Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 177.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xorazmshohlar davlati tarixi tarixshunosligi

Купить
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA TARIXSHUNOSLIK KAFEDRASI KURS ISHI Mavzu: Xorazmshohlar davlati tarixi tarixshunosligi Tayyorladi: Xolmurodova Dilfuza Qabul qildi: Botirov Elbek Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH ......................................................................................................................... 5 I BOB. XORAZMSHOHLAR ANUSHTEGINLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA HARBIY BOSHQARUV TIZIMINING MANBALARDA VA TARIXIY TADQIQOTLARDA AKS ETISHI. ........................................................ 9 1.1 Xorazmshohlar - Anushteginlar davlatining vujudga kelishi va rivojlanishi tarixi. ............................................................................................................................. 9 1.2 Xorazmshohlar davlatining harbiy tuzilishi tarixshunosligi. .......................... 19 II BOB. XORAZMSHOHLAR DAVLATI TARIXSHUNOSLIGINING O‘RGANILISHI BO‘YICHA ZAMONAVIY TADQIQOTLAR ......................... 23 2.1. Хorazmshohlar davlati tarixiga oid xorijiy tadqiqotlar. ................................. 23 2.2. Alouddin Atomalik Juvayniyning “Tarixi jahongushoy” asari Xorazmshohlar davlati tarixiga oid muhim manba sifatida o‘rganilishi. ............ 29 2.3 Jaloliddin Mangubеrdi hayotining arab va fors tilidagi manbalar asosida zamonaviy tadqiqotlarda .......................................................................................... 36 XULOSA ..................................................................................................................... 45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................... 47 4 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Xorazm sivilizatsiyasi, bu vohada shakllangan qadimiy Xorazm davlati nafaqat Markaziy Osiyo, balki jahon tarixida alohida o‘rin egallaydi. Asrlar davomida bu hududda shakllanib, rivojlangan davlatlar o‘zbek davlatchiligining muhim bosqichlarni tashkil qiladi. Xorazm vohasi qaysi bir saltanat va davlat tarkibida bo‘lmasin o‘ziga xos tarixi hamda madaniyati bilan ajralib, uning moddiy va ma’naviy merosi o‘zbek xalqining boy o‘tmishining namunasidir. Shuning uchun ham Islom Karimov Xorazm tarixi va uning ahamiyati borasida quyidagi xulosalarini bergan: “O‘zbek davlatchiligining tamal toshlari bundan 2700 yil muqaddam aynan Xorazm vohasida qo‘yilgan. Xorazm tarixi o‘zbek davlatchiligining asosi, uning qudrati va qadimiyligining tasdig‘idir. Xorazm hamda Xiva tarixi xalqimizning yozuv, ilm-fan, sanat, madaniyat va manaviyat sohalaridagi yuksalish bosqichlarini o‘zida mujassam etadi. Bugun bolalarimiz maktablarda va oliy o‘quv yurtlarida o‘rganadigan algebra, algoritm kabi kashfiyotlarga asos solgan Muhammad Muso al-Xorazmiy bu go‘zal voha nomini dunyoga mashhur etgan. Atlantika ummoni ortida Amerika qitasi borligini Xristofor Kolumbdan 500 yil avval bashorat etib, hattoki uning xaritasini chizib qoldirgan buyuk ajdodimiz Abu Rayxon Beruniy mana shu muqaddas zaminda tug‘ilgan”. Ayni shu so‘zlarni Xorazm tarixi va madaniyatini uzoq asrlar osha bizgacha yetib kelgan yozma manbalarning ma’lumotlari ham isbotlab beradi. 