin tortib bordi va uning hokimi bilan Qo’qonga tobelik haqida
bitim tuzishga erishadi. Keyin Samarqandni va Jizzaxni egallaydi. Abdurahimbiy
Xo’jandga qaytib kelgach, qattiq betob bo’lib, vafot etadi. Qo’qon xonligi taxtiga
uning inisi Abdulkarimbiy o’tiradi (1733-1750). U Eskiqo’rg’on qal’asi yonida
hozirgi Qo’qon shahriga asos solib, o’z poytaxtini Tepaqo’rg’ondan Qo’qon
shahriga ko’chiradi. Shahar atrofini devor bilan o’ratadi. Erdona hukmronligi
davrida (1751-1762) xonlikning qudrati ortdi. U O’sh va O’zganni bo’ysundirdi.
Erdona davrida Qo’qon xonligi g’arbda Buxoro, sharqda Xitoy bilan tengma-teng
kurash olib bora olgan davlatga aylandi. Biroq hukmronlik davri urushlar bilan
o’tdi. Toj-u taxt uchun kurash kuchaydi. Nihoyat, 1763 yilda taxtga
Abdukarimbiyning nabirasi Norbo’tabiy o’tqazildi (1763-1798). U dastlab Chust
va Namangan hokimlarining isyonini bostirdi. Xo’jandni qayta bo’ysundirdi.
Manbalarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, Norbo’tabiy davrida ekinlardan
mo’l hosil olinib, bozorlarda narx-navo arzonlashgan. Mamlakatning qudrati
o’sgan, hatto Xitoy imperiyasi Qo’qon xonligini tan olgan. Norbo’tabiy, vafot
etgach, taxtga uning o’g’li Olimbek o’tqazildi. Uning davrida (1798-1810)
5

Qo’qonning siyosiy mavqeyi yanada kuchaydi. U Ohangaron vohasini, Toshkent,
Chimkent, Sayram va Turkistonni o’ziga bo’ysundirdi. Natijada Rossiya bilan
savdo yo’li ochildi. Orenburgga boradigan savdo yo’llari tutashgan joyda
xonlikning chegara qal’asi Oqmasjid qurildi. U o’z davlatini 1805 -yili rasman
Qo’qon xonligi deb e’lon qildi, o’ziga esa "xon" rutbasini oldi va uni rasman
Olimxon deb atay boshlashdi. Olimxonning markazlashgan kuchli davlat tuzishga
intilayotganligi ayrim qabila boshliqlari orasida keskin norozilik tug’dirdi.
Natijada ular Qo’qonda "Olimxon Toshkentda o’ldi" deb mish-mishlar tarqatishadi
va uning ukasi Umarbekni xon deb e’lon qiladilar. Olimxon bundan xabar topib,
Qo’qonga kelayotganida fitna qurboni bo’ladi.
1.2 Qo’qon xonligida davlat tuzilishi.
Qo’qon xonligida davlat tepasida cheksiz hokimiyatga ega bo’lgan xon
turgan. Taxt merosiy bo’lgan. Eng katta lavozim mingboshi, ya`ni bosh vazir
bo’lgan. Saroy kengashi eng oliy organlardan biri bo’lib, davlat ahamiyatiga molik
masalalar maslahat yo’li bilan hal qilingan. Qo’qon xonligi davlat tuzumiga ko’ra
mutlaq monarxiya edi. Davlat boshlig’i xon bo’lib, u rasman cheklanmagan
huquqqa ega bo’lgan. Xon davlatni hukmron qabila, ruhoniylar, boshqa
qabilalarning hukmron tabaqalari, davlat bosbqaruvi amaldorlari va harbiylarga
tayanib boshqargan. Tarixchi olim Mahmud Hoji o’zining "Turkiston tarixi"
kitobida 24 ta katta davlat mansabiga ta’rif bergan. Unga ko’ra, xondan keyingi
o’rinda qo’shbegi turgan. U xonning birinchi maslahatchisi bo’lib, ayni paytda
katta shaharlardan biriga mustaqil hokim etib ham tayinlangan. Chunonchi,
Toshkent shahrini ma’lum bir vaqtda qo’shbegi boshqarganligi manbalarda qayd
etilgan.
Parvonachi mansabi ham o’z nufuzi jihatidan qo’shbegi vakolatiga teng
bo’lgan. Bora-bora xonlikda mingboshi mansabi birinchi o’ringa chiqqan. U
xonlikda bosh vazir hisoblangan. Xonlikda xudoychi mansabidagi amaldor xon
nomiga yozilgan arizalarni qabul qilish bilan shug’ullangan. Ayni paytda xon
yotog’i posbonboshisi, miroxur, sarbozlar boshlig’i, naqib, otaliq, dodxoh,
mehtar, yuzboshi, o’n boshi kabi mansablar ham joriy etilgan. Bundan tashqari,
6

