Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 100.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xorazmshohlar davlati

Купить
MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………3-7 I BOB. XORAZMSHOHLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA SIYOSIY VAZIYAT. 1.1. Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi ………………………………..9-12 1.2. Xorazmshohlar davlatidagi XIII asr birinchi yarmidagi siyosiy vaziyat…………………………………………………………………………13-16 II BOB. XORAZMSHOHLAR DAVLATI BOSHQARUVI. 2.1. Xorazmshohlar davlatining idora va boshqaruv usullari…………………17-20 2.2. Xorazmshohlar davlatining harbiy boshqaruvi …………………………. 21-25 2.3. Xorazmshohlar davlati qonunchiligi ……………………………………..26-29 XULOSA ……………………………………………………………………..30-31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………32-33 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi. Davlat mustaqilligi qo‘lga kiritilgandan so‘ng yurtimizda qaytadan tiklangan va yangi zamonaviy huquqiy davlat sifatida shakllanayotgan o‘zbek milliy davlatchiligi, uning huquqiy tarixi va nazariyasini ilmiy-nazariy, manbaviy va amaliy jihatdan tadqiq etish tadqiqotchilar oldida turgan dolzarb muammolardan biri bo‘lib qoldi. Jumladan, o‘zbek davlatchiligi silsilasida Xorazm davlatchiligining 2700 yillik taraqqiyoti muammosi bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning ilmiy-nazariy metodologik ko‘rsatmasi ilgari surildi 1 . Shuningdek O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida yangi o‘zbek davlatchiligini qurish va rivojlantirishda “O‘zbek davlatchiligi rivojining tarixiy tajribasiga tayanib” 2 ish ko‘rilishi alohida takidlandi. Birinchi prezidentimiz I.A.Karimov “Xorazm davlati tarixini biz 2700 yillik tarix deb bilamiz. 2700 yillik davlatchilik o‘tmishimiz bor” degan ilmiy-metodologik xulosani ilgari surdi. “Davlatchilik bugungi kunda o‘ta siyosiy masala bo‘lib turibdi. Nega deganda, O‘zbekistonda davlatchilik bo‘lmagan, deb orqavorotdan tashviqot yuritayotgan, shu fikrni ongimizga singdirmoqchi bo‘layotgan kuchlari hali bor. Bunday g‘alamislarning orasida qanday qilib bo‘lsa ham bizni yana sobiq SSSRga qaytarish niyatida yurganlar yo‘q deysizmi?. Ana shuning uchun ham huquqshunos, faylasuf, tarixchilarimizning bugungi kundagi vazifasi mana shu da’voning puch ekanligini isbotlash, davlatchiligimizning ilmiy nuqtayi nazardan asoslangan tarixini yaratishdir” 3 . Darhaqiqat O‘zbekiston uzoq o‘tmishga va o‘z tarixiga ega davlatdir. Bu jarayonda u uzoq yo‘lni bosib o‘tgan. Uning o‘tmishda o‘chmas iz qoldirgan sulolalardan biri bu anushteginiylar hisoblanadi. O‘zbek davlatchiligining ajralmas bir qismi bo‘lgan bu sulola yurtimizning davlatchilik tarixini o‘rganishda muhim 1 Каримов И.А. Биз ўз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурмоқдамиз. – Тошкент.: Ўзбекистон; 1999. -137- 138 б. 2 Ўзбекистон Республикасининг Конститутсияси. – Т.: Ўзбекистон; 2008.-3 б. 3 Каримов И.А. Биз ўз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурмоқдамиз. – Т.: Ўзбекистон; 1999.-132-153 б. 3 ahamiyat kasb etadi. Bu sulolaning hokimiyat tepasiga kelishi, o‘z boshqaruv tizimini tashkil qilishi, harbiy tizimi, huquqi va boshqa jarayonlar o‘zbek davlatchiligi tarixining muhim qismidir. Shuning uchun ham bu davrni o‘rganish ahamiyatlidir. Bizning fikrimizcha, birinchidan, yirik tarixiy davlat sifatida ko‘plab arboblarni tarix sahnasiga olib chiqqan xorazmshohlar davlatining vujudga kelishi va taraqqiyotining asosiy bosqichlarini ilmiy-nazariy va manbaviy jihatdan o‘rganish, milliy davlatchiligimizning tarixiy shakli sifatida ahamiyatini ko‘rsatib berish zarurati mavjud. Ikkinchidan, xorazmshohlar davlati tizimi, boshqaruvi, ichki va tashqi siyosati, harbiy tizimi va idora usullarini mahsus o‘rganish – hozirgi o‘zbek milliy davlatchiligini mustahkamlashda ibratli ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Ana shu ma’noda mazkur kurs ishi mavzusi “Xorazmshoh anushteginiylar boshqaruvi” ixtisosligidagi dolzarb ilmiy – nazariy va amaliy muammo hisoblanadi. Tadqiqot obyekti: Markaziy Osiyo tarixi, davlatchiligida xorazmshoh Anushteginiylar tutgan o‘rnini tadqiq etish hisoblanadi. Tadqiqot predmeti: Anushteginiylar davrida Markaziy Osiyo hududidagi yirik davlat, ya’ni Xorazmshohlar davlatidagi boshqaruv va idora usullari, mansab va unvonlar, harbiy tizmi va qonunchilik sohasini tadqiq etishdan iborat. Tadqiqotning maqsadi: Anushteginiy xorazmshohlar davlati bosharuvining o‘zbek davlatchiligi tarixida tutgan o‘rnini ochib berishdan iborat bo‘lib bunda, shu davr bo‘yicha manbalar va boshqa tadqiqotlar yordamida tahlil qilish nazarda tutiladi. Tadqiqotning vazifalari: Bu mavzuni tadqiq etish doirasida quyidagi vazifalar belgilab olindi: - anushteginiylar davri haqida hikoya qiluvchi tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlarni tahlil etgan holda sulola boshqaruvi va undagi o‘ziga hosliklarni yoritish; 4 - anushteginiylar davri boshqaruvini shu davrdagi ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy jihatlarini qamrab olgan holda tadqiq etish; - mavjud ma’lumotlarni qiyoslagan holda sulola boshqaruvi va siyosiy faoliyatini o‘rganish hamda shu masalalarga yangidan baho berish, manbalar va so‘nggi tadqiqotlar asosida ushbu masalalarni yoritish, munozarali masalalarga aniqlik kiritish; - manba va boshqa adabiyotlar, ilmiy tadqiqotlari tahlil qilib, anushteginiylar boshqaruvidagi ilmiy muammolarni, ularning o‘rganilishi natijalari, tadqiqotchilar xulosalarini qiyoslab, yangi asoslarda tadqiq etish. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: -anushteginiylarning Markaziy Osiyo hududi davlatchiligi tarixida tutgan o‘rni manba va adabiyotlar yordamida tahlil etilib, mintaqadagi bu sulola boshqaruvidagi o‘ziga xosliklar, an’analar va yangiliklarga oydinlik kiritilgan; -xorazmshohlar davlatining o‘zbek davlatchiligi taraqqiyotining ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va tarixiy bosqichlarida tutgan o‘ziga xos o‘rni yoritilgan; -anushteginiylarning mahalliy va markaziy boshqaruvida idora usullari, ularni amalga oshirishda saroy amaldorlarining tutgan o‘rni va ularning vazifalari, shuningdek harbiy tizim ahvoli, qonunchilik sohasida amalga oshirilgan ishlar ochib berilgan. Shuningdek xorazmshohlar davlatining vujudga kelishi va gullab – yashnashi masalalari ham e’tibordan chetda qolmagan. Tadqiqotning o‘rganilganlik darajasi: Mavzu bo‘yicha materiallar quyidagicha davrlashtirish va guruhlashtirilishi mumkin bo‘lgan birlamchi manbalar, tadqiqotlarda o‘z ifodasini topgan: 1. Mavzu bo‘yicha XX asr 20 – yillariga qadar yaratilgan tarixiy manbalar, asarlar. 2. XX asr 20 – yillaridan O‘zbekiston mustailligigacha bo‘lgan davrda yaratilgan tadqiqotlar. 3. O‘zbekiston mustaqilligi davrida yaratilgan tadqiqotlar. 5 Birinchi guruhga oid manbaviy asarlar an-Nasaviy, Juvayniy, Rashididdin, Juzjoniy, Yoqut, Umariy, Qazviniy, Qalqashandiy, Ibn Tikatka, Ibn al-Asir, Ibn Xallikon, Ibn Qosir, al-Ibriy, Ibn ul-Fardiy, Ibn ul-Amit, G‘afforiy, Bayhaqiy, Mirzo Ulug‘bek, Abulg‘oziy Bahodirxon kabi o‘rta asr va undan keying davr mualliflariga mansub 4 . Ikkinchi davr va guruhiga oid tadqiqotlarga xorijiy Sharq va G‘arb mamlakatlarida ijod qilgan Ibrohim Qafas o‘g‘li, M.Ko‘prulzoda, Myhammad Shafe, A.Z.V.To‘g‘on, O.Pritsak 5 , kabi olimlar asarlari, shuningdek, sobiq sho‘ro davlatida, xususan, O‘zbekistonda yaratilgan Z.M.Bunyodov, S.P.Tolstov, A.A.Semyonov, A.Yakubovskiy, Ya.G‘ulomov, Ye.Davidovichlarning ilmiy ishlari kiradi 6 . Uchinchi guruh nashrlar sirasiga mavzuga oid muayyan boblarni o‘z ichiga olgan K.Matyoqubov, Sh.Karimov, R.Shamsiddinov, O.Masharipov, I.Jabborov. A.Ziyo, A.Sagdullayev, B.Aminov, U.Mavlonov, N.Norqulov, O.Bo‘riyevlarning 7 darslik, monografiya, esse, kollektiv monografiya, kitob-albomlarini kiritish mumkin. O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng xorazmshohlar davlati, uning shakllanishi va taraqqiyot bosqichlariga oid yuqoridagi eslatilgan tadqiqotlardan 4 Шиҳобиддин Муҳаммад ан-Насавий. Султон Жалолиддин Мангуберди. –Т.: Шарқ,1999.