1998-yili Islom Karimov bir guruh tarixchilar bilan uchrashar ekan, o‘zbek davlatchiligi tarixini manbalar asosida jiddiy o‘rganishni muhim, dolzarb ilmiy yo‘nalish sifatida belgilab bergan. Xorazm davlati qadimda, o‘rta asrlar va keyingi davrlarda Markaziy Osiyoda bo‘lib o‘tgan barcha siyosiy jarayonlarda faol qatnashgan 1 . Ammo, shu davrlar ichida xorazmshoh anushteginiylar davri alohida ajralib turadiki, bu davrda Xorazm nafaqat Markaziy Osiyo balki, butun jahon miqyosida ham muhim rol o‘ynovchi davlatlardan biri bo‘lgan desak hech qanday mubolag‘a bo‘lmaydi. Bu sulolaning ba’zi hukmdorlari islom tarixida ham katta ta’sir o‘tkazgan. Zero, xorazmshoh anushteginiylar sulolasiga mashhur sharqshunos olim V.V. Bartold 1 Sh.M.Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-tom, –T.: “O‘zbekiston”, 2017. B 13. 5 eng yorqin sulola deb bejiz ta’rif bermagan. O‘zbekiston Respublikasining mustaqilligi yillarida xalqimizning manaviy merosining asosi bo‘lgan o‘tmish tarix e’tibor kuchayib, uning har tomonlama, chuqur va haqqoniy yoritilishiga e’tibor kuchaydi. Yurtboshimiz ta’kidlagandek, tarix “...millatning haqiqiy tarbiyasiga aylanib bormoqda, buyuk ajdodlarimizning ishlari va jasoratlari tarixiy xotiramizni jonlantirib yangi fuqorolik ongini shakillantirmoqda ” XI asrning so‘nggi choragi va XII asrning birinchi yarmida Xorazmshohlar sulolasi Markaziy Osiyo tarixiy jarayonlariga katta ta’sir ko‘rsatgan siyosiy kuchga aylanib, o‘zining yirik davlatini shakllantira oldi. Bu davrda Markaziy Osiyoda katta kuchga ega bo‘lgan Qoraxoniylar davlati Saljuqiylar davlati bilan ziddiyatlari natijasida kuchsizlana boshlagan edi. Shuningdek, qoraxitoylarning Markaziy Osiyoga kirib kelishi natijasida qoraxoniylar va saljuqiylarning tarix sahnasidan ketishlari Xorazmning mustaqil davlatga aylanish uchun zamin yaratilgan. Bu davrda Xorazmda hukronlik qilayotgan Anushteginlar Horazmshohlar davlatiga asos soldilar. Anushteginlar davrida (1097-1231 y.y) Markaziy Osiyoda iqtisodiy-siyosiy va madaniy yuksalish davri bo‘ldi. O‘ziga xos davlat boshqaruv tizimi, ma’muriy- hududiy tuzilmaga ega mazkur saltanat, bu borada, o‘zidan oldingi barcha musulmon davlatlarining tajribasiga suyandi 1 . IX asrda boshlangan Renessans, ya’ni Uyg‘onish davrida Xorazmshohlar sulolasi o‘zining yuksalishiga erishdi. Xorazmshohlar davlati tarkibiga kirgan Samarqand, Buxoro, Mazondaron, G‘azna, Xuroson, Seyiston, Gurjuston, Kashmir kabi boshqa ko‘pgina shaxarlarda iqtisodiy yuksalish kuzatilgan. Xorazmshohlar davlati hozirgi O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston, Xitoyning ozgina qismi, Hindiston, Pokiston, Afg‘oniston, Eron, Iroq, Turkiya, Gruziya, Armaniston, Ozarbayjon, Dog‘iston respublikalari hududlarini birlashtirgan ulkan imperiya bo‘lgan. Unga 450 yaqin shaxar va viloyatlar kirgan. XIII asr boshida Gurganj yirik siyosiy boshqarish, madaniy, hunarmandchilik va savdo markazi bo‘lgan. Bu imperiya Sulton Muxammad Xorazmshoh va uning onasi Turkon xotin o‘rtasidagi ziddiyatlar natijasida inqrozga uchradi. Bu esa, Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘ullarning bu xududni bosib olishiga imkon yaratdi. 