islom shariati qoidalarining amal qilishiga mas’ul bo’lgan katta nufuzga ega
lavozimlar ham bo’lgan. Bular shayxulislom, qozikalon, qozi, qozi askar, muftiy
lavozimlari edi. Bu mansablarga faqat ulamolar vakillari tayinlangan. Xonlikda
shig’ovul, muhtasib, daftardor, sarkor, inoq kabi mansablar ham bo’lgan.
Ma’muriy-hududiy jihatdan xonlik viloyatlarga (o’n beshta), beklik va
oqsoqolliklarga bo’lingan. Olimxon davrida o’tkazilgan harbiy islohotga ko’ra
botirlar deb ataluvchi muntazam armiya ham tuzila boshlangan. Har bir botirga
oyiga 50 tanga maosh belgilangan.
Qo’qon xonligidagi saroy unvonlar va mansablar.
Oliy darajali:
xon otaliq
mingboshi beklarbegi
biy dodxoh tunqator
devonbegi dasturxonchi qushbegi
xazinachi sarkor xidoyatchi
inoq sharbatdor
eshikog’asi oftobachi
parvonachi qorovulbegi
O’rta darajali
kitobdor sarmunshi ishg’ovul
risolachi mextari mirob
bakovul zakotxona dorug’aboshi
mirzaboshi miroxur
Past darajali
salomog’asi surnaychi chovkuchi
mirzo karnaychi shotir
jamoga dafchi egarchi
munshi jilovdor
7

1.3 Qo’qon xonligining aholisi va harbiy tuzulishi.
Qo’qon xonligi ko’p millatli davlat hisoblangan. Aholining umumiy soni 3
mln.dan ortiq bo’lgan. O’zbeklar, tojiklar, qirg’izlar, qoraqalpoqlar, uyg’urlar,
yahudiylar, arablar, eronliklar, ruslar, tatarlar, dunganlar va boshqa xalqlar
yashashgan. Aholining ko’pchiligini o’zbeklar tashkil etgan. Undan keyingi
o’rinda tojiklar turgan. Ular xonlikka qarashli bo’lgan O’ratepa, Xo’jand,
Konibodom, Isfara, Korategin, So’x, Rishton, Chust, Kosonsoyda yashashgan.
Dehqonchilik, savdo bilan shug’ullanishgan.
Qozoqlar Sirdaryoning quyi oqimidagi past tekisliklarda ko’chmanchi holda
yashashgan, chorvachilik bilan shug’ullanishgan.
Qoraqalpoqlar jung’orlarning xujumi oqibatida Sirdaryo bo’ylab yangi
yerlarga ko’chishga majbur bo’ldilar. Ularning bir qismi Sirdaryoning o’rta
oqimida joylashib qolishdi. Bir qismi esa Farg’ona vodiysining markaziy
cho’llariga kelib joylashishdi.
Qirg’izlar qoraqirg’izlar deyilib, Farg’ona vodiysining janubi-sharqi va
shimoli-sharqiy qismlarida, tog’li hududlarida yashaganlar. XIX asr manbalarida
ularning soni 300 ming deb ko’rsatilgan. Asosan chorvachilik bilan
shug’ullanganlar.
Uyg’urlar Xitoyga qarashli bo’lgan Sharqiy Turkiston xududlarida
yashaganlar. XVIII asr o’rtalarida Xitoy imperatorlarining bosimi ostida Farg’ona
vodiysiga, asosan, O’sh, Andijon, Shahrixon hududlariga ko’chib kelishgan.
Ko’chish XIX asrda ham davom etgan. Ayrim manbalarda ularning soni 80 ming
deb ko’rsatiladi. Uyg’urlarning bir qismi keyinroq o’z vatanlariga qaytib ketganlar.
Dunganlar ham uyg’urlar singari Qo’qon-Xitoy urushi oqibatida Sharqiy
Turkistondan ko’chib kelganlar. Ularning bir qismi xonlik hududi orqali Rossiyaga
ko’chib o’tishgan. Qolganlari esa xonlik hududiga joylashganlar (xozirgi kunda
dunganlar Qirg’izistonning Chuy vodiysida istiqomat qilishadi ).
Ruslar va tatarlar ko’proq Buxoroda yashashgan. Qo’qon xonligida ham
uchraydi. Ruslar va tatarlar savdo va sayyohlik orqali O’rta Osiyoga ko’chib
kelishgan. Ularni usta hunarmand bo’lganliklari uchun Qo’qon xoni o’z
8