-422 б.; Байхакий. Таттима Сиван ул- Хикма – С.Г.Багирова. Сочинение “Таттима Сиван ал-хикма” как образец средневекового энциклопедического справочника. –Т.: Фан, 1987. -138 с.; Жузжоний А.Ш.Ж. Шарқ цивилизацияси : инсон ва ҳуқуқдари. -Т.: Хал қ мероси , 2000. -148 б. Ибн Арабшо ҳ. Амир Темур тарихи. I- жилд. –Т.: Меҳнат, 1992. -328 б.; Ибн Баттута. Саёҳатнома. Хоразмга саёҳат. –Иброҳимов Н. Ибн Баттутанинг Ўрта Осиёга саёҳати. –Т.: Шарқ, 1993. -57-67 б.; Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. –Т.: Чўлпон, 1994. –352 б. 5 Ord. Prof. D-r. A.Z.V.Togan. Karahanlilar (840-1212). 1966-1967 ders notlari. –Istanbul: Lithography. 1967. – 14 s.; Kafes J.oglu. Harezmshahlar devleti tarihi (1092-1229). –Ankara: 1956. -350 s.; Pritsak Omelyan. Karahanlilar (840-1212) – “ Islam Ansiclopedisi ”. VIII - Cilt . -273 s . 6 Бунёдов З. Ануштагин Хоразмшоҳлар давлати. – Т. : Адабиёт ва санъат , 1998. -256 б.; Ғуломов Я. Хоразмнинг суғорилиш тарихидан. – Т. : Фан , 1959. - 324 б. ; Семенов А.А. К вопросу об этническом и классовом составе северных городов империи Хорезмшахов в XII вв.н. э. (По актам того времени), // Известия Отделения общественных наук АН Тадж. ССР –М., 1954. -17-26 с.; Толстов С.П . Қадимги Хоразм маданиятини излаб . -Т.: Фан ,1950. -441 с.; Якубовский А.Ю. История народов Узбекистана. Т.I. – Т.:АНУЗСС, 1950. –312 б. 7 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. –Т.: Шарқ, 2001. -386 б.;. Жабборов И. Буюк Хоразмшоҳлар давлати. Т.: Шарқ, 1999. -141 б.; Каримов Ш., Шамсутдинов Р. Ватан тарихи. –Т.: Ўқитувчи, 1997.-528 б.; Машарипов О. Хоразм тарихидан саҳифалар. –Т.: Ўзбекистон, 1994.-240 б.; Бўриев О. Хоразмшохлар давлатида сиёсий ва маданий ҳаёт – “Жалолиддин Мангуберди” – китоб алъбоми. –Т.: Шарқ., 1999.-16 б.; Сагдуллаев А., Аминов Б., Мавлонов У. Ўзбекистон тарихи: Давлат ва жамият тараққиёти. 1 - қисм. –Т.: Академия, 2000. -272 б. 6 tashqari, O.Masharipovning “Xorazm tarixidan sahifalar” 8 , I.Jabborovning “Buyuk Xorazmshohlar davlati” 9 , Sh.Karimov, R.Shamsutdinoblarning “Vatan tarixi” 10 , “Jaloliddin Manguberdi” 11 kitob-albomi kabi ilmiy-ommabop, o‘quv nashrlarida ham yoritilgan. Tadqiqotning usullari: Tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy- xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari va xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati: Tadqiqot natijalari xorazmshohlar davlati tarixini bir butun holda g‘oyaviy-konseptual tahlil etish va baholash, uning funksional faoliyat doirasini aniq tasavvur qilishga yordam beradi. Mazkur tadqiqot davlat va huquqning kelib chiqishi haqidagi nazariyalar asosida xorazmshohlar davlatida davlat hokimiyati va huquq tizimining tarixiy shakllanish jarayonini o‘rganish, turli tarixiy davlatlar tajribalarini qiyosiy tahlil qilish orqali xorazmshohlar davlati va huquqning tarixiy o‘rni, ahamiyatini ko‘rastib berishdek amaliy ahamiyatga ega. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi: Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 5 ta paragraph, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishining kirish qismida kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi, tadqiqot obyekti, tadqiqot predmeti, maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi, tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari, tadqiqot bo‘yicha manba va adabiyotlar tahlili, tadqiqotlarda qo‘llanilgan usullar tavsifi, tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati, ish tuzilmasining tavsifi kabi masalalar yaratilgan. Kurs ishining birinchi bobida 2 paragrafdan iborat bo‘lib, u asosan xorazmshohlar davlatining tashkil topishi, o‘sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat, davlat vujudga kelishidagi tarixiy shart-sharoitlar haqida hikoya qiladi. Shuningdek davlatning gullab-yashnashi va rivojlanish masalalari ham mazkur bobdan o‘rin olgan. 8 Машарипов О. Хоразм тарихидан саҳифалар. –Т.: Ўзбекистон, 1994.-240 б. 9 Жабборов И. Буюк Хоразмшоҳлар давлати. Т.: Шарқ, 1999. -141 б. 10 Каримов Ш. , Шамсутдинов Р. Ватан тарихи. –Т.: Ўқитувчи , 1997.-528 б. 11 Шиҳобиддин Муҳаммад ан -Насавий. Султон Жалолиддин Мангуберди. –Т.: Шарқ , 1999. - 422 б. 7 Kurs ishining ikkinchi bobi 3 paragrafdan iborat bo‘lib, ularda asosan xorazmshohlar davlatidagi markaziy va mahalliy boshqaruv, idora usullari, harbiy soha, mahalliy va markaziy boshqaruvdagi mansab, unvonlar, qonunchilik tizimi yoritib berilgan. 8 I BOB . XORAZMSHOHLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA SIYOSIY VAZIYAT 1.1 Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi Xorazmshohlar davlatining vujudga kelishi, uning to‘la davlat mustaqilligiga erishishi uchun intilishi va bunga musharraf bo‘lishi milliy davlatchiligimizning, ba’zi fojiyaviy davrlarni istisno qilganda, gullab-yashnagan taraqqiyoti davrlarni boshdan kechirish davri bilan bog’liq. Tarixiy manbalar shohidligi, tarixiy tadqiqotlar xulosalariga ko‘ra, xorazmshohlar davlatini qurish, mustahkamlash, uning ichki va tashqi barqaror taraqqiyotini ta’minlashda ma’muniylar ham, keying xorazmshohlar ham, eng avvalo, Arab xalifaligi hokimyatining o‘sha davrdagi dunyo sahnasidagi diniy va davlatdorlik mavqeyi, kuch-qudratini hisobga olgan holda faoliyat olib borganlar. 1097-1231-yillar oralig‘ida ma’muniylar, xorazmshohlar sulolasi vakillari qurgan xorazmshohlar davlati milliy davlatchiligimiz, turkiy davlatchilik va umuman jahon davlatchiligi tarixidagi muhim sahifalardan biri hisoblanadi. Xorazm hukmdorlari tarixda xorazmshohlar nomi bilan mashhur bo‘lganlar. O‘rta asrlarda Xorazm davlatini xorazmshohlarning to‘rtta sulolasi boshqargan: Afrig‘iylar (305-995), Ma’muniylar (995-1017), Oltuntoshlar (1017-1034), Anushteginiylar (1097-1231) 12 . Ham geografik-tarixiy jihatdan, ham siyosiy-davlatchilik, ilm-fan, madaniyat taraqqiyoti jihatidan Xorazm davlatining juda murakkab, porloq ko‘tarilishlar, kutilmagan halokatlar, keskin siyosiy-tarixiy o‘zgarishlarga boyligining asosiy sabablari, uning, bir tomodan, Osiyo, Yevropa qit’alari geografik kengliklari, keskin koninental, ya’ni o‘ta sovuq va o‘ta issiq iqlim o‘zaro kesishgan nuqtada joylashganligi bilan izohlanadi. Boshqa jihatdan esa, qadimgi davr va o‘rta asrlarda “Ipak yo‘li” bo‘ylab Sharq bilan G‘arb, Janub bilan Shimol o‘rtasidagi savdo-tijorat yo‘llari, harbiy-diplomatik aloqa va munosabatlar tutashib ketgan, xalqlar, millatlar, elatlar, dinlarning doimiy ko‘chib yurishi, 12 Бўриев О. Хоразмшохлар давлатида сиёсий ва маданий ҳаёт – “Жалолиддин Мангуберди” – китоб алъбоми. –Т.: Шар қ. , 1999.-16 б. 9 aralashib ketishi, migratsiya tengsiz kechgan jarayonlar Xorazmning yuqorida tilga olingan keskin va tez o‘zgaruvchi ijtimoiy-siyosiy taraqqiyotiga sabab bo‘lgan 13 . 995-997-yillar Shimoliy Xorazm (Gurganj – Amudaryo bo‘yidagi shahar) amiri Ma’mun ibn Muhammad Janubiy Xorazmni (poytaxti qadimiy O‘zboy o‘zanidagi Fir – Qot – Qiyot shahri bo‘lgan) qo‘shib olib, birlashtirib, qadimdan davom etib kelayotgan Afrig‘iylar sulolasini ham qonuniy jihatdan, ham harbiy- siyosiy jihatdan tugatib, yangi ma’muriy Xoeazmshohlar davlatiga asos soldi, o‘zini “Xorazmshoh” deb atay boshladi. 997-1018-yillarda bu davlat “Buyuk Xorazmshohlar davlati deb atalgan va shunday nom bilan tarixga kirgan. Huquqiy va harbiy-siyosiy jihatlariga ko‘ra, bu davlat arab-musulmon, turkiy-musulmon davlati bo‘lib, bir tomondan, qadimgi turkiy to‘ra-tuzuk, yaso-yusun qonunchilik tizimiga, ikkinchi tomondan esa shariat qonunchiligiga asoslanar edi. 1018-1034-yillarda xorazmshohlar davlati tugatilib, g‘aznaviylar davlatiga qo‘shib olindi, so‘ngra ularning noibi bo‘lmish Oltun Tosh tomonidan boshqarildi. 