Xonliklar davri o’lkashunosligi (xiva xonligi) - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	62.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Xonliklar davri o’lkashunosligi (xiva xonligi)

Купить

MAVZU: XONLIKLAR DAVRI O’LKASHUNOSLIGI (XIVA XONLIGI).
MUNDARIJA:
KIRISH . ................. ............................. ........................................................ ..............3
I BOB. XIVA XONLIGI ARXIV HUJJATLARINING SHAKLLANISH
TARIXI…………………………………………………………………………….5
1.1 Xiva xonligi arxiv hujjatlari fondining shakllantirilishi . ................... .................. 5
1.2 “Xiva xonligi devonxonasi” hujjatlari tasnifi .....................................................8
II BOB. XIVA XONLARI ARXIV HUJJATLARINING TADQIQ
QILINISHI…………………………………………..……………………….…..10
2.1 A.L.Kun va P.P.Ivanov tomonidan arxiv hujjatlari o`rganilishi …………..…10
2.2 Muhammadjon Yo`ldashev talqinida Xiva xonlari arxivi …………………...12
II I BOB. “XIVA XONLIGI KANSELARIYASI” HUJJATLARI VA UNI
O ‘ZBEKISTON TARIXINI O‘RGANISHDAGI O`RNI …………….………14
3 .1 O`zbekiston Milliy arxivi 125-fondining
ilmiy-taxliliy tavsifi ...................... ........... . ............................................................. .. 14
3 .2 “Xiva xonligi kanselariyasi” hujjatlarining
“Jahon xotirasi” dasturiga kiritilishi … ……... .........................................................17
XULOSA .................................... ............................. ...............................................19
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………… ..………….. …………..20

KIRISH .
Mavzuning dolzarbligi. Istiqlol yillarida O’zbekiston tarixini xolis yaratish,
dolzarb tarixiy muammolarni yangicha yondoshuvlar va ilmiy qarashlar asosida
haqqoniy yoritish muhim vazifaga aylandi. Yangi jamiyat qurilishi jarayonida
xalqimizning tarixida boy madaniyat va bunyodkorlik an’analarini o`rganish va
ulardan foydalanish katta ahamiyatga ega 1
.
Tarixdan ma’lumki , Xiva xonligi davlatchiligimiz tarixida o`z o`rniga ega
davlat hisoblanadi. Xiva xonligi o ‘zining boshqaruv mahkamasiga, davlat
boshqaruviga va o‘z arxiviga ega davlat bo`lgan. Lekin Xiva xonligi podsho
Rossiyasi tomonidan bosib olingan davrda uning arxiv hujjatlari olib qo`yilgan.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi kunda Xiva xonlari arxivi, “Xiva xonlari
kantselariyasi” hujjatlari to`liq o`rganilmagan bo`lib, shu hujjatlarni o‘rganish
orqali Xiva xonligi tarixini yanada kengroq yoritishdir.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. O`zbekiston Markaziy Davlat arxivi
O`rta Osiyodagi eng yirik arxivlardan biri bo`lib unda hujjatlar sharq ya`ni arab,
fors, chig`atoy tillarida jamlangan. Bu arxiv hujjatlari to`liq o`rganilmagan. Bu
hujjatlarni asosan A.L.Kun 2
, P.P.Ivanov 3
kabi sharqshunos olimlar o`rganishgan.
Keyinchalik, mazkur hujjatlar Muhammadjon Yo`ldashev tomonidan o`rganilgan
bo`lib, bu mavzuda o`zining “Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi 4
”
mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Xiva xonlari arxivi bo`yicha
A. Abdurasulov ham yirik tadqiqot ishlarini olib bordi. Bugungi kunda bu hujjatlar
tarixchilar tomonidan ma`lum bir qismlari o`rganilgan, hujjatlarning salmoqli
miqdori o`rganishga muhtojdir.
Kurs ishining manbaviy asosini O`zbekiston Respublikasi Markaziy
davlat arxivida saqlanayotgan “Xiva xonlari kantselariyasi” nomli 125 – fondi
tashkil etadi 5
.
1
Мирзиёев Ш.М. Миллий таравдиёт йулимизни катъият билан давом эттириб, янги боскичга кутарамиз.
-Т.: Узбекистан, 2017. -Б. 592.
2
Кун А.Л. Поездка по Хивинскому ханству в 1873 г // ЗИРГО. – Т. 10. — СПб., 1874. – С. 47-58.
3
Иванов П.П. Архив хивинских ханов XIX в. Исследование и описание документов с историческим
введением: Новые источники для истории народов Средней Азии. ― Л.: Изд–во АН СССР, 1940;
4
Йўлдошев М. Хива хонлигида феодалер эгалиги ва давлат тузилиши. –Тошент:Ўздавнашр,1959.
5
Центральный Государственный исторический архив. Путеводитель. ― Ташкент, 1948. – С. 30.
3

Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi Xiva xonlari arxiv
hujjatlari, “Xiva xonlari kantselariyasi” hujjatlarini o`rganish, shu orqali
O`zbekiston tarixini yanada xolisona yoritishdir.
Davriy chegarasi. “Xiva xonlari kantselariyasi” hujjatlari asosan Xiva
xonlarining so`nggi sulolasi – Qo`ng`irotlar sulolasi hukmronligi tarixini aks
ettiradi. Bugungi kunda Xiva xonlari kantselariyasi hujjatlarining davriy chegarasi
sifatida biz XVIII asrning oxirgi 30 yili va XX asr boshlari sifatida olishimiz
mumkin.
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, 3 ta bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar va ilovalardan iborat.
4