himoyasiga olgan. Tatarlar musulmon bo’lganliklari uchun mahalliy qizlar bilan
nikohdan o’tishlari qiyin emas edi.
Qo’qonlik hunarmand-kosibchilar O’rta Osiyo va Sharq mamlakatlarida
mashhur bo’lishlariga qaramay, shu kunga qadar ularning faoliyatlari xaqida jiddiy
ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmagan va umuman umumlashtirilmagan ham.
Qo’qonda hunarmand-kosibchilik mazmunan boy va serqirrali bo’lgan.
Bular: misgarlik, zargarlik, o’ymakorlik, harbiy qurol ishlab chiqarish, sopol va
ko’zagarlik, qog’ozgarlik, badiiy tuqimachilik, do’ppichilik, kashtachilik,
ko’priksozlik, temirchilik va shu kabilar. Ularning soni ko’pdir. Masalan, Qo’qon
xonligi arxivida quyidagi mutaxassislik nomlari saqlanib qolgan: obkash, oqsoqol
novvoy, oqsoqol omborchi, aravakash, aravasoz, oxanglar, chokchi, chevar va
boshqalar.
Qo’qon savdosi shahar hayotida katta va muhim o’rin egallagan. U ichki va
tashqi savdoga bo’lingan. Aholi o’zining ehtiyojlarini asosan o’z xonligidagi
mahsulotlari bilan qondirishgan. Shahar va qishloq
hunarmandlari yuqori sifatli mahsulotlar ishlab chiqarib asosan chetga va
o’zlarining ekspluatator sinfiga, ya`ni boy feodallarga sotardilar.
Davlatchilik tarixida harbiy ish davlatning ajralmas bo’g’ini hisoblanadi.
Qo’qon xonligida A. Temur davridagidek qo’shin boshqaruvida maxsus devon
bo’lmagan bo’lsada harbiy mansablar Aniq tartibga solingan edi. Xonlikdagi
harbiy mansab va unvonlar uch toifaga bo’lingan:
1.Oliy darajadagi mansablarga: mingboshi, amirilashkar, qushbegi,
botirboshi, vali(noib), qal`abon, qo’rboshi, yovar, to’pchiboshi, tuqsoba,
ponsodboshi kirgan.
2.O’rta darajali harbiy mansab va unvonlarga yuzboshi, ellikboshi, daxboshi,
korovulbegi kirgan.
3.Quyi darajadagi harbiy mansab va unvonlarga askar, sarboz, navkar,
mergan, maxram, botur, jazoilchi, to’pchi, qo’rchi, qorovullar kirgan.
Harbiy mansab va unvonga tayinlanishda tabaqa va millat ro’l o’ynamagan.
Eng yuqori harbiy mansab mingboshi-ming nafar askarning boshlig’i bo’lgan.
9

Ma`muriy jixatdan ming nafar askar bera oladigan mulk xokimi. Mingboshi
Qo’qon xonligida Olimxon davrida joriy qilingan bo’lib xondan keyingi cheksiz
hokimiyatga ega bo’lgan. U oliy bosh qo’mondon vazifasini bajarib harbiy
yurishlarda unga amiri lashkar unvoni berilgan. Keyingi mansab qushbegi-
viloyatlar harbiy kuchlariga bosh bo’lib shu xudud muxofazasi ham unga
topshirilgan. Qo’qon xonligida ularning soni 4 kishi bo’lgan.
Botirboshi besh yuz nafardan ko’p dasta yoki to’pga boshchilik qilgan,
viloyatdagi harbiy qo’shin ishlariga ma`sul bo’lgan. Xonlikda noib mansabi ham
bo’lib, poytaxtda artilleriyaga javob bergan. U harakatdagi qo’shinning, to’pi
uning saqlanishi va manzilga etkazilishiga ma`sul bo’lgan. Qutvol mansabidagi
shaxs qal`abon bo’lib(komendant) qal`aga javobgar bo’lgan. Xon tomonidan
tayinlangan qal`abonlarning qo’lida harbiy muxandis sarxang kabi bir necha
lavozimlar bo’lgan.
Qo’rboshi xonlik qo’shinidagi qurol aslaha ishlab chiqarish, saqlash va
kerakli joyga yetkazish ishlariga ma`sul bo’lgan. Qurol aslaha ombori boshlig’i
jibachi bo’lgan.
Yovar-xon va uning oilasi xavfsizligini ta`minlovchi soqchilar, xon
gvardiyasi boshlig’i. Xos soqchilar bolalikdan tarbiya qilingan. Ular chet ellik
elchilar xavfsizligini ham ta`minlaganlar. Soqchilar Xudoyorxon davrida 400 tadan
iborat bo’lgan. Yovar mansabiga eng ishonchli odamlar tayinlangan.
To’pchiboshilar artilleriyaning jangdagi xatti-harakati uchun javobgar
bo’lgan. Ularning ayrimlariga chet elliklar tayinlangan.
Tuqsoba-o’z tug’iga ega bo’lgan bo’linma boshlig’i. Ponsodboshi 500
kishilik qo’shin qo’mondoni. Ponsodboshi va undan yuqoridagi mansab egalari o’z
mirzalariga ega bo’lgan. qo’shin 500, ular o’z navbatida yuzlarga bo’lingan.
Piyoda qo’shin boshlig’i sarbozboshi deyilgan. ellikboshi va o’nboshi oliy harbiy
unvon(ofitser) jumlasiga kirmagan. Ular askarlar orasidan tayinlangan.
Xon qarorgohini tunda qo’riqlovchi soqchilar boshlig’i qorovulbegi deb
nomlangan.
10