1043-yilda Xorazm saljuqiylar tomonidan qo‘shib olinib, vassal davlatga aylantiriladi va anushteginlar sulolasiga asos solindi. Keyinchalik “Buyuk Xorazmshohlar davlati” deb atalgan milliy davlatchiligimizning bu buyuk sulolasiga, doktor Ibrohim Qafas o‘g‘li aniqlab bergan manbaviy ma’lumotlarga ko‘ra, o‘g‘uz-turklarning bekdili urug‘idan bo‘lgan va saljuqiylar tomonidan Xorazmga noib etib tayinlangan Anusha-Tagin asos solgan edi 14 . Bu davrda Anushteginlar – Xorazmshohlar davlati goh saljuqiylar, goh qoraxoniylar, goh esa qoraxitoylar davlatlariga to‘la va yarim qaram davlat sifatida mavjud bo‘lgan. Buyuk Xorazmshohlar davlatining to‘la mustaqilligi uchun Anushtagin avlodidan Qutbiddin Muhammad (1097-1127), Otsiz (1127-1156), El-Arslon (1156-1172), Sultonshoh Mahmud (1172-1193) va Alouddin Takash (1172-1200), Sulton Muhammad Xorazmshoh (1200-1220) va Sulton Jaloliddin Xorazmshoh Manguberdi (1220-1231) omonsiz, sharafli kurash olib bordilar. Sultonshoh va 13 Хидиров З. Хоразмшоҳлар давлатининг ташкил топиши , давлат ва ҳуқуқ тизими : Юридик фанлар номзоди…дис. –Т.: 2009. -22 б. 14 Бунёдов З. Ануштагин – Хоразмшоҳлар давлати (1097 -1237). –Т . : Адабиёт ва санъат , 1998. –7 б. 10 Takash davrida “qo‘sh hokimyatchilik” 1172-1193-yillarda – Sultonshoh o‘lguniga qadar davom etdi va 1193-1200-yillarga kelib Takash nafaqat o‘zining mutlaq hokimiyatini o‘rnata oldi, bali boshqa davlatlardan amalda to‘la mustaqillikka erishib, xalqaro munosabatlar, jahon tarixiy taraqqiyotining subyektiga aylandi. Sulola asoschisi Anushtegin yoshligida G‘archistonda yashagan turk quli edi. Tarixchilar Rashididdin va Hofizi Abro‘lar uni o‘g‘uz turklarining bekdili urug‘idan bo‘lganligini yozishadi. Uni yoshligida isfahsolor Izzaddin Onar (O‘nar) Bilgitagin sotib olgan va saljuqiylar sutloni Malikshoh I ning saroy ayonlaridan biri, sulton hovuzlari va hammomlari ashyolarining xazinachisi – tashtdorlik mansabiga qo‘yiladi. Keyinchalik u Xorazm mutasarifi (sarflovchisi) mansabiga tayinlanib, unga Xorazm shihnasi (raisi, qal’a boshlig‘i) unvonini bergan. Bu vaqrda Xorazm hokimi Ekinchi ibn Qo‘chqor edi. Sulton Barqyorug‘ davrida sharqiy viloyatlar Xuroson amiri Dobek Habashiy ibn Oltuntosh qo‘l ostida edi. U nizolardan foydalanib 1097-yilda saljuqiylardan ajarlib chiqadi. Anushtegin vafot etadi va Oltuntosh vazifasidan chetlatilgan Ekinchi ibn Qo‘chqor o‘rniga Anushteginning o‘g‘li Qutbiddin Muhammadni Xorazm voliysi etib tayinlaydi. 1100-yilda saljuqiylar Oltuntosh isyonini bostirib, Xorazmni qaytadan qo‘lga kiritishadi. Qutbiddin Muhammad esa o‘z lavozimida qoldiriladi. Qutbiddin Muhammad o‘zining 30 yillik hukronligi davrida Sulton Sanjarga sodiqligini namoyon qildi. Shuning uchun ham sulton uning vafotidan keyin Qutbiddin Muhammadning o‘g‘li Al-Malik Abu Muzaffar Alouddin Jaloliddin Otsizga Xorazm hokimiyatini topshiradi. Otsiz taxtga o‘trgan payti 29 yoshda edi. U ham otasi kabi Marvda yaxshi ta’lim olgan bo‘lib, u Xorazm aholisiga g‘amxo‘r bo‘ldi, adolatli podshohlik qildi 15 . Borgan sari Otsizning nufuzi shu darajada oshib ketdi, hatto Sulton Sanjar saroyidagi uni ko‘rolmagan amir va maliklar ularning orasini buzish uchun turli naryanglar o‘ylab topa boshladi. Bundan tashqari Otsizning o‘zboshimchalik bilan ish ko‘rishi ham Sulton Sanjarni g‘azablantiridi. Bu esa Sulton Sanjarning Otsizga bir necha marta yurish qilishiga sabab bo‘ldi. 15 Бунётов З. Ануштегений-Хоразмшоҳлар давлвти. –Т.: Янги аср авлоди. 2023. -12 б. 11 Ammo bu Otsizni to‘xtata olmadi. U sultonga qarashli yerlarga bostirib kira boshladi. 1139-yilda Buxoroga hujum qilib, shaharni egalladi. 1141-yildan boshlab o‘z nomidan tilla tangalar zarb ettira boshladi. Sulton Sanjar 1141-yil sentabrda Samarqand yaqinidagi Qatvon cho‘lida qarluqlar bilan bo‘lgan jangda tor-mor etiladi. Bu esa saljuqiylarning obro‘sini Sharq mamlakatlari orasida butunlay tushirib yurbordi 16 . Natijada Otsiz 1141-yil oktabrda Xurosonga bostirib kirib, Saraxsni jangsiz egalladi. Marvni esa kuch bilan egallaydi. Undan keyin asosiy etibor Nishopurga qaratiladi. Otsiz Nishopurni navkarlariga talatmadi, Sulton Sanjar ayonlariga tegishli mol-mulkni musodara qiladi. 1147-yilda Sulton Sanjar Otsizga qarshi uchinchi marta yurish qiladi. Otsiz taslim bo‘lgani bilan butunlay bo‘yin egmadi. Uning qilgan harakatlari Sulton Sanjarga yoqmasa ham qiyin siyosiy vaziyatda o‘zini bosishga qaror qildi. Ammo Otsiz qanchalik harakat qilmasin umrining oxrigacha ham mustaqillikka erisha olmadi. U 1156-yil 30-iyulda 61 yoshida vafot etadi. 1157-yil 9-mayda Sulton Snajar ham vafot etadi. El-Arslon taxtga kelgan payti kurashlar hali davom etayotgan edi. Xurosondan Xorazmga qaytadi. Gurganjga kelib birinchi navbatda Sulaymonshohni zindonga tashlatadi. Uni taxtga o‘tqazmoqchi bo‘lgan otabegi Ulug‘bek va boshqa amirlarni ham qatl ettiradi. El-Arslon 1156-yil 23-avgustda rasman taxtga o‘tiradi. Ammo uning davrida ham to‘liq mustaqillikka erishilmadi. U qoraxitoylar bilan bo‘lgan jangdan so‘ng Gurganjga qaytadi va 1172-yilda vafot etadi. Undan so‘ng taxt uchun uning o‘g‘illari Allouddin Takash va Sultonshoh Mahmud o‘rtasida ayovsiz kurash boshlanadi. Janglar 20 yil davom etadi. Bu davr mobaynida Sultonshoh Mahmud xorazmshoh unvoni bilan faoliyat yuritdi. U 1189-yil 19-sentabrda vafot etishi bilan aka-uka o‘rtasidagi kurash ham nihoyasiga yetadi. 16 Бунётов З. Ануштегений-Хоразмшоҳлар давлати. – Т.: Янги аср авлоди, 2023. -24 б. 12 1.2 Xorazmshohlar davlatidagi XIII asr birinchi yarmidagi siyosiy vaziyat. XIII asr boshiga, ya’ni Alouddin Muhammad Xorazmshoh taxtga o‘tirgan 1200 yilga kelib, qariyb 135 yillik Anushtagin Xorazmshohlar sulolasi evolyutsiyasi Takashning 1193-yilda ukase Sultonshoh Mahmud vafotidan keyin yakka va mutlaq hukmdor bo‘lib taxtga o‘tirishi bilan nihoyasiga yetgan edi. Zero, Qutbiddin Muhammad, Otsiz, El-Arslon, Sultonshoh va Takash hukmronligining avvalgi (1200-yilgacha) davrida ham tashqi qaramlik, vassalikni, shuningdek, ichki beqarorlikni tugatishga erishilmagan, davlat juda tez rivojlanib, yuksalib borayotganiga qaramay, tez-tez goh saljuqiylar, qoraxitoylar, gurhoniylar, Hirot va Garjaston g‘uriylarining hamla va tajovuzlariga uchrab turar edi. Ichki va tashqi xavfsizlik, barqarorlik to‘la ta’minlanmagan edi 17 . Xorazmshoh Takashning 1193-1200-yillari hukmdorlik davrida davlatdagi ana shu omonat ichki va tashqi ijtimoiy-siyosiy beqaror vaziyat bartaraf etilib, yuksalish, gullab-yashnash, taraqqiyot yo‘liga kirildi. Takash qat’iy amalga oshira boshlagan siyosati faqat davlatning ichki vatashqi xavfsizligi ta’minlangan, ijtimoiy-siyosiy vaziyat barqarorlashgan bir sharoitdagina mumkin edi. Undan keyin hokimiyatni egallagan Takashning o‘g‘li Alouddin Muhammad Xorazmshoh ana shu siyosatni davom ettirdi. 1212-1218-yillar oralig‘ida Muhammad Xorazmshoh xorazmshohlarning davlatini Kaspiy va Orol ko‘li shimolidagi mintaqalardan Fors qo‘ltig‘igacha, har ikkala Iroqni o‘z ichiga olgan va uzoq hududlarga cho‘zilgan qudratli davlatga aylantirdi va poytaxtini Urganch qilib belgiladi. Ammo soliq va boj xizmatlaridagi beboshliklar, ma’murlar, amirlar, beklarning zulm, jabrlari oddiy xalq moddiy va ma’naviy ahvolining og‘irlashishiga, ijtimoiy, hatto milliy-diniy munosabatlarda keskin tus olgan noroziliklarning avj olishiga sabab bo‘ldi. Natijada 1210-yilda O‘trorda, 1212-yilda Samarqandda kata xalq qo‘zg‘olonlari sodir bo‘ldi. 17 Хидиров З. Хоразмшоҳлар давлатининг ташкил топиши, давлат ва ҳуқуқ тизими: Юридик фанлар номзоди…дис. –Т.: 2009. -19 б. 13 Xorazmshohlar davlati inqirozi haqida gapiradigan bo‘lsak, hozirgi zamon falsafasi 18 , sinergetik konsepsiyalari 19 nuqtai nazaridan qaragandan unchalik ham to‘satdan, kutilmagan hodisa emasdi. Albatta Jaloliddin Manguberdi qo‘shinlari Chingizxon qo‘shinlariga bemalol qarshilik ko‘rsata olar edi. Lekin Alouddin Muhammad o‘g‘li Jaloliddinga davlat hokimiyatini deyarli barbod bo‘lganidan so‘ng, nihoyatda kech berdi. Uning onasi Turkon Xotun, ukalari, ularning