1 .A.Karimov. Yuksak ma‟naviyat – yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”, 2016. B 15. 6 Xorazmshohlar davlati o‘zining bir asrdan ko‘proq hukmronlik davrida Markaziy Osiyo xalqlari tarixida o‘chmas iz qoldirdi. Birgina mo‘g‘ullarga qarshi kurashgan Jaloliddin Manguberdining jasorati hanuzgacha avlodlar uchun o‘rnak bo‘lib kelmoqda. Xorazmshohlar davlatining Markaziy Osiyoda tutgan o‘rnini yoritib berish, taxlil etish bugungi kunning dolzarb mavzularidan biriga aylangan 1 . Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Xorazmshohlar sulolasi Xorazm tarixining ajralmas, muhim qismi bo‘lganligi sababli, ushbu mavzuga bu mintaqaga yaqin qo‘shni bo‘lgan mamlakatlarning bir qancha olimlari o‘rganish maqsadida murojaat qilganlar. Jumladan, rossiyalik tadqiqotchilardan V.V.Bartold ‘’Туркестан в эпоху монголского нашествия”, “Квопросу о Чингизидаххристианах”, “История културной жизни Туркестана” kabi asarlarida ilk bor Xorazmshohlar anushteginiylar sulolasi tarixini manbalar asosida, ijtimoiy va maishiy sharoitlarga e’tibor berilgan holda yoritadi. Xorazm yozma manbalarida o‘zbek davlatchiligi tarixini yoritar ekanmiz, mavzuimiz doirasida, V.V. Bartoldning quyidagi xulosalari muhimdir. Xorazmshohlarning yuksalishiga ularning qulay tabiiy sharoitlari, ya’ni mustaqil yagona jug‘rofiy va etnik muhit sabab bo‘lgan. Xorazmshohlar o‘z raqiblaridan o‘zlarining doimiylik va siyosiy san’atlari bilan ustun bo‘lib, asta - sekin musulmon olamining sharqida birinchi bo‘lib oldilar. Xorazmshoh Muhammad o‘z hukmronligi davrida hamda noshud siyosati natijasida harbiylar tabaqasi, ruhoniylar va xalq ommasini o‘ziga qarshi qilib qo‘ydi. Saltanat vaziri mansabini yo‘q qilgach, u o‘zining byurokratiyasini ham zaiflashtirdi. U tashqi dushmanlariga qarshi chiqish uchun davlat tizimining na biror bir unsuri, na aholining biror bir tabaqasiga tayana oldi va mag‘lub bo‘ldi. Kurs ishining maqsad va vazifalari: 1. Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi va yuksalish tarixshunosligi; 2. Xorazmshohlar anushtageniylar davlatining tashkil topish tarixi tarixshunosligi 3. Хorazmshoxlar davlati tarixiga oid xorijiy tadqiqotlar; 4. Alouddin Atomalik Juvayniyning “Tarixi jahongushoy” asari Xorazmshohlar 1 Sh.M.Mirziyoyev. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. 2-tom, –T.: “O‘zbekiston”. 2018. B 12. 