Qo’qon xonligi qo’shinida huquqiy masalalar bilan qozi -askar
shug’ullangan. U «jihod» e`lon qilgan, o’ljani baholagan va tug’ri taqsimlanishini
nazorat qilgan. Ular harbiy huquqni yaxshi bilishlari shart bo’lgan. Harbiy
harakatlar paytida qo’shin joylashgan xudud qozisi o’z vakolatlarini qozi-askarga
topshirgan. Qozi-askar qozikalonga buyso’ngan.
Qozi-rais unvonidaga shaxs muftiy bergan fatvoning to’g’ri bajarilishini
nazorat qilgan. Muftiy esa qozi chiqargan qonun va buyruqlarning shaariy
ekanligini sharxlagan, amalda qo’llanishiga ruxsat bergan. Xonlikdagi harbiy
mansablarning aksariyati ma`muriy mansablar bilan aralash bo’lgan.
Harbiylar tayyorlash uchun maxsus o’quv yurtlari bo’lmagan. Aksariyat
xollarda harbiy mansablar merosiy bo’lgan, lekin o’g’il quyi mansabdan boshlab
xizmat qilgan.
Ta`minot . Qo’qon xonligida lashkarlar davlat tomonidan ta`minlangan.
Yuqori harbiy mansablarga alohida e`tibor berilgan. X. Bobobekovning
yozishicha, xar bir kishi xon xizmatiga kirayotganda ot, ot abzali, bilan
ta`minlangan. Safarga chiqish oldidan yuzboshi «tilla, ellikboshi 1.5 tilla, askarlar
1 tilladan pul olganlar. Harbiy xizmatdagilarga yil davomida davlat pul yoki
natura tarzida maxsulot berib turgan. Jumladan, yuzboshi 175 so’m, ellikboshi 98
so’m, o’nboshi 68 so’m, oddiy askarlar 43 so’m kumush tanga olgan. Y. Qosimov,
Qo’qon yuzboshilari 1851 yilda 80 pud bug’doy, «40 pud juxori, chopon, salla,
belbog’ va boshqa kiyim- kechaklar, 4ta qo’y, choy va 1 tilla-yu 4 tanga maosh
olgan, deb yozgan. X. Bobobekovning yozishicha: «quyi mansabdagi xizmatchilar
xukumatdan bir yilda ikki qopdan arpa, oyiga 1 tilladan pul olardilar. Bundan
tashqari, ayrim zamonlarda ularga bahorda 4 tadan yozlik tun, ko’ylak, etik, salla,
do’ppi, belbog’, qishda esa issiq chopon, oshlangan po’stin etik, issiq shapka va ot
berilardi».
Hukumat qo’shinni qurol-aslaxa bilan ta`minlagan. qilich, nayza, miltiq
berilgan. Lekin miltiq kamligi uchun ayrimlargagina berilgan, xolos. Artilleriyada
to’plar soni juda oz bo’lgan 100 ga yaqin. 1842 yilgi Buxoro-Qo’qon urushida
Qo’qon mag’lubiyatdan so’ng to’plarning va qurollarning bir qismidan ayrilgan.
11