urug‘- aymoqlari shundan so‘mg ham to‘xtovsiz xalaqit berib, iqtidorining to‘la ro‘yobga chiqishiga imkon qoldirmadilar. Chingizxon va Xorazmshoh o‘rtasida bir necha bor elchilar almashinuvi ro‘y bergan. Shulardan biri 1217-yilda Xorazmshoh tomonidan Ahmad Xo‘jandiy va Ahmad Balchich yetakchiligida yuborilgan va katta muvaffaqiyat bilan qaytib kelgan edi. Bunga javoban Chingizxon xorazmlik Mahmud Yalavoch (tarjimon) boshchiligida elchilarni va noma jo‘natadi. Mirzo Ulug‘bek nomaning ikki nusxasini matnini keltirib o‘tgan 20 . Lekin ayan shu nomada katta nizo va urushga olib kelgan mashhur ibora – Chingizxon Muhammad Xorazmshohni “farzand” yoki “eng yaxshi farzandlaridan biri” deb atagan ibora keltirilgan. Muhammad Xorazmshoh g‘azabini bosadi va ikkala davlat o‘rtasida ahdnoma tuziladi. Ammo barbir urush boshlanishi muqarrar edi. Bunga sabab kerak edi xolos. Aynan G‘oyurxon Inolchuq tomonidan Chingizxonning elchilik karvonini talon-taroj etilib, bosh elchi Muhammad Xorazmiyning o‘ldirilishi va boshqa ikki elchining soqolini qirdirib tashlashi bunga bahona bo‘ldi. Chingizxon Ibn Kafraj Bug‘ro va yana ikki nufuzli elchini jo‘natib, Inolchuqni tutib ularga topshirishni, aybdorlarni jazolashni talab qilgan. Xorazmshoh bu elchilikni ham bosh elchisini o‘ldirtirib, qolgan ikki elchini soqolini qirdirib qo‘yib yuborgan. Bu endi kata urushning e’lon qilinishi edi. Xorazmshohlar davlati mag‘lubiyatini muqarrar qilib qo‘ygan strategik qarorning qabul qilinishiga nafaqat Muhammad Xorazmshoh, balki bosh vazir 18 Ш аповалов В.Ф. Основ ы философии. От классики к современности. –М.: ФАИР – Пресс, 1999. -576 c . 19 Рахимов И. , Зохидий А. , Холбеков А. Синергетика ва социология // Ижтимоий фикр , -1998. -№2. –Б.66-71: Аюпов А., Ра ҳимов И. , З оҳидов А. Ва бошқалар. Мустақиллик мафкураси ва Ўзбекистонда демократик жамият қурушнинг иқтисодий, ижтимоий ва маънавий негизлари (Президент асарларини ўрганувчилар учун ўқув-услубий қўлланма). –Т.: 2001. -232 б. 20 Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. –Т.: Чўлпон, 1994. –140 б. 14 Shahobiddin Xivaqiy ham Chingizxon bilan hali qiluvchi urushni Sirdaryoning o‘rta havzasiga ko‘chirish va Xorazmshoh armiyasini ana shu yo‘nalishda yig‘ib, zarba berish haqidagi qarorni o‘tkaza olmaganliklari ham sabab bo‘ldi 21 . Chingizxon 1219-yil sentabr oyi boshlarida Sirdaryoning Aris daryosigacha kelib quyiladigan joydan o‘tib, qo‘shinini uchta teng bo‘lmagan qismga ajratadi: Jo‘ji, Chig‘atoy, O‘qtoy yetakchilik qilgan qo‘shin (asosiy qo‘shin) O‘tror, Sig‘noq, Jand orqali Xorazm, Urganch zabtiga yuborildi; Chingizxon yetakchilik qilgan markaziy qo‘shin Zarnuq, Nur (ota) orqali Buxoro, Samarqand zabtiga yo‘naldi; 5000 atrofida uncha kata bo‘lmagan, biroq o‘ta harakatchan qo‘shin Fasokat-Xo‘jand zabtiga yuborildi. Bu qo‘shinga Alaqa Noyon va Sangtur Buqoylar yetakchilik qilganlar 22 . Birinchi bo‘lib 5 oylik qamaldan so‘ng O‘tror egallanadi. 1220-yil fevralida Chingizxon o‘z qo‘shinlari bilan Buxoroga yetib keladi. Buxorodagi jang tafsilotlari Mirzo Ulug‘bek asarida ham berib o‘tilgan. Dastlabki mag‘lubiyatdan so‘ng ham 400 nafar botir taslim bo‘lmaydi va arkda yana 12 kun jangni davom ettiradi. Ularga Buxoro uchun jonini qurbon qilgan Kuyukxon (Ko‘kxon) qo‘mondonlik qilgan 23 . Mo‘g‘ullar 1220-yilning martida yetib kelishadi. O‘sha payti shahar aholisi 400 000 yaqin edi. Shaharda, Juvayniy va Nasaviy ko‘rsatishlaricha, 60 000 turklardan, 40 000 tojikdan tashkil topgan harbiy lashkar bo‘lgan. Shuningdek otliqlar qo‘shini, piyoda jangchilar hamda 20 ta o‘rgatilgan fil ham bo‘lgan. Samarqand mudofaasiga Xorazmshohning onasi Turkon Xotunning ukasi Tug‘oyxon (o‘zi qang‘li turk edi) boshchilik qilgan. 3 kunlik qamaldan so‘ng shahar taslim bo‘lgan. 1220-yil may-iyun oylarida Chingizxon qo‘shini Nasaf atrofiga, Qashqadryo bo‘yidagi yaylovlarga qo‘ngan va Termizni egallash uchun yo‘l olgan. Termizga 1220-yilning kuzida yetib borilgan va 11 kunlik qamaldan so‘ng qo‘lga kiritilgan. Shundan keyin Chingizxon Qo‘ng‘irot va Somonni (Balx atrofidagi kichik 21 Якубовский А.Ю. История народов Узбекистана. Т. I . –Т.:АНУЗСС, 1950. –312 б. 22 Хидиров З. Хоразмшоҳлар давлатининг ташкил топиши, давлат ва ҳуқуқ тизими: Юридик фанлар номзоди…дис. –Т.: 2009. -26 б. 23 Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. –Т.: Чўлпон, 1994. –Б. 140 . 15 shaharlar) bosib olgan. Bu orada Chingizxonning buyrug‘I bilan Tuluxonning qo‘shini Marvni 1221-yilning boshlarida qo‘lga kiritadi. 1221-yilning yozlarida G‘azna shahri Chingizxonga qarshiliksiz taslim bo‘lgan. Keyinchalik u ham talon-taroj qilingan. 1221-yilning noyabrida Chingizxon Jaloliddin Manguberdi bilan Sind daryosidagi “Nilob suvi” kechish joyida hal qiluvchi jang qilgan. Jaloliddin Chingizxonning asosiy Markaz bo‘limini tor-mor qilgan. Chingizxonni pistirmadagi 10 000 kishilik qo‘shimcha kuchi qutqargan. Sulton Jaloliddin 4 000 askari bilan Sind daryosidan sakrab o‘tgan. Chingizxon uni ta’qib etishni taqiqlagan 24 . Chingizxon Jaloliddinning asosiy qo‘shinini yenggandan so‘ng, Jaba va Subutoy No‘yonlarni 30 000 kishilik qo‘shin bilan Muhammad Xorazmshohni qayerda bo‘lsa ham tirik yoki o‘lik olib kelish va kelgusi yurishlar uchun razvedka o‘tkazish maqsadida G‘arbga jo‘natgan. O‘zi Murg‘ob, Bog‘lon va Toliqon kabi shaharlarning ishg‘olidan so‘ngra Samarqandga qaytgan. Samarqandda 1221-1222- yillarning qishini va ov mavsumini o‘tkazib, keyin Dashti Qipchoqqa yurgan. Dashtiq Qipchoqda Ulug‘ ov o‘tkazib, so‘ngra Qurultoy chaqirgan. 1225- yilda Ulug‘ Yurt sari yo‘lga chiqib, Xonbaliqqa yetib kelgan. Keyin o‘zining va Qorachor No‘yonning avlodlari o‘rtasidagi ahdnomani yangilab, barcha no‘yonlar va o‘g‘illariga uni imzolatgan. Vasiyatnomalar tuzgan. U 1227-yili vafot etgan. Shunday qilib, oxirgi xorazmshohlar Alouddin Muhammadning o‘g‘li Jaloliddin hukmdorligi davrlarida ijtimoiy-siyosiy vaziyat beqaror bo‘lib, tashqi xavf behad kuchaygan edi. Bularga qo‘shimcha tarzda strategiya va taktika sohasidagi ko‘plab va ketma-ket yo‘l qo‘yilgan xatolar xorazmshohlar davlatini muqarrar halokat yoqasiga olib kelib qo‘ygan edi. II BOB. XORAZMSHOHLAR DAVLATI BOSHQARUVI 24 Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008. -163 б. 16 2.1. Xorazmshohlar davlatining idora va boshqaruv usullari Aksariyat feodal hukmdorliklar kabi xorazmshohlar hokimiyati, davlat tuzumi ham mutlaq, cheklanmagan monarxiya tuzumi, hokimiyati ko‘rinishiga ega edi. Lekin xorazmshohlar bunday cheklanmagan monarxiya davlat tuzumi, hokimiyati boshqaruviga faqat Takash sultonligining oxirlari (1193-1200) va Alouddin Muhammad hukmronligining o‘rtalarida (1200-1220) erishadi. Agar Anushtagin xorazmshohlar Sulton Mahmud G‘aznaviyga qaram bo‘lgan bo‘lsalar, buyuk xorazmshohlar, masalan, Qutbiddin Muhammad, Otsiz saljuqiylarga, El-Arslon va Takash – ilk hukmdorlik davrida qoraxitoylarga, hatto Alouddin Muhammad ham hukmronligining ilk davrlarida qoraxitoylarga qaram hisoblangan va ularga o‘lpon to‘lab, boshqa majburiyatlarni ham zimmasiga olgan edi. Faqat Takash 1193-1200-yillarda, Alouddin Muhammad esa 1212-1218- yillarda qisqa muddatlargagina mutlaq oliy hukmdor, cheklanmagan hokimiyat sohibi maqomiga erisha olganlar. Xorazmshohlar hukmronligining eng o‘ziga xos, yaqqol ko‘rinib turadigan xususiyati – ularning biron-bir dindor-ruhoniylar sulolasi ta’siriga tushmay, ular tomonidan cheklanmay, tamomila ozod bo‘lganliklaridir. Shu nuqtai nazardan xorazmshohlar davlat tuzumini nisbiy ma’noda dunyoviy davlat tuzumi deb xulosalash mumkin. Ular Abbosiy xalifalardan ham o‘zlariga faqat dunyoviy hokimiyat sohibi ekanliklarini tasdiqlovchi yorliq so‘rashgan xolos. Lekin, mohiyatan yakka bir shaxs (Xorazmshoh)ning mutlaq monarxiya davlat tuzumi qurilgan bo‘lsada, uning qadimdan davom etib kelayotgan turkiy davlatlar davlat tuzumilariga xos quyidagi tub o‘ziga xosligi ham bore di. Bu o‘ziga xoslikni A.Z.V.To‘g‘on 25 , Qafas o‘g‘li 26 , O.Pirtsak 27 , ayniqsa Z.M.Bunyodov chuqur va mufassil asoslab berganlar. Akademik Z.M.Bunyodov shunday yozgan edi: “Mo‘g‘ullar hujumi arafasida xorazmshohlar davlatida o‘ziga xos diarxiya vujudga kelgan edi: Xorazmshoh va Sulton Alouddin mutloq hukmdor – olampanoh hisoblansada, amalda Alouddin o‘z onasi malika Turkon 25 Ord. Prof. D-r. A.Z.V.Togan. Karahanlilar (840-1212). 