Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 92.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xorazmshoh – anushteginiylar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi va siyosiy hayoti

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI - XORAZMSHOH – ANUSHTEGINIYLAR SULOLASINING HOKIMIYAT TEPASIGA KELISHI VA SIYOSIY HAYOTI MAVZUSIDAGI KURS ISHI Qabul qildi: - Toshkent – 2023 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………..3 I BOB. XORAZMSHOH – ANUSHTEGINIYLAR SULOLASI TARIXI….6 1.1.Xorazmshoh-Anushteginiy davlati manbashunosligi......................................6 1.2.Anushteginiylar sulolasi tarixshunoslik tahlili................................................11 II. BOB. ANUSHTEGINIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOTI…………………………………………...18 2.1. Anushteginiylar davlatining tashkil topishi va boshqaruv tizimi ………….18 2.2. Xorazmshohlar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti …….......25 XULOSA………………………………………………….………...…………..32 FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI…...33 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Bugungi kunda mamlakatimiz xalqining ko‘p ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urfodatlarini tiklash hamda fuqarolarda o‘zlikni anglash xalqimizning boy moddiy va ma’naviy merosini tiklashb asrab-avaylash bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. “Milliy o‘zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o‘rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo‘llab-quvvatlashimiz lozim” 1 . Tarix ilmi umuminsoniy qadriyatlar ichida eng asosiysidir. Vatanimiz tarixi va madaniyatida katta o‘rin tutuvchi Anushteginiylar hukmronligi davrini o‘rganish, o‘sha davr voqea-hodisalarini, davlat negizini tashkil etgan boshqaruv tizimini haqqoniy o‘rganish bugungi tarix fanining dolzarb mavzularidan hisoblanadi. O‘zbekiston davlatchiligi tarixining ajralmas qismi bo‘lgan - Anushteginiylar davrida Xorazm, Movarounnahr va Xurosonning siyosiy hokimiyatining o‘rnatilishi o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur davr O‘rta Osiyo hududida Saljuqiylar sulolasi qo‘lida bo‘lgan Saljuqiylar davlatining inqirozga yuz tutishi oqibatida siyosiy kurash nihoyatda kuchaygan, mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayotida keskin o‘zgarishlar yuz bergan davr hisoblanadi. Shu bois, o‘zbek xalqi davlatchiligi tarixini o‘rganishda nisbatan kam tadqiq etilgan hamda e’tibordan chetda qolib kelgan Anushteginiylar sulolasi hukmronligi davri ham o‘ziga xos o‘ringa ega. O‘zbek davlatchiligi tarixini o‘rganishga jiddiy e’tibor berilayotgan bugungi kunda Saljuqiylar davlatining tashkil topishi, markazlashuvi, markaziy va mahalliy boshqaruv hamda unda faoliyat olib borgan mansablar transformatsiyasining o‘ziga xos jihatlari, mamlakatda faoliyat olib borgan mansabdor shaxslar hayoti, ijtimoiy-iqtisodiy sohada amalga oshirilgan tadbirlar, yer egaligi, uning taqsimlanishi bilan bog’liq an’analar, suv inshootlari va ularning qurilish mexanizmlari, xorijiy mamlakatlar bilan olib borilgan diplomatik munosabatlar, 1 . Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2017 йил 22 декабрь куни Олий Мажлисга қилган Мурожаатномаси . // Халқ сўзи , 2017 йил 23 декабрь . 3 savdo-sotiq va boshqa jarayonlarni tadqiq etish va ochib berishga ehtiyoj benihoya katta. Davlatchilikning muhim tayanchi bo‘lgan Anushtegin va uning vorislari davrida siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy muammolari tarix fanida maxsus o‘rganilmaganligi bois mazkur ilmiy muammo tadqiqot mavzusi qilib olindi hamda tadqiqotda ushbu davlatning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy tizimiga oid masalalarni yoritish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Kurs ishi mavzuning tarixshunoslik masalalariga bag’ishlangan tadqiqotlarni uch guruhga: 1) sovet hukumati davridagi adabiyotlar 2 , 2) Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan tadqiqotlar 3 , 3) xorijiy mualliflar tomonidan yaratilgan tadqiqotlarga ajratilib o‘rganildi 4 . Shuni ta’kidlash joizki, Anushteginiylarning siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy tarixi xususida yozilgan manbalar yetarlicha. Ushbu Kurs ishini yaratishda, asosan, xonlikda tuzilgan turli hujjatlar asosida yaratilgan xrestomatiyalar, XII-XIII asrda Anushteginiylar davlatiga tashrif buyurgan sayyohlar, elchilar va savdogarlarning kundaliklari, hisobotlari hamda mahalliy tarixchilarning asarlaridan, sovet va mustaqillik yillarida mavzuga doir amalga oshirilgan ilmiy tadqiqot natijalaridan keng foydalanildi Kurs ishi mavzusining obekti: Osiyoning o‘rta asrlar tarixi kontekstida Xorazmshoh-Anushteginiylar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi va siyosiy hayotini tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti: XI-XIII asrlarda Markaziy Osiyo tarixida Xorazmshoh-Anushteginiylar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi va siyosiy hayotini yuz bergan jarayonlarni ochib berishdan iborat etib belgilandi. Kurs ishi mavzusining maqsadi: Xorazmshoh-Anushteginiylar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi va siyosiy hayotini tadqiq qilishdan iborat bo‘lib, Unda XI asrning ikkinchi yarmi - XII asrning o‘rtalarigacha bo‘lgan davrda Movarounnahr va Xurosondagi ijtimoiy-siyosiy voqealar o‘zida aks etgan manbalar ham turli davrlardagi tadqiqotlar tahlili orqali ochib berish. 2 Буниятов З.М Государства Хорезмшахов-Ануштегинидов. Москва, 1986. 3 Азамат Зиё Узбек давлатчилиги тарихи. Тошкент , 2001 . 4 Clifford Edmand Bosworth THE ISLAMIC DYNASTIES A Chronological and Genealogical. Edinburgh University Press, 1967 4 Kurs ishi mavzusining vazifalari: Xorazmshoh-Anushteginiylar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi va siyosiy hayotini turli ilmiy tadqiqot metodlari asosida o‘rganish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Anushteginiylar sulolasi davri tarixining o‘rganilishi natijalarini tahlil qilib, umumlashtirish va ularning XI-XIII asr tarixi va madaniyatini o‘rganishdagi ahamiyatini ochib berish; - Anushteginiylar davri tarixi va madaniyatiga oid to‘plangan ma’lumotlarni o‘zbek xalqi davlatchiligi tarixining yangi sahifalarini yoritishda muhim manba sifatida tahlil etish; - Xorazmshoh-Anushteginiylar davri tarixi O‘zbekiston va Markaziy Osiyoning XI-XIII asrdagi siyosiy va iqtisodiy jarayonlarini qamrab olgan holda tadqiq etish; - mavjud ma’lumotlarni qiyoslagan holda bu sulolaning siyosiy faoliyatini o‘rganish hamda siyosiy masalalariga yangidan baho berish, manbalar va so‘nggi tadqiqotlar asosida ushbu masalalarni oydinlashtirish, munozarali masalalarga aniqlik kiritish; - manba va adabiyotlarni tahliliy o‘rganib, Anushteginiylarning siyosiy faoliyatidagi ilmiy muammolarni, ularning o‘rganilishi natijalari, tadqiqotchilar xulosalarini qiyoslab, yangi asoslarda tadqiq etish; - o‘zbek xalqining o‘rta asrlar davlatchiligi tarixida Anushteginiylarning tutgan o‘rnini va uning siyosiy-tarixiy jarayonlarda tutgan mavqeyini yoritib berish.. Kurs ishining hajmi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishi umumiy 34 betni tashkil etadi. I BOB. XORAZMSHOH – ANUSHTEGINIYLAR SULOLASI TARIXI 5 1.1. Xorazmshoh-Anushteginiy davlati manbashunosligi Xorazmshoh deyilganda, aslida, Xorazm vohasida hukmronlik qilgan sulola vakili tushuniladi, ya’ni Xorazm hukmdori (shohi) ma’nosini anglatadi. Uzoq asrlar davomida bu viloyatda bir qator sulolalar xorazmshohlar unvoni ostida faoliyat ko’rsatganliklarini bilamiz. Masalan, IV—X asrlarda afrig’iylar xonadoni, 995-1017- yillarda ma’muniylar (Ma’mun I, Abulhasan Ali, Ma’mun II), 1017- 1041- yillarda esa oltuntoshiylar (Oltuntosh, Horun, Handon) sulolalari xorazmshohlar unvoni bilan boshqaruv kursisida o’girganlar. Ammo Xorazm doirasidan tashqariga chiqib, mamlakat, mintaqa miqyosida ot surib va bu bilan ham cheklanmasdan boshqaruvning saltanat darajasiga erishgan sulola bu anushteginiylardir (1097-1231). So’z ham aynan anushteginiylar haqida boradi. Anushteginiylar sulolasining boshlovchisi Anushtegin (vafoti 1097-yil) hisoblanadi. XI asrning ikkinchi yarmida saljuqiylarning omadi chopgan vaqtlar edi. “Anushtegin saljuqiy hukmdor Sultan Malikshohning mansabdorlaridan bo’lib, o’zining namunali xizmati evaziga yuksak martaba va hukmdorning yaqin ayonlaridan biri darajasiga ko’tariladi. Taxminan 1077-yili u Xorazm shihnaligi (komendant ma’nosida) vazifasiga tayinlanadi. 1097-yili esa o’g’li Qutbiddin Muhammad Xorazm voliysi, ya’ni hokimi mavqeiga erishadi. Uning hokimligi faqat Xorazm doirasida bo’lgani tabiiy. Qutbiddin Muhammad saljuqiylar dargohiga qaram edi. Har yili o’zi yo o’g’li Otsiz orqali markazga viloyatdan undirilgan soliqni olib borib turardi. Xuddi mana shu Otsiz (to’liq ismi Malik Abu Muzaffar Aloviddin Jaloliddin Otsiz) otasidan keyin (1128-yili) saljuqiy Sanjar hukmi bilan Xorazm voliyligiga tayinlanadi” 5 . Bu vaqtda u hali 30 ga ham kirmagandi. Otsiz ham avvaliga otasi kabi saljuqiylar xonadoniga sidqidildan xizmat qiladi. Ammo siyosatda bo’lganidek, o’z mavqei mustahkamlanib va, aksincha, raqobatchilari zaiflasha borganini sezgan holda saljuqiylarga qaramlikdan bosh torta boshlaydi. Garchi faoliyatining so’nggi 20 yili davomida u mutlaq mustaqillikka erishish va bu bilan ham chegaralanmay o’z hukmini 5 Азамат Зиё Узбек давлатчилиги тарихи . Тошкент , 2001 .   6 Sirdaryoning quyi oqimlaridagi yerlar va Xurosonga ham o’tqazishga intilgan bo’lsa-da, ammo mohiyat e’tibori bilan aytadigan bo’lsak, uning zamonida Xorazm viloyati to’la erkinlikni qo’lga kirita olmadi. Agar Otsiz zamonasi siyosiy manzarasiga nazar tashlagudek bo’lsak, bu vazifani hal etish haqiqatan ham qiyin ekanligini sezamiz. Avvalo, nima bo’lganda ham Sulton Sanjar g’oyatda katta qudratga ega edi. Bunga Otsizning o’zi ham bir necha bor iqror bo’lgan. Ikkinchi tomondan, shu asrning 30-yillari oxiri va 40-yillari boshida Turkiston siyosiy maydoniga chiqqan yangi kuch — qoraxitoylar ham nihoyatda quvvatga to’lib turgan edilar. Bekorga Otsiz ularga yiliga 30 ming oltin dinor to’lab turishni bo’yniga olmagan, albatta. Ammo shu bilan birga Otsiz faoliyati o’z sulolasining keyingi o’n yilliklarda Turkiston va undan tashqarida ham amalga oshirgan harakatlarining asosini yaratishda beqiyos bo’ldi. Ya’ni Otsiz anushteginiylar xonadoni nafaqat bir viloyat, balki ulkan mintaqada ham siyosat yurgizish, dongdor siyosiy kuchlar bilan raqobatlasha olishga qodir ekanligini amalda ko’rsatgandi. Otsiz va Sulton Sanjar ketma-ket (1156 va 1157-yillari) oxiratga safar qilganlar. Otsizning siyosatini o’g’li El Arslon (1156-1172) davom ettiradi. Ochig’ini aytish kerak, bu vaqtga kelib mintaqadagi vaziyat ham ancha «bo’shashgandi». Bu, eng avvalo, Sulton Sanjarning o’limidan keyin saljuqiylar xonadonidan uning o’rnini bosa oladigan yetuk siyosatchining chiqmaganligidan, desak to’g’ri bo’ladi. Gapning qisqasi, Sulton Sanjardan so’ng sharqiy saljuqiylar siyosiy birligi inqirozga uchragan edi. Bunday sharoitda El Arslon uchun Xorazmda mustaqil siyosat yurgizishga erishish mushkul emasdi. U faqat bu bilan chegaralanibgina qolmay mintaqa bo’ylab ham faol harakat qila boshlaydi. Chunonchi, u 1158-yili Movarounnahrda qoraxitoylar bilan to’qnashib, qo’li baland kelgan holda ular bilan sulh tuzadi. 1167-yili esa Nishopurni egallaydi va Ozarbayjonga harbiy yurish uyushtiradi. Ammo El Arslonga ham markazida Xorazm bo’lgan, barcha tomonidan tan olingan qudratli siyosiy hokimiyatga asos solish nasib etmagan. 7 Takash (1172-1200) va Muhammad (1200-1220) qo l ostidagi Xorazmshox-ʻ Anushteginiylar davlati O rta Osiyoning eng qudratlilaridan biri bo lgan. Uning ʻ ʻ asoschisi Anushtegin Garchi turk qul – g`ulom edi. ANUSHTEGINIYLAR , xorazmshohlar - o zbek davlatchiligi tizimidagi yirik ʻ sulolalardan biri (1097-1231). Anushtegin nomidan olingan. Anushteginiy- lar xorazmshoh unvoni bilan davlatni idora qilishgan ( yana q. Xorazm ). XII-asr oxiri - XIII-asr boshlari O zbekiston ʻ tarixining muhim davri bo lib, unda ʻ bu mintaqa Sharqda eng kuchli Anushteginiylar davlatining markaziga aylandi. Anushteginiylar Islom olamida hukmron mavqega shu sababli harakat qilib ega bo lish ʻ uchun Abbosiylar xalifaligi bilan raqobat qildilar. Bu davrda Anushteginiylarning qudrati shu darajada ortdiki, hatto ular endi «xorazmshoh» degan unvonni ep ko rmay, o zlarini «sulton» deb atay boshladilar. ʻ ʻ Anushteginiylar hukmronligim mo g ulullar istilosi va so nggi xorazmshoh- ʻ ʻ ʻ Jaloliddin Manguberdining halok bo lishi bilan barham topgan. ʻ Anushteginiylar vakillari: Kutbiddin Muhammad (1097-1128), Otsiz (1128-1156), El Arslon (1156- 1172), Sultonshoh Maxmud (1172), Takash (1172-1200), Muhammad (1200- 1220), Jaloliddin (1220-1231). Ibn al-Asir, Ibn Xaldun, Juwaynining yozishicha, Og`uz qabilasiga mansub Bekdili o`lkasidan kelgan yosh Anushteginni hozirgi Afg'onistonning shimoli-g'arbida joylashgan Garchestandagi Saljuqiy sipohlari Isiddin Bilgategin (1098 yilda o'ldirilgan) sotib olgan. Saljuqiy Malikshoh I (1072- 1092) boshchiligida Anushtegin sulton cho'milish nazoratchisi lavozimiga tayinlandi. Xorazmdan soliqlarni ham u boshqargan, Xorazmning mutasarrif va shihne vazifalarini bajargan, garchi o'z davrida Xorazmdagi hokimiyat butunlay Qoraqalpog'istonning Saljuqiy hokimi Ekinchi Qochqar qo'lida bo'lgan. 1097-yilda Saljuqiylar davlatining sharqiy hududlarini boshqarishga mas'ul bo'lgan Dadbek Xabashi Oltuntash Anushteginning o'g'li Qutb al-Din Muhammadni Ekinchi Ko'xkar o'rniga Xorazm va uning muqtisi etib tayinladi. 1100-yilda Sulton Berkayoruq (1094-1104) va keyinchalik Sulton Sanjar Qutb ad- Din Muhammad "Xorazmshoh" unvoni bilan Xorazm hukmdori sifatida rasman tasdiqlandi. 8 Qutb al-Din Muhammad otasi davrida Marvda yaxshi ta lim olgan. O shaʼ ʻ davr jamiyatida u kuchli irodali shaxs sifatida tanilgan, ilm-fan va din himoyachisi, saljuqiylarning boshqa vassallari orasida yuksak hokimiyatga ega bo lgan. ʻ Sanjarning raqib sultoniga qarshi taxtga o'tirgan sulton Mahmud Muhammad (1118-1131) bilan olib borilgan kurashdagi qobiliyati tufayli Qutb al-Din Muhammadga "Hukmdor qutb ad-dunyo va-d-din Abul-fath Mu'in Amir mo'minlar hukmdori" unvoni berildi. U o z davrining oxirigacha Sulton Sanjarning eng sodiq ʻ o rinbosari bo lib qoldi. 1127-1128 yillarda vafot etganidan so'ng, uning o'g'li, 29 ʻ ʻ yoshli Otsiz Xorazm hukmdori etib tayinlandi. U otasi kabi Marvda ham ta'lim olgan. U ilm-fan va san'atni yuksak qadrlagan, forsiyda rubais va qasidlar yozgan. Shu bilan birga, u harbiy fazilatlarga ega bo'lib, bu sulton Sanjarning alohida e'tiborini tortdi. Sulton Sanjar qo'shinlarining chap qanotiga qo'mondonlik qilgan Arslonxon, Otsiz Samarqandning Qaraxonid hukmdori bilan bo'lgan jangda uning hayotini saqlab qoladi. Otasi singari Otsiz ham Bag'dod xalifalari, xususan Mustarajid (1118-1135) bilan yaxshi munosabatda bo'lgan.Otsiz sulton Sanjarga o'n yil (1128-1138) sodiq qolgan. U aqlli va uzoqni ko'zlagan siyosatchi bo'lib, Saljuqiylar davlatiga a'zo bo'lgan mintaqalar hokimlari orasida birinchi bo'lib Xorazm mustaqilligi uchun kurashni boshladi. 1138-yilda Otsiz Jand va Mang`ishlaqni ishg'ol qilib, ularni o'z mol-mulkiga qo'shib oldi. O'z harakatlariga javoban sulton Sanjar aynan shu yili Xorazmga qarshi kampaniya o'tkazib, Xazaraspni qamal qildi. Buni himoya qilish paytida Otsizning o'g'li Otliq vafot etdi. Bu esa Otsizning Sulton Sanjardan yakuniy chiqib ketishiga sabab bo'ldi. Ikkinchisi, sifatida, Xorazmni jiyani Sulaymonshoh boshqaruviga o'tkazib, uning qo'l ostida vazir, atabek va hojibni tayinladi va u Marvga qaytib keldi. 1141-yilda Otsiz, Qoraxitoylar tomonidan Xorazm istilosi xavfini hisobga olib, yana Sulton Sanjar bilan yaqinlashishga kirishdi, shu bilan birga qoraxitoylar bilan yaxshi aloqalar o'rnatishga harakat qildi. 9-sentabrda Sulton Sanjar qo'shinlari va qoraxitoylardan Taishi (1124-1143) ning Gurkhan o'rtasida Samarqand yaqinidagi Katvam dashtidagi jang, 1141-yil, 9 Saljuqiylarning mag'lubiyati bilan yakunlanishi Movorounnahrda Saljuqiylar boshqaruvining tugashini anglatib, Saljuqiylar davlatining qulashiga olib kelgan inqirozning sabablaridan biriga aylandi. Sulton Sanjarning yo'qligidan foydalanib, Otsiz Marvni bosib olib, u yerdan Xorazmga ko'plab qimmatbaho ob'ektlarni va sulton muhrini, shuningdek, bir guruh olimlarni olib bordi” 6 . Movorounnahrda Qoraxitoylar hukmronligi o'rnatilgandan so'ng, Otsiz ularga xiroj to'lashni amalga oshiradi. Qoraxitoylar bilan shartnoma tuzgandan so ng,ʻ Buxoroda o z hukmronligini o rnatdi. 