Zambaraklar harbiy harakatlar paytida otlarda tortilgan. G’ildirakli
zambaraklarning har biriga 6 tadan ot qo’shilgan. Ayrimlari aravalarda tashilgan
o’q-dorilar, maxsus portlovchi moddalar ham sandiqlarga solinib aravalarda
tashilgan. Qo’shinni qurol-aslaxa bilan ta`minlash Buxorodaginga nisbatan past
bo’lgan.
Harbiy qudratni mustahkamlash . Shoxruxbiy davridayoq Qo’qon xonligi
o’z chegaralarini kengaytirishda qo’shinga tayangan. Abduraximxon davrida
qo’shin soni 20 ming kishiga etgan. Abduraximxonning 1725- yil Xo’jand
qal`asini qo’lga kiritishda 20 ming askari bo’lganligi ma`lum.Qo’shindagi katta
o’zgarishlar Olimxon(1798-1810) davrida bo’lgan. U tog’li tojiklar va boshqa
millat vakillaridan iborat muntazam qo’shin tuzgan. 1805 yili o’qotar qurollar
bilan qurollangan 10 ming kishilik muntazam qo’shin mavjud bo’lgan. Ular
keyinchalik xonlik qo’shinining zarbdor kuchiga aylandi.
Umarxon davrida ham harbiy ishga yaxshi e`tibor berildi. Madalixon
davrida ham bir qator ishlar amalga oshirildi. Buxoro amirligiga qarashli
Qorategin, Darvoz, Ko’lob bo’ysundirildi. Sharqiy Turkistonda aktiv harakatlar
olib borildi.
Buxoro-Qo’qon urushi xonlik qo’shiniga putur etkazgan bo’lsada,
Sheralixon davrida harbiy qudratni bir muncha tiklashga erishildi. U yordamchi
harbiy bo’linmalar sonini ko’paytirdi. Shulardan biri «qil quyriq» edi. Manbalarda
Sheralixonning Toshkent yurishida «qil quyruq» dan foydalanganligi yozilgan.
Xudoyorxon hokimiyat tepasida to’rgan paytida qo’shinlar sonini
ko’paytirdi. Istambuldan miltiqlarni oldirtirdi, to’plar sonini ko’paytirdi. U
qo’shinga boshqa millat vakillarini jamlashga harakat qildi. Bundan tashqari
boshqa millat vakillari bo’lgan qul va g’ulomlar xisobiga qo’shinni to’ldirdi.
Qo’qon xonligida xonlardan tashqari turli amaldorlar va lashkarboshilar ham
qo’shin qudratiga o’z xissasini qo’shganlar. Masalan, Toshkent xokimi Mirza
Ahmad parvonachi, lashkarboshi Alimqul kabilar qo’shin rivoji, ta`minoti bilan
astoydil shug’ullanganlar.
12

II. BOB. QO’QON XONLIGIDA IJTIMOIY-IQTISODIY
MUNOSABATLAR
2.1 Yer-suv (agrar) munosabatlari
Qo’qon xonligida er egaligining 3 xili mavjud bo’lgan: amlok, xususiy
erlar, vaqf. Barcha erlar davlatniki, deb e`lon qilingan edi. Shuning uchun
mulkdorlar erga emas, erdan olingan maxsulotlarga, imoratlarga egalik qilar edi.
Mulkdorlar xosilning 1dan 5 qismi miqdorida soliq to’lashar edi. Er mulkining
aksariyati 0,3 gektardan 0,6 gektargacha bo’lgan 15 gektarli eri bor shaxs juda
boy xisoblangan.
Erga egalik qilishda shariat qonun-qoidalariga amal qilingan.
qonunlarga ko’ra amlok er egalari barcha soliqlarni to’lab, majburiyatlarni
bajarib erni sotish, meros qoldirish yoki in`om etish xuquqiga ega bo’lgan. Agar 3
yil mobaynida erdan foydalanilmasa xiroj(ijara) haqi to’lanmagan va yerdan
maxrum qilingan. XIX asr boshlarida amlok erlar mulkiy erlarga aylana bordi.
Mulkiy erlar ham 3 turga bo’lingan: 1. Mulki xolis yoki mulki xur-davlat
oldidagi xizmatlari uchun alohida berilgan, soliqdan ozod qilingan. 2. Mulki ushr-
olinadigan xosilning 1 dan 10 mikdorida soliq to’lanadigan erlar. 3. Mulki xiroj-
bosib olingan erlar bo’lib xosilning 1 dan 4 yoki 1 dan 5 qismi mikdorida soliq
to’lanadigan erlar. 4.Vaqf-diniy muassasa ixtiyoridagi erlar. Urushlar vaqtida
mulkiy erlarga berilgan imtiyozlar bekor qilinar edi.
Vaqf mulklar vaqt o’tishi bilan kengayib borgan, chunki feodallar va
xonlar ruxoniylar ta`siri ostida diniy muassasalarga erlar xadya etardilar. Barcha
madrasa, masjid va mozorlar vaqf erlariga ega edi. Masalan, Marg’ilon atrofida
22530 desyatina, Andijonda 32640 desyatina, Oltinko’lda, Izboskan, Navkatda
21270 desyatina er masjid va madrasalar ixtiyorida bo’lgan. Bulardan tashqari
ruxoniylar katta mulk egalari bo’lganlar. Ular yirik feodallar xisoblanganlar.
Xonlikda xon va uning ixtiyoridagi erlar ham bo’lib ular chek erlar, deb
atalgan. Masalan, Sheralixonning 291 desyatina eri bo’lgan. Ayniqsa,
Xudoyorxonning chek eri ko’paygan bo’lib ularning aksariyati sug’oriladigan
erlar bo’lgan. Xudoyorxon davrida erlar saroy xarajatlari uchun sarflanadigan
14