1966-1967 ders notlari. –Istanbul: Lithography. 1967. – 14 s. 26 Kafes J.oglu. Harezmshahlar devleti tarihi (1092-1229). –Ankara: 1956. -350 s. 27 Pritsak Omelyan. Karahanlilar (840-1212) – “Islam Ansiclopedisi”. VIII - Cilt . -251-273 s . 17 Xotunga to‘la bo‘ysunar edi. Uni esa, davlatning ichki va tashqi siyosati masalalarida ikkinchi hukmdor deb aytish mumkin edi. Ba’zi masalalarda esa o‘z o‘g‘li (ya’ni Xorazmshoh)ga qarshi turardi. Sultonning buyruq, farmonlari ko‘pincha Turkon Xotun tomonidan bekor qilinar va ijiro qilinmas edi” 28 . “Hokimiyat Sulton Muhammadga otasi Takashdan meros bo‘lib o‘tgan…” 29 deb yozadi Nasaviy. Zero, hozirgi zamon “Davlat va huquq nazariyasi” fani beradigan ta’rifga ko‘ra, “Muayyan hudud aholisi ustidan ochiq (to‘g‘ridan-to‘g‘ri) hokimiyatga ega bo‘lish, ya’ni hukmdorlik qilish huquqi yo yorliq (nishon va h.) vositasida qonunlashtirib ato qilish, yo bo‘lmasa, anchagina uzoq vaqt davomida hukmdorlikni qat’iy va samarli bajarib turish yo‘li bilan qo‘lga kiritar edilar” 30 . Xorazmshohlar asosan noib, voliy, mutasarrif sifatida Xorazmga g‘aznaviylar, saljuqiylar nomidan hukmdorlik qilganlar. Faqat Alouddin Muhammad otasi Takashdan valiaxd etib tayinlash vasiyati, yorlig‘ini olish yo‘li bilan, Sulton Jaloliddin esa otasi Alouddin Muhammadning “Obiskun oroli” hukmi, yorlig‘i bilan oliy hukmdorlik taxtiga o‘tirgan. Umuman olganda davlat tuzumining diarxiya shakli xorazmshohlar davlatini birlashtirish, jipslashtirishga emas, balki uni bo‘lib tashlash, parokanda va tarqoq, o‘ta zaif ahvolga soluvchi xatarli, qaltis rol o‘ynagan edi, deb xulosa chiqarishimiz mumkin. Xorazmda markaziy davlat hokimiyati tuzumini har ikki hukmdor – Alouddin Muhammad va Malika Turkon xotun tuzgan, idora qilgan va boshqargan. Markaziy hokimiyat tarkibini hukmdorlardan tashqari bosh vazir va uning mahkamasi, saroy mansabdorlari hamda diniy mansab, unvonlar sohiblari, devonlar boshlig‘i (Sohib davovaniy), buyuk va xos hojiblar, keyinchalik tashkil etilgan “Vakillar kengashi”, markaziy adliya va qozi ul-quzzot mahkamalari va boshqalar tashkil qilgan. 28 Буниятов З.М. Государство Хорезмшахов-Ануштагенидов. 1097-1231. –М.: Наука, 1986. -128 c . 29 Шиҳобиддин Муҳаммад ан -Насавий. Султон Жалолиддин Мангуберди. –Т.: Ўзбекистон -Ёзувчи, 1999. - 91 б. 30 Исломов З.М. Давлвт ва ҳуқуқ назарияси. –Т.: Адолат, 2007. -216-227 б. 18 Mahalliy hokimiyat tarkibiga esa kata viloyatlar, uluslar vazirlari, alohida shaharlarning muxtor vazirlari, kichik shahar va qal’a, tuman noiblari, raislar mahkamasi hamda qishloq, oqsoqollar (sarkorlar) kirganlar. Avvalo, sultonning o‘zi, buyuk hojiblar (hojibi kabir), xos hojib, shixnalar amalga oshiradigan maxsus harbiy dala sudlari, huquqni muhofaza qilish, nazorat, taftish, jazo berish va rag‘batlantirish tizmi bilan bog‘liq quyidan yuqoriga va eniga qarab tuzilgan mansab, amal, unvon, darajalarni, ularni egallagan davlat amaldorlari, mansabdorlarini ko‘rishimiz mumkin. Bular mahalliy yoki markaziy hukumat devonlariga emas, to‘g‘ridan-to‘g‘ri sultonga bo‘ysunganlar va u yaratib beradigan shart-sharoit, imkoniyatlar, maqom va vakolatlar doirasida ish ko‘rganlar. Bu rasmiy mahalliy va markaziy hukumat mansablarida o‘tirgan amaldorlar, birinchi navbatda, bevosita o‘z boshliqlariga bo‘ysunib, qonunchilik jihatidan shariat qonunlari, talab va me’yorlari asosida ish olib borganlar. Xorazmshohlar davlatini idora qilish va boshqarishda harbiy-siyosiy mulklar (iqto, suyurg‘ol va h.) berish, ma’muriy-huquqiy, fuqaroviy-siyosiy usullar, metodlar qo‘llanilgan. Davlat apparati – vazirlik, devonlar, qozilik (ham umumfuqaroviy, ham harbiy-dala qozilik sudlari), shariat va turkiy to‘ra-tuzuk, yaso-yusunlarning so‘zsiz ijro etilishini ta’minlovchi, kafolatlovchi tizimlarni tashkil etib, ularning faol ishlarini amalga oshirgan. Shuningdek, harbiy tashkilot tizimi ham asosan qadimgi turkiy an’analarga muvofiq faoliyat ko‘rsatgan, tarkib, funksiyalarga ega bo‘lgan bo‘lsada, shariatga oid fuqarolik, ma’muriy usullar ham qo‘llanilgan. O‘z navbatida, mazkur idora va boshqaruv usullari quyi hokimiyat bo‘g‘inlari (viloyat, tobe uluslar, shaharlar, tumanlar, qal’alar, qishloq hokimiyat shakllari) darajasida izchil amalga oshirilgan. Shuningdek, jinoyat, jazo, rag‘batlantirish tizimida nafaqat mukofot, tovon, mulk berish, balki zindonga tashlash, surgun qilish, darra bilan kaltaklash, jarima solish, mol-mulkni davlat tasarrufiga olish, surgun qilish, qatl etish va hokazo usullar, metodlar keng va faol 19 qo‘llanilgan. Yarashish, bitim tuzish, ahdlashuv, murosaga keltirish, rag‘batlantirish usullariga ham kata o‘rin ajratilgan 31 . Dastlabki tarixiy saboq shundaki, ilk xorazmshohlar davlati o‘ta murakkab, xalqaro strategik raqobat kurashi shart-sharoitida davlat mustaqilligiga erishish, uni saqlab qolishda ko‘zga ko‘rinmas imkoniyatlardan ham foydalana olganlar va xorazmshohlar davlati mustaqilligi uchun sharoit yarata olgan edilar. Ilk xorazmshohlar sulolasi 997-1018-yillar oralig‘ida xalifalik bilan g‘aznaviylar o‘rtasida va nihoyat qoraxoniylar bilan g‘aznaviylar o‘rtasidagi ochiq va yashirin munosabatlarda vositachi rol o‘ynaganligini Beruniyning “Xorazm tarixi”. Bayhayqiyning “Tarixi Ma’sudiy” va boshqa tarixiy manbalardan bilib olamiz. Alouddin Muhammad davrida xorazmshohlarning to‘la davlat mustaqilligiga erishgani, xalqaro munosabatlarning teng ta’sirli ishtirokchisi bo‘libgina qolmay, uni yo‘naltirib turuvchi rol o‘ynashga davogarlik qilish darajasiga yetgani bilan bir qatorda, qulay geopolitik va grostrategik sharoitda aynan shaxsiy manmanlik, o‘zboshimchalik tufayli tashqi siyosat yo‘nalishida yo‘l qo‘yilgan xatolar, bunga qo‘shimcha mahalliychilik, urug‘-aymoqchilik va ma’muriyatbozlik – to‘rachilik kabi ichki taxdidlar xoramshohlarning mo‘g‘ullar imperiyasi bilan to‘qnashuvidagi mutlaq mag‘lubiyatga, Xitoy devoridan Misrgacha bo‘lgan buyuk xoramshohlar saltanatining inqirozga yu tutib, yo‘q bo‘lib ketishiga olib keldi. Birinchi prezidentimiz I.A.Karimovning 1997-yildayoq O‘zbekistonning milliy mustaqillik, barqarorlik taraqqiyot yo‘liga xalqaro taxdidlar, tajovuzlar, ayniqsa, ichki diniy jaholatparasatlik, mahalliychilik, urug‘-aymoqchilik bilan bog‘liq xurujlar, xavflar to‘g‘risida ogohlantirgani – biz uchun nafaqat hozirgi taraqqiyotimizning murakkab sharoitlari, balki milliy davlatchiligimizning achchiq tarixiy tajribalaridan chiqarilgan xulosalar, saboqlar bo‘lganini ko‘rsatadi. 