1152-yilda Otsiz Sirdaryoning quyi ʻ ʻ chekkalari bo'ylab Qoraxitoylar Jand va boshqa mol-mulklardan tortib oldi. Bu harakatlar natijasida uning mol-mulkining chegaralari shimol tomonga sezilarli darajada kengaytirildi. Hukmronligi davrida Otsiz Sanjar sultoniga qarshi bir nechta kampaniyalar o tkazgan, ammo ularning barchasi muvaffaqiyat bilan toj ʻ kiymagan. Ayniqsa, "Sanjar"ning "Qoraxitoylar"ga qarshi mag lubiyatidan so ng ʻ ʻ Otsizning harakatlari susaydi. Qoraxitoylar bilan shartnoma tuzgandan so ng, Buxoroda o z hukmronligini ʻ ʻ o rnatdi. 1152-yilda Otsiz Sirdaryoning quyi chekkalari bo'ylab Qoraxitoylar Jand ʻ va boshqa mol-mulklardan tortib oldi. Bu harakatlar natijasida uning mol- mulkining chegaralari shimol tomonga sezilarli darajada kengaytirildi. Hukmronligi davrida Otsiz Sanjar sultoniga qarshi bir nechta kampaniyalar o tkazgan, ammo ularning barchasi muvaffaqiyat bilan toj kiymagan. ʻ 6 Shahobiddin  Muhammad  anNasaviy,  Sulton  Jaloliddin  Manguberdi  hayoti  tafsiloti,  T.,  1999; 10 1.2 Anushteginiylar sulolasi tarixshunoslik tahlili O'z navbatida, Sanjar Xorazmda bir nechta kampaniyalar o'tkazgan bo'lsada, ayni paytda Otsiz Sanjarga itoatkorlikni ifoda etib, Xorazmda o'z hokimiyatini saqlab qolishda davom etdi. Bu davr mobaynida G uriylar ham Saljuqiylargaʻ qarshi isyon ko tardilar. Biroq Sulton Sanjar asosiy e tiborini Xorazmshaxlar va ʻ ʼ g`uriylar emas, balki qoraxitoylarga qarshi kurashga qaratdi. Unga qarshi chiqqan Otsizni bir necha marta kechirib, qo lga tushgan hukmdor Guridovni ozod qildi. ʻ 1157-yilda Sulton Sanjarning vafot etishi Turkistondagi Qoraxitoylarning ta sirini ʼ oshirdi. 1156-yilda otasi vafotidan so ng Xorazmda hukmronlik qilgan Otsiz o g li El- ʻ ʻ ʻ Arslan Qarluq qabilalarining qo llab-quvvatlashidan foydalanib, Qoraxitoylarga ʻ qarshi kurashni davom ettirib, Qoraxitoylar tomonidan Xorazmga orqaga suriladi. 1158-yilda katta qo shin bilan Turkistonga yurish qilib, Samarqand yaqinidagi ʻ jangda Qoraxitoylarni mag lubiyatga uchratdi. Biroq keyingi janglarda ʻ Qoraxitoylar ustunlikka erisha oldilar va 1171-yilda Ular Xorazmga bostirib kirdilar. 1172-yilda El-Arslan vafotidan so'ng uning o'g'illari Ala ad-Din Takash va Sultonshoh Mahmud o'rtasida hokimiyat kurashi boshlanadi, Xorazm esa qoraxitoylardan vassal bo'ysunishda qoldi, chunki aka-ukalar o'rtasidagi to'qnashuvda bir yoki ikkinchisi harbiy yordam so'rab Qoraxitoylar tomonga yuzlandi. Dastlab Sultonshoh Mahmud Xorazmda hokimiyatni qo lga kiritishga ʻ muvaffaq bo lgan, davlat boshqaruvida uning onasi Turkonxotun juda katta rol ʻ o ynagan. Jand hukmdori bo lgan Takash kichik maqtanish Sultonshahga ʻ ʻ bo ysunmadi va o zini taxt vorisi deb e lon qildi. Turkan Xatin unga qarshi qo'shin ʻ ʻ ʼ yubordi. Takash Qoraxitoylarga yordam so'rab murojaat qilib, ularga tovon puli to'lashga va'da berdi. Ushbu shartnoma asosida Takash qoraxitoy qo shinlari bilan ʻ Xorazmda (1172) hokimiyatni egallashga muvaffaq bo ldi va Sultonshoh ʻ Xurosonga orqaga qaytdi. Takash Xorazmdagi hokimiyatini mustahkamlash uchun Qoraxitoylarga vassal bog'liqlikdan ozod bo'lish yo'llarini izlay boshladi” 7 . Takash 7 Shahobiddin  Muhammad  anNasaviy,  Sulton  Jaloliddin  Manguberdi  hayoti  tafsiloti,  T.,  1999; 11 xalqning ularga dushmanligidan foydalanib, 1179-yilda O zbekistonda qoraxitoyʻ ma muriyati vakillarini yo q qilishga buyruq bergan. ʼ ʻ Sultonshohga qarshi kurashda Qoraxitoylardan yordam so radi, buning uchun ʻ u Balasog unga bordi. Biroq Sultonshoh olib kelgan Qoraxitoy qo shinlari ʻ ʻ Takashning qo shinlariga yetarlicha qarshilik ko rsata olmadi. Sultonshox 1188- ʻ ʻ yilda Marv, Saljuqiylar va ularning qo`shinlarini qo lga olish bilan cheklanadi. ʻ Aka-ukalar o'rtasidagi to'qnashuv uzoq davom etdi va faqat 1193-yilda Sultonshoh Mahmud vafotidan so'ng Takash Xorazmning yagona hukmdori bo'ldi. 1180- yildan boshlab Takash o'z davlatining shimoliy chegaralarini mustahkamlab, qal'a qurilgan Jandda qal'asini mustahkamladi va shahar yirik savdo markaziga aylandi. Takash Qoraxitoyga qarshi kurashni davom ettirib, ularni Bolosog`ungacha ta qib ʼ qildi. 1194-yilda Takash Saljuqiy To'g'rul III (1176-1194) qo'shinlarini mag'lubiyatga uchratib, Shimoliy Iroqni (Iroq Ajam) o'z mulkiga qo'shib oldi. Bu vaqtda Xorazmshaylar davlati juda katta hududni - g'arbdagi Bag'dod xalifaligidan sharqda Sirdaryo qirg'oqlarigacha egallagan. Davlatda aniq ma'muriy-boshqaruv tizimi o'rnatildi, tranzit savdosi va iqtisodiyot rivojlandi. Shu bilan birga, Xorazm Qoraxitoyga tovon to'lashni davom ettirdi va yangi bosib olingan ba'zi mulklarni boshqarish yetarli darajada kuchli emas edi. Xorazm G`uriylar tomonidan xavf ostida qoldi. Saljuqiylar hukmronligi davrida Xorazm Saljuqiy davlatining bir qismi sifatida yarim mustaqil mulk bo'lib qoldi. Qaraxoniylar bosib olinishi Saljuqiylar sulolasining qulashiga va Saljuqiy davlatining keng hududining qulashiga olib kelganda, Xorazm bo'yalgan mavqei tufayli davlatiga kirmagan. XIII asrning boshlarida. Xorazmning paydo bo'lishi boshlanadi. Xorazmshohlarning buyuk davlatining haqiqiy asoschisini Muhammad - Otsiz (1127-1156) o'g'li deb hisoblash mumkin, u vorislari bilan har bir qulay lahzadan foydalanib, Xorazmning saljuqiylar davlatidan mustaqilligiga erishish uchun 12 barcha sa'y-harakatlarni amalga oshirdi. U Sirdaryo (Jand) va Mang ishloq yarimʻ orolining quyi chekkalari bo ylab erlarni qo lga kiritishga muvaffaq bo ldi. ʻ ʻ ʻ Bu holat Xorazm mustaqilligini yanada mustahkamladi. Xorazmshoh Takash G'arbiy va Markaziy Osiyodagi qudratli harbiy-feodal davlatni yaratishga muvaffaq bo'lgan Xorazmning eng iste'dodli hukmdori edi. Takash davlat boshqaruvining samarali apparatini tashkil etdi, qishloq xo'jaligi, ishlab chiqarish va savdoni rivojlantirishga g'amxo'rlik qiladi. Takashning o rnini uning o g li Muhammad (1200-1220) egalladi. 1203-yilda ʻ ʻ ʻ qoraxitoylarning qo'llab-quvvatlashi bilan Xurosonni butunlay bosib oldi. Xirot va uning yerlarini ham bosib olgan (1204), 1207-yilda o z poytaxtiga qaytib, ʻ Movorounnahrni qo lga olishga tayyorgarlik ko ra boshlaydi. ʻ ʻ Davlat ichida Muhammadning qo llab-quvvatlashi bo lgan birorta ham ʻ ʻ jamiyat sinfi bo lmagan. Feodallar, ruhoniylar, xalq, turli sabablarga ko'ra, uning ʻ siyosatidan norozi bo'lganlar. Hatto unga harbiy muvaffaqiyatlar baxsh etgan merganlik qo shini ham oxir-oqibat itoatdan chiqdi. Muhammad Xorazmshahning ʻ ulkan davlati ichki kuchga ega emas edi va shuning uchun mo'g'ullarning zarbalari ostida osongina tushib qoldi. Xorazmshohlarning zabardast siyosiy kuch sifatida ro’yobga chiqa olmaganliklarining bosh sabablaridan biri bu ichki nizolarga barham bera olmaganliklaridir. Chunonchi, El Arslondan so’ng uning o’g’illari Aloviddin Takash va Sultonshoh Mahmud o’rtasida 20 yildan ortiq vaqt davomida taxt uchun kurash ketadi. Har ikkovi ham goh qoraxitoylarga, goh Hirotdan Shimoliy Hindistongacha bo’lgan hududtsa hukmronlik qilib turgan g’uriylar sulolasiga, goh esa Xuroson amirlariga suyangan holda o’zaro kurash olib borganlar. Biroq bundan biron-bir naf chiqmadi, na sulola, na Xorazm yuksaldi. Faqat Sultonshoh vafotidan so’nggina (1193 yil) Takash yakka hukmdor sifatida keng qamrovli siyosat yurgizish imkoniga ega bo’ldi. 1194-yili u G’arbiy Eronning aksar qismini bo’ysundirdi, keyin Kermonda ham uning nomiga xutba o’qiladi. Hukmronligi so’nggida u hatto Bag’dodni -xalifalik poytaxtini zabt etishga ham shaylanadi. Ammo yurish chog’ida, 1200-yilning yozida, yo’lda vafot etadi. Undan qolgan 13 meros -Turkiston va Eronni o’z ichiga olgan saltanat kursisiga Aloviddin Muhammad (1200-1221) chiqadi. 1210 va 1212-yillarda ikki urinishda u qoraxitoylar masalasini butunlay hal qiladi. Bu voqea uning obro’-e’tiborini nihoyatda oshirib yuboradi. Ikkinchi Iskandar, ikkinchi Sulton Sanjar laqablari bilan mashhur bo’lgan Sulton Qutbiddin Muhammad sa’y-harakatlari tufayli 1217- yilga kelib Ozarbayjon, Eron, Xurosondan Hindistongacha bo’lgan yerlar xorazmshohlar izmiga tushgan-di. Shu yil oxirida u ham Bag’dodni egallash harakatiga tushadi, ammo ob-havo og’ir kelib, mo’ljal amalga oshmay qoladi. Sulton Muhammadning asosiy maqsadi Suriya, Kichik Osiyo va Misrni ham bo’ysundirish edi. Xullas, Chingizxon (1206-1227) bosqini arafasida xorazmshohlar sulolasi dunyoning eng qudratli siyosiy kuchlaridan biriga aylangandi. Orol dengizidan Hind okeanigacha, Iroqdan Sharqiy Turkistongacha bo’lgan ulkan hudud taqdiri Xorazmda hal bo’lardi” 8 . Xuddi shu davrda sharqda boshqa bir harbiy-siyosiy kuch qudratga to’lib borayotgandi. Albatta, biz bu yerda Chingizxon asos solgan harbiy-siyosiy ko’chmanchi uyushmani nazarda tutyapmiz. XIII asr o’ninchi yillari oxirida Sharqda ikki yirik kuch — xorazmshohlar va chingiziylar hukmronligi sharoitida ularning o’zaro to’qnashishlari tabiiy hol edi. Qator manbalar, ilmiy adabiyotlarda chingiziylarning Movarounnahrga yurishlari sababini turlicha izohlashga harakat qilinadi-yu, ammo oddiy bir haqiqatga ko’p ham e’tibor berilmaydi. Xorazmshohlar ham, chingiziylar ham siyosiy kuch sifatida shunday bir quvvatga ega edilarki, yonma-yon turgan bir sharoitda ularning o’zaro to’qnash kelmasliklari mumkin emasdi (xuddi, masalan, makedoniyalik Aleksandr va ahamoniylar, Amir Temur va Boyazid o’rtasidagi raqobat kabi). Bahona esa doimo topiladi. Xoh u tomondan, xoh bu tomondan. Odatda, Chingizxonning Movarounnahrga lashkar tortishiga sabab qilib 1218-yilgi O’tror voqeasi ko’rsatiladi, ya’ni Chingizxon elchilik-savdo karvonining O’trorda qatl etilishi Chingazxon g’azabini qo’zg’agan, qabilidagi fikrlar olg’a suriladi. 8 Shahobiddin Muhammad  anNasaviy,  Sulton  Jaloliddin  Manguberdi  hayoti  tafsiloti,  T.,  1999; 14 Vaholanki, ikki tomon o’rtasida urush chiqishi muqarrarligi ham Sulton Muhammadga, ham Chingizxonga boshdanoq ayon edi. Bu borada tashabbus ko’proq Chingizxonda bo’lgan. 1218-yili xorazmshohga yuborgan nomasida u Sulton Muhammadga o’g’lim, deb murojaat qiladi. Diplomatiya tilida bu «qarolim» degan bilan barobar bo’lib, aslida bu jangga undash edi. Hozircha bizga noma’lum qandaydir sabablarga ko’ra Sulton Muhammad bunday qilmaydi. O’trordagi voqeaga kelsak, elchilar va savdogarlarning o’ldirilishi ham ayb sifatida Sulton Muhammadga qo’yib kelinadi. Vaholanki, bizning nazarimizda, uning bundan boshqa iloji yo’q edi. Bu karvon faqatgina elchilik va savdo karvoni bo’lmay, balki undagi 100 kishiga o’lkadagi turli erlarda savdo bilan shug’ullanish uchun Chingizxon ko’rsatmasi bilan mablag’ ajratilgan edi. Boshqacha aytganda, mazkur kishilar josuslik faoliyati bilan shug’ullanishlari mo’ljal qilingan. Umuman olganda, Chingizxon bo’lajak jang maydoni bo’lmish o’lkani juda yaxshi o’rgangandi. Buni Sulton Muhammad yaxshi bilardi va unga chek ko’yish zarurligini ham anglardi. Biz hatto shunday faraz qilishimiz mumkinki, O’trordagi to’kilgan qon Chingizxon tomonidan avvaldan pishitilgan reja asosida amalga oshirilgan. Chunki mazkur voqea tarixiy bayonining bir cho’pchaknamo tomoni bor. Ya’ni karvonning barcha kishilari qirib tashlangan-u, faqat bir kishi omon qolib, bu haqdagi xabarni Chingizxonga etkazgan. Vaholanki, shunday katta shahar O’trorda bir necha yuz odam qatl etilishi, nima bo’lganda ham, bekitiqcha qolmasdi. O’z o’rnida Sulton Muhammad ham qator xatolarga yo’l qo’ygan. Chunonchi, dushman bilan bo’ladigan janglarda qanday taktikadan foydalanish masalasida u sabotsizlik va kaltabinlik qildi. Vaholanki, harbiy kengashda bir qator takliflar o’rtaga tashlangandi: barcha harbiy kuchni (600 ming kishi atrofida) bir erga to’plab, harbiy yurishda toliqib turgan dushmanga Sirdaryo bo’yida hujum qilish; g’animni Movarounnahrga kiritib, qulay vaziyatda unga zarba berish (Jaloliddin taklifi); tog’liklarga chekingan holda mo’g’ullar uchun noqulay daralarda jang qilish; G’aznaga va hatto Hindiston tomon chekinib o’sha erda jang olib borish. Sulton Muhammad bularning barchasini inkor qilgan holda boshqa bir yo’lni 15 tanlaydi, ya’ni har bir shahar va qal’a kuchiga suyangan holda himoyalanishni ma’qul topadi. Bu esa harbiy kuchning avval boshdanoq bir necha mayda-mayda qismlarga bo’linib ketishiga olib keladi. Natijada, 1220-yili Buxoro, Samarqand, 1221-yili Urganch, Termiz qo’ldan ketadi. Xo’jand hokimi Temur Malik, Jaloliddin xorazmshoh mardliklari nechog’lik yuqori bo’lishiga qaramay tashabbus qo’ldan ketgani sabab urushda yutqaziladi. Shu erda biz bir masalaga- mag’lubiyatning bosh sababiga diqqatni jalb etmasdan qololmaymiz. Chingizxon nechog’lik qudratli qo’shinga va aql-zakovatga ega bo’lishidan qat’i nazar Sulton Muhammad imkoniyatlari undan kam emasdi. Yuqorida tilga olingan ulkan hududni o’z qo’l ostida birlashtirishga muvaffaq bo’lganligi uning imkoniyatlari nihoyatda katta bo’lganidan dalolat beradi. Shunga qaramay madaniy jihatdan qoloq bo’lgan siyosiy kuchga kurash boy berildi. Buning sababi nimada? Fikrimizcha, Sulton Muhammad hukmronligi davrida davlatchilikda o’ziga xos ikki hokimiyatchilikning yuzaga kelishida. Yuqorida Nizomul mulkning podshohlik ishiga ayollar va go’daklarni aralashtirmaslik kerakligi haqidagi fikrini keltirib o’tgandik. Sulton Muhammad zamonida esa xuddi shu hol yuzaga keladi. Uning onasi Turkon xotun davlat ishlariga to’g’ridan-to’g’ri aralasha boshlaydi. U davlat boshqaruvidagi eng muhim masala davomiylik, ya’ni valiahdlik masalasiga aralashib o’zining hukmini o’tkazadi. Valiahd qilib Sulton Muhammad mo’ljallagan Jaloliddin emas, onasi talab qilgan kenjatoy Uzloqshoh tayinlanadi. Kenja o’g’ilning onasi esa o’z o’rnida Turkon xotun qavmidan bo’lib, Turkon xotun o’z qavmiga doim yon bosib kelardi. Turkon xotun aslida qipchoq urug’larvdan biriga mansub bo’lib, o’z vaqtida Takash qipchoqlarni o’ziga og’dirish niyatida unga, qipchoq xonining qiziga uylan gandi. Vaqti kelib Turkon xotun ko’magida qipchoqlar xorazmshohlar saltanatida katga mavqe kasb etishlarini u xayoliga keltiribdi deysizmi. Xullas, ko’chmanchi sharoitdan chiqib, o’groq va yuksak madaniyatli muhitda birdaniga yuksak darajaga erishgan amirlar, harbiy-lar iloji boricha o’z mavqelarini qanday bo’lmasin mustahkamlab borishga harakat qilganlar. Qoloqlikdan birdaniga, deyarli hech bir urinishsiz, Turkon xotun yordamida madaniyatning va u bilan bog’liq barchaning markazida bo’lib qolish, 16 albatta, egallagan joyni saqlashga undaydi. Lekin bu jarayon xorazmshohlar va, umuman, davlatchilik ustunlari zaiflashishi hisobiga kechdi. Xorazmshohlar saltanatida katga mavqe kasb etishlarini u xayoliga keltiribdi deysizmi. Xullas, ko’chmanchi sharoitdan chiqib, o’groq va yuksak madaniyatli muhitda birdaniga yuksak darajaga erishgan amirlar, harbiy-lar iloji boricha o’z mavqelarini qanday bo’lmasin mustahkamlab borishga harakat qilganlar. Qoloqlikdan birdaniga, deyarli hech bir urinishsiz, Turkon xotun yordamida madaniyatning va u bilan bog’liq barchaning markazida bo’lib qolish, albatta, egallagan joyni saqlashga undaydi. Lekin bu jarayon xorazmshohlar va, umuman, davlatchilik ustunlari zaiflashishi hisobiga kechdi. Qoloqlikdan birdaniga, deyarli hech bir urinishsiz, Turkon xotun yordamida madaniyatning va u bilan bog’liq barchaning markazida bo’lib qolish, albatta, egallagan joyni saqlashga undaydi. Lekin bu jarayon xorazmshohlar va, umuman, davlatchilik ustunlari zaiflashishi hisobiga kechdi. Xorazmshohlar saltanatida katga mavqe kasb etishlarini u xayoliga keltiribdi deysizmi. Xullas, ko’chmanchi sharoitdan chiqib, o’groq va yuksak madaniyatli muhitda birdaniga yuksak darajaga erishgan amirlar, harbiy-lar iloji boricha o’z mavqelarini qanday bo’lmasin mustahkamlab borishga harakat qilganlar. Qoloqlikdan birdaniga, deyarli hech bir urinishsiz, Turkon xotun yordamida madaniyatning va u bilan bog’liq barchaning markazida bo’lib qolish, albatta, egallagan joyni saqlashga undaydi. Xullas, ko’chmanchi sharoitdan chiqib, o’groq va yuksak madaniyatli muhitda birdaniga yuksak darajaga erishgan amirlar, harbiy-lar iloji boricha o’z mavqelarini qanday bo’lmasin mustahkamlab borishga harakat qilganlar. 17 II. BOB. ANUSHTEGINIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOTI 2.1 . Anushteginiylar davlatining tashkil topishi va boshqaruvi Sulton Muhammad va ana shu toifa amirlari o’rtasidagi tafovut shunchalar bo’lganki, vaziyatdan us-talik bilan foydalangan Chingizxon ko’rsatmasi bilan bir qalbaki xat tuzilgan va unda go’yoki mazkur toifa amirlari Chingizxonga murojaat qilib, uni zoriqib kutayotganliklarini yozadilar. Bu xat josuslar orqali tarqatilib, Sulton Muhammadga etib boradi va uning sobitligiga katta zarba beradi. Demak, davlat markazida qabilaviy manfaatlarni hamma narsadan afzal biluvchilarga o’rin bo’lmasligi kerak ekan, Bu borada Turkon xotun shunchalar past bo’lganki, Chingizxon tutqunligida bo’lib turgan bir vaqtida unga qochib Jaloliddin oldiga boraylik deyishganda, Oychechakning o’g’liga (Jaloliddinga) qaram bo’lgandan ko’ra Chingizxon qo’lidagi asirlik va bu erdagi kamsitishlar menga azizroqdir, degan ekan. Garchi Sulton Muhammad o’limi oldidan (1221- yili) o’g’li Jaloliddinni valiahd qilib tayinlasa-da, fursat qo’ldan ketgandi. Shunga qaramay davlat va xalq oldida o’z mas’uliyatini hech qachon unutmagan Jaloliddin dushmanga qarshi kurashni to’xtatmaydi. To’g’ri, u Urganchni tark etadi va Niso, Qandahor atrofida, Chorikorda, G’azna yaqinida bo’lgan janglarda mo’g’ullarga shunday zarbalar beradiki, o’z engilmasliklariga ortiqcha bino qo’ygan mo’g’ullar ichini alam va afsus dog’ qiladi. Shunda Jaloliddinga qarshi shaxsan Chingizxonning o’zi otlanadi. Ushbu vaziyatda davlatchiligimiz tarixida ko’zga tashlanib kelgan bir nuqsonimiz yana pand beradi. So’nggi jangda qo’lga kiritilgan o’ljani taqsimlashda kelishmovchilik chiqib ba’zi bir amirlar o’z qo’shinlari bilan Jaloliddinni tark etadilar. Jaloliddin ularga qarata «birga bo’laylik, umum dushmanga qarshi birgalikda kurashaylik» deyishiga qaramay naf chiqmaydi. Eng achinarlisi, mo’g’ullar o’sha amirlarni bittama-bitta qirib tashlaganlar. Kuchi qirqilgan Jaloliddin esa Sind daryosi tomon chekinadi. Chingizxon uni tiriklayin tutishni buyurgan. Qo’li past kelayotganini sezgan Jaloliddin butun haramini daryoga cho’ktirishni buyuradi, ya’ni yaqinlarining dushman qo’liga tushishini xohlamaydi. O’zi ham oti bilan daryoga otiladi va eson-omon narigi qirg’oqqa 18 suzib o’tib oladi. Bu manzaradan hayratga tushgan Chingizxon: «O’g’ling bo’lsa, shunday bo’lsin!», degan ekan. Jaloliddinning keyingi faoliyatini kuzatadigan bo’lsak, shu narsa oydinlashadiki, u xorazmshohgar taxti vorisi sifatida o’z xonadoniga tegishli bo’lgan erlarda hukmronlikni tiklashni maqsad qilib qo’ygan. Shunga ko’ra u avval Shimoliy Hindistonda, so’ng Kermon, Sheroz, Isfahon va Ozarbayjonda xorazmshohiar siyosatini tiklaydi. 1226-yili esa Tiflisni oladi. Manbalardan birida yozilishicha, Jaloliddin oldiniga gruzinlar bilan tinchlik yo’li asosida kelishishga harakat qilgan. Jumladan, ularga qilgan murojaatida shunday deyiladi: «Men sizlarning mamlakatingiz qudrati va gruzinlar shijoati haqida eshitganman. Endiliqda esa men birgalashib dushmanga qarshi kurashaylik, deyman. Eshitishimcha, hukmdorlaring ayol ekan (bu erda malika Rusudana (1222-1245)). U menga turmushga chiqsin va men sizlarning ham hukmdorlaring bo’lay va biz birgaliqda umum dushmanni maglub qilgaymiz». Rusudana bunga ko’nmagan va shundan keyin Jaloliddin Tiflisni jang qilib olgan. Bu vaqtga kelib Jaloliddin xorazmshohlar boshqarib kelgan saltanatning g’arbiy qismida o’z hukmronligini tiklashga muvaffaq bo’lgavdi. Shu bilan birga sharqdan mo’g’ullar xavfi kuchayib kelardi. 1227-yili Isfahon atrofida Jaloliddin mo’g’ullarga qaqshatqich zarba beradi. Bu o’z o’rnida uning mavqei va qudratini yanada oshiradi. 1230-yili esa Jaloliddin Kichik Osiyoning janubi-sharqiy qismini zabt etadi. Bir so’z bilan aytganda, mazkur yillarda Jaloliddin sharqdan bosib kelayotgan mo’g’ullar bilan bas kelishga yagona kuch va, umuman, G’arb mamlakatlarini ulardan to’sib turgan qalqon hisoblanardi. Buni g’arbiy musulmon davlatlari tan oladilar. Bu haqiqat mo’g’ullarga ham ayon edi. Shuning uchun ham ular Jaloliddinga murojaat qilib, o’zaro sulh tuzishni taklif qiladilar. Ammo, u bunga yurmaydi, chunki o’z ona-yurtini xarob etgan, xalqini xo’rlaganlar bilan kelishishga uning milliy g’ururi yo’l qo’ymasdi. Garchi Jaloliddinning mo’g’ullarga qarshi kurashdagi qalqonliq rolini barcha musulmon davlatlari tan olsalar-da, amadda uning atrofiga birlashishni istamasdilar. Bu esa o’z o’rnida mo’g’ullarning g’arbga qarab siljishlariga munosib sharoit yaratib berardi. 1231- 19 yili Ozarbayjonni zabt etgan mo’g’ullar yana Jaloliddinning qarshiligiga uchraydilar. Ammo tasodif tufayli 1231-yilning 17 va 20-avgust oralig’ida Jaloliddin bir kurd tomonidan Mayoforiqin (Kichik Osiyo) atrofida o’ldiriladi. Jaloliddin haqida ko’p yozish mumkin va kerak ham. Uning o’zbek davlatchiligi tarixidagi ulug’vor o’rni tabiiy ravishda yuksaqdir. Agar mo’g’ullar bosqinining dunyo xalqlari tarixida tutgan o’rni inobatga olinsa, Jaloliddin kishilik taraqqiyotidagi eng buyuk davlat arbobi va yirik lashkarboshilaridan biri sifatida gavdalanishi kerak. Jaloliddinning halokati haqida uning dushmanlaridan bo’lmish Damashq hukmdori Malik al-Ashraf Musoga xabar berganlarida u shunday degan ekan: «Sizlar meni uning o’limi bilan qutlayap-sizlarmi? Ammo hali sizlar buning azobini ko’rasiz-lar. Yaratgan nomila qasam ichib aytamanki, uning halokati totorlarning musulmonlar eriga bostirib kirishiga (yo’l ochildi) demaqdir. Endi biz va yajuj — majujlar (ya’ni mo’g’ullar — A. 3.) o’rtasida devor misol turib kelgan xorazmshoh (Jaloliddin) kabi (lashkarboshi) yo’q». Anushteginiylar zamonida davlat boshqaruvi qanday bo’lgan, savoli tug’ilishi tabiiy. Anushteginiylar davri boshqaruvida ham ilgari ko’rib o’tilgan sulolalar boshqaruvidan farqli tizim bo’lmagan. Zero, bir tomondan, sulolalar o’zgarishi bilan voqelik, ya’ni makon va an’analar o’sha-o’shaligicha qolavergan, ikkinchi tomondan, anushteginiylar ma’lum muddat saljuqiylar dargohi bilan nihoyatda yaqin munosabatda bo’lganliklari uchun ulardagi boshqaruv tizimi tajribasini o’zlashtirishlari qiyin bo’lmagan. Demak, davlat boshqaruvi ikki tizimdan: dargoh va devonlar majmuidan iborat bo’lgan” 9 . Dargohda hojib, ulug’ hojib tutgan mavqe xususida biz oldinlari ham fikr yuritgandik. Hojiblik xizmati xorazmshohlar davrida ham o’z ahamiyatini saqlab qoldi. Ulug’ hojib hukmdorning eng yaqin kishilaridan biri hisoblangan. Hojiblarga g’oyatda muhim vazifalar, masalan, maxsus muzokaralar olib borish va, hatto, vazirlar faoliyatini taftish etish kabilar topshirilgan. Shuningdek hojib lavozimidagi amaldorga butun bir viloyat noibligi topshirilgani ham ma’lum. 9   Oydin   Tonariy, Jaloliddin  Xorazmshoh  va uning  davri,  T.,  1999;   20 Dargohdagi barcha xo’jalik xizmatlari faoliyatini boshqarish ustozdorga yuklatilgan. Sulton chaqirganda birinchi hozir bo’ladigan shaxs ham ustozdor hisoblangan. Oliy farmon olgan ustozdor shunga ko’ra tegishli xizmatlarga buyruq bergan va uning gapini ikki qilish bo’lmagan. U dargohning barcha masalalari bilan shug’ullangan va bundan tashqari bosh xazina mablag’laridan ham istifoda etgan holda nonvoyxona, oshxona, otxona, saroy xizmatchilarining xarajatlarini qoplar edi. Shuningdek, u ushbu mablag’dan maosh berish va boshqa xarajatlar uchun ham foydalangan. Nisoviyning yozishicha, bunda ustozdor ulardan tilxat olgan. Tilxatga vazir, mustavfiy, mushrif, nozirning muhrlari bosilgan bo’lishi kerak edi. A’yonlar xarajatiga ketgan mablag’ haqidagi tilxat ariz muhri bilan tasdiqlanishi kerak bo’lgan. Amiri oxur mansabi ham mas’uliyatli hisoblanib, uncha-muncha kishi bu lavozimga tayinlanmagan. Chunki uning bo’yniga sultonga tegishli otlar parvarishi yuklatilgan. Otlarning soni esa 30 minggacha bo’lgani ma’lum. Podshohona ovlarni o’rniga qo’yish tadbirla-rini amiri shikor uyushtirgan. Saroydagi muhim xizmatlardan yana biri bu tashtdordir. Garchi tashtdor yuvinish anjomlarini saqpovchi ma’nosini bersa-da, ammo aslida bu mansabni egallagan kishi sultonning eng yaqin kishilaridan biriga aylangan. Hukmdor unga o’zining eng maxfiy fikrlarini ham izhor qilishi mumkin edi. Yuqorida tilga olganimiz Anushtegin saljuqiy Sulton Malik saroyida xuddi mana shunday tashtdor mavqeiga erishganda, unga mazkur mansabga viloyatda mutanosib keluvchi shihnalik, ya’ni Xorazm shihnaligi lavozimi beriladi. Chunki tashtdor xizmati bilan bog’liq barcha xarajatlar Xorazm viloyatidan tushadigan soliqlar bilan qoplanardi. Yana bir muhim lavozim bu qissadordir. U hafta davomida sultonga tushgan arzlar, shikoyatlarni yig’ib, juma kuni kechasi hukmdorga topshirardi. Keyin esa har bir arzchi yo shikoyatchiga tegishli javobini berardi” 10 . Bu mansabga ham har kim tayinlana berilmasdi. Zero, hukmdor bilan oddiy xalq o’rtasida aloqa bog’lab, raiyyag ahvoli va zoridan xabardor qilib turish savobli ishini hamma ham halol 10   Oydin   Tonariy, Jaloliddin  Xorazmshoh  va uning  davri,  T.,  1999;   21 bajara olmasligi tabiiy. Dargohda shuningdek chashnigir — sultonga beriladigan ovqat, ichimliklarni tekshirib ko’ruvchi, jomador, sulton-ning kotibi (davatdor), sharobdor, farrosh, bayroqdor (amiri alam), xos xizmatkorlar boshlig’i (maliki xavas) kabi xizmat va vazifalar ham bo’lgani ma’lum. Ijroiya ishlarini devonlar (vazirliklar) olib borib, bu tizim teiasida vazir (bosh vazir) turgan. Vazir ham hukmdorning eng yaqin kishilaridan, birinchi maslahatchisi sifatida gavdalanadi. O’z faoliyatida u faqat sulton oldidagina javobgar bo’lgan. Rasmiy tadbirlar, turli maqsaddagi muzokaralarda hukmdor nomidan ish tutgan. Unga barcha amaldorlar, noiblar, harbiylar bo’ysungan. Ishdan olish, ishga tayinlash, maosh, nafaqa tayinlash, xazina va soliq tizimini nazorat etish, mahalliy vazirlar hisobotini olish kabi qator vazifalar uning vakolatida bo’lgan. Devonlarga kelsak, ularning faoliyati saljuqiylar zamonasidagi tizimdan deyarli farqlanmagan. Insho yoki tug’ro devoni rasmiy hujjatlar, yozishmalarni tuzish bilan shug’ullangan. Moliya ishlari bilan istifo devoni, davlat nazorati tadbirlari bilan ishrof devoni, harbiy masalalar, chunonchi, qo’shinni qurol-aslaha bilan ta’minlash, qo’shin qismlari shaxsiy tarkibini nazorat qilish, harbiylarga ajratilgan er-suv nazorati, harbiy ko’riklar o’tkazish kabilar bilan devoni arz yo jaysh shug’ullangan. Yana bir devon bo’lib u devoni xos deyilgan. Haqiqatan ham bu maxsus devon hisoblanib, hukmdor sulolaga tegishli er-suv, mol-mulk, sulton mamluklariga maosh berish vazifalari bilan mashg’ul bo’lgan. Ikki og’iz so’z xorazmshohlar qo’shini haqida. Xorazmshohlar o’z davrining eng qudratli lashkariga ega bo’lganlar, Yuqorida zikr etilgan qoraxitoylarga qarshi harbiy yurishda Sulton Muhammad ixtiyorida 600 ming otliq askar bo’lgani ma’lum. Xuddi shunday kuch Bag’dod yurishiga tashlangan. Mo’g’ullar bosqini arafasida esa xorazmshohlar taxminan 600 ming otliqni o’z qo’l ostilarida birlashtirish imkoniga ega edilar. Albatta, bu erda piyoda askarlar, turli ko’makchi qismlar nazarda tutilmayaiti. Bunday ulkan lashkarni tayyorgarlikda tutish, ta’minotidan xabardor bo’lishning o’zi bo’lmagan. Yana shu narsa ma’lumki, harbiy qismlarda ayollar ham erkaklar bilan barobar jang qilganlar. 22 Oliy hukmdorning maxsus shaxsiy gvardiyasi (haros) ham bo’lib, ular faqat mamluklardan iborat bo’lgan. Chunonchi, Sulton Muhammadning shaxsiy gvardiyasi 10 ming kishini tashkil qilgan. Kezi kelganda shuni alohida qayd etish kerakki, mazkur qism jangchilarini pahlavonlar ham deb atashgan. Shuningdek, harbiy nazo-ratchi, sipohsalor, sohibi jaysh (viloyat qo’shini boshlig’i), amir ul- umaro, malik (10 ming qo’shin boshlig’i), chovush (chopar), josus (razvedkachi), askar qozisi kabi xizmat va vazifalar bo’lgan. Ulkan mintaqada siyosiy yaxlitlik va barqarorlikka erishilishi, tabiiy ravishda, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarda ijobiy o’zgarishlar hosil bo’lishiga sabab bo’lishi aniq edi. Arxeologik izlanishlar, yozma manbalar guvohligiga ko’ra sun’iy sug’orishga katta e’tibor berilib, vohalar imkonidan iloji boricha keng foydalanishga harakat qilingan. Natijada dehqonchilikniig rivojlanishida uzilish bo’lmagan. Bizga ilgaridan ma’lum mahsulot turlarining barchasi etishtirilgan. Shaharlarda hayot qaynab, savdo-sotiq, hunarmandchilik rivojlangan. Mamlakatda ishlab chiqarilgan turli xildagi gazlamalar, zargarlik buyumlari, kiyim-kechaklar, gilam, poyondoz, teri, jun, yog’-moy, sovun, qurol-aslaha, egar-jabdug’lar, ho’l meva, quruq meva, ipakliklar, javohirlar va boshqa ko’plab mahsulotlar ham ichki bozorda, ham tashqi bozorda xaridorgir edi. Albatta, bunda tegishli davlat idoralarining hissasi ham katta bo’lgan. Chunonchi, doim bo’lganidek muxtasiblar bozorlardagi narx-navo, mahsulotlarning sifati, toshu tarozuning ahvolidan xabardor bo’lishni to’xtatmaganlar. Karvon yo’llarida to’xtash joylari, suv omborlari, havzalari qurilgan yo borlari ta’mirlangan, katta karvonlarni qo’riqlab borishga hatto sultonning shaxsiy pahlavonlari ham jalb etilgan. Xorazmshohlar davri fan va madaniyat ravnaqi ham a’lo darajada bo’lganini bilamiz. Bunga ajablanmasa ham bo’ladi. Chunki yurtimiz an’anaviy ravishda fan va madaniyat beshigi bo’lib kelarkan, gap faqat u yoki bu davrda iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyot ahvoli va davlat arboblarining nechog’lik ilm-ma’rifatli ekanligida qolgan. Xorazmshohlar zamonida ayni shu ikki omil o’zaro uyg’unlashgan edi. Xorazmshohlarning barchasi chuqur bilim egasi edilar. Ular ham dunyoviy, ham diniy bilimlarni egallaganlar. Masalan, Otsiz qasidalar, ruboiylar yozgan, ko’plab 23 nazm namunalarini yoddan aytib bera olgan, san’at va ilmga katta ixlos bilan qaragan. Ruboiylaridan birida u shunday deydi: «Dunyo beliga urilgan tamg’a mening farmonimdir, falak qulog’idagi halqa mening paymonimdir. Bugun shunday saltanatni qo’lda tutsamda, do’st rizoligiga erishish mening iymonimdir». Takash, El-Arslon, Sulton Muhammad va xorazmshohlarning boshqa namoyandalari ham keng bilimli, she’r va san’atni qadrlovchi bo’lganlar, nazmda ijod qilganlar. Takash esa ayniqsa ud chalishni o’rniga qo’ygan” 11 . Yuqorida biz xorazmshohlarning barchasi keng bilimlar egasi edilar deyarkanmiz, bu bilan nafaqat anushteginiylarni, balki umuman xorazmshohlar unvoni bilan mashhur sulolalarni, jumladan, ma’muniylarni ham nazarda tutamiz. Chunonchi, Ma’mun II (1010—1017) fan va madaniyatga homiylikda o’rta asrlardagi eng dongdor hukmdorlardan biri sanalib, poytaxt Urganchda o’z davrining Akademiyasiga asos solgan. Bu maskanda yaratilgan shart-sharoitdan Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Abu Sahl Masihiy, Abulxayr, Hammor, Nasr Iroq, Ibn Miskavayh kabi buyuk daholar bahramand bo’lib, o’z ijodlarini charxlagan edilar. Kezi kelganda shuni ham qayd etib o’tish kerakki, Xivaning 2500 yilligi tantana qilingan 1997-yilda O’zbekiston Prezidenta Islom Karimov farmoni bilan Xorazmda Ma’mun Akademiyasi qaytadan tiklandi. Demak, oradan ming yil o’tib tarixiy adolat qaror topdi. 11   Oydin   Tonariy, Jaloliddin  Xorazmshoh  va uning  davri,  T.,  1999;   24 2.2. Xorazmshohlar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti Mamlakatimiz va millatimizning, arboblarimiz-ning fan va madaniyatga bo’lgan chanqoqligi azaliy jarayon ekani anushteginiylar davrida yana bir bor isbotlandi. Bu zamonda madrasalar barpo etish, kutubxonalar ochish, ularni kitoblar bilan to’ldirish, iste’dod egalarining boshini silash, asrab-avaylash odati saqlanibgina qolmay, yanada rivoj topdi. Ziyo maskani bo’lmish kutubxonalar faoliyatiga katga e’tibor berilgan. Masalan, Buxoro viloyatidagi shaharlardan birida fuqarolar, ya’ni umumiy kutubxona mavjud bo’lib, unda saqlanadigan qo’lyozma asarlar g’oyatda noyob hisoblangan. Xuddi shunday kutubxonalar o’lkaning boshqa erlarida ham, masalan, Xorazmda bo’lgani ma’lum. Madrasalarga kelsak, manbalarda yozilishicha, bunday bilim maskanlari saltanat markazi Xorazmdan tashqari Nishopur, Isfahon va boshqa shaharlarda ham qad ko’targan. Ularda o’qish jarayoniga juda katta mas’uliyat bilan qaralganini shundan ham bilib olsa bo’ladiki, Madrasa rahbari va mudarrislar oliy hukmdor yo uning joylardagi noibining maxsus buyrug’i bilan tayinlanganlar. Chunki har qanday jamiyat, u qanchalik turli imkoniyatlarga ega bo’lmasin, agar shu imkoniyatlarni yuzaga chiqarishga qodir mutaxassislar bo’lmas ekan, ular og’izda qolaveradi. Mutaxassislar esa tarbiyalanadi, parvarish etiladi. Xorazmshohlardan Otsiz, Takashlarning shu ma’nodagi buyruqlarini tahlil qilarkanmiz, ular mazkur haqiqatni juda to’g’ri anglaganliklari namoyon bo’ladi. Shuning uchun ham ular ta’lim va tarbiya, fan sohalariga mutasaddilarning ilmli, iymonli, hurmatli, halol bo’lishlariga katta e’tibor bilan qaraganlar. Mazkur siyosat o’z mevasini ham bergan. Bahoviddin Marvaziy, Abu Ali Hasan Buxoriy, Zahiriddin G’aznaviy, Ismoil Jurjoniy, Faxriddin Roziy, Maxmud Zamahshariy, Abulfath Xorazmiy, Abulqodir Jurjoniy, Sirojiddin Xorazmiy, Rashididdin Votvot, Sayfi Isfarangiy, Ziyo Xo’jandiy, Najmiddin Kubro, Majididdin Xorazmiy kabi o’nlab matematiklar, yulduzshunoslar, tabiblar, tarixchilar, shoirlar, faylasuflar, adiblar, tilshunoslar, mutassavvuf olimlar shular jumlasidandir. Albatga, biz va hamkasblarimiz mazkur ro’yxatni yanada davom ettirib, ularning har biri haqida ko’plab qog’oz qoralashimiz mumkin. Ammo bu alohida tadqiqot uchun mavzu 25 bo’lgani sababli quyida ularning ba’zi birlarining e’tiborga molik jihatlariga diqqatni jalb etmoqchimiz. Qutbiddin Muhammad va Otsiz zamonlarida mashhur tibbiyot olimi Sayyid Ismoil Jurjoniy faoliyat ko’rsatib, bir qator qimmatli asarlar yaratgan. Ular orasida Qutbiddin Muhammadga bag’ishlangan «Zahirayi Xorazmshohiy» asari alohida o’rin egallaydi. Bu asarning qimmati shu qadar bo’lganki, Jolinus (Galen), Muhammad Zakariyo, Ibn Sino, Abu Sahl Masihiy asarlari bilan bir qatorda tibbiyot sohasidagi eng muhim asar va manbalardan biri sifatida qabul qilingan. O’n ikki jilddan iborat bu asar tibbiyotning barcha yo’na-lishlari, tashrih, oddiy va murakkab dorilar haqidagi tadqiqotlarni o’z ichiga olgan. U arab va turk tillariga tarjima qilingan. Ismoil Jurjoniyning eng katta xizmatlaridan biri shundaki, u Ibn Sinodan keyin tibbiyot sohasidagi barcha yo’nalishlarni yangi tadqiqotlar asosida qaytadan bayon qilib chiqqan. Olim faoliyatining biz uchun qadrli tomonlaridan yana biri shundaki, Ibn Sino yurtimizdan «bir chiqib» qolgan yagona buyuk tibbiyot olimi emas, balki bu soha undan keyin ham bizda yuksak darajada taraqqiy qilib kelganligi ma’lum bo’ladi. Zero, o’tmishdagi olimu fozillarimiz ilmu tafakkurga doimo sodiqpik bilan xizmat qilib kelganlar. Ularning sodiqlik to’g’risidagi tushunchalari vatanga nisbatan ham yuksak darajada edi. Buni biz mashhur mutasavvuf olim va shoir Najmiddin Kubro misolida ham yaqqol ko’rishimiz mumkin. Tahsil olib yurgan yoshlik yillarida kim bilan bahs yo munozara qilsa, doim ustun kelgani uchun Najmiddinga «tammat ul-kubro», ya’ni «buyuk g’olib» laqabi berilgan ekan. Borib-borib birinchi so’z (tammat) tushib qolib «Kubro» laqabi saqyaanib qolgan. Najmiddin Kubro nafaqat ilm bahsida, balki vatan uchun kurashda ham engilmas bo’lgan. 1221-yili mo’g’ullar Urganchni qamal qiladilar. Mudofaachilar orasida mashhur shayx Najmiddin Kubro ham borligini eshitgan Chingizxon unga odam yuborib, «men Xorazmni yer bilan yakson qilaman, zamona avliyosi ul zot u erni tark etib bizga qo’shilmoqlari lozim» deb taklif qiladi” 12 . Shayx Chingizxonga shunday javob bergan ekan: «Mana, etmish yildirki, 12 Buniyodov 3., Anushtagin  Xorazmshohlar  davlati,  T.,  1998. 26 taqdirning achchiq-chuchugini Xorazm va uning xalqi bilan birga tortib kelyapman. Falokat bo’sag’ada turgan bir vaqgda elimni tark etishim insoniylik va olijanobliqdan bo’lmaydi». O’sha zamon tarixchilari-ning guvohlik berishlaricha, Najmiddin Kubro o’z xalqi bilan birga qulliqdan ko’ra shahidlikni afzal bilib dushmanga qarshi kurashda halok bo’lgan, ammo unga taslim bo’lmagan. Endi ikki og’iz so’z xorazmshohlar davrida Turkistonning tashqi siyosiy- diplomatik aloqalari to’g’risida. Usha zamon tarixchilari qoldirgan guvohliklarga ko’ra, rus podshohi Vladimir (978-1015) xorazmshohlar hukmdoriga o’z elchilarini yuborib, islom dinini qabul qilish borasidagi niyatini bildiradi va shunga ko’ra xorazmshoh ruslar o’lkasiga imomlardan birini yuborib, musulmonchilik qonun-qoidalarini o’rgatishda ruslarga yordam berishni tayinlaydi. Agarda Vladimir davrida Rus davlatining rasman xristianlikni (988 yili) qabul qilgani nazarda tutilsa, shunday xulosa qilish mumkinki, jamiyat hayotida katta ahamiyat kasb etuvchi bu jarayonga, ya’ni majusiylikdan yakka xudolikka o’tishga o’ta jiddiy ravishda tayyorgarlik ko’rilgan. Shu ma’noda musulmonchilikni qabul qilish masalasi ham kun tartibida turgan. Zero, bu dinga kirish musulmon olamiga kirish, uning imkoniyatlaridan, masalan, harbiy kuchidan Vizantiya «kofir»lariga qarshi kurashda foydalanish yo’lini ochib berardi. Turkiston esa o’sha vaqtlarda musulmon dunyosining eng qudratli va keng imkoniyatli mamlakatlaridan biri sifatida Rus davlati iodshohlari uchun o’z ichki va tashqi siyosatlarini amalga oshirishda katta qo’rg’on bo’lishi muqarrar edi. Mamlakatimiz imkoniyatlaridan hamma foydalanib kelgan va shunga intilgan. Qizig’i shundaki, bu o’lkaning imkoniyatlari hatto uning hududidan tashqarida ham zalvorli ta’sirga ega bo’lgan. Buni biz yuqorida tilga olingan Jaloliddin o’limidan keyin Yaqin Sharqda vujudga kelgan vaziyat, unda turkistonliklarning ishtiroki orqali ham ko’rib olishimiz mumkin. Jaloliddin nobud bo’lgan bo’lsa-da, ammo uning safdoshlari - xorazmlik amirlar va ularning qo’l ostidagi minglab askarlar hayot edilar. Bu juda katta kuch edi. Manbalarda ular umumiy nom xorazmliklar nomi bilan atalganlar. Harbiy mahorat va 27 uyushqoqlikda g’oyatda puxta tayyorgarlik ko’rgan, o’zlari ham shijoatli xorazmliklar Jaloliddin o’limidan so’ng yana o’n besh yil davomida Iroq, Kichik Osiyo, Suriya, Misr siyosiy hayotida muhim o’rin tutib kelganlar. Ularning qudratiga suyanib Yaqin Sharq mahalliy turkiy sulolalari Damashq, Qohirani zabt etishga muvaffaq bo’lganlar. 1241-yili esa xorazmliklar Quddusni (Ierusalim) egallaydilar va 1229-yildan beri salibchilar qo’lida bo’lgan bu muqaddas shaharni musulmonlar ixtiyoriga qaytaradilar. Yuqorida biz Jaloliddinni mo’g’ullar va Yaqin Sharq, Evropa o’rtasidagi to’g’on, deb ta’riflagan edik. Xuddi shunga o’xshash ta’rifni musulmonlar va salibchilararo kurashda faol ishtirok etgan xorazmliklarga nisbatan ham bersak bo’ladi. 1244-yili ular Misr qo’shinlari bilan ittifoqda Suriya hukmdorlarining salibchilar bilan birgalikdagi katta lashkariga qattiq zarba beradilar. Manbalarda yozilishicha, shu jangda salibchilarni tor-mor qilganlar xuddi mana shu xorazmliklar edi. «Bu ulug’ kun bo’lgandi. Islom zuhuridan so’ng bunday kun hech qachon bo’lmagandi», — deb xotima qilgandi tarixchilardan biri. Shunday qilib, biz o’zbek davlatchiligi tarixida o’chmas iz qoldirgan yana bir sulola-anushteginiylar (xorazmshohlar) haqida so’z yuritdik. Doim bo’lganidek, mazkur sulola namoyandalari ham xoh ichki siyosatda, xoh tashqi aloqalarda bo’lsin, o’zlarining bor imkoniyatlari, afzalliklarini ro’yobga chiqarish, shu mamlakatni, uning xalqini dunyoga olqishlash yo’lida sa’y-harakat qilib kelganlar. Shuning uchun ham xuddi ana shu ona yurt sharofati bilan ular tarixga Buyuk Xorazmshohlar nomila kirib abadiy qolmoqdalar” 13 . Xorazmshoh deyilganda, aslida, Xorazm vohasida hukmronlik qilgan sulola vakili tushuniladi, ya’ni Xorazm hukmdori (shohi) ma’nosini anglatadi. Uzoq asrlar davomida bu viloyatda bir qator sulolalar xorazmshohlar unvoni ostida faoliyat ko’rsatganliklarini bilamiz. Masalan, IV—X asrlarda afrig’iylar xonadoni, 995-1017 -yillarda ma’muniylar (Ma’mun I, Abulhasan Ali, Ma’mun II), 1017- 1041 yillarda esa oltuntoshiylar (Oltuntosh, Horun, Handon) sulolalari 13 Buniyodov 3., Anushtagin  Xorazmshohlar  davlati,  T.,  1998. 28 xorazmshohlar unvoni bilan boshqaruv kursisida o’girganlar. Ammo Xorazm doirasidan tashqariga chiqib, mamlakat, mintaqa miqyosida ot surib va bu bilan ham cheklanmasdan boshqaruvning saltanat darajasiga erishgan sulola bu anushteginiylardir (1097-1231). So’z ham aynan anushteginiylar haqida boradi. Anushteginiylar sulolasining boshlovchisi Anushtegin (vafoti 1097-yil) hisoblanadi. XI asrning ikkinchi yarmida saljuqiylarning omadi chopgan vaqtlar edi. Anushtegin saljuqiy hukmdor Sultan Malikshohning mansabdorlaridan bo’lib, o’zining namunali xizmati evaziga yuksak martaba va hukmdorning yaqin ayonlaridan biri darajasiga ko’gariladi. Taxminan 1077-yili u Xorazm shihnaligi (komendant ma’nosida) vazifasiga tayinlanadi. 1097-yili esa o’g’li Qutbiddin Muhammad Xorazm voliysi, ya’ni hokimi mavqeiga erishadi. Uning hokimligi faqat Xorazm doirasida bo’lgani ta-biiy. Qutbiddin Muhammad saljuqiylar dargohiga qaram edi. Har yili o’zi yo o’g’li Otsiz orqali markazga viloyatdan undirilgan soliqni olib borib turardi. Xuddi mana shu Otsiz (to’liq ismi Malik Abu Muzaffar Aloviddin Jaloliddin Otsiz) otasidan keyin (1128-yili) saljuqiy Sanjar hukmi bilan Xorazm voliyligiga tayinlanadi. Bu vaqgda u hali 30 ga ham kirmagandi. Otsiz ham avvaliga otasi kabi saljuqiylar xonadoniga sidqidildan xizmat qiladi. Ammo siyosatda bo’lganidek, o’z mavqei mustahkamlanib va, aksincha, raqobatchilari zaiflasha borganini sezgan holda saljuqiylarga qaramlikdan bosh torta boshlaydi. Garchi faoliyatining so’nggi 20 yili davomida u mutlaq mustaqillikka erishish va bu bilan ham chegaralanmay o’z hukmini Sirdaryoning quyi oqimlaridagi erlar va Xurosonga ham o’tqazishga intilgan bo’lsa-da, ammo mohiyat e’tibori bilan aytadigan bo’lsak, uning zamonida Xorazm viloyati to’la erkinlikni ko’lga kirita olmadi. Agar Otsiz zamonasi siyosiy manzarasiga nazar tashlagudek bo’lsak, bu vazifani hal etish haqiqatan ham qiyin ekanligini sezamiz. Avvalo, nima bo’lganda ham Sulton Sanjar g’oyatda katga qudratga ega edi. Bunga Otsizning o’zi ham bir necha bor iqror bo’lgan. Ikkinchi tomondan, shu asrning 30-yillari oxiri va 40-yillari boshida Turkiston siyosiy maydoniga chiqqan yangi kuch-qoraxitoylar ham nihoyatda quvvatga to’lib turgan edilar. Bekorga Otsiz ularga yiliga 30 ming oltin dinor to’lab turishni bo’yniga 29 olmagan, albatta. Ammo shu bilan birga Otsiz faoliyati o’z sulolasining keyingi o’n yilliklarda Turkiston va undan tashqarida ham amalga oshirgan harakatlarining asosini yaratishda beqiyos bo’ldi. Ya’ni Otsiz anushteginiylar xonadoni nafaqat bir viloyat, balki ulkan mintaqada ham siyosat yurgizish, dongdor siyosiy kuchlar bilan raqobatlasha olishga qodir ekanligini amalda ko’rsatgandi. Otsiz va Sulton Sanjar ketma-ket (1156 va 1157-yillari) oxiratga safar qilganlar. Otsizning siyosatini o’g’li El Arslon (1156-1172) davom ettiradi. Ochig’ini aytish kerak, bu vaqgga kelib mintaqadagi vaziyat ham ancha «bo’shashgandi». Bu, eng avvalo, Sulton Sanjarning o’limidan keyin saljuqiylar xonadonidan uning o’rnini bosa oladigan etuk siyosatchining chiqmaganligidan, desak to’g’ri bo’ladi. Gapning qisqasi, Sulton Sanjardan so’ng sharqiy saljuqiylar siyosiy birligi inqirozga uchragan edi. Bunday sharoitda El Arslon uchun Xorazmda mustaqil siyosat yurgizishga erishish mushkul emasdi. U faqat bu bilan chegaralanibgina qolmay mintaqa bo’ylab ham faol harakat qila boshlaydi. Chunonchi, u 1158-yili Movarounnahrda qoraxitoylar bilan to’qnashib, qo’li baland kelgan holda ular bilan sulh tuzadi. 1167-yili esa Nishopurni egallaydi va Ozarbayjonga harbiy yurish uyushtiradi. Ammo El Arslonga ham markazida Xorazm bo’lgan, barcha tomonidan tan olingan qudratli siyosiy hokimiyatga asos solish nasib etmagan. O’z o’rnida Sulton Muhammad ham qator xatolarga yo’l qo’ygan. Chunonchi, dushman bilan bo’ladigan janglarda qanday taktikadan foydalanish masalasida u sabotsizlik va kaltabinlik qildi. Vaholanki, harbiy kengashda bir qator takliflar o’rtaga tashlangandi: barcha harbiy kuchni (600 ming kishi atrofida) bir erga to’plab, harbiy yurishda toliqib turgan dushmanga Sirdaryo bo’yida hujum qilish; g’animni Movarounnahrga kiritib, qulay vaziyatda unga zarba berish (Jaloliddin taklifi); tog’liklarga chekingan holda mo’g’ullar uchun noqulay daralarda jang qilish; G’aznaga va hatto Hindiston tomon chekinib o’sha erda jang olib borish. Sulton Muhammad bularning barchasini inkor qilgan holda boshqa bir yo’lni tanlaydi, ya’ni har bir shahar va qal’a kuchiga suyangan holda himoyalanishni ma’qul topadi. Bu esa harbiy kuchning avval boshdanoq bir necha mayda-mayda qismlarga bo’linib ketishiga olib keladi. Natijada, 1220-yili Buxoro, Samarqand, 30 1221-yili Urganch, Termiz qo’ldan ketadi. Xo’jand hokimi Temur Malik, Jaloliddin xorazmshoh mardliklari nechog’lik yuqori bo’lishiga qaramay tashabbus qo’ldan ketgani sabab urushda yutqaziladi. Shu erda biz bir masalaga mag’lubiyatning bosh sababiga diqqatni jalb etmasdan qololmaymiz. Vaholanki, harbiy kengashda bir qator takliflar o’rtaga tashlangandi: barcha harbiy kuchni (600 ming kishi atrofida) bir erga to’plab, harbiy yurishda toliqib turgan dushmanga Sirdaryo bo’yida hujum qilish; g’animni Movarounnahrga kiritib, qulay vaziyatda unga zarba berish (Jaloliddin taklifi); tog’liklarga chekingan holda mo’g’ullar uchun noqulay daralarda jang qilish; G’aznaga va hatto Hindiston tomon chekinib o’sha erda jang olib borish. Sulton Muhammad bularning barchasini inkor qilgan holda boshqa bir yo’lni tanlaydi, ya’ni har bir shahar va qal’a kuchiga suyangan holda himoyalanishni ma’qul topadi. Bu esa harbiy kuchning avval boshdanoq bir necha mayda-mayda qismlarga bo’linib ketishiga olib keladi. Natijada, 1220-yili Buxoro, Samarqand, 1221-yili Urganch, Termiz qo’ldan ketadi. Xo’jand hokimi Temur Malik, Jaloliddin xorazmshoh mardliklari nechog’lik yuqori bo’lishiga qaramay tashabbus qo’ldan ketgani sabab urushda yutqaziladi. Shu erda biz bir masalaga mag’lubiyatning bosh sababiga diqqatni jalb etmasdan qololmaymiz. 31 XULOSA Shunday qilib, biz o’zbek davlatchiligi tarixida o’chmas iz qoldirgan yana bir sulola anushteginiylar (xorazmshohlar) haqida so’z yuritdik. Doim bo’lganidek, mazkur sulola namoyandalari ham xoh ichki siyosatda, xoh tashqi aloqalarda bo’lsin, o’zlarining bor imkoniyatlari, afzalliklarini ro’yobga chiqarish, shu mamlakatni, uning xalqini dunyoga olqishlash yo’lida sa’y-harakat qilib kelganlar. Shuning uchun ham xuddi ana shu ona yurt sharofati bilan ular tarixga Buyuk Xorazmshohlar nomila kirib abadiy qolmoqdalar. Xullas, ko’chmanchi sharoitdan chiqib, o’groq va yuksak madaniyatli muhitda birdaniga yuksak darajaga erishgan amirlar, harbiy-lar iloji boricha o’z mavqelarini qanday bo’lmasin mustahkamlab borishga harakat qilganlar. Qoloqlikdan birdaniga, deyarli hech bir urinishsiz, Turkon xotun yordamida madaniyatning va u bilan bog’liq barchaning markazida bo’lib qolish, albatta, egallagan joyni saqlashga undaydi. Lekin bu jarayon xorazmshohlar va, umuman, davlatchilik ustunlari zaiflashishi hisobiga kechdi. Sulton Muhammad va ana shu toifa amirlari o’rtasidagi tafovut shunchalar bo’lganki, vaziyatdan us-talik bilan foydalangan Chingizxon ko’rsatmasi bilan bir qalbaki xat tuzilgan va unda go’yoki mazkur toifa amirlari Chingizxonga murojaat qilib, uni zoriqib kutayotganliklarini yozadilar. Bu xat josuslar orqali tarqatilib, Sulton Muhammadga etib boradi va uning sobitligiga katta zarba beradi. Xullas, ko’chmanchi sharoitdan chiqib, o’groq va yuksak madaniyatli muhitda birdaniga yuksak darajaga erishgan amirlar, harbiy-lar iloji boricha o’z mavqelarini qanday bo’lmasin mustahkamlab borishga harakat qilganlar. Qoloqlikdan birdaniga, deyarli hech bir urinishsiz, Turkon xotun yordamida madaniyatning va u bilan bog’liq barchaning markazida bo’lib qolish, albatta, egallagan joyni saqlashga undaydi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2017 йил 22 декабрь куни Олий Мажлисга қилган Мурожаатномаси . // Халқ сўзи , 2017 йил 23 декабрь . Asosiy adabiyotlar 1. Буниятов З . М Государства Хорезмшахов - Ануштегинидов . Москва, 1986. 2. Азамат Зиё Узбек давлатчилиги тарихи. Тошкент , 2001 . 3. Clifford Edmand Bosworth THE ISLAMIC DYNASTIES A Chronological and Genealogical. Edinburgh University Press, 1967 4. G ulomovʻ   Ya.,  Xorazmning   sug orish ʻ   tarixi,  T.,  1959 5.Shahobiddin Muhammad anNasaviy, Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti, T., 1999; 6. Oydin Tonariy, Jaloliddin Xorazmshoh va uning davri, T., 1999; 7.Buniyodov 3., Anushtagin Xorazmshohlar davlati, T., 1998. 33

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Xorazmshoh – anushteginiylar sulolasi tarixi

1.1. Xorazmshoh-anushteginiylar davlati manbashunosligi

1.2. Anushteginiylar sulolasi tarixshunoslik tahlili

II bob. Anushteginiylar davlatining tashkil topishi va ijtimoiy-iqtisodiy hayoti

2.1. Anushteginiylar davlatining tashkil topishi va boshqaruv tizimi

2.2. Xorazmshohlar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti

Xulosa

Foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxati

Купить