erlar, ov qilinadigan erlar, qo’riqxonaga aylantirilgan erlarga bo’lingan. Bunday
erlar Markaziy Farg’ona erlarida, xozirgi Pop, Mingbuloq hududlarida ham ko’p
bo’lgan. Ularni xon qo’shinlari qo’riqlaganlar.
Xon xududiga qarashli shahar va qishloqlarda xon dam olishi uchun
barpo qilingan bog’lar bo’lgan. Masalan, Qo’qon shahri yakinida 400 tanobdan
iborat «Afg’on bog’i» va «O’rganch bog’i» bo’lgan. U erda xon va uning oila
a`zolari dam olishgan. Dam olinadigan erlarning Namangan, Baliqchi, Marg’ilon,
Toshkent kabi shaharlar yaqinida ko’proq bo’lgan.
Xon, uning qarindoshlari, feodallar, ruhoniylarning yerlari ko’pligiga
qaramasdan dehqonlarning 40-60% ida yer bo’lmagan. Ularning soni 294750
kishi bo’lgan.
Sun`iy sug’orish . Qo’qon xonligiga qarashli yerlar Sirdaryo, So’x, Isfara,
Navkat, Oqbura, Qorabura, Kosonsoy, Chirchiq, Oxangaron, kabi daryo va
soylardan suv ichgan. Xonlik davrida xon va ayrim shaxslar boshchiligida
ko’plab sun`iy sug’orish inshootlari bunyod etilgan, lekin yirik inshootlar qurish
qiyin bo’lgan. Kanal qurilishlarining ko’pchiligi Olimxon, Umarxon davrida
amalga oshirilgan. 1803 yili Norin daryosining o’ng sohilida xashar yo’li bilan
YAngiariq kavlangan. U Qizirovot, Uychi, Chortoq, Namangan, Xonobod kabi
shahar va qishloqlarni suv bilan ta`minlagan. YAngiariqdan umumiy 96 ta ariq
chiqarilgan. 1819 yilda Umarxon farmoni bilan Yangiariq kanali kengaytirilib,
uzaytirilib, 100 chaqirimga yetkazilgan (sekundiga 4-5 kub). 1819-1821 yillarda
esa Shahrixon soyi kavlanib « Shahri Umarxoniy» deb nomlangan kanal
kavlangan. Kanal Qoradaryodan suv olib 101 chaqirim uzunlikda bo’lgan (15
kubsart). Kanal bitgach Andijonning janubiy-sharqiy erlariga suv chiqarilib quriq
va buz erlar uzlashtirish boshlandi, aholi yangi erlarga ko’chib keldi, Shahrixon
shahri bunyod etildi.
Madalixon davrida ham yangi kanallar kazildi. Masalan, Sirdaryoning
chap sohilida Gurtepa, Momoxon ariqlari, Toshkent yaqinidagi Xonariq shular
jumlasidandir. Madalixon davrida Chirchiq daryosidan Buzsuv, 70 chaqirim
15

uzunlikdagi Zog’ariq qazildi. Chirchiqdan umuman, 45 ta kanal va ariq
chiqarilgan.
Musulmonqul 1839-1840 yillarda o’z qo’li ostidagi xalq kuchi bilan
kanal qazdirdi. Bu kanal keyinchalik uning nomi bilan ataldi. 1853 yil Marg’ilon
xokimi O’tanboy shahardan 8 chaqirim uzoqlikdagi Fayzobod qishlog’ida
Devonarabod qishlog’i tomonga qarab xon buyrug’ini bajarib ariq kazdirdi. 1862
yili Andijon shimolida «Xonariq» 1869-1870 yillarda xon buyrug’i bilan «
Ulug’nor» kanali qazildi.
2.2 Soliqlar, majburiyatlar.
Tanob- XIX asrda bog’lar va bedazorlar yerlaridan olinadigan soliq
hisoblanib, bu soliqning miqdori aniq emas. Tadqiqotchi Ivanov bu soliqni Buxoro
bog’laridan olingan, deb yozadi. Masalan, Qo’qon xonligida XIX asrning
o’rtalarida rezavor mevalar ekilgan erlardan va bog’larning xar tanobidan 3
tangadan 11 tillagacha soliq solingan. Mollardan olinadigan soliq zakot solig’i, deb
atalgan bo’lib, bu 40 tillodan ortiq mablag’ va chorva mollarga teng bo’lgan.
Xonlik xududida yashayotgan qozoq va qirg’izlardan boshqacha soliq
olinardi. Chunonchi, Sirdaryoning quyi okimidagi g’allakor dehqonlardan
xosilning 1/3 qismi olingan. Qo’qon atroflarida esa 800-900 chorak turli g’alla,
Namangan va Marg’ilon bog’larida 800 chorak g’alla olingan. Ammo ba`zi
joylarda xiroj solig’i pul solig’i bilan almashtirilgan va xonlikda ko’proq xiroj
tariqasida arpa, bug’doy, juxori, sholi va boshqa don maxsulotlari tuplanardi. Xon
bu mamlakatlarning bir qismini o’z harbiylariga bergan.
Oqmachit atrofida yashovchi dehqonlarga soliq miqdori ko’mir, xashak
miqdorida o’lchangan. Ular soliq to’lashdan tashqari xonlikning chorvalarini
tekinga boqib berganlar. Bu erdagi qozoqlar harbiy qo’rg’onlar qurish,
amaldorlarning erlarida ishlash uchun xar bir ovuldan bir kishini bir xaftaga sotib
olardi. Agar bu ishda biron sababga ko’ra qatnashmasa, u xolda jarima tariqasida
ovuldan quy yoki echki undirib olingan. Harbiy qo’rg’onlardagi oshxona g’alla
omborxonalarining tozalash ishlariga qozoqlardan vakillar tezda almashib
16