31 Хидиров З. Хоразмшоҳлар давлатининг ташкил топиши, давлат ва ҳуқуқ тизими: Юридик фанлар номзоди…дис. –Т.: 2009. -60 б 20 2.2. Xorazmshohlar davlatining harbiy boshqaruvi Albatta, ilk Ma’muniy xorazmshohlar davrida (997-1018) jiddiy va muntazam armiya, harbiy-tashkilot tizimlari to‘g‘risida so‘z yuritish yetarli asosga ega emas. Chunki bu davrda hali endigina xorazmshohlar davlati shakllana boshlagan, davlat belgilariga endigina ega bo‘lib borayotgan, to‘la ma’noda davlat mustaqilligiga erishmagan edi. Masalan, g‘aznaviylar armiyasi unga ko‘maklashuvchi, chekka, ovloq o‘lka chegaralari xavfsizligini ta’minlash vazifasini bajaruvchi, o‘ta cheklangan, ko‘pincha vaqti-vaqti bilan chaqirilib (aniqrog‘I yollanib), bir qo‘shin holiga keltiriladigan, viloyat, tuman beklari, ta’sirli arboblarning shaxsiy qo‘riqchilaridan iborat (masalan, Amir shaxsiy gvardiyasi, Hazorasp bekligi qo‘shinlari va h) tarkibida bo‘lgan. Zero, vassal davlat maqomi ham to‘la va muntazam armiya tuzish, saqlab turishga imkon bermas edi. Lekin, Ma’muniy xorazmshohlar davlati avvalgi Afrig‘iy xorazmshohlar davlatining vorisiy davomchilari bo‘lgani, qolaversa, Xorazm xalqi an’anasida harbiy-jangovarlik an’analari turk g‘ulomlaidan yollangan va ular orasidan yetishib chiqqan sarkardalar qo‘mondonlik qilgan yangi Urganch, Hazorasp bekliklaridagi qo‘shinlarning mavjudligi, ularning Mahmud G‘aznaviy tajovuzlari, ogohlantirishlariga qaramay mustaqillik talab qila oladigan kuchga ega bo‘lganligi xorazmshoh Ma’muniylar davlatida mustaqil, muntazam armiya tuzish maqsadlari bo‘lgani haqida xulosa chiqarish imkonini beradi. Bu siyosat keyinchalik xorazmshoh Otsiz davrida ham izchil davom ettirilib, nihoyat Sulton Sanjar saltanatining keying 15-20-yillari oralig‘ida, ya’ni 1140-1156-yillarda muntazam, asosan otliqlardan iborat, juda ham tez harakat qila oladigan yollangan, maosh to‘lanadigan qudratli armiya tuzish bilan yakunlandi. Armiya tuzishda xorazmshohlar asosan saljuqiy sultonlar an’anasiga ko‘ra ish ko‘rganlar, Ya’ni, xorazmshohlar davlati armiyasi asosan va mutlaq turkiylardan iborat bo‘lgan. Hatto, armiya qismlari muayyan urug‘-qabila vakillaridan – qipchoq, qalaj, qarluq, o‘zgan, ug‘roqlardan iborat qo‘shinlardan tashkil topgan. 21 Armiyaning milliy-qavmiy tarkibi: qang‘li-qipchoq va saljuq-turkman urug‘laridan tashkil topgan xorazmliklar armiyaning umurtqa o‘zagini tashkil etganlar. Qang‘li-qipchoq urug‘lari, ularning ayrim vakillarining xorazmshohlar davlatidagi o‘rni, nufuzi Alouddin Muhammadning onasi Turkon xotun, u orqali uning tog‘alari, tog‘avachchalari, Jaloliddin Manguberdining ota bir ona boshqa ukalari Uzlog‘ Shoh, Oqshoh, qang‘li-qipchoq urug‘lari, ularning ayrim vakillarining xorazmshohlar davlatidagi o‘rnida yaqqol ko‘rinadi. Ularning mavqeyi haqida an-Nasaviy ham o‘z asrida keltirib o‘tgan 32 . Xorazmshohlarga eng sodiq qo‘shinlarni tashkil etgan saljuqiy turkman urug‘i vakillari, ayniqsa, so‘nggi Xorazmshoh Sulton Jaloliddin armiyasida asosiy o‘rin tutgan. Tojiklar, eroniylar, hindlar asosan hasharda, ya’ni piyoda qo‘shin, qo‘shimcha vazifalar, masalan, oziq-ovqat, yem-xashak, qurol-aslaha bilan ta’minlashda ishtirok etganlar. Xorazmshohlar armiyasida Chingizxondan norozi, undan qochib kelib, panoh so‘ragan bir nechta mo‘g‘ul amiri o‘z martabalarini saqlagan, to‘la ishonch-aminlikka sazovor bo‘lgan holda, o‘z urug‘lari bilan Jaloliddin armiyasi tarkibiga qo‘shilgan 33 . Shuningdek, qoraxitoylar Gurxoni hojibi (vazir, qo‘mondoni) Alouddin Muhammad huzuriga elchi bo‘lib kelib, so‘ng Xorazmshohga yoqib, uning hojiblaridan biri etib tayinlangan. U keyinchalik Jaloliddinning ukase G‘iyosiddin Pirshohga, so‘ng – Jaloliddin Hindistondan qaytib, Eronning Fors, Kirmon viloyatlariga kelganda, unga xayrixoh amir-hojiblardan biri bo‘ldi. Xorazmshohlar armiyasining tarkibiy tuzilishi, undagi oliy, o‘rta va quyi harbiy unvon, daraja va martabalarni saljuqiylar davriga o‘xshash, deyarli o‘zgartirilmasdan olingan. Chunki Otsiz va keying xorazmshohlar, hatto Sulton Jaloliddin ham o‘z davlatlari, harbiy tashkilotlarini saljuqiylarning vorisi deb bilishgan. 32 Шиҳобиддин Муҳаммад ан -Насавий. Султон Жалолиддин Мангуберди. –Т.: Ўзбекистон -Ёзувчи, 1999. - 302- 303 б. 33 Танарий О. Жалолиддин Хоразмшоҳ ва унинг даври. – Т .: Ш арқ ; 1999. -91 б. 22 Oliy bosh qo‘mondon xorazmshohlarning o‘zlari bo‘lgan. Undan keying martaba “Buyuk Devon” takibiga kirgan “Devoni Ard”, ya’ni harbiy devon deb atalib, bu o‘ziga xos harbiy qurolli kuchlar bosh shtabi vazifasini bajargan. Harbiy devonning vazifasi armiyani tashkil etish, muntazamligi va faolligini saqlab turish, boshqarish, oliy bosh qo‘mondon bilan birga urushlar ochish, to‘xtatish, sulh tuzish, harbiy sohada strategiya va taktikani ishlab chiqish, boshqa davlatlar bilan hamkorlik qilish va hokazolar edi. Ko‘rinib turibdiki, oliy bosh qo‘mondondan keying harbiy martabalar bosh vazirlik va Sohib devoni ard yoki devoni jaysh martabalari bo‘lgan. Bosh vazir xorazmshoh boshqa joyda, boshqa ish bilan band bo‘lib, o‘zi yetib kela olmagan holatlarda umumiy harbiy qo‘mondonlik yoki alohida qo‘shin qo‘mondoni vazifalarini o‘z zimmasiga olgan. Yana mustaqil buyruq berish, qaror chiqarish, muzokaralar olib borish, sulh tuzish yoki uni buzib, urush ochish kabi huquqlarga ham ega bo‘lgan. Sohibi devoni ardda bunday favqulodda huquqlar bo‘lmay, u asosan oliy bosh qo‘mondon, ya’ni xorazmshoh va bosh vazirning ko‘rsatmalari asosida harbiy ish, intizom, armiyani o‘z oldiga qo‘yilgan vazifani bajarishini ta’minlash borasida taqozo etiladigan vakolatlar doirasida ish ko‘rgan. Harbiy darajalar: 1 )xon, 2) malik, 3) amir ul-umaro, 4) ispaxbad-sipohiy-otliq, 5) mang‘iloy (avangard) qism qo‘mondoni (“pahlavon” deb atalgan), 6) sarhang, 7) chovushlar. Shuningdek jangda ko‘rsatgan favqulodda jasorati uchun bderiladigan unvonlar ham bo‘lib, quyidagilar edi: 1) ali xon, 2) xos xon, 3)sungur xon. Bundan tashqari, favqulodda harbiy jasorati yoki strategik, taktik yo‘l usullarini ishlab chiqqani uchun alohida faxrli nom bilan atalgan unvonlar ham bo‘lgan 34 . Xorazmshohlar armiyasi asosan quyidagi qismlardan iborat bo‘lgan: Gurganj, ya’ni poytaxtda yoki xorazmshoh bilan yuradigan sulton gvardiyasi (xaros yoki xossi g‘ulomon) va viloyatlarda, vassal o‘lkalarda, alohida harbiy strategik ahamiyatga ega bo‘lgan qal‘a-shaharlarda muntazam joylashtirilgan harbiy qismlardan tashkil topgan, aosan juda tez harbiy harakatlarni amalga 34 Танарий О. Жалолиддин Хоразмшоҳ ва унинг даври. – Т .: Ш арқ ; 1999. -87-96 б. 23 oshirish imkonini beradigan otliq qismlardan iborat bo‘lib, uning soni eng qudratli davrlarda 400 000 kishigacha yetgan. Xaros, ya’ni sulton gvardiyasi 10 000 xos g‘ulomdan iborat bo‘lgan. Ularga sultonning eng sodiq va yaqin amiri,ya’ni Amir ul-umar – amirlar amiri qo‘mondonlik qilgan. Qo‘shinning asosiy qismini tashkil qiluvchi otliqlar qo‘shini 150 000 dan 400 000 gacha otliqdan iborat bo‘lgan. Piyoda qisimlar esa faqat zaruart tug‘ilganda harbiy safarbarlik yo‘li bilan vujudga keltirilgan va kamida 100 000 dan 150 000 gacha askardan iborat bo‘lgan. Piyoda qismlar muntazam maosh, oylik puli olmagan va asosan urush harakati ketayotgan joy, mintaqa aholisi hisobiga kun kechirgan. Ular o‘ljadan olingan ulush, qurol-aslaha, ot-ulov, kiyim- kechak, oziq-ovqat bilan ta’minlangan, harbiy harakatlar to‘xtatilgach tarqatilgan. Armiyaning muntazam qismida, tarixiy manbalarda umumiy nomlari “hasham” yoki “mutannajid” sifatida keltirilgan, armiya tarkibiga kirmagan, ko‘pincha bosib olingan joylar aholisini haydab olib ketish yo‘li bilan yangi joylarni bosib olish, shahar va qal’alarni qamal qilishda yoki bo‘lmasa, o‘z viloyati, shahar-qal’alarni mudofaa qilishda, oziq-ovqat, yem-xashak, oy-ulov yig‘ishda foydalanilgan “hashf” deb atalgan ko‘ngilli-ixtiyoriy va majburiy qismlar ham bo‘lgan. Xorazmshohlar armiyasining muhim qismi chegara qo‘shinlaridan iborat bo‘lib, ular asosan viloyat, o‘lka, shahar-qal’a qo‘mondonlari – dorug‘a, shixnalar tomonidan tashkil etilgan, boshqarilgan va ta’minlangan. Xorazmshohlar armiyasida qo‘shin qozilari – alohida harbiy-dala sudlari tashkilotlari, ular ustidan esa sultonning o‘zi vakolat bergan mufattishlar yoki nozir al-jayish (armiya harbiy inspektorlari) nazorati tashkil etilgan. Bundan tashqari “josusiya” ham bo‘lgan. Armiya quyidagi qurol-aslahalar bilan ta’minlangan edi: o‘q-yoy, qalqon, qilich, nayza, to‘qmoq, porox, neftdan yondiruvchi, portlatuvchi modda sifatida foydalanish, manjaniq, dabdaba, yog‘och minora, narvonlar, changaklar, boshqa devorteshar qurollar, lahm, pistirma qurish ustalari, maxsus yetishtirilgan, zotli urush otlari, tuyalar, xachirlar, eshaklar va hokazo. 