I BOB. XIVA XONLARI ARXIV HUJJATLARI SHAKLLANISH TARIXI
1.1 Xiva xonligi arxiv hujjatlari fondining shakllantirilishi
O‘rta Osiyo mintaqasida Qo‘qon va Xiva xonliklari va Buxoro amirligi
davlatlari mavjud bo`lib, bu davlatlar o‘ziga xos tarzda ish yuritish tartibiga,
hujjatlar bilan shug`ullanuvchi mahkamasiga shu bilan birgalikda arxiv tizimiga
ega bo`lgan. Lekin bu xususida XX asrning birinchi choragiga qadar aniq
ma’lumotlar topilmagan. O‘rta Osiyo xonliklarida arxivlar bo‘lganligi XX asrning
30-yillariga kelib o‘z tasdig‘ini topdi. Bular Qo‘qon va Xiva xonlarining, Buxoro
amirligi Qo‘shbegisining arxivlari bo‘lib, ularda asosan, XVIII-XIX asrga oid
hujjatlarning ma’lum qismigina saqlanib qolgan. Bu hujjatlar Markaziy davlat
arxiv fondida saqlanmoqda.
O`zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi O`rta Osiyodagi eng yirik
arxivlardan biri bo`lib, unda hujjatlar sharq (arab, fors va chag`atoy) tillarida
jamlangan. Buxoro amiri qushbegisi, Qo`qon va Xiva xonlarining arxiv fondlari
O`zbekiston Respubllikasi Markaziy davlat arxividagi eng noyob fondlardan biri
hisoblanadi. Shu hujjatlardan “Xiva xonlari arxivi”, “Xiva xonlari kantselariyasi”
hujjatlari noyob merosimiz bo`lib, mazkur hujjatlar nafaqat Markaziy Osiyo uchun
balki, xorijiy davlatlar tarixi uchun muhim manba bo`lib xizmat qiladi.
“Xiva xonlari arxivi” arxiv fondining shakllanish tarixi ikki bosqichdan
iborat:
Birinchi bosqich. 1931-yil 20-mayda O‘zbekiston SSR Markaziy Ijroiya
Qo‘mitasi va Xalq Komissarlari Sovetining qarori bilan Respublika yagona davlat
arxiv fondi hujjatlarining yangi tarkibi belgilandi. Bu hujjatlar to`plamida yer
egaligi va suvdan foydalanishning o`ziga xos shakllarini o`z ichiga olgan arxiv
hujjatlari, hukmron sulola va mahalliy hukmdorlarning shaxsiy va rasmiy arxiv
materiallari katta ahamiyat kasb etadi. Keyinchalik esa 1933-yilda dekabr oyida
O‘zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasining respublika Markaziy arxiv
boshqarmasiga kutubxona, muzey va ilmiy-tadqiqot muassasalaridan arxiv
qiymatiga ega bo‘lgan asl hujjatlarni olib qo‘yish zarurligi to‘g‘risida farmoyish
5

chiqdi. O‘zbekiston SSR Markaziy Davlat Tarix Arxivi (TSHIA) hujjatlarni
aniqlash borasida tizimli ishlarni boshladi. O`zbekiston Markaziy davlat arxiviga
Xiva xonlari hujjatlarini qabul qilishni birinchi bo`lib, Xorazm viloyat arxivi
1948-yil 29-iyulda amalga oshirgan. Xiva xonlari kantselariyasi hujjatlari fond –
124 qilib saqlanadi. Avgust oyi oxirida esa arxiv fondiga yangi raqam - f-125
berildi. 1949-yilda fond Xiva xoni idorasiga qarashli Qoraqalpog`iston arxiv
materiallari bilan boyitildi. Qoraqalpoq inventarida 98 ta saqlash birligi mavjud
bo`lib, shulardan 37 tasi Amudaryo bo`limi boshlig`i va Xiva xonining devoni
o`rtasidagi yozishmalardan iborat. Shuningdek, qozi va vaqf hujjatlari, Xiva
aholisining yozishmalariga oid materiallar va boshqalar ham bor edi. 1954-yil 28-
iyunda arxiv fondi Xiva xoni devoni 1837-1919-yillarga oid 686 varaq turli
yozishmalar bilan to`ldirildi. Shuningdek Xiva tarixiy-inqilobiy muzeyidan olingan
hujjatlar ham Xorazm viloyat davlat arxiviga topshirildi. 1960-yilda yillarda
Respublika Arxiv boshqarmasi tashabbusi bilan O`zbekiston Respublikasi
Markaziy davlat arxivi xodimi S.Davletshayeva, Xorazm viloyati va
Qoraqalpog`iston Muxtoriyati davlat arxivi xodimlaridan iborat ekspeditsiya
tashkil etiladi. Bu ekspeditsiya davomida aholidagi arxiv hujjatlarini aniqlash va
sotib olish kerak edi. Natijada Xiva shahri aholisidan 111 ta hujjat sotib olindi, 120
tasini tekin olishga muvaffaq bo`lidi, Qoraqalpog`iston Respublikasi aholisidan
esa 35 tasi sotib olinib, 15 tasi tekinga olishga erishildi. Shu tariqa arxiv fondi 281
ta hujjat bilan yanada boyitildi 6
.
Ikkinchi bosqich: Xiva xonligi hududi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib
olingandan keyin Turkiston general-gubernatori K.P. Kaufman 1873-yil 17-iyunda
xonlikka ilmiy ma’noda qiziqqan yurish qatnashchilarini to‘plab, ularni o‘lka
bo‘ylab so‘rov o‘tkazishga taklif qiladi. So`rov davomida yig`ilgan hujjatlarni esa
Sankt-Peterburgdagi M.E. Saltikov-Shchedrin nomli imperator xalq kutubxonasiga
yuboradi. 1954-yil 13-yanvarda O‘zbekiston Vazirlar Kengashining “Respublikada
arxiv ishni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi maxsus qarori chiqadi
va bu qarordan ko`zlangan maqsad Xiva xonlarining arxiv fondlarini Leningrad
6
Исакова.М. Мировое архивное наследие Узбекистана// INFOLIB . – Toshkent , №1 2018
6

nomidagi kutubxonadan qaytarish edi. Lekin bu masala oradan 8 yil o`tibgina
amalga oshirildi. M.E.Saltikov-Shedrin nomidagi xalq kutubxonasi hujjatlarni
1962-yil 16-iyulda bir qismini topshirdi. Ular 6115 varaqdan iborat edi. 30-
oktabrda esa qolgan yarmi 4043 varaq ham olib kelindi. Xiva xonlari fond arxivi
jami 10158 varaq hajmdagi yangi hujjatlar bilan to`ldirildi. Xiva xonlarining arxiv
hujjatlari tavsiflanmagan shaklda topshirilgan. Bu hujjatlar arxiv fondining
ikkinchi inventarizatsiyasiga kiritilgan 7
.
7
Исакова.М. Мировое архивное наследие Узбекистана// INFOLIB . – Toshkent , №1 2018
7

1 .2 “Xiva xonligi devonxonasi” hujjatlari tasnifi
Xiva xonligi devonxonasi” hujjatlari Markaziy davlat arxivida o`z o`rniga
ega, qiymati yuqori bo`lgan bebaho meros hisoblanadi. Bu hujjatlar O`zbekiston
Respublikasi markaziy Davlat arxivida 125-raqam tarix fondida saqlanmoqda.
Bugungi kunda Xiva xoni kan е selyariyasining arxiv fondining taxminiy hajmi
XVIII asrdan XX asr boshlarigacha bo`lgan davrni o`z ichiga olgan. Xususan 20
ming varaqdan ortiq turli hujjatlarni tashkil etadi. Jamg'armaning barcha hujjatlari
asl va haqiqiydir. Hujjatlarning salmoqli qismi xonlarning o`zlari, shuningdek,
maxsus vakolatli amaldorlar (qozi, yasaulboshi, oqsoqollar va boshqalar)
tomonidan imzolangan.
Arxiv fondida hujjatlar takroriy bo`lmay hammasi asl nusxadan iborat.
Mazkur hujjatlar Xiva xonlarining so‘nggi sulolasi – Qo‘ng‘irotlar hukmronligi
davridagi tarixini aks ettiradi. Shu bilan birga, eski o‘zbek (chag‘atoy) tilidagi arab
hujjatlarining (XVIII asr — XX asr boshlari) ko‘p (20 mingdan ortiq) to‘plami
davlat boshqaruvi bilan bog‘liq kam o‘rganilgan masalalarning keng doirasini
ajratib ko‘rsatish imkonini beradi. Ish yuritish tizimi va Xiva xonligidagi davlat
muassasalari faoliyati, arxiv hujjatlari ham davlatchilik, iqtisodiyot, ijtimoiy-
madaniy hayotning rivojlanish darajasini hamda Xiva xonligining qo‘shni davlatlar
bilan aloqalarini aks ettiradi. Xususan, Xiva xonligining Rossiya, Angliya,
Turkiya, Eron, Afg‘oniston, Qoraqalpog‘iston, Turkmaniston, Qozog‘iston,
Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligi bilan diplomatik aloqalariga oid qiziqarli
materiallar mavjud 8
.
Arxiv materiallarida Qo`ng`irotlar sulolasi va xonlik davrida xizmat qilgan
amaldorlar haqida ma`lumotlar bor. Bundan tashqari, jamg‘arma materiallari islom
huquqshunosligi va o‘rta asr diplomatiyasini o‘rganishda muhim manba
hisoblanadi. Shunday qilib, ushbu arxiv fondi materiallari nafaqat yerdan
foydalanish, soliqqa tortish yoki boshqarish bilan bog`liq ayrim savollarga javob
berishga imkon beradi (bu o`z-o`zidan muhim), balki hujjatlarni saqlash va saqlash
qanday amaliy ahamiyatga ega ekanligini tushunishga imkon beradi. Bu hujjalar
8
Исакова.М. Мировое архивное наследие Узбекистана// INFOLIB . – Toshkent , №1 2018
8

birinchidan, asl hujjatlar arxivi bo‘lsa, ikkinchidan, uning materiallarining ko‘lami
va formati bilan boshqa arxiv hujjatlaridan ajralib turadi.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat Arxivi 125-raqam tarix fondi
“Xiva xonlari devonxonasi” va “Xiva xonlari arxivi” deb atalgan birinchi va
ikkinchi tavsiflari “Iqtisod” va “Qozi vasiqlari” bo‘limida, hamda 323-fond
birinchi tavsifida saqlanayotgan vaqfnomalarda Xiva madrasalari va ularning
iqtisodiy manbalari to‘g‘risida noyob hujjatlar mavjud. “Xiva xonlari arxivi”
fondida “Yasovulboshining vaqf masalalari bo‘yicha xon saroyiga chaqirilishi”
deb nomlangan hujjatlar jamg‘armasi saqlanadi. Mazkur hujjatlarni tadqiq etilishi
ikki jihati bilan muhim bo‘lib, birinchidan, sud-huquq tizimida yasovulboshi
institutining tutgan o‘rni, uning funksiyalari haqida, ikkinchidan, vaqf
ma’muriyati faoliyatiga oid qimmatli ma’lumotlarni beradi. Yasovulboshining
davlat boshqaruvi va sud-huquq tizimida tutgan o‘rni masalasi atroflicha
o‘rganilgan 9
.
“Xiva xonlari kantselariyasi” arxiv fondining barcha hujjatlarida
mikrofilmlar – sug‘urta nusxalari mavjud. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2012-yil 5-apreldagi qaroriga muvofiq, arxivning alohida
qimmatli hujjatlari saqlanishini ta’minlash maqsadida foydalanuvchilarga fond
hujjatlarining mikrofotokopiyalari berilmoqda. Shu maqsadda O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy davlat boshqarmasining o‘quv zali mikrofilmlarni o‘qish
uchun mo‘ljallangan maxsus proyektor bilan qayta jihozlandi. Arxivda
mikrofilmlarni raqamlashtirish uchun maxsus skaner ham mavjud. Ushbu uskuna
2014-yilda Martin Lyuter universiteti (Germaniya) qoshidagi Sharqshunoslik
instituti bilan hamkorlikda amalga oshirilgan “Arxivlar ovozi: Markaziy Osiyoning
Sovet Ittifoqigacha bo‘lgan davrda ijtimoiy tarixining ocherklari” xalqaro loyihasi
doirasida xarid qilingan.
9
http://hozir.org/reja-xiva-xonligi-arxivi-va-uning-organilishi.html
9

II BOB. XIVA XONLARI ARXIV HUJJATLARINING TADQIQ
QILINISHI.
2.1 A.L.Kun va P.P.Ivanov tomonidan arxiv hujjatlari o`rganilishi.
O`zbekiston Markaziy Davlat arxivida saqlanayotgan Xiva xonlari arxiv
hujjatlari 1873-yilda Xiva xonligi Podsho Rossiyasi tomonidan egallangandan
so`ng, dastlab Turkiston general-gubernatorligi mahkamasiga keyin esa Sankt-
Peterburgdagi M.E.Saltikov-Shedrin nomli davlat xalq kutubxonasiga yuborilgan.
Bu ishga sharqshunos A.L.Kun boshchilik qilgan. 29-may kuni Xiva xonining
saroyi talon-taroj etilgach, u yerdan A.L.Kun quyidagi hujjat va buyumlarni
qo`lga kiritdi. Bu haqda u 1873 yil 18 dekabrda chop qilingan “Turkestanskie
vedomosti” gazetasidagi “Xiva safari vaqtida qilingan ilmiy ish” nomli
maqolasida shunday yozadi: “ Xiva ekspeditsiyasi vaqtida men quyidagi ilmiy
materiallarni to‘pladim: xon saroyini musodara qilish vaqtida sharq
qo‘lyozmalaridan iborat 300 kitob to‘plandi, shulardan 129 tasi sarlavhalik 140
tomdan iborat tarixiy qo‘lyozmalar, 30 tomdan iborat sharq shoirlarining
devonlari, 50 tomdan iborat 40 ta huquqiy va diniy asarlardir. Bundan tashqari
18 tacha “Qur'on” va 50 ta dars kitoblari ham to‘plandi.Xon saroyi musodara
qilinganida, qo‘lyozmalar bilan birgalikda hujjatlar ham to‘plandi. Bu
hujjatlarni ikki guruhga bo‘lish mumkin: birinchi guruhga xonlikning
daromadlari va xarajatlariga doir daftarlar hamda bir qancha vaqf va mulk
hujjatlarini, ikkinchi guruhga xatlar va diplomatik yozishmalarni kiritish
mumkin 10
”. Bu hujjatlari imperator xalq kutubxonasiga yuborish paytida A.L.Kun
hujjatlarning ayrimlarini o`zida tanishib chiqish maqsadida olib qolgan. Ammo
mehnat faoliyati natijasida bu hujjatlarni barchasi bilan tanishib chiqishga
muvaffaq bo`lmagan. Uning vafotidan so`ng A.L.Kun qo`lida saqlanib qolgan
hujjatlarning ma`lum qismi Fanlar Akademiyasining Sankt-Peterburgdagi Osiyo
muzeyi ixtiyoriga, shuningdek Rossiya Fanlar akademiyasining Sankt-
Peterburgdagi moddiy madaniyat tarixi institutiga topshiriladi.
10
ИВ АИ АН, Российский федерация Фонд 33, п 16
10

Bugungi kunda A.L.Kun tamonidan to`plangan hujjatlaruchta ilmiy-ma`rifiy
tashkilotda saqlanmoqda:
1. M.E.Saltikov-Shedrin nomli davlat xalq kutubxonasida
2. Osiyo Muzeyida
3. Sankt-Peterburgdagi sharqshunoslik institutida
A.L.Kunning Xorazmdan to‘plab olib ketgan kolleksiyasi sharqshunoslik
uchun chinakam bebaho ma'naviy boylik edi. Bu ma'naviy boylikdan unumli
foydalanish va tadqiq qilish A.L.Kundan keyin ikkinchi bo‘lib Pavel Pyotrovich
Ivanovga nasib qildi. 1936-yili sharqshunos olim P.P.Ivanov Rossiya Milliy
kutubxonasi – sobiq M.E.Saltikov – Shchedrin nomli Xalq Davlat kutubxonasida
Xivadan olib ketilgan hujjatlarning bir qismi saqlanayotganini aniqladi. Ular 137 ta
hujjat edi. 1939 yilda tariхchi оlim P.P.Ivanоv Хiva хоnlari arхivini o’rganib chiqadi
va 1940 yilda «Хiva хоnlari arхivi» n оmli kitоbini yozadi. SHundan kеyin
ulardan kеng fоydalanila bоshlandi. Xiva xonlari arxivi bilan to‘liq tanishi
imkoniyatiga va tadqiq qilishdek zahmatli, mashaqqatli va sharafli ishda
P.P.Ivanovning xizmati juda katta bo‘lib, u birinchi bo‘lib ilm ahllarining
e'tiborini arxivga jalb qildi va topilgan materiallarni tizimga soldi 11
.
Pavel Pyotrovich Ivanovning hisoblashicha, daftarlarning ko‘pchiligi Xiva
o‘zbek tilida bo‘lib, XIX asrning 20-yillariga tegishli 8 ta, 1830 yillarga oid 2 ta,
1840 yillarga doir 15, 1850-yillarga oid 28 ta, 1860-yillarga tegishli 12 ta, 1870-72
yillarga oid 15 ta daftar edi va ularni Ivanov sharqshunos tarixchi sifatida tadqiq
qilib chiqadi.
Sharqshunos olim 1942-yilda bevaqt vafot etishi natijasida hujjatlarni
o`rganish biroz vaqt to`xtab qoladi. Biroq u A.L.Kun to‘plagan, tanishgan, ammo
tadqiq qilishga ulgurmagan, Xiva xonligi arxiv hujjatlarini o‘z imkoniyati
darajasidan kelib chiqib o‘rgandi va shu mavzu bo‘yicha asar yozib, unga ilmiy va
umrboqiy hayot bag`ishlaydi.
11
https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/umid-bekmuhammad-xiva-xoni-arxiv-hujjatlari.html
11