turishgan. Yul va ko’priklar qurish ariq va kanallarni tozalash ishlari xonlikdagi
dehqonlarning asosiy zimmasidagi majburiyatlardan biridir.
XIX asrda bu tortib juda kuchaytirilgan bo’lib, ekinlarni yig’ishtirishda
dehqonlarni majburan ishlatganlar. Andijon, Marg’ilon va boshqa erlarda xonga
qarashli bo’lgan erlarda dehqonlar tekinga ishlab berishgan. Shaxsan xonning
o’ziga qarashli dehqonlaridan xoslik, deb atalgan soliq undirilgan. Bu xonning
bevosita xizmatchilariga yoki xonning saroydagi ba`zi kishilarning xarajatlariga
to’lanardi.
XVIII - XIX asrlarda Qo’qon xonligida bir necha turdagi xunarmandchilik san`ati
boshqa ulkalarga nisbatan juda tez rivojlanganligi uchun xunarmandlar tomonidan
tayyorlangan maxsulotlarning bozorlardagi erkin raqobat yo’qligi uchun xonlik
xazinasiga xunarmandlar maxsulotlari ko’proq foyda keltirar edi.
2.3 Shaharlar taraqqiyoti.
Xonlikning bosh shahri Qo’qon edi. Tarixiy manbalarda Qo’qonga oid
ma’lumotlar X asrdan boshlab uchraydi. Qo’qonning yoshi 2000 yildan ortiqdir.
Ma’lumotlarda "Havoqand", "Ho’qand" degan nomlar bilan qayd etilgan.
"Havoqand" so’zi-"go’zal", "yoqimli", "xushmanzara", "shamol shahri" degan
ma’noni anglatadi, degan fikrlar ham mavjud. Mahalliy aholi o’z shahrini
Ho’qandilatif yoki Qo’qon deb aytganlar. Qo’qon shahri XVIII-XIX asr birinchi
yarmida nafaqat xonlikning, ayni paytda O’rta Osiyoning yirik shaharlaridan biri
edi. Qo’qon mustahkam devor bilan o’ralgan. Shaharga 12darvozadan kirilgan.
Shaharning 12 darvozali bo’lishiga sabab uning ma’muriy jihatdan 12 dahaga
bo’linganligi edi. Bu davrda shaharda 30000 aholi yashagan. XIX asr o’rtalarida
Qo’qondagi madrasalar ichida Madalixon, Norbo’tabek, Jome, Hojimoyim, Xoja
dodxoh, Mingoyim madrasalari alohida ajralib turadi. Ularning har birida 38 dan
100 tagacha hujrasi bo’lgan. Qo’qon shahri xonlikning siyosiy, madaniy, iqtisodiy
va diniy markazi edi. Marg’ilon (Marg’inon) shahriga bundan 2000 yil avval asos
solingan. Marg’ilondagi Sulton Murodbek saroyi Toshkent yoki
Samarqandning badavlat xonadonidan uncha farq qilmasdi. Shahar devor bilan
o’ralgan edi. Marg’ilon Qo’qon xonligidagi pilla sotiladigan asosiy bozor markazi
17