24 Safarbarlik, harbiy dala mashqi (ov) va urushning e’lon qilinishi (“qizil o‘q” yuborish, maktublar orqali xabar qilish, maxsus uzuklar yuborish, bevosita choparlar yuborish) faqat sultonning o‘zi tomonidan amalga oshirilgan. Umumiy harbiy qo‘mondon ham bo‘lib, u “qoid”, “muqaddam” deb atalgan 35 . Urush arafasida bevosita sultonning o‘zi qatnashadigan va rahbarlik qiladigan dala mashqlari, manevlari – “shikor”, “ov” lar o‘tkazilgan. Urush harakatlarini olib borishda xorazmshohlar Sharq harbiy strategiyasi va taktikasi asosida ish ko‘rgan. “Bir-biri bilan suyak dushman bo‘lgan xorazmliklar va mo‘g‘ullari bir-birining jang tarzini qabul qilmaganlar, - deb yozadi O.Tanariy – Xorazmshoh qo‘shinlari klassik tartib va taktika asosida (o‘ng va so‘l qo‘l-qanot va markaz, avangard, pistirma) jang qilgan. Mo‘g‘ullar bo‘lsa, qismlarini maxsus jang uslubida ikki qator tizgan holda urushganlar” 36 . 35 Хидиров З. Хоразмшоҳлар давлатининг ташкил топиши, давлат ва ҳуқуқ тизими: Юридик фанлар номзоди… дис. –Т.: 2009. - 71 б 36 Танарий О. Жалолиддин Хоразмшоҳ ва унинг даври. – Т .: Ш арқ ; 1999. -94 б. 25 2.3. Xorazmshohlar davlati qonunchiligi Xorazmshohlar davlatidagi qonunchilik tizimi haqida gapirar ekanmiz, birinchi navbatda undagi huquqiy tengsizliklarni alohida takidlab o‘tish lozim. Bu ayniqsa jinoyat va jazo yiku sudlov huquqlari, qonunchiligi tartibotida ochiq namoyon bo‘lar edi. Masalan yuqori tabaqa vakillari, amaldorlar, qo‘mondonlarga alohida xizmatlai uchun katta inomlar berilgan. Lekin yuqorida aytib o‘tganimizdek bu haq-huquqlar hamma uchun emasdi. Misol uchun, musulmon himoyasida yashash uchun o‘tgan zimmiylar, ya’ni yahudiy, nasroniylar, majusiylar (zardushtiylar), butlarga sig‘inuvchilar (buddaviylar)dan har yiliga 48 dirham jizya (jon solig‘i) olingan.O‘rta hol zimmiydan boy zimmiy jizyasining yarmi, ya’ni 24 dirham, kasb bilan tirikchilik qiladigan zimmiydan 12 dirham jizya olingan 37 . Umuman olganda, xorazmshohlar davlati qonunchilik, huquq tizimining quyidagi tarkibiy bo‘g‘inlari mavjud edi: 1. Hukmron xoramzshohlar sulolasi, oilasi, qon-qarindoshlari haq- huquqlari; 2. Tobe o‘lka, ulus, viloyatlar hukmron sulolasi vakillari haq-huquqlari; 3. Muqtadorlar (ya’ni iqto, suyurg‘ol sohiblari) – yirik mol-mulk egalari huquqlari; 4. O‘rta tabaqa – kosib-hunarmandlar, savdo-tijorat ahli, ruhoniy-ulamolar haq-huquqlari; 5. Eng quyi tabaqa, oddiy mehnatkash aholining minimal haq-huquqlari. Ana shunga mos ravishda xorazmshohlar davlatidagi qonunchilik, huquq tizimidagi huquqiy normalar, qonunlarning quyidagi qonunchilik, huquqiy kodekslar ko‘rinishini olgan shakllarini ko‘rsatib o‘tish mumkin: 1. Mol-mulk, meros huquqi. 2. Fuqarolik (raiyat) huquqi. 3. Ma’muriy huquq. 37 Убайдуллоҳ ибн Маъсуд. Муҳтасар ул-виқоя. -Т.: Чўлпон, 1994. -300 б. 26 4. Jinoyat va jazo huquqlari. 5. Diniy muassasa va shaxs etiqodi bilan bog‘liq (maktab, madrasa, masjid, vaqf muklchiligi, boshqa diniy jamoalar bilan bo‘ladigan huquqiy munosabatlarga oid) huquqiy normalar, kelishuvlar, qonunlar holiga keltirilgan normalar. 6. Shahar, tuman, qasaba, qarya, rabot, qal’alar qonunchiligi, huquqlari. 7. Harbiy tashkilot tizimi bilan bog‘liq qonunchilik, huquq va h. Qonunni muhofaza qiluvchi asosiy muassasa – davlat hokimiyatining muhim, tarkibiy tarmog‘ bo‘lgan qozilik sudiga oshirish va hukm chiqarish jarayoni xorazmshohlar davlatida ham butun arab-musulmon dunyosi uchun umumdavlat andozasi ko‘rinishini olgan tarkib, tartibot va funksiyalarda amalga oshirilgan, deb xulosa qilish mumkin. Ba’zi bir o‘ziga xosliklar – turkiy-musulmon o‘lkalarda sulola vakillari yoki harbiy sohada qilingan jinoyatlar, ayrim maxsus masalalar yuzasidan qilingan jinoyatlar qadimgi turkiy to‘ra-tuzuk, yaso-yusun tarkibi, tartiboti va funkdiyalarida amalga oshirilgan. Jinoyat, ayniqsa, yuqori darajadagi, nufuzli urug‘-qabila boshliqlari sodir ethan davlat jinoyatlari, sulola hokimiyatiga xiyonat va shu kabilarga beriladigan o‘lim, qatl, surgu, ot dumiga bog‘lab qo‘yib yuborish, ikki daraxt shoxiga bog‘lab qo‘yib yuborish, qovoq to‘ldirilgan qopga solib o‘ldirish, itga talatish, kamon ipi bilan bo‘g‘ib o‘ldirish yoki urug‘-jamoaning jinoyatchidan yuz o‘girishi va shu kabi maxsus jazo turlari qo‘llanilgan. Albatta, bunday jinoyatlar umumiy raiyat qozilik mahkamalarida ham emas, hatto umumiy harbiy-dala qozilik sudlarida ham emas, balki ulug‘ hukmdor – xorazmshohlarning o‘zi bevosita ishtirok etadigan, o‘zi olib boradigan va o‘zi so‘nggi qat’iy hukmi chiqaradigan oliy harbiy-dala sudida ko‘rib chiqilgan 38 . Shu bilan birga, xorazmshohlar davlatida zimmiylar sodir etgan jinoyatlarini ko‘rib chiqish maxsus xos hojiblar nazorati ostidagi zimmiylarning (yahudiylar, nasroniylar, zardushtiylar, buddaviylar va h.) o‘z milliy-konfessional sudlari tomonidan amalga oshirilgan. Ularning jinoyatini ko‘rib chiqish tarkibi, tartibi, 38 Шиҳобиддин Муҳаммад ан-Насавий. Султон Жалолиддин Мангуберди. –Т.: Ўзбекистон-Ёзувчи,1999.-129- 130 б. 27 hukm chiqarish usullari, jazo va rag‘batlantirish tizimlari shubhasiz shariatdagidan boshqacha bo‘lgan Yana bir o‘ziga xoslik xorazmshohlar feudal monarxiya davlati, jamiyati qonunchilik, huquq tizimlarining asosiy yo‘nalishlariga oiddir. - Islomiy, shariy qonunchilik, huquq tizimi, usullari ham hukmron tizim, ham o‘ta yuksak manbaviy, nazariy-usuliy darajadagi tizim holiga keltirilgan va tasniflangan. - Qadimiy turkiy davlatchilik, huquchilik, an’anadan kelayotgan to‘ra- tuzuk, yaso-yusun qonunchilik, huquq tizimi buyuk xorazmshohlar davlatida shariat qonunchiligidan kam bo‘lmagan mavqeda bo‘lganligiga qaramay u darajada yuqori tizim holiga keltirilmagan va davlat boshlig‘I ko‘rsatib o‘tgan, umumiy ta’riflab berilgan prinsiplar shaklida bo‘lgan. Qolaversa, har bir yangi davlat boshlig‘i o‘zining to‘ra-tuzuklari, yaso-yusunlarini ta’sis etishi an’ana bo‘lib, majburiy va muntazam, professional qonunlar ishlab chiqish, muomalaga kiritish mexanizmi tartibotiga ega bo‘lmagan edi 39 . - Yahudiy, nasroniy, zardushtiy, buddaviy diniy-konfessional jamoalar qonunchiligi, huquq tizimi o‘ta cheklangan, faqat o‘z jamoalari vakillariga taalluqli, hukmron mavqega ega bo‘lmagan, xorazmshohlar davlati umumiy qonunchilik, huquq tizimiga kiritilmagan tarzdagina amal qilingan. Albatta, bu tor milliy-konfessional sudlar xorazmshohlarning maxsus vakolat berilgan xos hojiblari, hojibi kabirlari nazoratiga bo‘ysundirilgan edi 40 . Xorazmshohlar davlatida qonunning amal qilishi, jinoyatlar ustidan tergov- surishtiruv ishlari olib borish hamda hukm chiqarish ishlari quyidagi bosqichlarda amalga oshirilgan: 1-bosqich. Sulton Jaloliddin Arab va Eron Iroqi va boshqa hududlar hukmdori bo‘lib turganda o‘tkazgan oliy qozilik mahkamsi hukmini chiqargan. Sulton Jaloliddining oliy sud hukmini chiqarish bo‘yicha faoliyati 2 yo‘nalishda amal qilgan.: 39 Тошев Н. Чингизхон яс оғи // Фан ва турмуш ; -1997. №2. -20-21 б. 40 Шиҳобиддин Муҳаммад ан-Насавий. Султон Жалолиддин Мангуберди. –Т.: Ўзбекистон-Ёзувчи,1999.-129- 130 б. 28 1) Fuqaroviy, ma’muriy huquqiy maqomlari bo‘yicha oliy hukm chiqarish, hukmni e‘lon qilish va ijrosini ta’minlash; 2) Harbiy, davlat siyosiy jinoyatlari bo‘yicha oliy harbiy-dala sudi hukmini chiqarish, hukmni e’lon qilish va ijrosini ta’minlash. 2-bosqich. Oliy qozilik mahkamalari quyidagicha ish tutgan: 1) Adliya devoni, qozi ul-quzzot ko‘rib chiqib, hukm chiqarishi; 2) Umumiy harbiy-dala sudlari bo‘yicha harbiy devon, qozi askar, qozi axdoslari birgalikda ko‘rib chiqib, hukm chiqarishi. Har ikki qozilik mahkamasi jinoyatning og‘irligi, turiga qarab qozilik sudini o‘zlari o‘tkazishlari, hukm chiqarishlari yo bo‘lmasa oliy sud (sulton) hukmiga oshirish huquqiga ega bo‘lganlar. 3-bosqich. Tobe ulus, viloyatlar “Dor-us-saltanat”lari qoshidagi qozikalonlar mahkamasi. 4-bosqich. Katta shaharlar, tuman voliylari, noiblari huzuridagi qozilik mahkamalari ish olib borib, ularda qozikalonlar, qozilar o‘zlari hukm chiqarganlar yoki o‘zlaridan yuqori bosqichga uzil-kesil hukm chiqarish uchun taqdim etish vakolatlariga ega bo‘lganlar. 5-bosqich. Katta qishloq, qasaba, oqsoqolliklari, raislari tomonidan, qozilar o‘tkazib, hukm chiqaruvchi qozilik mahkmasi. 