2.2 A.L.Kun va P.P.Ivanov tomonidan arxiv hujjatlari o`rganilishi
Muhammadjon Yo‘ldoshev garchi Farg‘ona viloyatining Beshariq
tumanida 190-yilda tug‘ilgan bo‘lsa-da, uning ilmiy faoliyati, qiziqishi,
intilishlari Xorazm mavzusida edi. Muhammadjon Yo`ldashev Xorazm tarixiga
qiziqishi natijasida Xiva xonlari arxivini o`raganish P.P.Ivanovdan so`ng,
unganasib qildi. U bu borada dastlab nomzodlik, 1953 yilda bo‘lsa “Xiva
xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi” mavzusida doktorlik
disssertatsiyasini yoqladi. Faqat 1961-yildan keyingina O‘ZFA sharqshunoslik
institutida bo‘lim mudiri, professor sifatida yoshlarga ustozlik qilish bilan
birga ilmiy tadqiqotlarini davom etdirdi. Shular asosida esa “Xiva xonligida
feodal yer egaligi va davlat tuzilishi”, “К истории торгових и посольских
связей Средней Азии с Россией в 16-17 вв”, “К истории крестьян Хиви
19 в”, “Xiva xonligida arxiv hujjatlari” nomli monografiyalarni yozdi.
M,Yo‘ldoshev tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan. M. Yo‘ldoshev mazkur
arxiv hujjatlari asosida Xiva xonligidagi yer egaligining qanday tarkib topganligi
va yerdan kimlar foydalanganligini aniqlashga muvaffaq bo‘lgan hamda butun
mamlakatdagi yerlarning 9/10 katta yer egalari qo‘lida bo‘lganligini isbotlagan.
Olim haqiqiy hujjatlarga tayanib, tarix fanida birinchi marta XIX asrda Xivadagi
agrar munosabatlarni, keng xalq ommasining hayotini, Xiva qishloqlaridagi
murakkab ijtimoiy vaziyat va dehqonlar tabaqasi haqida to‘liq malumot beradi. M.
Yo‘ldoshev O‘rta Osiyo xonliklari xo‘jaligida chorikorlik, yerni ijaraga olib
ishlash shaklining keng tarqalmaganligi to‘g‘risidagi masalani o‘rtaga tashlagan.
Xiva xonligida soliq va majburiy ishlar haqida, soliq mahkamalarining tuzilishi,
soliq to‘lovchilar toifalari va ularning miqdori hamda yig‘ilgan soliqlarning hajmi
to‘g‘risida aniq malumotlar keltirilgan. Tadqiqotchi tomonidan o‘rganilgan
hujjatlar Xiva xonlari ma‘muriy tuzilishiga doir boy materiallarni ham o‘z ichiga
oladi. Shuningdek, saroy ayonlari, harbiy, sud va ma’mury mansablar to’g’risida
mukammal ro’yxat keltiriladi hamda ularning mansab darajalari va vazifalari aniq
ko’rsatiladi. Akademik Xiva xonligidagi soliq borasida quyidagi ma`lumotlarni
12

keltiradi: X al q kutub x onasi va O’zbekiston Fanlar Akademiyasi SHar q shunoslik
instituti kollek s iyalarida X iva x onligida kimga q a n cha soli q solinganligi h a q ida
t o’ plangan daftarlardan butun X iva x onligida 1259 (1848) - 1276 (1859-1860)
yillarda q anday va q ancha y erlar b orligini bilib olish imkoniyatiga ega b o’ ldik. Shu
daftarlardan birini o’ z va q tida P. P. Ivanov topgan edi, daftarlarning ikkinchisini
biz topishga muvaffa q b o’ ldik (bu daftar Fanlar Akademiyasi SHarkshunoslik
institutida S-699 ra q amli qo’ lyozma tari q asida sa q lanmo q da) 12
.
Xiva xonligiga oid arxiv daftarlarining o’qib chiqishning qiyinchiligi va bu
sohada tadqiqotchining qilgan katta ishini alohida ta’kidlab o’tish kerak. Arxiv
birinchi marta topilganda davlat hujjatlari to’plami shaklida emas, balki tarqoq
holda yotgan tasodifiy qog’ozlar uyumidan iborat edi.
1962-yil O‘zbekiston arxivshunoslari tashabbusi bilan respublika
hukumatining talabi asosida Leningraddagi (hozirgi Sankt-Peterburgdagi Rossiya
Milliy kutubxonasi) Saltikov-Shchedrin nomidagi Davlat xalq kutubxonasidan
10158 varaqda Xiva xonlari hujjatlari yurtimizga olib kelindi. Hozirda ushbu
noyob arxiv hujjatlari O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivida
saqlanmoqda. Xiva xoni arxivini chuqur o‘rgangan olim M.Yo‘ldoshev arxiv
daftarlari orasida saroy harajatlarini ko‘rsatuvchi juda ko‘p hujjatlar borligini
aniqladi. Bu hujjatlar xon byudjeti qanday sarflanganligini aniq qilib ko‘rsatadi. Bu
hol hujjatlarning ilmiy qimmatini oshirish bilan birga, ularni muhim tarixiy
manbaga aylantiradi. Mazkur arxiv hujjatlarining o‘sha davrda tartib bilan yozib
borilishi, to‘planishi va saqlanishi ham O‘rta Osiyo xonliklaridagi yuksak
madaniyat va taraqqiyotdan dalolat beruvchi muhim omillardan biri hisoblanadi.
Daftarlardan biz Xiva xonligida orden va medallar yo‘qligi, mukofot tariqasida esa
pul, er-suv, chorva yoki qimmatbaho buyumlar berilganligini bilib olishimiz
mumkin.
12
Йўлдошев М. Хива хонлигида феодалер эгалиги ва давлат тузилиши. –Тошент:Ўздавнашр,1959.
13

II I BOB. “XIVA XONLIGI KANSELARIYASI” HUJJATLARI VA UNI
O ‘ZBEKISTON TARIXINI O‘RGANISHDAGI O`RNI .
3.1. O`zbekiston Milliy arxivi 125-fondining ilmiy-taxliliy tavsifi .
Respublikamizda yurtimiz tarixiga oid boy hujjatlar xazinlari mavjud bo’lib,
mutaxassislar fikricha ularda jami yuz ellik mingdan ziyod hujjat mavjud.
Hujjatlarning eng boy xazinasi O’zbekiston Respublika Markaziy davlat arxivida
bo’lib, ularning umumiy soni yuz mingdan ko’pdir. Samarqand, Buxoro, Xiva va
boshqa viloyat va shaharlardagi muzey va arxivlarda ham bir necha ming hujjatlar
saqlanmoqda. Ul ar da XI X asr ga оi d huj j at l ar ni ng bir qi sm i saql angan.
Markaziy Оsiyoni CHоr Rоssiyasi bоsib оlgandan kеyingi davr arхivlari, ya’ni
XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr hujjatlari to’la saqlangan. Kam ma'lum
bo'lgan arxiv materiallarini o'rganish eng muhim faktlarni ob'ektiv va har
tomonlama aks ettirish 50 yil davom etgan arxivishlari natijasida arxiv
namunalarini aniqlash imkonini berdi.
Fransuz tarixchisi-arxivchisi Robber-Anri Emil Botier ta'kidlaganidek, XIX
asrning ikkinchi yarmida romantizmning gullab-yashnashi va tarix fanining
rivojlanishi arxivlarning “hokimiyat arsenallari”dan “tarix laboratoriyasi” arxiviga
aylanishiga hissa qo‘shdi. Boshqacha aytganda, arxiv materiallarini to‘plashning
dolzarbligi, birinchi navbatda, tadqiqotchilarning hujjatlarning tarixiy ahamiyatiga
bo‘lgan ilmiy qiziqishlarining ortishi bilan bog‘liq edi.
“Xiva xonligi kan t selariyasi” arxiv fondi ikki inventardan iborat bo`lib,
Ushbu fondning birinchi inventarini takomillashtirish va tuzish bo'yicha birlamchi
ishlarga K.Z. Muxsinova boshchilik qildi va bu ishlarni 1950-yil dekabrda
yakunladi. Keyingi yillarda Xiva va Qoraqalpog`istonga maxsus arxiv
ekspeditsiyasi tashkil etish orqali fondni hujjatlar bilan yanada to`ldirish
maqsadida arxiv ishi kuchaytirildi. Birinchi inventardagi hujjatlarning tuzilishi,
mazmuni va tizimliligi ikkinchi inventarni ishlab chiqish bosqichida qisman
o'zgartirildi. Ikkinchi inventarning tuzuvchisi Q.Ubaydullayev bo‘lib, mazkur
inventarga ekspeditsiya natijasida aniqlangan va Xalq kutubxonasidan olingan
barcha yangi arxiv hujjatlarini kiritdi. Shu bilan birga, birinchi inventardan
14

tadqiqotchi Yu.Bregelning tavsiyalaridan kelib chiqib, “Xon Yasavulboshi
hujjatlari” mavzusiga kiritilgan hujjatlar ikkinchi inventarizatsiyaga o‘tkazildi.
Ushbu fondning inventarizatsiyasini tuzishning o‘ziga xos jihatlarini o‘rganish
hujjatli axborotni kodlashtirishning uslubiy yondashuvi va tamoyillarini ochib
berish, hujjatlarni ilmiy tavsiflashda arxiv xodimlari ishining afzalligi va
kamchiliklarini aniqlash imkonini berdi.
1930-yillarning boshlarida. tadqiqotchilar M.Isakson 13
va I.Pervyshevlar 14
arxivlarda saqlanayotgan va kam o`rganilgan O`rta Osiyo tarixiga oid Sharq
hujjatlarini o`rganishning ahamiyati haqida maqolalar e`lon qildilar. Ularning
fikricha, tadqiqotchilarning bexabarligining asosiy sababi arxiv ma’lumotnomalari
va kataloglarida ushbu hujjatlar haqida ilmiy tavsif shaklida hech qanday ma’lumot
yo‘qligi edi. Bu masala hukumat darajasida ham ko‘rib chiqilib, 1931-yil 20-
mayda O‘zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi va Xalq Komissarlari
Sovetining navbatdagi farmoni bilan Yagona davlat arxiv fondi hujjatlarining
yangi tarkibi e’lon qilindi. 1931-yilda tashkil etilgan O`zSSR Markaziy davlat tarix
arxivi O`rta Osiyo xonliklari davriga oid hujjatlarni aniqlash va ularni Toshkentda
jamlash bo`yicha tizimli ishlarni boshladi. Shunday qilib, Farg‘ona, Zaravshon,
Sirdaryo, Semirechensk viloyatlari va Toshkent shahri Qozi sudlarining arxiv
fondlari “Vaqf hujjatlari to‘plami” shakllandi 15
.
1950-yilda O‘zbekiston SSR Markaziy davlat arxivi xodimlari fondni tizimli
ravishda tartibga solish va ilmiy tavsiflashga kirishdilar. Bu vaqtga kelib, arxiv
xodimi K.Muxsinovaning aytishicha, Xiva xonlarining hujjatlari ikkita inventarga
kiritilgan. Birinchi inventarizatsiyada materiallar xronologik tartibda tartibga
solingan va 1874-1917 yillarni qamrab olgan. Bu inventar 333 birlikdan iborat
bo`lib, asosan Amudaryo bo`limi boshlig`ining Xiva xoni kanselariyasi bilan
qarzlar, soliqlarni undirish, jinoiy va oilaviy ishlarni ko`rib chiqish, bo`limga
13
Изаксон М. Национальные фонды Центрального архива УзССР в Ташкенте // Bibliografija Vostoka
(Ленинград). - 1932. – № 1. – С. 55-72.
14
Первышев И. О документальной базе для историографии феодальной формации в Средней Азии //
Революция и культура в Средней Азии. Сборник первый. – Ташкент, 1934. – С. 106-111.
15
Исакова.М.С. ИСТОРИЯ КОМПЛЕКТОВАНИЯ И НАУЧНОГО ОПИСАНИЯ АРХИВНОГО ФОНДА
"КАНЦЕЛЯРИЯ ХАНА ХИВИНСКОГО"//ВЕСТНИК АРХИВИСТА. – МОСКВА,2015 - №4. – С 269-281
15

kelish uchun Amudaryo bo`limining chaqiruv qog`ozlari bo`yicha yozishmalari
bo`lgan.
Ikkinchi inventar na tematik, na xronologik tamoyillarni va zarur qayta
ko'rib chiqishni hisobga olmagan holda tuzilgan. Qayta ishlash jarayonida,
tasodifan, bir vaqtning o'zida qayta ishlangan hujjatlarning fotonusxalarini
solishtirish orqali P.P. Ivanovning so`zlariga ko`ra, qalin kan е selyariya daftarlari
Xiva xonligining soliq daftarlari ekanligi aniqlangan bo`lib, unda yakka tartibdagi
dehqonlarga (yuqori, o`rta va quyi guruhlarga) tegishli yerlar miqdori, sug`orish
tarmoqlarini har biridan tozalashga jo`natilgan qazuvchi (ishchilar) soni
ko`rsatilgan shuningdek, fermer xo'jaligi, soliqlar miqdori ham ko`rsatib o`tilgan.
Jamg'armaning kichikligi, ikkita inventar mavjudligi va tavsiflanmagan holatlar
sonidan kelib chiqib, guruh ichida xronologik ketma-ketlik bilan tematik guruhlar
bilan bitta inventar tuzish maqsadga muvofiq deb topildi. O‘zbekiston SSR
Markaziy davlat arxivi xodimlarining yig‘ilishida inventarni quyidagi mavzuiy
guruhlarga bo‘lish to‘g‘risida qaror qabul qilindi: 1) Amudaryo bo‘limi
boshlig‘ining Xiva xoni devoni bilan ro‘yxatga olish; 2) telegrammalar; 3) yer-suv
va soliq masalalari; 4) vaqflar; 5) qazi hujjatlari; 6) xon yasa м ulboshining
hujjatlari; 7) statistika bo'yicha materiallar; 8) chiquvchi va kiruvchi kitoblar.
Inventarizatsiyani tuzuvchi K.Z. Muxsinov, saqlash birliklari sarlavhalarini
tizimlashtirish, qayta kodlash va jamlash bo‘yicha keng ko‘lamli ishlarni amalga
oshirgan.
Arxiv xodimlari tomonidan Xiva xonlari hujjatlarini o‘zlashtirish va ilmiy
tavsiflash bo‘yicha ko‘plab ishlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, keyingi yillarda
tadqiqotchilarning tavsiyalari bilan xujjatlarning nomlariga ko‘plab tahririy
o‘zgartirishlar kiritildi. Jamg'armaning birinchi inventarizatsiyasida 603 ta,
ikkinchi inventarda 665 ta fayl mavjud. 1988 yil 20 aprelda fondning hujjatlari
ayniqsa qimmatli deb to'liq e'tirof etildi.
16

3 .2 . “Xiva xonligi kanselariyasi” hujjatlarining “Jahon xotirasi”
dasturiga kiritilishi
O`zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivida saqlanayotgan “Xiva
xonlari devonxonasi hujjatlari” arxiv fondi hujjatlar to`plami eng yirik arxiv
hujjatlardan biri bo`lib ushbu hujjatlar to`plami nafaqat Markaziy Osiyo balki bir
qataor boshqa mamlakatlar xalqlarining noyob merosi hisoblanadi. Bu
hujjatlarmusulmon sharqining ma`lum va saqlanib qolgan arxiv hujjatlarini
ifodalaydi.
“Xiva xonlari kantselariyasi”ning arxiv fondi taxminiy hajmi XVIII asrdan
XX asr boshlarigacha bo`lgan davrni o`z ichiga olgan va 20000 varaqdan ortiq
hujjatlarni tashkil etadi. Jamg`armaning barcha hujjatlari asl va haqiqiydir.
Hujjatlarning salmoqli, ko`p qismi xonlarnin o`zlari, shuningdek amaldorlar (qozi,
yasovulboshi,oqsoqollar va b.) tomonidan imzolangan. Bu esa hujjatlarning
naqadar katta ahamiyatga ega ekanligidan dalolat beradi.
“Xiva xonligi devonxonasi hujjatlari” fondi xalqaro YUNESCO
tashkilotining 2016-12017-yillardagi nominatsiyasi bo`yicha “Jahon xotirasi”
dasturining xalqaro ro`yxatiga kiritildi. 2018-yil 22-mayda esa maxsus sertifikat
bilan taqdirlandi 16
.
Ma’lumki, YUNESKOning butun jahon hujjatli merosini muhofaza qilish
“Jahon xotirasi” (Memory of the World) Dasturi 1992 yilda ta’sis etilgan bo‘lib,
1997 yildan hujjatli merosni xalqaro, mintaqaviy va hududiy reyestrlari yuritiladi.
“Xiva xonligi devonxonasi hujjatlari” fondi 2016-2017-yilda “Jahon xotirasi”
dasturiga kiritish maqsadida turli mamlakatlardan 130 ta arizalar kelib tushgan
bo‘lib, ulardan 78 ta nomzodnomalar tanlab olingan. Ular orasida O‘zbekistonda
saqlanayotgan Xiva xonligi arxiv hujjatlari Xalqaro ro‘yxatda 3 o‘rinda e’tirof
etilib dunyo ahamiyatiga molik bo‘lgan bebaho hujjatli meros sifatida qayd etildi.
Ushbu hujjatlrning e`tiborli jihati butun Markaziy hududidagi xalqlarning tarixiy,
ijtimoiy va iqtisodiy o`rnini belgilab berishda muhim ahamiyatga egadir.
16
https://www.archive.uz/post/xiva-xonligi-devonxona-hujjatlari-fondi-yuneskoning-2016-2017-yillardagi-
nominatsiyasi-boyicha-jahon-xotirasi-dasturining-xalqaro-royxatiga-kiritildi
17

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivida 3000dan ziyod arxiv fondlari
saqlanib, jami 1 mln. 700 mingdan ortiq Milliy arxiv fondiga tegishli
yig‘majildlarning 170 mingdan ortig‘i alohida kimmatli arxiv hujjatlari
hisoblanadi. XVII asr oxiri – XX asr boshlarida Xiva xonligidagi davlat
boshqaruvi, ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va ma’rifiy hayotni aks ettiruvchi arxiv
hujjatlari nafaqat Markaziy Osiyo, balki bir qator xorijiy davlatlarning ham
tarixiga aloqadordir. Jumladan, xonning yorliqlari, xalqaro diplomatik aloqalar,
xodimlarni mansabga tayinlash, oddiy fuqarolarning xonga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
murojaati, yer hosilining hisob-kitobi, soliqlar va zakot daftarlari, fuqarolarni
ro‘yxatga olish va boshqa ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, madaniy-ma’rifiy va diniy
masalalarni qamrab olgan. Xususan, Xiva xonligining ma’muriy-hududiy
joylashishi, qo‘shni va boshqa xorijiy davlatlar rahbarlari bilan yozishmalar, davlat
boshqaruvi, qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik, savdo aloqalari, xalqning turmush
tarzi va madaniyatiga oid keng qamrovli ma’lumotlar mavjud.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivida saqlanayotgan ushbu
hujjatlar 1268 ta yig‘majilddan iborat bo‘lib, 20 ming varaq hujjatni tashkil etadi.
Bugungi kunda ushbu arxiv fondi hujjatlaridan foydalanuvchi tadqiqotchilarning
soni kengayib bormoqda.
“Xiva xonligi devonxonasi” hujjatlari arxiv fondining YUNESCO
tomonidan shunday e`tirof etilishi, taqdirlanishi mazkur hujjatlarning qiymati
nihoyatda bebaho meros ekanligidan dalolat beradi.
18

XULOSA.
O`zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi O`rta Osiyodagi eng yirik
arxivlardan biri bo`lib, unda hujjatlar sharq (arab, fors va chag`atoy) tillarida
jamlangan. Buxoro amiri qushbegisi, Qo`qon va Xiva xonlarining arxiv fondlari
O`zbekiston Respubllikasi Markaziy davlat arxividagi eng noyob fondlardan biri
hisoblanadi. Shu hujjatlardan “Xiva xonlari arxivi”, “Xiva xonlari kanselariyasi”
hujjatlari noyob merosimiz bo`lib, mazkur hujjatlar nafaqat Markaziy Osiyo uchun
balki, xorijiy davlatlar tarixi uchun muhim manba bo`lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, “Xiva xonligi kanselariyasi” hujjatlari
O`zbekiston tarixida turgan o`rni nihoyatda katta. Mazkur hujjatlar nafaqat
O`zbekiston butun Markaziy Osiyo balki xorijiy davlatlar tarixi bo`yicha ham
ma`lumot beruvchi asaosiy hujjatlardan biri hisoblanadi. Lekin bu hujjatlar Xiva
xonligi Podsho Rossiyasi tomonidan bosib olingan paytda sharqshunos A.L. Kun
tomonidan olib ketilgan. 1962-yilgacha M.E.Saltikov-Shedrin nomli imperator
xalq kutubxonasida saqlangan. Bu hujjatlarni topilishida P.P. Ivanovning
xizmatlari nihoyatda katta sababi mazkur hujjat 1931-yilda u tomonidan topilgan,
ilmiy muomalaga esa Muhammadjon Yo`ldashev tomonidan kiritilgan. Bu
hujjatlar to`liq o`rganilmagan sababi, bu hujjatlar Xiva xonligi davridagi o`zbek
tilida yozilgan. “Xiva xonligi kanselariyasi” hujjatlari orqali biz Xiva xonligining
soliq tizimi, davlat boshqaruvi, xorijiy davlatlar bilan yozishmalari haqida
ma`lumot olishim mumkin. Shu bilan birga bu hujjatlarning qiymati shundaki
ushbu hujjatlar asl nusxalarda saqlanib qolgan bo`lib, Hujjatlarning salmoqli qismi
xonlarning o`zlari, shuningdek, maxsus vakolatli amaldorlar (qozi, yasaulboshi,
oqsoqollar va boshqalar) tomonidan imzolanganligidadir.
Shuning uchun ham bu hujjatlar 2018-yilda o`z qiymatini topib YUNESCO
tashkilotining “Jahon xotirasi” dasturiga kiritilganligi sababli maxsus sertifikat
bilan taqdirlandi. Bu uning bebaho meros ekanligidan dalolat beradi. Umuman
olganda, Xiva xonlari kanselariyasi arxivi hujjatlari zamonaviy jamiyatning tarixiy
ongini shakllantirish va ma’naviy tarbiyasida katta ahamiyatga ega.
19

Foydalanilgan adabiyotlar.
Rahbariy adabiyotlar:
1. Мирзиёев Ш . М . Миллий таравдиёт йулимизни катъият билан давом
эттириб , янги боскичга кутарамиз . - Т .: Узбекистан , 2017. - Б . 592.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T. “ Sharq” 1998
Asosiy adabiyotlar:
1. Йўлдошев М . Хива хонлигида феодалер эгалиги ва давлат
тузилиши . – Тош к ент . : Ўздавнашр ,1959
2. Кун А.Л. Поездка по Хивинскому ханству в 1873 г // ЗИРГО. – Т.
10. — СПб., 1874. – С. 47-58.
3. Иванов П.П. Архив хивинских ханов XIX в. – М. : Издательство
Академии Наук СССР,1939
4. введением: Новые источники для истории народов Средней Азии.
― Л.: Изд–во АН СССР, 1940;
5. Изаксон М. Национальные фонды Центрального архива УзССР в
Ташкенте // Bibliografija Vostoka (Ленинград). - 1932. – № 1. – С. 55-72.
6. Первышев И. О документальной базе для историографии
феодальной формации в Средней Азии // Революция и культура в Средней
Азии. Сборник первый. – Ташкент, 1934. – С. 106-111.
7. Центральный Государственный исторический архив.
Путеводитель. ― Ташкент, 1948. – С. 30.
8. Исакова.М. Мировое архивное наследие Узбекистана// INFOLIB .
– Toshkent , №1 2018
9. Исакова.М.С. История комплектования и научного описания
архивного фонда "Канцелярия хана хивинского"//Вестник архивиста. –
Москва, 2015 - №4. – С 269-281
20

Internet manbalari
1. https://www.archive.uz/post/xiva-xonligi-devonxona-hujjatlari-fondi-
yuneskoning-2016-2017-yillardagi-nominatsiyasi-boyicha-jahon-xotirasi-
dasturining-xalqaro-royxatiga-kiritildi
2. http://hozir.org/reja-xiva-xonligi-arxivi-va-uning-organilishi.html
3. https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/umid-bekmuhammad-xiva-xoni-
arxiv-hujjatlari.html
21

XONLIKLAR DAVRI O’LKASHUNOSLIGI (XIVA XONLIGI).

Купить