edi. Shaharda ko’plab pillakashlik va shoyi to’qish ustaxonalari bor edi. Umuman,
Qo’qon xonligidagi shaharlar bir xilda bo’lib, ular bir-biridan aholisi, madrasa va
masjidlarining soni, mah sulotining sifati bilangina farq qilardi. U yoki bu
shaharning ahamiyati uning strategik mavqeyi bilan belgilanardi. Katta shaharlarga
xonning o’g’illari yoki yaqin qarindoshlari hokim etib tayinlanardi. Qolgan
shaharlarni o’zbek, tojik, qirg’iz, qipchoq va qozoq zodagonlarining vakillari
boshqargan. Andijon "Buyuk ipak yo’li"da tashkil topgan. Ayrim manbalarda
shahar nomi "andi", "adoq" kabi urug’ atamalari bilan bog’liqligi ko’rsatilgan.
Arablar istilo qilgan davrda shahar "Andukon" deb atalgan, degan rivoyat ham bar.
Andijon XV asrdan boshlab Farg’ona vodiysining markazi bo’lgan. Zahiriddin
Muhammad Bobur davrida Andijonda xo’jalik, fan va madaniyat ravnaq topgan. U
"Boburnoma"da Andijon haqida bunday deb’yozgan edi: "Oshlig’i vofir, mevasi
farovon, qovun va uzumi yaxshi bo’lur... Movarounnahrda Samarqand va Kesh
qo’rg’onidin so’ngra mundin ulug’roq qo’rg’on yo’qtur. Uch darvozasi bor.
To’qqiz tarnov suv kirar". Qo’qon xonligi tashkil topgach endi u Andijon
bekligining markazi bo’lib qolgan. Andijon 4 dahaga bo’lingan edi. Har daha ning
qozisi, mingboshisi bo’lgan. Dahalar oqsoqol boshliq mahallalarga bo’lingan.
Namangan shahri ham xonlikning yirik shaharlaridan biri edi. 1620-yilda Farg’o -
naning qadimgi poytaxti Axsikant qattiq zilzila oqibatida vayron bo’lganligi uchun
aholi Namangan atrofiga ko’chgan. Namangan tuz koni ("namak kon") yaqinida
qurilgan edi. Uning nomi manbalarda XVII asrdan boshlab uchraydi. XVIII asrda
Qo’qon xonligi hududiga kirgan. Beklik markazi bo’lgan. Namangan aholisi
hunarmandchilik bilan shug’ullangan. 1819-1822-yillarda Namangan aholisi kuchi
bilan katta Yangi ariq kanali qazilib, shaharning suv ta’minoti yaxshilangan. 1842
1845-yillarda shahar baland devor bilan o’ralgan.
18

XULOSA.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak ,Qo’qon xonligi 1709-1867 yillar mobaynida
faoliyat yuritgan davrlarda yurtimizning boshqa xonliklari bo’lmish Buxoro hamda
Xiva xonliklari singari u ham davlatimiz tarixini boyitishda muhim hisoblanadi.
Qo’qon xonligi mavjud bo’lgan 1,5 asr davomida ham siyosiy,ham iqtisodiy,ham
madaniy jihatdan rivojlangan holda mamlakat taraqqiyotiga ulkan xissa qo’shgan.
Tarixdan bilamizki Buxoro xonligi Xiva xonligi bilan yaxshi kelisha olmagan.
Qo’qon esa Buxorodan farqli ravishda Xiva bilan ham va boshqa mamlakatlar
bilan ham yaxshi iqtisodiy va siyosiy aloqalar olib borgan. Uch xonlik ichida
Qo’qon davlat hududining kattaligi jihatdan ham katta bo’lgan.Iqtisodiy jihatdan
ham ancha yaxshi ko’rsatkichlarga ega bo’lgan. XIX asrning yarmiga kelib o’zbek
xonliklari Rossiya imperiyasi tomonidan istilo qilinadi. Bu xonliklar orasida
Qo’qon xonligi 1-lardan bo’lib bosib olinadi. Ya’ni 1867-yili Qo’qon xonligi
tugatiladi. Buning asosiy sabablaridan biri xonliklarning birgalikda harakat
qilmaganlari hisoblanadi. Bu sabab Chor Rossiyasidek kuchli bo’lgan davlatga
qo’l keladi. Shunday bo’lsa ham Qo’qon xonligi O’zbekiston tarixida alohida iz
qoldirgan. Biz talabalar bu xonliklarni o’rganish mobaynida bizning tariximiz
naqadar boy ekanligiga amin bo’lishimiz mumkin. Men ham bu kurs ishni yozish
davomida Qo’qon xonligi tarixini yanada chuqurroq o’rganib, o’zimga kerakli
xulosalarni chiqardim.

19

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.Karimov.I.A. O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda.-T.,1995.
2.Karimov.I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q.-T.,1998.
3.Karimov.I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid,barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari.-T.,1998.
4.Bobobekov.X. Qo‘qon tarixi. T.: 1996.
5.Mulla Olim Maxdumxoji.Turkiston tarixi.
Qo‘shimcha adabiyotlar.
1. Qosimov.Ye. Qo‘qon xonligi tarixi ocherklari.Namangan. 1994.
2. Axmedov.B.A. O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari.T.: 1991.
3. Azamat Ziyo. O‘zbek avlatchiligi tarixi. T.: 2000.

20

XONLIKLAR DAVRI O’LKASHUNOSLIGI (QO'QON XONLIGI)

Купить