6-bosqich. Muhtasiblar bevosita nazorat qiladigan, taftish qiladigan bozorlardagi narx-navo, mollarning halol, sifatli sotilishi, mahalla, ko‘cha, xiyobon, maydonlar, jamoat joylarida, oilada, shaxsiy hayotda musulmonchilikning eng birlamchi farzlarining bajarilishi, jamoat joylari, maktab, madrasa, xonaqohlar, turli marosimlarda qonunchilikka rioya qilish, qonunni muhofaza qilish bevosita amalga oshirilgan. XULOSA 29 Xulosa qilib aytganda xorazmshohlar davlati shu davrgacha murakkab, keskin va o‘ziga xos taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tib, milliy davlatchilik an’analarini o‘zida mujassam etgan davlat tuzilmasi hisoblanadi. Xorazmshohlar davlati o‘z tuzumi, ijtimoiy holati va boshqa jihatlari bilan Markaziy Osiyodagi boshqa davlat tuzulmalariga o‘xshash bo‘lgan. Lekin bu bilan uning faqrli tomonlari yo‘q deb xulosa qilib bo‘lmaydi. Yuqorida aytib o‘tilgandek davlat monarxiya tuzumiga ega bo‘lgan. Lekin, XII asrning ikkinchi yarmi va XIII asrning birinchi yarmida taxt uchun kurashlar va qo‘sh hokimyatchilikni ko‘ramiz. Masalan Takash bilan Sultonshoh Mahmud o‘rtasida 20 yil davom etgan taxt uchun kurash. Bu kurash faqat Sultonshoh Mahmud vafotidan keyingina nihoyasiga yetadi. Shuningdek Chingizxon bosqini arafasida Alouddin Muhammad bilan birga uning onasining hukmronlik qilishi edi. Xorazmshohlar davlat boshqaruvi va tuzumi haqida gapirar ekanmiz eng, avvalo undagi o‘ziga xos jihatni alohida ta’kidlab o‘tishimiz lozim. Boshqaruvdagi o‘ziga xoslik diniy soha bilan bog‘liq edi. Chunki ma’lumki din nafaqat Markaziy Osiyoda, balki boshqa mintaqalarda ham hal qiluvchi asosiy rolni o‘ynaydi. Biz o‘rganayotgan davrda esa ayniqsa din va ularning peshvolari juda katta ta’sirga ega bo‘lib, davlat boshqaruvida muhim rol o‘ynashgan. Xorazmshohlar davlatida esa ana shu ta’sir kuchli emas edi. Ya’ni davlatda din peshvolari katta obro‘ga ega bo‘lishgani bilan, mamlakat boshqaruvi va davlat hayotida hal qiluvchi ta’sirga ega bo‘lmagan. Xorazmshohlar o‘zlarini diniy emas, balki dunyoviy hukmdor deb hisoblashgan. Hatto arab xalifalaridan ham ularning dunyoviy hukmdor ekanliklarini tasdiqlovchi yorliq berishlarini so‘rashgan. Shuningdek, xorazmshohlar davlati uzoq o‘tmishga ega. Lekin shunisi ahamiyatliki uning mustaqil faoliyati ancha keyin ro‘y beradi. Ya’ni ular o‘z faoliyatlarining katta qismini mustaqil bo‘lmagan, qaram va vassal davlat sifatida olib brogan. Albatta bu faqat rasmiyatchilik uchun bo‘lib. Ularda amalda mustaqil faoliyat yuritgan va ularni o‘z ichki ishlariga aralashtirishmagan. Bu haqida yuqoridagi boblarda alohida to‘xtalib o‘tilgan edi. 30 Davlat boshqaruvi va qonun-qoidalarida shariat ahkomlari ustunlik qilgan. Ularning bajarilishi va buzulmasligi ustidan qattiq nazorat olib borilgan. Adolatga qattiq rioya qilingan. Mamalakat boshqaruvida amaldorlar katta ro‘l o‘ynashar edi. Shuning uchun muhim lavozimlarga kimlar tayinlanishi muhim hisoblangan. Lekin XIII asr ikkinchi yarmi, ya’ni Alouddin Muhammad hukmronlik davriga kelib, muhim lavozimlarga munosibligiga qarab emas, balki urug‘-qavmiga qarab tayinlana boshlagan. Bunga Turkon xotun, ya’ni Alouddin Muhammadning onasi ta’siri yuqoriligi sabab bo‘lgan edi. U qipchoq qavmidan bo‘lib, muhim lavozimlarga o‘z qarindoshlarini tayinlay boshladi. Hatto taxt vorisini tayinlash masalasida ham ta’siri qanchalik kuchlik ekanligini ko‘rsatdi. Chunki Yoshi katta shahzoda Jaloliddin emas, balki uning ukase O‘zloqshoh valiahd bo‘ldi. Chunki uning onasi qipchoqlardan edi. Hokimiyatda shunaqa bo‘linishlar ro‘y berishi, birlasha olmaslik, ichki kurash Chingizxon bosqini arafasida yana bir bor namoyon bo‘ldi. Dushmanga qarshi birlasha olishmadi, yagona va samarli taktik reja ham qabul qila olishmadi. Natijda son jihatdan ustun bo‘lishiga qaramasdan xorazmshohlar davlati mag‘lubiyatga uchradi. Balki Jaloliddin Manguberdi davlatni qutqarishi, Chingizxonni mag‘lub etishi mumkin edi. Lekin shuni esda tutish kerakki, Jaloliddinga taxt hokimiyat, davlat qo‘ldan boy berilgach, hammasining yakuni ma’lum bo‘lgach topshirildi. Qattiq kurashlar olib borilishi va ko‘plab qurbonlar berilishiga qaramasdan Jalolddin Manguberdi mag‘lubiyatga uchraydi va xorazmshohlar davlati va anushteginiylar sulolasi ha, tugatiladi.. 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR 1.1. Каримов И.А. Биз ўз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурмоқдамиз. – Тошкент.: Ўзбекистон; 1999. 1.2. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008. 1.3. Ўзбекистон Республикасининг Конститутсияси. – Т.: Ўзбекистон; 2008 . II . MANBALAR 2.1. Байхакий. Таттима Сиван ул- Хикма – С.Г.Багирова. Сочинение “Таттима Сиван ал-хикма” как образец средневекового энциклопедического справочника. –Т.: Фан, 1987. 2.2. Ибн Арабшо ҳ. Амир Темур тарихи. I-жилд. –Т.: Меҳнат, 1992. 2.3. Ибн Баттута. Саёҳатнома. Хоразмга саёҳат. –Иброҳимов Н. Ибн Баттутанинг Ўрта Осиёга саёҳати. –Т.: Шарқ, 1993. 2.4. Жузжоний А.Ш.Ж. Шарқ цивилизацияси: инсон ва ҳуқуқдари.-Т.: Халқ мероси, 2000 . 2.5. Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. –Т.: Чўлпон, 1994. 2.6. Убайдуллоҳ ибн Маъсуд. Муҳтасар ул-виқоя. -Т.: Чўлпон, 1994. 2.7. Шиҳобиддин Муҳаммад ан-Насавий. Султон Жалолиддин Мангуберди. –Т.: Шарқ,1999. 2.8. Ord. Prof. D-r. A.Z.V.Togan. Karahanlilar (840-1212). 1966-1967 ders notlari. –Istanbul: Lithography. 1967. 2.9. Kafes J.oglu. Harezmshahlar devleti tarihi (1092-1229). –Ankara: 1956. 2.10. Pritsak Omelyan. Karahanlilar (840-1212) – “Islam Ansiclopedisi”. VIII-Cilt. 2.11. Танарий О. Жалолиддин Хоразмшоҳ ва унинг даври. – Т .: Ш арқ ; 1999. III. ASOSIY ADABIYOTLAR 3.1. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. –Т.: Шарқ, 2001. 3.2. Аюпов А., Ра ҳимов И. , З оҳидов А. Ва бошқалар. Мустақиллик мафкураси ва Ўзбекистонда демократик жамият қурушнинг иқтисодий, 32 ижтимоий ва маънавий негизлари (Президент асарларини ўрганувчилар учун ўқув-услубий қўлланма). –Т.: 2001. 3.3. Бунёдов З. Ануштагин Хоразмшоҳлар давлати. –Т.: Адабиёт ва санъат, 1998. -256 б.; 3.4. Бўриев О. Хоразмшохлар давлатида сиёсий ва маданий ҳаёт – “Жалолиддин Мангуберди” – китоб алъбоми. –Т.: Шарқ., 1999. 3.5. Жабборов И. Буюк Хоразмшоҳлар давлати. Т.: Шарқ, 1999 . 3.6. Исломов З.М. Давлвт ва ҳуқуқ назарияси. –Т.: Адолат, 2007. 3.7. Каримов Ш. , Шамсутдинов Р. Ватан тарихи. –Т.: Ўқитувчи , 1997. 3.8. Машарипов О. Хоразм тарихидан саҳифалар. –Т.: Ўзбекистон, 1994. 3.9. Рахимов И. , Зохидий А. , Холбеков А. Синергетика ва социология // Ижтимоий фикр , -1998. 3.10. Тошев Н. Чингизхон яс оғи // Фан ва турмуш ; -1997. 3.11. Сагдуллаев А., Аминов Б., Мавлонов У. Ўзбекистон тарихи: Давлат ва жамият тараққиёти. 1 - қисм. –Т.: Академия, 2000. 3.12. Семенов А.А. К вопросу об этническом и классовом составе северных городов империи Хорезмшахов в XII вв.н. э. (По актам того времени), // Известия Отделения общественных наук АН Тадж. ССР –М., 1954 . 3.13. Ғуломов Я. Хоразмнинг суғорилиш тарихидан. –Т.: Фан, 1959. 3.14. Толстов С.П . Қадимги Хоразм маданиятини излаб . -Т.: Фан ,1950 . 3.15. Ш аповалов В.Ф. Основ ы философии. От классики к современности. –М.: ФАИР – Пресс, 1999 . 3.16. Якубовский А.Ю. История народов Узбекистана. Т.I. – Т.:АНУЗСС, 1950. IV. DISSERTATSIYALAR 4.1. Хидиров З. Хоразмшоҳлар давлатининг ташкил топиши, давлат ва ҳуқуқ тизими: Юридик фанлар номзоди…дис. –Т.: 2009 . 33

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. XORAZMSHOHLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA SIYOSIY VAZIYAT. 1.1. Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi

1.2. Xorazmshohlar davlatidagi XIII asr birinchi yarmidagi siyosiy vaziyat

II BOB. XORAZMSHOHLAR DAVLATI BOSHQARUVI. 2.1. Xorazmshohlar davlatining idora va boshqaruv usullari

2.2. Xorazmshohlar davlatining harbiy boshqaruvi

2.3. Xorazmshohlar davlati qonunchiligi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить