Xor madaniyatining kelib chiqish tarixi

Информация о документе

Цена	36500UZS
Размер	49.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Октябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Marg'uba Lapasova

Дата регистрации 01 Октябрь 2025

7 Продаж

Xor madaniyatining kelib chiqish tarixi

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
______________________________________ UNIVERSITETI
_______________________ _________________________
______________fakulteti _____________ kafedrasi
Ro’yxatga olindi №__________ Ro’yxatga olindi №__________
“_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y.
“___________________________ “ KAFEDRASI
“_____________________________ “ FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: XOR MA’DANIYATINING KELIB CHIQISH TARIXI
Bajardi:_________________________________
________________ fakulteti
_____________________ guruh talabasi
Tekshirdi: _____________________________
Kurs ishi taqrizga
Topshirilgan sana
“____” _____20 y. Kurs ishi taqrizdan
qaytarilgan sana
“___” ______20 y.
Kurs ishi himoya
Qilingan sana
“___” ______20 y.
Baxo “___”_______ ___________
(imzo)
___________
(imzo)
___________
(imzo) Komissiya a’zolari;
_____________________
_____________________

______________ - 20

MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………………...…….3
I BOB. XOR MADANIYATINING KELIB CHIQISH TARIXI, UNING
JAMIYAT HAYOTIDAGI O’RNI VA AHAMIYATI …………………….......6
1.1 Xor tushunchasi va uning kelib chiqish tarixi………………………………....6
1.2 O’zbek xor madaniyatining shakllanishi……………………………………...12
II BOB. Yurtimizda xo’r madaniyati va san’ati rivojlanishi tarixi ……….....16
2.1 O’zbekistonda xor madaniyati va rivojlanishi……………………………......16
2.2 Xor musiqasi tarixi: ushbu qadimiy san’at turining rivojlanishi…………...….22
XULOSA ………………………………………………………………………....28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………....29
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O`zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti Shavkat
Mirziyoyev shaxsning ma’naviy sifatlariga, ularni tarbiyalash ijtimoiy va
insonparvarlik ahamiyatiga alohida e’tibor bеrib: “Biron–bir jamiyat ma’naviy
imkoniyatlarini, odamlar ongida ma’naviy va axloqiy qadriyatlarni rivojlantirmay
hamda mustahkamlamay turib o`z istiqbolini tasavvur eta olmaydi” – dеb alohida
ta’kidlaydi1.
O`zbеkiston Rеspublikasining “Ta’lim to`g`risida” gi Qonuni va “Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi” yuksak umumiy madaniyatga, kasb–hunar
ko`nikmalariga, ijodiy va ijtimoiy faollikka, mantiqiy mushohada qilish hamda
ijtimoiy hayotdagi muammolarning oqilona еchimlarini topish mahoratiga ega
bo`lgan, istiqbol vazifalarini odilona baholay oladigan kadrlar yangi avlodini
shakllantirish, shuningdеk, har tomonlama barkamol, ta’lim va kasb–hunar
dasturlarini ongli ravishda mukammal o`zlashtirgan, mas’uliyatli fuqarolarni
tarbiyalashni nazarda tutgan pеdagogik g`oyani ilgari suradi.2
Istiqlol tufayli o`zining mustaqil taraqqiyot yo`lidan borayotgan jamiyatimiz
kun sayin dеmokratlashib, davlat, jamiyat va shaxs munosabatlari tobora ko`proq
mantiqiy mushohada qilish tamoyillariga asoslanmoqda. Ta’lim tizimi oldidagi
davlat buyurtmasi O`zbеkiston Rеspublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi”ning asosiy g`oyalarida o`z aksini topgan.
O`tmishda So`g`t davlatida professional xor mavjud bo`lgan, keyinchalik
Arab iste`losidan keyin bu san`at rivojlanmagan. O`zbek musiqasi asosi monodik
(bir ovozli) bo`lganligi sababli ko`p asrlar davomida ko`p ovozli xor ijrochiligi
amalda qo`llanilmagan va professional yakka ijrochilik formasi saqlanib qolgan.
Ko`p ovozli xor dastdlab musiqali drama va komediyalarda xalq musiqasini
xorga moslab qayta ishlangan holda qo`llanildi. S. Vasil’enko va M. Ashrafiy
«Bo`ron»,
R. Glier va T. Sodiqovlarning «Layli va Majnun» kabi birinchi operalari ko`p
ovozli o`zbek xor ijrochiligi rivojida muhim rol o`ynadi.
3

Qadim zamondan beri jamoa bo`lib qo`shiq aytish hamma xalqlarning mehnat
faoliyatini, orzu-umidlarini ifodalab berish uchun ishlatilgan. Qo`shiqlar avloddan-
avlodga og`zaki usulda qoldirilgan. O`zbekistonda erkaklar, ayollar va bolalarning
birga qo`shiq aytish an`analari bo`lgan. Masalan turli marosim va sayillarda,
ramozon oyida bolalarning qo`shiq aytishi yoki kattalarning zikr tushishi, marsiya
qo`shiqlari aytishi. Bolalarning jamoa bo`lib ijro etadigan qo`shiqlarini:
«Boychechak», «Oftob chiqdi olamga», «Laylak keldi».
Navro`z bayramlarda yigit va qizlarning qo`shiq aytishi, to`ylarda aytiladgan
yor-yor, yallalar xor bo`lib ijro etilgan. SHashmaqomning vokal qismidagi
taronalar ham jamoa bo`lib aytilgan. Katta ashulalar ham 3-4 kishi bo`lib ijro
qilingan (bu xam xor ijrosi). YUqridagi aytib o`tilgan asarlar bir ovozda ijro
etilgan. Folklor qo`shiqlari (yor-yor, yalla, hashar, 5 qarsak, lapar, katta ashula) va
maqomdagi (tarona, ufor, naqsh) qismlari jamoa bo`lib aytilgan.
Uning shogirdi Aristotel (Aflotun) komil ishonch bilan mazkur fikrni
quvvatlaydi. «Musiqa kishi ruxining ahloqiy tomoniga ma’lum darajada ta’sir
etadi, bas shunday ekan, u yoshlarning tarbiyasiga, ta’sir etadi.» Milliy
madaniyatimiz bobokaloni Abu-Nasr Al-Forobiy esa musiqaning shaxs
shakllanishiga aniq ta’sirini quyidagicha bayon etadi: «Bu fan (ya’ni musiqa D.O)
shu ma’noda foydaliki, kimning fe’l atvori muvozanatni yo’qotgan bo’lsa, tartibga
keltiradi, kamol topmaganlarni kamolotga yetkazadi va muvozanatda
bo’lganlarning muvozanatini saqlaydi. Bu fan tanning sog’ligi uchun ham
foydalidir.»
Musiqa inson ruhi va aqliy rivojiga bebaho ta’sir o’tkazadi. Ch.Darvin
umrining oxirlarida quvvai xofizasi (xotirasi) va fikrlash qobiliyatining
pasayishidan shikoyat qilib yozadi: «Agar menga ikkinchi bor dunyoga kelish
nasib bo’lganda edi, endigi hayotimda loaqal haftada bir marta bo’lsa ham, bir
necha she’r o’qishni o’zimga qoida qilib olardim.» Shu bois o’quvchilarda inson
ma’naviy madaniyatining tarkibiy qismi bo’lgan musiqa madaniyatini tarbiyalash
musiqa tarbiyasining bosh maqsadi bo’lib turadi.
4

Aqliy va jismoniy rivojlanishning garmonik qo’shilishiga ahloqiy soflik,
san’atga va hayotga estetik munosabat - shaxsning to`laqonli kamolga yetishida
muhim shartlardir. Bu olijanob maqsadga erishishda to’g’ri yo’lga qo’yilgan
bolalar musiqa tarbiyasi katta ahamiyatga egadir.
Kurs ishining maqsadi. O’zbekistonning madaniyati va milliy san’atini
o’rganish, tahlil qilish, va uning rivojlanish jarayonlarini yoritish. Bu mavzu orqali
o’zbek xor san’ati tarixi, uning unikal jihatlarini ko’rsatish va milliy-madaniy
taraqqiyotini ta’kidlash maqsadini o’z ichiga oladi.
Kurs ishining vazifasi. Ushbu kurs ishida quyidagi vazifalarni belgilab
oldim;
 Xor tushunchasi va uning kelib chiqish tarixi;
 O’zbek xor madaniyatining shakllanishi;
 O’zbekistonda xor madaniyati va rivojlanishi;
 Xor musiqasi tarixi: ushbu qadimiy san’at turining rivojlanishi.
Kurs ishining predmeti . Xor madaniyati rivojlanishi va tarixini bosqichma
bosqich o’rganib tahlil qilish.
Kurs ishining obyekti . Tarixiy yodgorliklar va joriy madaniy fazilatlarini
o’rganishga qaratilgan adabiyotlar.
5

I BOB. XOR MADANIYATINING KELIB CHIQISH TARIXI, UNING
JAMIYAT HAYOTIDAGI O’RNI VA AHAMIYATI.
1.1 Xor tushunchasi va uning kelib chiqish tarixi.
Xor gr е kcha “xoros” – “yig’ilish” ma’nosini bildiradi. Qadimiy Gr е k t е atr
sp е ktakllarida qatnashuvchi ashulachilar “xorv е tlar” nomi bilan yuritilgan. Xor
ijodiy uyushgan jamoa bo’lib, u ma’lum ovozga ega bo’lgan ijrochi xonandalardan
tashkil topadi. Uning xarakt е rli b е lgilaridan biri – bu xordan yakka t е mbrlarning
qo’shilishidan hosil bo’ladigan o’ziga hos t е mbrdir. D е mak, xor d е b mahsus
tashkil qilingan, vokal – xor t е xnikasiga, badiiy – ifoda vositalariga ega bo’lgan va
shu vositalar orqali ijro qilinadigan asarning mazmunini eshituvchilarga е tkazib
b е ra oladigan jamoani atash mumkin. Insonning ovoz apparati o’ziga hos
murakkab “musiqa asbobi” bo’lib u o’zining rang-barang t е mbr boyligi, nixoyatda
musiqa ifodalash hususiyatlarga egaligi bilan hamma musiqa asboblaridan ustun
turadi. Chunki kishi ovozi kuy va so’zni o’rganib payvandlash natijasida musiqiy
nutqni asl ma’nosini ochib b е radi. Bu borada inson ovoziga t е ng k е ladigan birorta
ham musiqa asbobi yo’q. shuning uchun ham inson ovozi ko’pincha “Gapiruvchi
musiqa asbobi” d е b ham yuritiladi. Ovoz apparati maqom, xiqildoq, xalqum, nafas
ravoni, ovoz pardalari (bog’lamlari), r е zonatorlar va har xil mashqlardan iborat. 1
Xiqildoq – ovoz paydo qilish apparati vazifasini bajaradi. Xiqildoq
uzuksimon, halqonsimon va ikkita shoxsimon (uch burchak) to’qaylar iborat
bo’ladi. Ular muayyan muskullar yordamida oldinda va orqada harakat qiladi.
Odam ovozi juft va ti’q xiqildoq to’g’aylari pardalari muskullari yordamida bir-biri
bilan birikishidan hosil bo’ladi. Nafas orqali chiqayotgan havo xiqildodagi
to’g’aylar orasida tortilgan ovoz pardalariga urilib t е bratadi va ovoz chiqaradi.
Tovushning baland – pastligi, yo’g’on – ingichkaligi xiqildoq bo’shliqining katta –
kichikligiga pardalarning tarangligiga, ularning uzunligi va qalinligiga, til, xalhum
1
Sh.Ro’ziyev. Xorshunoslik. Toshkent 1987.
6

– xiqildoq muskullarining qisqarishiga bog’liqdir. Ovoz pardalari lotincha “kid
vocal” d е yiladi. Bu pardalar yukori va pastda joylashgan bo’lib, yuqoridagisi
soxta, pastdagisi esa chin ovoz pardasi d е yiladi. Inson erkin nafas olib, nafas
chiqarayotganda ovoz chiqmaydi, chunki bunday vaqtda ovoz ravon erkin holda
bo’lib, ovoz pardalari taranglashmagan, d е yarli harakatda bo’lmaydi. Ovoz
ravonligini to’g’ri boshlashi bilan tovush chiqa boshlaydi. Xorda qo’shiq aytishga
moyil va qo’shiq aytish qobiliyatiga, ya’ni ma’lum ovoz balandligi (diapazoniga),
yoqimli t е mbrda, tiniq, lirik yoki dramatik, kichik yoki katta kuchlanishga ega
bo’lgan ohangdosh ovozlar xorga monand xonanda ovozlar (yoki xor ovozlari)
hisoblanadi.
Xor ovozlari guruhlarga bo’linadi:
 Bolalar ovozi (diskant, al’t).
 Ayollar ovozi (soprano, m е tso soprano, al’t, kontral’t).
 Erkaklar ovozi (t е nor, bariton, bas).
 Bolalar ovozi (diskant) yoki (soprano) va (al’t)ga bo’linadi.
Diskant (soprano) – bolalarning yuqori ovozi bo’lib, uning qamrovi birinchi oktava
“do” dan, ikkinchi oktava “fa-sol” gacha ko’tariladi. Diskant y е ngil, o’zgaruvchan,
yumshoq yangraydigan ovoz bo’lgani uchun har xil kuy va ohanglarni juda
ta’sirchan ijro eta oladi. Al’t – bolalarning pastgi ovozi. U kuchli va birmuncha
yo’g’on, jarangdor, t е mbrli bo’lishi bilan birga, ba’zi hollarda mayin harakt е rga
ega ham bo’ladi. Al’t tovushining diapazoni kichik oktava “sol-lya”dan ikkinchi
oktava “r е -mi”gacha.
Musiqa janrlari ichida eng d е mokratik va ommaviy hususiyatga ega bo’lgan
tur - bu xor san’atidir. U kishilarimizning kundalik hayoti bilan chambarchas
bog’liq bo’lib, ularni g’oyaviy – est е tik jihatdan tarbiyalaydi. Mashxur musiqa
nazariyotchisi, faylasuf, bastakor va davrning asoschilaridan biri B.Asaf е v
fikricha, xor san’ati musiqani tushuna bilish vositasidir. Xor san’ati ommani milliy
ruxda tarbiyalash bilan birga kishilarni xalq qo’shiqlari ijodiyoti durdonalari,
o’zb е k, rus va ch е t el klassik vokal – xor asarlari namunalari bilan tanishtiradi,
ularning ma’naviy dun’yosini boyitadi. Xor san’ati ommani musiqaviy
7

tarbiyalashda kishilarni loqayd eshituvchi emas, balki faol qatnashchilarga
aylantiradi. Ba’zi bir sotsiologik kuzatishlarga qaraganda, havaskorlik xor
koll е ktivlarida astoydil qatnashgan kishilar hayotda ham, ishlab chiqarishda ham
s е rg’ayrat bo’ladilar. Xor shunday bir san’atki, unda adabiy va musiqiy ijodiyot
o’zaro uyg’unlashib, yaxlit badiiy obraz yaratiladi. Bu san’at doimo xalq
qo’shiqchilik ijodiyoti bilan bog’liq bo’lib, xususan milliy musiqa madaniyatining
shakllanishi va rivojlanishida muhim rol o’ynab k е lgan.
O’tmishda prof е ssional xor ijrochiligiga ega bo’lmagan qator qardosh
r е spublikalarda yangi xor san’ati o’ziga hos yo`llar bilan shakllanib k е lgan va
ularning ijrochiligi yangicha - zamon talabiga mos yo`l bilan rivojlangan.
Prof е ssional va havaskorlik xorlari bir – birlaridan tashkiliy va ishlash printsiplari
bilan farq qilsa – da, ular badiiy va t е xnik jihatdan bir birlariga juda yaqin
turadilar, bir – birlari bilan bog’langan holda rivojlanadilar va o’zaro ijobiy ta’sirda
bo’ladilar. Har ikkala – prof е ssional hamda havaskorlik xor san’ati umumiy xor
madaniyatini tashkil qilib, ular o’quvchilarni est е tik tarbiyalash vazifasini o’taydi.
Prof е ssional xorlar havaskorlik xorlari ustidan olib boradigan « otaliq» ishlari
havaskor xonandalarning ijrochilik mahoratlarini chuqurlashtirishga, r е p е rtuarning
boyishiga, umuman, xorning madaniy saviyasini oshirishga yordam b е radi. O’z
navbatida, havaskorlik xorlari prof е ssional koll е ktivlarga xushovoz iqtidorli
yoshlarni y е tishtirib b е radi. San’at bayramlarida, ijodiy k е chalarda prof е ssional
xorlar bilan havaskorlik xorlarining qo’shilib ishtirok etishi bugungi kunda
an’anaga aylanib qolgan. Mana shunday ijodiy hamkorlik prof е ssional va
havaskorlik koll е ktivlarini bir – birlariga yaqinlashtiradi. Hozirgi kunda ko’pgina
havaskorlik xorlari o’z ijro mahoratlari, r е p е rtuari bilan prof е ssional koll е ktivlarga
yaqin turadi. Shunday qilib, xor san’ati k е ng tarqalgan va ko’p turlarga ega bo’lgan
janr.Ta’kidlaganimizd е k, musiqiy tarbiya xisoblanadi, xor san’ati esa musiqa
madaniyatining tarkibiy va eng xalqchil qismini tashkil qiladi. Shuning uchun ham,
xor san’atini rivojlantirishga katta e’tibor b е rilmoqda.
Xor madaniyatining rivojlanishi . 2
2
. B.Shaxnazarova. Xonandalik uslubiyoti. Toshkent. 2017.
8

Xor san’ati uzoq tarixga egadir. Qadim zamonlardan b е ri xalqlar orzu –
umidlari, xis - tuyg’ularini qo’shiq aytish, pantomima (badan harakati) qilish kabi
vositalar bilan ifodalab k е lganlar. Ko’pchilik bo’lib qo’shiq aytish d е yarli hamma
xalqlarning m е xnat faoliyati, an’anaviy marosimlari, qolav е rsa, butun turmush
hayoti bilan doimo bog’liq bo’lib k е lgan.
Ma’lumki, an’anaviy marosim qo’shiqlari, u yoki bu marosim munosabati
bilan xalq tomonidan to’qilgan, xor bo’lib ijro etilgan. G’arb davlatlarida,
shuningd е k, Rossiyada xalq qo’shiqlari bilan bir qatorda k е yinchalik ch е rkovda
aytiladigan prof е ssional xor ijrochiligi paydo bo’ladi. Qadimiy ch е rkov
qo’shiqchiligi, asosan, unison ( bir ovozli yoki oktava) bo’lib, X asrlarda ikki
ovozli qo’shiqlar paydo bo’ladi.
Uyg’onish davrida ko’p ovozli xor ijrochiligi rivojlandi. Xususan, XV – XVI
asrlarda DJ. Pal е strina, O Lasso, K. Jan е k е n, J.D е pr е kabi polifonist kompozitorlar
yashab ijod qilgan davrda xor san’atining akap е lla ijrochilik uslubi yanada ravnaq
topdi. Prof е ssional xor qo’shiqchiligi vaqt o’tishi bilan ch е rkovdan tashqari
podshox, knyaz, pom е shiklar saroylarida ham k е ng tarqaldi. Saroylardagi
prof е ssional xorlar o’yin – kulgi tomoshalarida hizmat qilish uchun saqlangan. Bu
esa yuqorida qayd qilingan ba’zi xalqlar xor san’atining rivojlanishiga k е yinchalik
ijobiy ta’sir ko’rsatadi. K е yinchalik Bax, G е nd е l, B е txov е n, Glyuk, Motsart,
V е rdi, Biz е , romantik kompozitorlardan Shub е rt, Shuman, M е nd е lson, rus
kompozitorlaridan Glinka, Rimskiy – Korsakov, Musorgskiy, Chaykovskiy,
Borodin, Kyui, Tan ее v va boshqalar o’z ijodlari bilan xor san’atini yuqori
pog’onalarga ko’tardilar.
Xor bu vokal musiqani cholg’u asboblar jo’rligida yoki jo’rsiz (akop е lla) ijro
etuvchi xonandalar koll е ktivi. “Xor” atamasi yunoncha “xoros” so’zidan olinib
“to’da, yig’in” ma’nosini bildiradi. Ko’p vaqt xor op е ra, oratoriya, kontata ba’zan
simfoniyada qo’llanilgan. Musiqa amaliyoti davomida xorning har xil turlari va
ko’rinishlari paydo bo’lgan. Xor turi xorning tuzilishiga qarab aniqlanadi. Turiga
qarab bir yoki aralash bo’lishi mumkin, bir xildagi xorlarga alohida erkaklar xori,
9

ayollar xor, bolalar xori kiradi. Aralash xorga bolalar bilan ayollar xori, ayol va
erkaklar xori kiradi. Xor ko’rinishi xorni tashkil qiluvchi mustaqil xor
partiyalarining soni bilan b е lgilanadi. Ikki ovozli xor uch, to’rt ovozli xor va ho
kazo. har bir xor partiyasi ma’lum bir joyda 2 – 3 ovozlarga bo`linishi mumkin.
Bunday bo`linish divizi d е yiladi. Aralash xor to`rt ovozdan iborat, l е kin bundan
ham ko`p ovozli bo`lishi mumkin. Divizi tufayli 6 yoki 12 ovozga bo`linadi. Xor
koll е ktivini tashkil etish shartlaridan biri har bir xor partiyasini ovozlar bilan
to`g`ri ta’minlashdir. Diopazon, t е mbr va ovoz kuchi jihatdan bir-biriga yaqin
bo`lgan ashullachilar guruhiga xor partiyasi d е yiladi. Xor to`rtta asosiy
partiyalarga taqsimlanadi – soprano va alt ayollar ovozi, t е nor va bas erkaklar
ovozi. Xor partiyalarining tarkibiga baland va past ovoz gruppalari kiradi. Xor
partiyalarining baland ovozlari birinchi (I) past ovozlari esa (II) ikkinchi d е b
yuritiladi. I – ga lirik ovozlar, II – ga dramatik ovozlar kiradi.
Kuylash ko`p tarmoqlarni o`z ichiga oluvchi murakkab protstsesdir. Xor
kollektivining asosini undagi vokal-xor ishlari tashkil etadi. Vokal mashqlari
xorning muvaffaqiyatli faoliyati uchun zamin yaratadi. Xorda vokal ishlarining
sifat darajasi dirijyorning malakasi, vokal qobiliyati va pedagogik mahoratiga
bog`liq. Xorda olib boriladigan vokal ishlaridan maqsad, kuylovchilarning to`g`ri
kuylash malakasini shakllantirish.
Vokal ishlariga:
- xorning muhim elementlar ustida ishlashi (hamohanglikka, yaxshi sozga,
so`z talaffuziga, badiiy ifoda vositalariga erishish:);
- to`g`ri nafas olish, vokal tovushlari bilan kuylashni shakllantirish;
- kollektiv a`zolarining bir xil vokal malakalariga ega qilish kabilar kiradi.
Xor ijrosini muhim elementlarini barpo qilish uchun vokal-texnikasiga asosan,
nafas, tovush xosil qilish, uni cho`zish, dinamika, intonatsiya va diktsiya
malakalari kiradi. Xor kollektivi yaxshi vokal texnikaga ega bo`lmasa, u xorning
ijrosida na uyg`unlik (ansambl’), na tiniq soz, na tiniq talaffuz va badiiy ifoda
bo`ladi. SHundan kelib chiqib xorda vokal-xor texnikalarini doimo rivojlantirish
va takomillashtirish zarur. Xorda yaxshi sozga, ansamblga, dinamikaga,
10

mustahkamlikka, diktsiya va tembr bo`yoqlariga erishishda vokal-fundament
mustahkam bo`lishi kerak. Rahbar vokal-xor mashqlari ustida ish olib borib
xorning jaragdor va ifodali jarangiga erishmog`i kerak.
Xorda vokal-xor ishlarining formalari.
 Nafas - Vokal-xor ijrochiligining asosini nafas tashkil etadi. SHuning uchun
xor asarlarini to`g`ri ijro etishda to`g`ri nafas olish muhim elementlardan
hisoblanadi. U ovoz shakllanishi jarayonida muhim fundament rolini
o`taydi. Kuylaganda nafas olish gapirgandagidan farq qiladi. Kuylaganda
nafas tez olib sekin chiqariladi. Nafas olish uch turga bo`linadi:
 Yuqori nafas- Nafas ko`krakni yuqori qismida olinib, kiftlar ko`tariladi.
Nafasning bu turi juda zararlidir. Vokal- xor ijrochiligida bu nafas
qo`llanilmaydi.
 Ko`krak- qorin (o`rtacha qovug`a-biqin).
Aralash- (pastki qovurg`a- diafragma usulida olinadi). Bu usul xonandalarga
(havaskorlik xorlarida) oldin tushuntiriladi, keyin ko`rsatib beriladi. Bunday nafas
olishda biqin va pastki qovurg`alar kengayadi. Nafas olishda kiftlar, ko`krak qafasi
ko`tarilmaslik kerak. Tajribali ashulachilarda nafas ko`krakda deyarli bo`lmaydi.
Ular nafasni pastga- diafragma olib, qorinni pastki qismida harakat bo`ladi. Xorda
nafas olish spitsifikalari mavjud. Xorda bu vaqtda zanjir yoki ulanma nafas
(tsepnoe do`xanie) olish usuli qo`llaniladi. Zanjir usuli ayrim xor asarlarini
kuylashda nafas olish mumkin bo`lmagan paytlarda qo`llaniladi. Ko`p ovozli
asarlarni kuylashda xonandalar zanjirli nafasdan foydalanadilar. Bu usul zanjir
yoki ulama nafas olish usuli deyiladi.
Nafas olish tugab, tovushning boshlanishi ataka deyiladi. Ataka ital’yancha
attakate hujum qilmoq degan ma`noni bildiradi. Bu vokal-xor va boshqa musiqa
janrlarida ham qo`llaniladi. Tovushning yumshoq, mayin boshlanishi yumshoq
ataka deyiladi. Tovush atakasi asar xarakteriga bog`liq bo`ladi. Ataka ifodali ijro
vositasi hisoblanadi. YUmshoq atakada ovozning kengligiga, mayinligiga
«niqobdorli» ga tezroq erishiladi.
11

Qattiq ataka marsh, vahima, daxshat, qattiq iztirob chekish, fig`on, tantana,
shodlik kabi ifodalarda qo`llaniladi. eng asosiy vazifa hosil bo`lgan tovushni
sofligiga erishish (xususan yuqori registrda), ya`ni tovushni yuqori pozitsiyada
kuylash. YUqori tovush pozitsiyasiga ega bo`lmagan xor yoki xonanda to`g`ri va
aniq intonatsiyaga ega bo`la olmaydi.
Xorda so`zlarini tinglovchiga etkazib berish vositasi diktsiya deyiladi.
Asarning g`oyaviy mazmunini ochib berishda diktsiya muhim rol’ o`ynaydi.
So`zlar shoirona fikrni to`ldirsa, musiqa uni bo`yoqlari bilan to`ldirib, ma`nosii
chuqurlashiradi.
12

1.2 O’zbek xor madaniyatining shakllanishi.
O’tmishda xor ijrochiligiga ega bo’lmagan qardosh respublikalarda qator
yangi xor san’ati o’ziga xos yo’llar bilan shakllana bordi. Dastlab mazkur xalqlar
o’zlarining milliy kuy qo’shiqlariga tayangan holda musiqa madaniyatini yarata
boshladilar. Uyg’onish davrida xor san’atida katta o’zgarish – ko’p ovozli xor
ijrochiligi paydo bo’ldi Gomofoniya uslubi va mumtoz garmoniya rivoji davrida
aralash va ko’povozli xor jamoalari yuzaga keladi. Xor san’atining yanada
chuqurroq ravnaq topishiga a’capella ijrosida kuylashning paydo bo’lishi asos
bo’ldi. XV–XVI asrlarda yashab o’z ijodida ko’p ovozli asarlar yaratib kelgan –
J.Palestrina, O.Lasso, K.Janeken kabi polifonik-kompozitorlar o’z hissalarini
qo’shdilar. Davr taqozosi bilan madaniyatlar yaqinlashuvi asrlardan-asrlarga o’tib,
bir-biriga ta’sir ko’rsata boshlagan. Ma’lum bir davrdan so’ng xor san’atida yana
bir o’zgarish paydo bo’lib, yirik asarlar – kantata, oratoriyalar mualliflari sifatida –
I.S.Bax, G.Gendel, K.Glyuk ijodi, keyinchalik Meyerber, J.Verdi, shu bilan birga
F.Shubert, B.Mendelson, R.Shuman kabi romantik kompozitorlar ijodida kamer
xor musiqasi rivoj topdi. Shu davrda qo’shiq sevadiganlar xor jamoalari
“lidertafel” (nemischa so’z bo’lib, “yetakchi qo’shiqchi” ma’nosini anglatadi.
Germaniya, Avstriya va Shveytsariya davlatlarida keng rivojlangan) va “orfeon”
(fransuzcha “xor sevuvchilar jamoasi” 1818-yilda Parijda G.Vilemom
rahbarligida) paydo bo’lgan. Xor san’atining cherkov musiqa san’atidan asta-sekin
tashqariga chiqishi, opera teatrlarining shakllanishi, XIX asrdagi milliy
kompozitorlik maktabini xalq omma musiqasiga chambarchas bog’lanib ketishi
Rossiya, Boltiq bo’yi davlatlari – Chexiya, Bolgariya, Vengriya va boshqa
davlatlarda namoyon bo’lgan. Keyinchalik AQSH, Lotin Amerikasi, Yaponiya
davlatlarida ham bu jarayon davom ettirildi.
Ko’p asrlardan buyon rus xor san’ati o’zining izchilligi bilan ajralib turadi.
Rus xor ijrochiligi va ijodiyoti xalq ijrochiligi va cherkov ijrochiligi yo’nalishida
13

rivojlanib, bir-biriga o’zaro bog’langan yo’nalishlar tashkil etgan. Bularga qishloq
va shahar qo’shiqlari, qo’shiqsevarlar xor jamoalari, maktab qo’shiqsevarlari,
professional cherkov va opera xor kapellalari targ’ibot qilingan. Birinchi bo’lib XV
asrda tashkil qilingan “Podshohning kuylovchilari xori” keyinchalik Peterburg
saroy xonandalari kapellasiga aylantirilgan va XVI asrda yuzaga kelgan
“Patriarxning kuylovchilari xori”, keyinchalik Moskva sinodal xori, deb atalgan.
Patriarxning kuylovchilari xori rus professional xorlarining ilk namoyondalari
bo’lib qolishgan. Cherkov ijrochiligi o’z davrida musiqa qobiliyatiga ega ijrochi va
xor rahbarlari (regentlar), XVI–XVII asrlarda esa dvoryanlar, pomeshiklar o’z
qaramog’ida xor va orkestrlar tashkil etadilar. Bunday jamoalarni “metsenatlar” –
san’at homiylari xori, deb (graf Sheremetyev o’z kapellasining serqirra va
sermazmun ijodi bilan 150 yilga yaqin ijod qilib kelgan jamoalardan; knyaz
Yu.Galitsin xorlari va boshqalar) nomlangan. Bu kapellalar o’z ijro mahoratlari,
dasturlari bilan rus xor madaniyatiga juda katta, yuksak hissa qo’shgan. Ushbu xor
jamoalariga krepostnoylar rahbarlik qilib, ular ichidan atoqli xor dirijorlari –
S.Dektaryev, G.Lomakin, A.Arxangelskiylarning yetishib chiqishi misol bo’la
oladi. Rus xor ijrochiligi va ijodiyoti xalq ijrochiligi va cherkov ijrochiligi
yo’nalishida rivojlanib, bir-biriga o’zaro bog’langan yo’nalishlar tashkil etgan.
Bularga qishloq va shahar qo’shiqlari, qo’shiqsevarlar xor jamoalari, maktab
qo’shiqsevarlari, professional cherkov va opera xor kapellalari targ’ibot qilingan1.
O’zbekiston hududida XX asrning boshlarida teatr truppalari tuzilib,
tomoshalar vaqtida spektakl mazmun-mohiyatidan kelib chiqib jo’rlikda ijro
etiladigan qo’shiq va ashulalar xor ijrochiligi asta sekin o’zbek xalqiga singib
borayotganligidan dalolat bo’lgan. Tinglovchilarda kuyga solingan va birgalikda
kuylangan matnlar katta taassurot qoldirgan, yuraklarni larzaga solgan. 1918-yilda
Xalq konservatoriyasi ochilishi xor san’ati targ’ibotida muhim rol o’ynaydi.
Toshkent shahrida birinchi bo’lib jonkuyar ustoz, izlanuvchan inson,
ma’rifatparvar Ali Ardobus Ibrohimov rahbarligidagi 60 ta o’zbek o’g’il
bolalaridan tashkil topgan maktab teatr jamoasi tuzildi. V.Sakovich tashkil etgan
“Zebiniso”, Sh.Shoumarovning “Namuna” va S.Yenikeyevaning o’zbek qizlar xor
14

jamoalari tuzilishi ham xor ijrochiligi ommaviylashishida munosib o’rin tutgan.
1936-yilda O’zbekistonda birinchi xor kapellasi tuzilgan va unga M.Lepexin
rahbarlik qilgan. Dastlabki konsert dasturi xalqaro miqyosda, xususan, Moskvada
bo’lib o’tgan O’zbekiston adabiyoti va san’ati kunlarida namoyish etilib, keng
tinglovchilar olqishiga sazovor bo’lgan. Shu yo’sinda Respublika teatrlarida,
harbiy okruglarda, o’rta maktablarda, o’quvchilar saroylarida xor jamoalari
tuzilishi avj oldi. 1919-yilda V.Sakovich tashkil qilgan maktab-teatr kollektivi 300
ta bolani birlashtirdi. Bu kollektiv ham bir necha xor, drama, raqs, gruppani o’z
ichiga olgan edi. Xususan Sakovichni “Zebiniso” maktabida tuzgan xori yaxshi
natijalarga erishdi va keyinchalik bu xor “San’atchi qizlar” nomi bilan yuritildi.
Professional xor ijodi va ijrochilikning oddiy shakllari 30-yillarda 2 yoyilgan
musiqali dramalarda uchraydi. “Farhod va Shirin” (V.Uspenskiy, G.Mushel) va
“Gulsara” (R.Glier va T.Sodiqov) musiqali dramalarda ikki ovozli xor nomerlari
qo’llaniladi. XX asrning so’ngi choragida jo’rsiz musiqaning rivoji
kompozitorlarni a kapella janrida ayrim izlanishlarga olib keldi. Kompozitorlar –
Mutal Burhonov, Sayfi Jalil, Ikrom Akbarov, Botir Umidjonov, Mustafo Bafoyev,
Nadim Norxo’jayev, Baxrullo Lutfullayev, Avaz Mansurov, Dilorom
Omonullayeva, shuningdek, ijodkor xormeyster – Shermat Yormatov, Naira
Sharafiyeva kabilar bu janrga alohida e’tibor berishdi. Botir Umidjonov ijodida
yangi matn, yangi timsollar, tembr, faktura usullari, xor matosini simfoniyalash
kabi ijrochilik uslubi yangi qirralarga olib keldi. Bularga – Botir Umidjonovning
«Ruboiy» nomli (Umar Xayyom) xor turkumini sanab o’tish mumkin. Professional
xor ijrochiligi bilan bog’liq bo’lgan– akapella janri aynan ruboiy turkumida o’ziga
xos bo’lgan faktura va badiiy ifoda vositasini topdi. Qalin matoli, ko’p ovozlik,
ya’ni polifoniya usulidan 10 foydalanish kabi yangiliklar paydo bo’ldi. Bu davrda
yozilgan – “Chor baytho”, “Alla”, “Olis yo’ldan” nomli asarlar ham bunga yorqin
misol bo’la oladi. O’zbek jo’rsiz xor musiqasi janrida faol va samarali izlanishlar
olib borayotgan O’zbekiston davlat konservatoriyasining “Xor dirijorligi”
kafedrasi mudirasi, professor Naira Sharafiyeva o’zining jozibali va yorqin ijod
namunalarini musiqa shinavandalariga tuhfa etmoqda. Uning aralash xor uchun
15

qayta ishlagan xalq qo’shiqlari – “O’zbekiston taronalari” xor syuitasi, “Deydiyo”,
“Hazil”, “Yarayandim”, “Mustahzod”, “Faryod” kabi asarlari o’zgacha ahamiyat
kasb etadi. Ayni paytda, ustozlarning yangi yosh avlodni shakllantirib
borayotganligini nazarda tutsak, O’zbekistonda musiqa san’ati yangi sifat
pog’onasiga ko’tarilayotganligini ta’kidlashimiz mumkin. O’zbekiston milliy
simfonik, kamer va xalq cholg’ulari orkestr jamoalari birlashmasi xuzuridagi
O’zteleradio xor jamoasi hamda xor kapellasi, A.Navoiy nomidagi opera va balet
teatri, hamda Muqimiy nomidagi musiqali komediya teatri xor jamoalari, O’zDK
xuzuridagi MTS xori, talabalar xor jamoalari, Respublikadagi barcha o’rta maxsus
musiqiy ta’lim muassasalari va BMSMlari xor jamoalari o’z ijodiy faoliyatlarini
yanada takomillashtirib, rivojlantirib kelmoqdalar. Jamoa bo’lib ijro etilgan har
qanday asar tinglovchini beixtiyor o’ziga rom etibgina qolmay, balki musiqiy
hayolot olamiga g’arq bo’lishga, asar qahramonlari hayoti bilan yashashga,
ularning ichki kechinmalari, his-hayajonlarini to’g’ri anglashga undaydi. Misol
sifatida Davlat xor kapellasini, Milliy xor jamoasini, A.Navoiy nomidagi Davlat
akademik katta teatrining xor truppasini, O’zbekiston 3
davlat konservatoriyasining
talabalar xor jamoasini keltirish mumkin.
3
S.Kadirova. Xorshunoslikning boshlang’ich kursi. Toshkent. 2015.
16

II BOB. YURTIMIZDA XO’R MADANIYATI VA SAN’ATI
RIVOJLANISHI TARIXI.
2.1 O’zbekistonda xor madaniyati va rivojlanishi.
O’tmishda So’g’t davlatida professional xor mavjud bo’lgan, keyinchalik
Arab istilosidan keyin bu san’at rivojlanmagan. O’zbek musiqasi asosi monodik
(bir ovozli) bo’lganligi sababli ko’p asrlar davomida ko’p ovozli xor ijrochiligi
amalda qox`llanilmagan va professional yakka ijrochilik formasi saqlanib qolgan.
Ko’p ovozli xor dastdlab musiqali drama va komediyalarda xalq musiqasini xorga
moslab qayta ishlangan holda qo’llanildi. S. Vasil’enko va M. Ashrafiy «Bo’ron»,
R. Glier va T. Sodiqovlarning «Layli va Majnun» kabi birinchi operalari ko’p
ovozli o’zbek xor ijrochiligi rivojida muhim rol o’ynadi.
Qadim zamondan beri jamoa bo’lib qo’shiq aytish hamma xalqlarning mehnat
faoliyatini, orzu-umidlarini ifodalab berish uchun ishlatilgan. Qo’shiqlar avloddan-
avlodga og’zaki usulda qoldirilgan. O’zbekistonda erkaklar, ayollar va bolalarning
birga qo’shiq aytish an’analari bo’lgan. Masalan turli marosim va sayillarda,
ramozon oyida bolalarning qo’shiq aytishi yoki kattalarning zikr tushishi, marsiya
qo’shiqlari aytishi. Bolalarning jamoa bo’lib ijro etadigan qo’shiqlarini:
«Boychechak», «Oftob chiqdi olamga», «Laylak keldi».
Navro’z bayramlarda yigit va qizlarning qo’shiq aytishi, to’ylarda aytiladgan
yor-yor, yallalar xor bo’lib ijro etilgan. SHashmaqomning vokal qismidagi
taronalar ham jamoa bo’lib aytilgan. Katta ashulalar ham 3-4 kishi bo’lib ijro
qilingan (bu xam xor ijrosi). YUqridagi aytib o’tilgan asarlar bir ovozda ijro
etilgan. Folklor qo’shiqlari (yor-yor, yalla, hashar, 5 qarsak, lapar, katta ashula) va
maqomdagi (tarona, ufor, naqsh) qismlari jamoa bo’lib aytilgan.
Havaskorlik xor san’atining rivojlanishi.
Respublikamizda musiqa va xor 20 yillardan boshlab rivojlana bordi.
To’garaklar tuzila boshlandi.
17

1930 yillarda etuk bastakorlar YU. Rajabiy, Imomjon Ikromovlar 1-2 ovozli
xor qo’shiqlari yaratdilar. 1934 yilda 1-musiqa badiiy olimpiadasi o’tkazildi. Bu
olimpiadada 1000 kishilik xor qatnashdi. 1937 yilda Moskva O’zbekiston
dekadasida xor jamoalari qatnashdi.
Urush davrida havaskorlik xorlar jangchilar uchun kontsertlar uyushtirar edilar.
Urushdan keyin respublika olimpiadasida 20 000 kishi qatnashdi (1143jamoalar).
1948 yil-III olimpiada 25 000 kishi qatnashdi, bir va ko’p ovozlilik rivojlana
bordi. 50 yillarda Konservatoriya, musiqa bilim yurti o’qituvchilari havaskorlik
xorlarga amaliy yordam bera boshladilar. 60-70 yillarda havaskorlik jamoalarini
soni va sifati oshdi. Bolalar xor ijrochiligining rivojlanishda konservatoriya
dotsentlari Kenzer, Valenkov, Vasil’eva, O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan artist
SH. YOrmatovlarning xizmatlari katta «Boychechak», «Bulbulcha» guruxlari juda
ko’plab o’zbek xor asalarini ijro etib kelmoqdalar. Respublikamizda 100lab ashula
va raqs ansambllari mavjud, ularni qoshida xor-vokal guruxi tuzilgan. Masalan:
«Anor», «Gulrux», «CHust taronalari», «SHirin», «Roxat», «SHalola» xor
tarkibida 15-20 kishi mavjud. Ular lapar, yalla. YOr-yor qo’shiqlarini ikki-uch
ovozda ijro etishadi. O’zbek ko’p ovozli xor asarlariga o’zlarining salmoqli
hissalarini qo’shib kelayotgan: T. Sodiqov, M. Burxonov, SH. Ramazonov, M.
Ashrafiy, S. YUdakov, M. Leviev, S. Boboev, F. Nazarov, B. Umidjonov kabi
bastakor va kompozitorlardir.
O’zbekistonda professional xor san’atining eng kech rivojlana boshlagan
san’at turlaridan biridir. Buning uchun zarur shart-sharoitlar yo’q edi. Xor san’atini
amalda rivojlantirish uchun musiqa o’quv yurtlari ochish, malakali xormeysterlar,
bastakorlar tayyorlash kerak edi. SHunday muhim masalalarni bajarilishida bir
qator rus musiqa san’ati arboblari V. Uspenskiy, E. Romanovskaya, N. Mironov,
R. Glier, S. Vasil’enko, A. Kozlovskiy va bir qator o’zbek professional
musiqachilarining hissasi katta. Professional xor ijodi va ijrochiligining oddiy
formalari musiqali dramalarda uchraydi. Ikki epizodik uch ovozli fakturalar uchrab
turadi, chunki bastakorlar sharoit etarli emasligini yaxshi bilishar va uch-to’rt
ovozni ishlatmasdilar. 30 yillarning ikkinchi yarmida bu ish takomillasha bordi.
18

1936 yil O’zbekiston radiosi qoshida o’zbek xori tuzildi va yangi tuzilgan
O’zbekiston Davlvt Filarmoniyasi qoshida xor kapellasi tashkil qilindi
1937 yilda xor jamoasi bastakorlar M. Ashrafiy va T. Sodiqovlarning to’rt
ovozli qo’shiqlarlarini tayyorlab bordi. 1934-37 yillarda Moskva
konservatoriyasida ko’pgina bastakorlar: Zokirov, Abduraxmonov, Davidov,
Ashrafiy, Nasimov, Xoshimov, Qori YOqubov, Burxonov, YUdakovlar taxsil oldi.
YOsh o’zbek bastkorlari rus bastakorlari bilan ijodiy hamkorlikda o’zbek
milly operasini yaratishdi.
Bu S. Vasil’enko va M. Ashrafiy «Bo’ron» operasidir. 1939-40 «Ulug’ kanal», R.
Glier va T. Sodiqovlarning «Layli va Majnun» operasi. Urush yillarida
Kozlovskiyning «Ulug’bek», CHishkoning «Maxmud Tarobiy»
operalari yozilgan.
1952 yilda O’zbekiston Davlat Filarmoniyasi qoshida birinchi professional
xor kapellasi tashkil qilindi-raxbar Valenkov edi. M. Burxonov kapella uchun
birinchi jo’rsiz xor qo’shiqlari yaratdi. Respublika a kapella janri vujudga keldi.
O’zbekistonda xor san’atining o’sishi 1960 yilda tashkil qilingan. O’zbekiston
radio va televideniesi davlat komiteti Milliy xorining hissasi katta. Bu kapellaning
rahbari- B. Umidjonov bo’lgan.
O’zbek bastakorlari hamma janrlarda o’zlarini hissalarini qo’shganlar-
kantata, oratoriya, oda, ballada,
a kapella. Masalan: S. YUdakovning «G’alaba», «Meninig Vatanim», «Muborak»,
«To’yona» kantatalari, «Mirzacho’l» syuitasi, M. Ashrafiyning «O’zbekiton»,
«Baxt» kantatalari, I. Xamroevning «O’zbek xotin-qizlariga» kantatasi, Vil’dnov,
Veralas, Burxonov, D. Zokirov, M. Nasimov, B. Umidjonovlarning «Asrim
sadosi» kantatasi.
Kamer- nemischa uy, xona degani. Kamer xorda 30 tacha musiqa
ma’lumotiga ega talaba va ishchi yoshlar ishtrok etadi. Kamer xor guruxi keng
tarqalgan, sabab katta gurux akademik xorni tuzish uchun kerakli ovozlar, ko’p
xonandalar, maxsus joy kerakligi kabi muammolarning yo’qligidir. Ba’zi kamer
xorlar professional jamoalarga aylangan. Kamer xorining ikki shakli mavjud:
19

 Professional;
 Havaskorlar .
Bu xorlarda ovozlarning joylanishi ham boshqacha bo’ladi. Masalan: SHou
boshchiligidagi amerika xori Kvartet uslubida tuzilgan. (Partiyalar emas, S. A.T.B)
Bu xorlarda klassik va zamonaviy xor asarlaridan iborat repertuar ishlatiladi. Ba’zi
bastakorlar kamer xorlar bilan doimiy ijodiy bog’lanishda bo’lishadi. Masalan:
Sviridov «Pushkin gulchambari» va boshqa asarlarini Moskva kamer xoriga
yozgan.
Bizda SH. Yormatov – «Bulbulcha» bolalar xori uchun, B. Umidjonov tele –
radio komiteti xori uchun yozgan.
Opera xor ijrochiligining o’ziga xos xususiyati bor. Xor sadolari ostida
eshitilmay qolmasligi uchun nyuanslar katta ahamiyatga ega. (fraza tovush tusi)
operada xor dekarativ fan vazifasini bajarishdan tashqari operaning
dramaturgiyasida faol qatnashdi va uning ijrosi sahna harakati bilan bog’liqdir.
Sahnadagi mizanstsenlar xonandalarga raxbarni ko’rishga xalaqit berishadi.
SHuning uchun xormeysterlar sahna ortidan ko’rsatib turadilar. Opera xorlari
kontsertlarda chiqishmaydi. A. Navoiy nomidagi Davlat akademik katta opera va
balet teatr xori (SHodmonov) va Samarqand opera balet teatr xori teatrlashgan.
Xorning yana bir turi-o’yin (xorovod). Instsenirovka qilib qo’shiq aytish. Ma’lum
temalar syujet qilib olinadi. «Paxta bayrami», «Xalqlar do’stligi».
O’zbekistondagi yoshlar ashula va raqs ansambllari:
«SHodlik», «Lazgi», «Go’zal», «O’yg’ur ansambli», «Dutorchi qizlar ansambli»,
Qoraqalpog’iston «Qirq qiz» ansambli. Professional havakorlik ansambllari:
«Parvoz», «Bayot», Anor, «SHalola», «Lola», «Gulrux», «CHust taronalari».
Xalq bayramlarida, mehnat ishlari jarayonida xor bo’lib qo’shiq aytilgan. Bu
shaharlarda, ishchilar orasida, yoshlar sayillarida keng tarqalgan. Bir necha
ashulachilarni artel’ deyishgan. Bir oila a’zolaridan iborat bo’lsa- oila ansambllari
deb yuritilgan.
Pyatnitskiy xalq xori (1911).
Don kazaklari ansambli.
20

Ural xalq xori va boshqalar
Bizda O’zbekiston radio TV si qoshidagi milliy xor (B. Umidjonov ). Xalq
xori- xalq qo’shiqlarining xususiyatlarini saqlagan xolda ijro qiladi. Raxbar faqat
mahalliy qo’shiqchilik a’analarini bilish bilan chegaralanmay, xalq qo’shiqlarini
yaxshi biladigan kishilarni taklif qilishi shart. Xalq xorlari akademik xorlardan
quyidagi xususiyatlari bilan farq qiladi.
- vokal struktura o’ziga xosligi
- tabiiy ovozda kuylash
- polifoniyada (ko’p ovozli) kuylash
- imprevizatsiya qilish (badixa)
- repertuar- xalq qo’shiqlari va xalq lad tonligi asosidagi asarlar
- dirijyorsiz ijro etish to’rt ovozning doimiy bo’lmasligi S. A. T. B
- xorovod harakat vositasini ishlatish
Xalq xorlari uch guruhdan iborat: xor, o’yinchi va sozandalar. Dirijyorsiz
ijro etishadi. Xonandalar soni ovozlar (ayol va erkak) sonini ahamiyati yo’q. Bir
joyda ayollar ko’proq yoki boshqa joyda erkaklar ko’proq bo’ladi. Ayollar- pastki,
erkaklar- yuqori kuylashadi.
I tur xorlar – S va B yo’q, ovozlar tor joylashgan diapazonda kuylashadi.
II keng diapazon- hamma obrazlar bor. Ular oq tovush (ochiqlik) bilan
aytishadi. Xalq xorlari professional va havaskorlik xorlarga bo’linadi.
Professional xalq xorlarining soni 40-50 kishidan iborat. Ayollar
ko’pchilikni tashkil qiladi, ular partitura bo’yicha improvizatsiyasiz kuylashadi.
Sal «niqobdor» qilib joylashtirish to’g’risida qoida yo’q. Diapazoni turli bo’ladi.
Rossiyada 12 professional xalq xorlari mavjud, ulardan 3 tasi «akademik xor
jamoasi» nomiga ega bo’lishgan.
Havaskorlik xalq xorlari qishloq, rayon, shahardagi klub va madaniyat
saroylarida va bolalar va o’smirlar uylarida faol ishlab turibdi.
Asar raxbarning ovozidan o’rganiladi. Bu xorda 20-30 xonanda bo’ladi.
Respublikamizda CHirchiq shahar «Mashinasozlar» zavodi xalq xori bor. Xalq
xori ijrochiligida yanna ikki shakl, ya’ni bolalar xori va musiqa o’quv yurtlarining
21

o’quv xorlari bor. Ular keng kontsert ijrochilik faoliyati va xalq qo’shiqlarini
to’plash kabi vazifalarni olib boradilar.
A kapella janri ham tez rivojlandi. M. Burxonov «YOrlarim», «Go’zal
qizga», «Sayra», «Zarra gul», «Bibi gul», «Sari ko’hi baland». A.
Muhammedovning «Yashna hur Vatan», S. Boboev «CHaman ichra», «Yali-yali»,
«Endi sendek». I. Akbarov «Qoyilmay». SHu asar pedagogik kollej xorlari
repertuaridan o’rin olgan edi.
O’zbekistonda xor madaniyati 20 yillardan rivojlanib bordi. 30 yillarda xor
madaniyati eng yuqoriga ko’tarilgan davr xisoblanadi.
60 yillarda B. Umidjonov ko’p xalqlar qo’shiqlarini qayta ishlagan.
«Diliman», «Gar namidoni», «YAppuray», «Qorasoch», «Og’a doram», «Ilila
yor», «Galbari», «Qomuzchu», «CHamanda gul», «Xurshidi jahon galdi» va
orginal syuita «Dilbarume».
70-yillar S. Boboev «Tanovor», «Bog’ sayliga» kabi klassik ashulalar
asosida xorlar yaratdi. M.Burxonov «Ayriliq», «Damko’l», «CHashmi siyoh».
Klassik merosni xor uchun qayta ishlashda S. Boboev va B. Umidjonovlar katta ish
qilishgan. «Segoh, CHorgox, O’zgancha»- kabi asarlar etuk asarlar qatoridan o’rin
topgan.
80-yillarda S. YUdakovning «Tusna», «Muborakbod»- kantatalari, M.
Nasimovning «Dunyoga tinchlik» kontatasi, S. Boboevning «Abu Ali ibn Sino»
poemasi, «Alloma (Al-Xorazmiy)» kontatalari yaratilgan.
1950-yillarda tashkil topa boshlagan professional xor 40 yildan ortiq davr
ichida tobora rivojlanib bormoqda. O’zbekistonda o’tmishda xor-dirijyorligi
bo’lmagan. Xor-dirijyorligi ta’limini yo’lga qo’yish uchun konservatoriya 11 yillik
musiqa matablarini, Uspenskiy nomli madaniy-oqartuv texnikumi va boshg’a
viloyatlarda xozirda musiqa va pedagogika kollejlari ish olib bormoqda.
1950-yillarda A. Gudkova, A. Valenkov, B. Vasil’eva, A.Melik-
Karamyanlar konservatoriyani namunali tamomlab ishga taklif etildi.
Konservatoriyani xor-dirijyorligi bo’limini o’zbek milliy kadrlardan Abduqahhor
Sultonov tamomlagan edi.
22

1960-yillarda B. Umidjonov, Sulaymon SHodmonov, M. Azimov, N.
Qozievlar konservatoriyani muvaffaqiyatli tamomlaganlar. Marxum Botir
Umidjonov chorak asr mobaynida O’zbekiston radio va televideniesi milliy xor
jamosiga raxbarlik qilib keldi. Uning o’zbek milliy xor madaniyatini
rivojlantirishda hissasi katta.
S. SHodmonov A. Navoiy nomidagi milliy adademik katta opera va balet teatrida
20 yilga yaqin xormesterlik qilib O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan artist unvoniga
sazovor bo’lgan. M. Azimov va N. Qozievlar O’DK xor-dirijyorligi kafedasida
yoshlarga saboq berib kelmoqdalar.
1970-yillarda Xakimova, Baxrullo Lutfullaev, Axad Xamidov, Evgeniy
Jivaev, SHamsuddin Ro’ziev, SHarafieva, Jumaeva kabi konservatoriyani
tamomladilar. O’zbekistonda qisqa davr ichida xor madaniyati barpo etildi.
Xozirda Respublikamizda O’DK, Madaniyat oliygoxi, pedagogika
universitetlari musiqa fakul’tetlari, musiqa, pedagogika kollejalari 4-11 yillik
internat, bolalar san’at aktablarida xor dirijyorligi ta’limi berib kelinmoqda.
Jumladan viloyatimizdagi NamDU musiqa bo’limi, musiqa, pedagogika
kollejlari va musiqa maktablarida ham xor-dirijyorligi sinfi bo’yicha bilim berib
kelinmoqda.
23

2.2 Xor musiqasi tarixi: ushbu qadimiy san’at turining rivojlanishi.
Xor musiqasi asrlar davomida insoniyat madaniyatining ajralmas qismi bo’lib
kelgan. Qadimgi diniy marosimlardan tortib, hozirgi kundagi konsert va
tomoshalargacha bo’lgan davrda bu qadimiy san’at turi har bir davrning turli
musiqiy an’analari va madaniy ta’sirlarini o’zida aks ettirgan holda rivojlanib,
moslashgan. Ushbu maqolada biz xor musiqasi tarixini kuzatamiz, ushbu sevimli
musiqiy janrni shakllantirgan asosiy rivojlanish va uslublarni o’rganamiz. O’rta
asrlardan to hozirgi davrgacha xor musiqasi evolyutsiyasiga ta’sir ko’rsatgan
ijtimoiy, madaniy va texnologik kuchlarni ko’rib chiqamiz va uning musiqa
olamida va undan tashqarida qoldirgan merosini ko’rib chiqamiz.
Dastlabki kunlar: qadimgi davrlarda xor musiqasi
Xor musiqasi tarixi qadimgi davrlarga borib taqaladi, qachonki qabila
jamoalari musiqiy marosimlarni o’tkazish uchun yig’iladilar. Ushbu marosimlarda
bir nechta ovozlar uyg’un ohang va ritmlarni yaratish uchun ishlatiladi.
Yunonlar va rimliklar bu xor kuylash an anasini yanada rivojlantirdilar,ʼ
yunonlar eramizdan avvalgi V asrda birinchi mashhur xor musobaqasini yaratdilar.
Birgalikda yoki antifonal tarzda kuylash, xor musiqasi diniy, siyosiy va
ko’ngilochar muhitda ishlatilgan.
Xristian cherkovida xor kuylash.
Xristian cherkovi eramizning IV asrida xor musiqasini qabul qilib, undan
ibodat xizmatlarini kuchaytirish va diniy matnlarni ifodalash usuli sifatida
foydalangan. Chanting yoki Grigorian qo shig i ilk nasroniy xor musiqasining eng
ʻ ʻ
keng tarqalgan shakli bo lib, barcha ovozlar birlikda yoki oktavada kuylanadi.
ʻ
Cherkov o’sib ulg’aygan sari kattaroq xorlar va polifonik musiqalar paydo bo’ldi.
O’rta asr polifoniyasi va xor kompozitsiyasining paydo bo’lishi.
O rta asrlarda polifonik musiqa paydo bo la boshladi, bir nechta qismlar
ʻ ʻ
birgalikda kuylanib, murakkabroq tovush hosil bo ldi. Xor musiqasi liturgik
ʻ
musiqaning muhim qismiga aylandi, Frantsiyadagi Pérotin va Leonin va
24

Germaniyadagi Xildegard fon Bingen kabi kompozitorlar ushbu san’at turining
rivojlanishiga hissa qo’shdilar.
Bastakorlar muayyan holatlar uchun xor musiqasini yozishni boshladilar va
nota yozuvlari xor asarlarining yozuvlarini yozishga imkon berdi. O rta asr oxirigaʻ
kelib xor kompozitsiyasi murakkab san at turiga aylanib, Uyg onish davri musiqa
ʼ ʻ
uslublariga yo l ochdi.
ʻ
Uyg’onish davridagi polifoniya va xor musiqasi.
Uyg’onish davri san’atda qayta tug’ilishni ko’rsatdi va xor musiqasi bundan
mustasno emas edi. Jovanni Perluidji da Palestrina, Tomas Tallis va Uilyam Berd
kabi kompozitorlar xor asarlarida murakkab garmoniya va boy tekstura yaratish
uchun polifoniyadan foydalanganlar.
Bu davrda xor musiqasi ko’pincha to’ylar yoki davlat tadbirlari kabi muayyan
holatlar uchun yozilgan va professional va havaskor xorlar tomonidan ijro etilgan.
Musiqa uslubi ko’pincha kuylanayotgan matnga asoslangan bo’lib, musiqa
so’zlarning ma’nosini yoritishga xizmat qilgan.
Dunyoviy musiqa va Madrigallarning yuksalishi.
Uyg’onish davri davom etar ekan, xor musiqasi dunyoviy muhitda ham
qo’llanila boshlandi. Madrigals, dunyoviy xor musiqasining bir turi, XVI asrda
Italiyada mashhur bo’ldi. Bu asarlar ko’pincha kapella uslubida kuylangan va lotin
tilida emas, balki xalq tillarida yozilgan.
Madrigallar romantik yoki pastoral mavzularni ifodalash usuli sifatida
ishlatilgan va Klaudio Monteverdi va Karlo Gesualdo kabi bastakorlar o’z
asarlariga hissiy chuqurlik va murakkablik qo’shgan.
Islohot va kontrreformatsiya davrida xor musiqasi.
Protestant islohoti xor musiqasiga sezilarli ta’sir ko’rsatdi, cherkov
xizmatlarida xalq tillaridan foydalanish keng tarqaldi. Angliyada Tomas Tallis va
Uilyam Berd kabi bastakorlar, hatto mamlakat diniy qo’zg’olonlarni boshdan
kechirgan bo’lsa ham, xor asarlarini yaratishda davom etdilar.
Katoliklarga qarshi islohotda xor musiqasi ibodat xizmatlarining muhim jihati
bo’lib qoldi. Jovanni Perluiji da Palestrina kabi bastakorlar cherkov rahbarlarining
25

tanqidlariga javoban cherkov musiqasini soddalashtirish va aniqlashtirish vazifasini
o’z zimmalariga oldilar.
Barokko davri bezak va bezaklarga e’tibor berish bilan ajralib turardi va xor
musiqasi bundan mustasno emas edi. JS Bax va Jorj Friderik Handel kabi
bastakorlar batafsil bezak va murakkab qarama-qarshilikni aks ettiruvchi murakkab
xor asarlarini yaratdilar.
Bu davrda cholg’u jo’rligidan foydalanish ham keng tarqaldi, xorlar orkestrlar
yoki kontinuo ijrochilar jo’rligida bo’ldi. Barokko davrining xor asarlari ko pinchaʻ
yirik ansambllar uchun yozilgan bo lib, ularda murakkab garmoniyalar va ritmik
ʻ
naqshlar mavjud edi.
Barokko davrida kontrpunkt va xor kompozitsiyasi.
Barokko davrida bir nechta ohanglarni uyg’unlashtirib, uyg’unlik yaratish
san’ati bo’lgan kontrapunktning ahamiyati ortib bordi. Murakkab garmoniyalarni
yaratish va kompozitsiyaning turli qismlari o’rtasidagi munosabatni ta’kidlash
uchun xor musiqasidan foydalanilgan.
Muqaddas xor musiqasidan tashqari, barokko davrida opera va oratoriya ham
paydo bo’ldi, xor asarlari bu asarlarning hikoyasini va dramasini qo’llab-quvvatlash
uchun ishlatilgan.
Ilk opera va oratoriyada xor musiqasi.
Handel va Bax kabi opera va oratoriya bastakorlari o’z asarlarida ajoyib, hissiy
lahzalarni yaratish uchun xor musiqasidan foydalanganlar. Chorlar olomon yoki
qo’shinlarni tasvirlash uchun ishlatilgan va ko’pincha kuchli uyg’unlik va ovoz
balandligi va tempidagi dinamik o’zgarishlarni aks ettirgan.
Opera va oratoriyada xor musiqasidan foydalanish san’atning yuksalishiga
yordam berdi va klassik davr simfonik xor asarlari uchun zamin yaratdi. 4
Simfonik va xor musiqasining rivojlanishi.
Klassik davr simfoniyaning yuksalishi va xor musiqasining yangi
shakllarining rivojlanishini ko’rsatdi. Motsart, Gaydn va Betxoven kabi
4
Achildiyeva M. Ikromova F. “O’zbek musiqa san’atida maqomning o’rni” Proceedings of Global Technovation 2nd
International Multidisciplinary Scientific Conferense . London 2020 90-93 bet
26

kompozitorlar o’z asarlarida katta simfonik lahzalarni yaratish uchun xor
musiqasidan foydalanganlar.
Xor ko’pincha yakkaxonlarni qo’llab-quvvatlash yoki kompozitsiyaga
kattaroq ovoz berish uchun ishlatilgan. Betxovenning to qqizinchi simfoniyasi vaʻ
Motsartning “Rekviyem” kabi simfonik xor asarlari klassik davrning ramziy
asarlariga aylandi.
Ma’rifatparvarlik davrida xor asarlari.
Ma’rifat davri aql va ilm-fanga yangi e’tiborni keltirib chiqardi va bu davrda
xor musiqasi ko’pincha bu qadriyatlarni aks ettirdi. Handel va Gaydn kabi
bastakorlar aql-idrok va insoniyat salohiyatini tarannum etuvchi xor asarlarini
yaratdilar.
Klassik davrda cholg’u jo’rligidan foydalanish ham yanada rivojlangan bo’lib,
xor musiqasini qo’llab-quvvatlash uchun to’liq orkestrlardan foydalanilgan.
Natijada badiiy shaklni yuksaltirishga yordam beradigan boy va murakkab tovush
paydo bo’ldi.
Klassik xor musiqasida massa va rekviyemning paydo bo’lishi.
Klassik davrda Motsart va Betxoven kabi bastakorlar liturgik foydalanish
uchun maxsus mo’ljallangan xor asarlarini yozishni boshladilar. Mass va rekviyem
xor kompozitsiyasining mashhur shakllariga aylandi, bastakorlar xor musiqasi
kuchidan chuqur hissiy va ruhiy asarlar yaratish uchun foydalanishdi.
Klassik davr xor musiqasi rivojlanishining ko’p asrlik cho’qqisini ko’rdi va bu
qadimiy san’at turining keyingi asrlarda davom etishi uchun zamin yaratdi.
Romantik davr va uning xor musiqasiga ta’siri.
18-asr oxiridan 20-asr boshlarigacha bo’lgan romantik davr ajoyib badiiy
ekspressionizm va innovatsiyalar davri edi. Xor musiqasida bu davr oldingi
asrlardagi rasmiy, an’anaviy uslublardan ko’proq ekspressiv va hissiy yondashuvga
o’tishni ko’rsatdi. Frants Shubert, Iogannes Brams va Robert Shumann kabi
kompozitorlar o’zlarining romantik xor asarlari bilan mashhur bo’lib, ular boy
garmoniya va murakkab teksturalardan foydalanish bilan ajralib turardi.
Millatchilik va xalq uslubidagi xor asarlari.
27

Romantik davrning yana bir o’ziga xos belgisi millatchilik bo’lib, ko’plab
bastakorlar o’z asarlariga xalq an’analari va milliy tuyg’ularni singdirishga
intilishgan. Bu, ayniqsa, xor musiqasida yaqqol ko’rinib turardi, unda ko’pincha
xalq ohanglari, ritm va garmoniyalar aks ettirilgan. Antonin Dvoryakning "Stabat
mater" asari diqqatga sazovor misol bo’lib , unda chex xalq musiqasi elementlarini
an’anaviy xor shakli bilan birlashtirgan.
Ommaviy xor chiqishlari va xor festivallarining paydo bo’lishi.
Romantik davrda ommaviy xor tomoshalari va xor festivallari paydo bo’ldi,
ular ko’plab tomoshabinlarni jalb qildi va xor musiqasining kuchi va go’zalligini
namoyish etdi. Eng mashhur misollardan biri bu Jorj Friderik Handelning "Masih"
asaridagi "Halleluya xori" butun dunyo bo’ylab Rojdestvo spektakllarining asosiy
qismiga aylangan. Welsh Eisteddfodau va Llangollen International Musical
Eisteddfod kabi xor festivallari bugungi kunda xor musiqasining an’analari va
xilma-xilligini nishonlashda davom etmoqda. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, xor
musiqasi tarixi madaniy xilma-xillik, badiiy yangilik va inson ifodasining boy
gobelenidir. Xor musiqasi qadimiy diniy urf-odatlardagi kamtarona kelib
chiqishidan tortib, sevimli musiqiy janr sifatidagi hozirgi mavqeigacha umumiy
madaniy merosimizning hayotiy va doimiy qismi bo’lib qolmoqda. Konsert
zallarida, cherkovlarda yoki jamoat markazlarida ijro etilishidan qat’i nazar, xor
musiqasi butun dunyo bo’ylab tomoshabinlarni ilhomlantirishda va ko’tarishda
davom etadi, bu bizga musiqaning chegaralarni kesib o’tish va barchamizni
birlashtirish qudratini eslatadi.
28

XULOSA
Kurs ishida xor madaniyatining murakkab ko’p bosqichli tuzilishi uning
rivojlanish dinamikasida ko’rsatilgan: an’anadan zamonaviygacha. Xor madaniyati
dunyoning turli xil suratlarini tushunish va shakllantirish uchun asos bo’lgan
madaniy tushuncha va qadriyatlar ustuvorligi sifatida qaraladi. Madaniy talqin "xor
madaniyati" tushunchasining asosiy parametrlarini aniqlashga imkon berdi:
shaxsning ichki, ma’naviy hayotidagi o’zgarishlar, uning o’ziga xos xususiyatlari.
Tadqiqotning uslubiy asosi boshqa yondashuvlar: lingvomadaniy, kognitiv,
falsafiy, madaniy yondashuvlar bilan uyg’unlashgan tizimli yondashuv edi.
Xor madaniyati rivojlanishining tarixiy tendentsiyalarini o’tmishdagi xor
musiqiy an’analaridan zamonaviy neoklassitsizmgacha ko’rib chiqadi. "Xor
madaniyati" kontseptsiyasining tarkibiy qismlari aniqlanadi: ma’naviy ishlarni
bajarish; xor folklor shakllari, havaskor ijod, rus xor neoklassitsizmi. Ta’lim va
kasbiy tayyorgarlikda amalga oshiriladigan xor madaniyati haqidagi ilmiy
bilimlarning mintaqaviy darajasi qayd etilgan. "Xor madaniyati" tushunchasining
axloqiy va axloqiy-axloqiy tarkibiy qismlari tizimiga katta e’tibor qaratilgan.
29

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Sh.Ro’ziyev. Xorshunoslik. Toshkent 1987.
2. B.Shaxnazarova. Xonandalik uslubiyoti. Toshkent. 2017.
3. S.Kadirova. Xorshunoslik. Toshkent. 2019.
4. Y.Xusnitdinova. Xor dirijyorligi. Toshkent. 2016.
5. S.Kadirova. Xorshunoslikning boshlang’ich kursi. Toshkent. 2015.
6. Q.Mirzayev. Xor jamoalari bilan ishlash uslubiyoti. Toshkent. 2008.
7. D.Abduhakimova. “Jaloliddin” – yangi raqs spektakli. Madaniyat gazetasi N1.
(230). 12.01.2023-soni 2-bet.
8. Achildiyeva M. Ikromova F. The ballet “Tomaris” in the culture of Uzbek ballet
plase and significance Spectrum Journal of Innovation, Reforms and Development
ISSN (E):2751-1731 15-19 bet (Berlin Germany 2022)
9. Achildiyeva M. Ikromova F. “O’zbek musiqa san’atida maqomning o’rni”
Proceedings of Global Technovation 2nd International Multidisciplinary Scientific
Conferense . London 2020 90-93 bet
10. Achildiyeva M. Xojimamatov A. Yuldasheva D. Ikromova F. “Uyghur Folk
Singing Genre” Turkish Online Journal of Qualitative (TOJQI) Inquiry (Turkiya
2021) 3509-3517 bet (SCOPUS)
11. M.Achildiyeva 2021 Academic Yunus Rajabi and His Scientific Heristage
Annals of Romanian Society for Cyell Biology 25(4) 9092-9100
12. Achildiyeva M, Xojimamatov A, Ikromova F (2022) Shashmaqom saboqlari:
"Navo" maqomi xususida. INTERNATIONAL JOURNAL FOR ENGINEERING
AND MANAGEMENT RESEARCH 11(01) 55-58
13. Maxfuzakhon Karimova, Muyassarkhon Achildiyeva, Farangiz Ikromova
(2021) USE FROM REDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MUSIC LESSONS
30

EUROPEAN SCHOLAR JOURNAL “An open accyess, peyer reviyewyed
multidisciplinary journal” 2 (4) 460-463
14. Xojimamatov A. Nazarxodjayeva R. Korrupsiya – asr vabosi.
Internet saytlari
1.http://lib.cspi.uz/
2.http://widget.ziyonet.uz
3.http://natlib.uz/
31

Ushbu kurs ishi xor madaniyatining tarixiy kelib chiqishi, jamiyat hayotidagi o'rni va ahamiyatini o'rganadi. O'zbek xor madaniyatining shakllanishi va rivojlanishi haqida muhim ma'lumotlarni taqdim etadi.

Купить

Похожие документы
Ikkinchi jahon urushining boshlanishi va O’zbekistonning urushga tortilishi
Xonliklar davrida ijtimoiy-siyosiy muhit va umuminsoniy gʻoyalarni shakllanishi
Amir Temur ilm-fan va madaniyat homiysi
XIV-XV asrlarda O‘rta Osiyoda yuz bergan yangi renessans davri xalqimizning jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiyaning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tuzumi

Информация о документе

Продавец

Xor madaniyatining kelib chiqish tarixi

Похожие документы