7 davlati tarixiga oid muhim manba sifatida o‘rganilishi; 5. Jaloliddin Mangubеrdi hayotining arab va fors tilidagi manbalar asosida zamonaviy tadqiqotlarda o‘rganish. Kurs ishining ob’ekti: Xorazmshohlar davlatining tashkil topish tarixi va uning tarixshunosligi. Kurs ishining predmeti : Xorazmshohlar davlati tarixshunosligining o‘rganilishi bo‘yicha zamonaviy tadqiqotlar. Mavzuning nazariy va metodologik asoslari; Ushbu mavzuni yoritishda bugungi kunda tarixchi olimlar oldiga qo‘ygan talablar asosida kelib chiqib, mavzuni haqqoniy, ob’ektiv yoritishga harakat qilindi. Shuningdek, mavzuning nazariy asosi solishtirish, qiyosiy taxlil, davrlashtirish, analiz va turli tarixiy uslublardan foydalanilgan holda yoritildi. Kurs ishining tarkibiy tuzulishi. Kirish, 2 bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat 8 I BOB. XORAZMSHOHLAR ANUSHTEGINLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA HARBIY BOSHQARUV TIZIMINING MANBALARDA VA TARIXIY TADQIQOTLARDA AKS ETISHI. 1.1 Xorazmshohlar - Anushteginlar davlatining vujudga kelishi va rivojlanishi tarixi. Qadim zamonlarning sivilizatsiya o‘choqlaridan biri bo‘lgan Xorazm tarixi nafaqat mahalliy, balki jahon olimlari tomonidan ham jiddiy ilmiy tadqiqotlar asosida o‘rganilgan. Biroq, shunga qaramay, Xorazm tarixining o‘rta asrlar davri fan tomonidan yetarlicha o‘rganilgan bo‘lsa-da, Xorazm umuman Markaziy Osiyo hududida o‘rta asrlarda jahon ahamiyatiga molik bo‘lgan voqealar yuz bergan hudud sifatida ko‘plab manbalarda aks ettirilganiga qaramay, aynan shu asrlar hozirgi kunga qadar o‘zbek tiliga tarjima qilinmagan va yetarlicha o‘rganilmagan. Aynan shunday kam tadqiq etilgan muammolardan biri – bu Xorazm shohlar davlatining tarixidir. O‘rta asrlar oxirlarida Xorazmning umumiy holati qanday edi? O‘sha davrda Xorazm mustaqil siyosiy tuzilma sifatida mavjud bo‘lganmi 1995-yilda Gurganj, ya’ni Qadimiy Urganch hokimi Kat shahrini egallashi bilan mazkur hudud hokimiyatiga ega bo‘lgan. Ma’lumki, o‘tgan davrda Gurganj Sharq mamlakatlaridagi yirik markazlardan biriga aylangan bo‘lib, u yerda savdo, hunarmandchilik, madaniyat va ilm-fan rivojlangan edi 1 . Dunyoning juda ko‘p hududlarini kezib chiqqan mashhur arab sayyohi va geograf Yaqub al-Hamaviy shunday deb yozadi: “Men umr bo‘yi Xiva (Gurganj)dek boy va chiroyli shaharni ko‘rmaganman. Tugamaydigan boyliklari va poytaxtning kengligi, aholining nihoyatda ko‘pligi sababli, menimcha, Xorazmning bu shahri hech bir shaharga o‘xshamaydi.” Yana bir arab tarixchisi Istahriy o‘z asarida shunday deydi: “Gurganj – Xorazmning eng yirik shahri bo‘lib, u O‘g‘uzlar bilan savdo qilinadigan joy sanaladi. Bu yerdan Jurjon, G‘azna va Qurason tomon karvonlar yo‘lga chiqadi.” Istahriydan so‘ng Xorazmga kelgan mashhur sayyoh Ibn Battuta esa shunday yozadi: “Urganch aholisi shu qadar ko‘pki, ularni ko‘rib daryoning to‘lqinlari esga tushadi.” Qazviniyning yozishicha, 1 Q.Usmonov va b. O„zbekiston tarixi. –T.: “Iqtisod-Moliya”, 2016. B 153. 9 Gurganj farishtalar nazari tushgan go‘zal shahar bo‘lgan. Uning aholisi mohir hunarmandlar hisoblangan. Muhammad ibn Muayyad Bag‘dodiyning “Kitob at- Tarassul” asarida 1182–1194-yillarga oid Xorazmshoh Tekeş hukmronligi davridagi hujjatlar jamlangan. Ular orasida Tekešning 1183-yilda G‘uriylar hukmdoriga yuborgan maktubi ham mavjud. Xorazm va Chingizxon istilosi davridagi asosiy manbalardan biri bu — Juaynining tarixiy asari “Tarixi Jahon kushoy “. Uning to‘liq ismi — Alouddin Ata Malik ibn Bahouddin Muhammad Ali Juayniy. U arab, fors, mo‘g‘ul va uyg‘ur tillarini mukammal bilgan mashhur tarixchi bo‘lgan. Xorazm hududidagi mo‘g‘ul hukmdorlari Qirguzlar Argun Ag‘a Hulokuga xizmat qilgan 1 . 1247–1253-yillarda u Chingizxon saltanatining poytaxti bo‘lgan Qora- Qurum shahriga borgan. Mo‘g‘uliston, Markaziy Osiyo va Eronning ijtimoiy- siyosiy tarixiga oid “Tarixi Jahongushoy” nomli asari bilan mashhurdir. Ushbu asar uch qismdan iborat: Birinchi qismi — Mo‘g‘ullar va ularning Chingizxon davridagi yurishlari hamda Georgiyxon davrigacha bo‘lgan voqealarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, Georgiyxon va uning avlodlari tarixi ham yoritiladi. Ikkinchi qismi — Xorazmshohlar sulolasining mo‘g‘ullar hukmronligi davridagi tarixini bayon qiladi. Uchinchi qismi — Huloku xonning Eronni zabt etishi, ismoiliylar va ularning davlati tarixiga bag‘ishlangan. Markaziy Osiyo tarixi, xususan Xorazm davlati tarixi uchun bu asarning birinchi va ikkinchi qismlari alohida ahamiyatga ega. Zamonaviy tadqiqotchilardan Ziyovuddin Bunyatov tomonidan yozilgan “Xorazmshohlar davlati” nomli asarda ham aynan shu Juayniyning asariga tayangan holda Xorazmshohlar davlati shakllanishi, taxt uchun kurashlar, davlat tuzilishi, saroy lavozimlari, tangalar va moliyaviy siyosat hamda madaniy hayotga oid keng qamrovli ma’lumotlar keltirilgan. Xorazm Somoniylar davrida ularga tobe viloyat hisoblanardi. X asr oxiri - XI asrning boshlariga kelib Xorazm hukmdori Ma’mun I va uning o‘g‘li Ali 1 M.Rahimov, A.Zamonov. O‘zbekiston tarixi. –T.: “Fan”, 2019. B 133. 10 ibn Ma’mun Somoniylar davlati qo‘laganidan so‘ng mustaqil davlat tuzishga harakat qilib ko‘rdilar. Xususan, 996 yilda Shimoliy Xorazm hukmdori Ma’mun ibn Muhammad ikki qismga bo‘linib ketgan davlatni birlashtirib xorazmshoh unvoni oladi va Urganchni o‘z poytaxtiga aylantiradi. Ammo, Movarounnahrdagi Qoraxoniylar va Xurosondagi G‘aznaviylar davlati oldida Xorazm davlati juda kuchsiz bo‘lib, ko‘p hollarda Mahmud G‘aznaviy va uning o‘g‘li Ma’sudga qaram edi. Xorazmning mustaqil davlat sifatida shakllanishi va rivojlanishi AnushteginiyXorazmshohlar sulolasi davriga to‘g‘ri keladi. Ushbu sulolaning asoschisi yoki birinchi vakili Anushtegin kelib chiqishi jihatidan o‘g‘o‘z turklaridan bo‘lib, yoshligida Garjiston (Gurjiston) da yashagan va yollanma jangchi (mamluk) bo‘lgan. Saljuq sultoni Malikshoh I davrida Anushtegin tashtdorlik mansabiga (sulton hovo‘zlari va hammomlari ashyolari xazinachisi) ko‘tarilgan edi. Manbalarning ma’lumot berishicha, tashtdorlik mansabiga sulton o‘zining ishonchli odamlarini tayinlar edi va ko‘p o‘tmay Anushtegin sultonning yaqinlaridan biriga aylanadi. Natijada 1076 yilda Sulton Malikshoh Anushteginni Xorazm hokimi etib tayinlaydi. Anushtegin Saljuqiylarga tobe bo‘lib hokimiyatni boshqaradi va 1097 yilda vafot etadi 1 . O‘sha yili uning o‘g‘li Qutbiddin Muhammad (1097-1128) Xorazm voliysi qilib tayinlanadi. Qutbiddin Muhammad otasi davrida o‘z davrining yirik shaharlaridan biri bo‘lgan Marvda ilm olgan, xususan, din ilmlarini yaxshi o‘rgangan edi. U Xorazm voliysi bo‘lgach qobiliyatli hukmdor sifatida ulamolarga va din arboblariga homiylik qiladi. Qutbiddin Muhammad Xorazmda o‘z mavqeini mustahkamlash uchun anchagina kuch-g‘ayrat sarflagan bo‘lsada, rasman Saljuqiylarga tobe bo‘lgani bois, Sulton Sanjarga sadoqat bilan xizmat qildi. U Saljuqiylarning oliy hokimiyat uchun o‘zaro kurashlarida ham faol ishtirok etganligi ma’lum. Tarixiy manbalarda Xorazmshohning unvoni «Podshoh Qutbid- dunyo vad-din Abulfath Mu’in Amiral-mo” minm» («Dunyo va din qutbi, g‘alabalar otasi Mo‘minlar amiri-xalifaning yordamchisi») deb ulug‘lanishi Qutbiddin Muhammad Saljuqiylarga tobe bo‘lsa-da, mavqei ancha baland 1 Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi. –T.: “O‘zbekiston”, 2006. B 83. 11 bo‘lganligidan dalolat beradi. Shu sababli bo‘lsa kerakki, 1128 yilda Qutbiddin vafot etgach Sulton Sanjar Xorazm taxtini uning o‘g‘li Aloviddin Otsizga (to‘liq nomi Al-Malik Abu Muzaffar Aloviddin Jaloliddin Otsiz; 1128-1156 yy) topshiradi. O‘z davrining mohir sarkardasi va yaxshigina diplomati bo‘lgan Otsiz mustaqil tashqi siyosat olib borishga harakat qilib Saljuqiylarning har bir xatosidan ustalik bilan foydalandi. Otsiz birinchi marta Sulton Sanjarning itoatidan chiqib mustaqil harakat qildi va Saljuqiylarga tegishli bo‘lgan Sirdaryoning quyi oqimidagi yerlarni Jandgacha (Kaspiy dengizi bo‘ylarigacha) bosib olib, Mang‘ishloq viloyatini ham o‘ziga bo‘ysundirdi. Bundan g‘azablangan Sulton Sanjar Otsizga qarshi yurish qilishga qaror qildi. Chunki o‘sha davr siyosatini yaxshi tushungan Sanjar, agar Otsizni buysundirmasa o‘ziga tobe bo‘lgan Qoraxoniylar va G‘aznaviylar ham isyon ko‘tarishini bilardi 1 . Shuningdek u, o‘zining harbiy qudrati g‘oyat kuchli ekanligini ham bilardi. Bularni hisobga olib Sulton Sanjar 1138 yilning oktyabrda Otsizga qarshi Xorazmga qo‘shin tortdi va Xazorasp qal’asini qamal qildi. Sulton Sanjar Xorazmga jiyani Sulaymonshohni voliy qilib tayinladi. Ammo, ko‘p o‘tmay, 1139 yil fevralda Sulton Sanjar Marvga qaytgach, Otsiz o‘z qo‘shinlari bilan Xorazmga kelib Sulaymonshohni haydab yuborib qayta taxtni egalladi. Aloviddin Otsiz Xorazmni mustaqil boshqarish maqsadida bir necha marta Sulton Sanjarga qarshi (1138, 1141-1142, 1147-1148 yy) isyonlar qilgan bo‘lsa-da, butunlay mustaqil bo‘lish unga nasib etmadi. Shunga qaramasdan, ko‘pchilik olimlarning e’tirof etishlaricha, u Xorazmni mustaqil davlat bo‘lishi uchun asos yarata oldi. Ya’ni, Otsiz Anushtegin-Xorazmshohlar sulolasi nafaqat bir viloyat, balki ulkan mintaqada ham siyosat yurgizishi va dongdor siyosiy kuchlar bilan raqobatlasha olishi mumkinligini amalga ko‘rsata oldi. Chunki Otsizning asosiy maqsadi va siyosatining asosi Xorazmda o‘z hokimiyatini mustahkamlash edi. O‘zining uzoq yillik humronligi davrida (u 29 yil davlatni boshqargan) Otsiz Bag‘dod xalifalari bilan aloqalarini mustahkamlashga intilib, Sulton Sanjarga qarshi kurashda Bag‘dod xalifasini ittifoqchi qilishga ham harakat qilib ko‘rdi. 1 O‘zbekiston tarixi. A.Muhammadjonov. Toshkent. O‘qituvchi 2000. B 283. 12 1156 yilda Otsiz qoqshol kasaliga uchrab vafot etadi va taxtga uning o‘g‘li Elarslon (1156-1172 yy) taxtga o‘tiradi. Elarslon otasiga qaraganda ancha qo‘lay vaziyatda taxtni boshqardi. Chunki 1157 yilda Sulton Sanjar vafot etganidan so‘ng Saljuqiylar davlati mayda viloyatlarga bo‘linib ketdi va Xorazmni mustaqil siyosat olib borishi chun keng yo‘l ochildi. Elarslon Xurosondagi Saljuqiylarning o‘zaro kurashlaridan foydalanib Kaspiy bo‘ylaridagi Dehistonni bosib oldi. SHuningdek u, otasi davrida Xorazmga bo‘ysundirilgan ko‘chmanchi turkman va qipchoq qabilalari yordamida Movarounnahrning ichki ishlariga ham tez-tez aralasha boshlaydi. 1158 yilda u katta qo‘shin bilan Movarounnahrga bostirib keldi. Bu vaqtda qoraxitoylarga vassal bo‘lgan qoraxoniylar ko‘chmanchi qarluq qabilalari bilan jang olib borayotgan edi. Elarslon qarluqlarga Buxoro va Samarqand uchun olib borilgan janglarida yordan beradi. Lekin qoraxitoylar qo‘shinlari yordamga yetib kelishi bilan Elarslon Xorazmga qaytishga majbur bo‘ldi 1 . U bir necha marotaba Xorazmga yurish qilgan bo‘lsa-da, muvaffaqiyatga erisha olmadi. 1171-1172 yillarda qoraxitoylarning katta qo‘shini Xorazmshohning o‘lponni o‘z vaqtida to‘lamayotganligini bahona qilib Xorazm ustiga yurish qiladi. Elarslonning buyrug‘i bilan Sirdaryodagi katta to‘g‘onlar ochtirilib, Xorazm poytaxti yaqinidagi yo‘llar suvga bostirildi. Bu qoraxoniylar qo‘shini yurishini qiyinlashtirdi va Xorazmning poytaxti Gurganj (Urganch) talon-taroj qilishdan saqlab qolindi. Ammo, qoraxitoylarning bu yurishi davrida Elarslon kasallikdan vafot etdi (1172 y). Shundan so‘ng uning o‘g‘illari Aloviddin Takash va Sultonshoh Mahmud o‘rtasida uzoq yillar toj-taxt uchun kurash bordir. Aloviddin Takash 1172 yilning dekabrida qoraxitoylar malikasi Chen Tiyon yordamida rasman taxtga o‘tirgan bo‘lsa-da, aka-ukalar o‘rtasida kurash davom etdi. Chunonchi, 1174 yilda Sultonshoh Mahmudning onasi Turkon xotun Nishopur hukmdori Oy-Aboga qimmatli sovg‘alar yuborib, Takashga qarshi ittifoq taklif qildi. O‘sha yili Gurganjdan 20 farsah uzoqlikdagi Subvurni shahri ostonasida OyAbo qo‘shinlari Alovuddin Takash qo‘shinlari bilan to‘qnashdi. 1 Gaffarov YA, Gafforova M. O‘zbekiston xalqlari tarixini o‘qitish usullari.T., 1996. B 175. 13 Bu jangda Takashning qo‘li baland kelib, Oy-Abo asir olindi va qatl etildi. Turkon xotun va Sultonshoh Kaspiy dengizining sharqiy sohilidagi Dehistonga qochdilar. Shundan so‘ng Aloviddin Takash Xorazmda mustahkam o‘rnashib, qoraxitoylarga va’da bergan o‘lponni to‘lashdan bosh tortadi. Bunga javoban qoraxitoylar yana Xorazmga yurish qildilar, lekin muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Sultonshoh ixtiyoriga kichik bir qo‘shin qoldirib o‘zlari orqaga qaytadilar. Bu davrga kelib Xurosonning anchagina qismi Xorazm davlatiga qo‘shilgan bo‘lsa-da, Marv va uning atroflarda, Sabzavorda Sultonshoh Mahmud hukmronlik qilardi. 1187 yilda aka-ukalar o‘rtasida Nishopur ostonasida yana to‘qnashuv bo‘lib, Takash g‘olib bo‘ldi. Sultonshoh Marvga chekinishga majbur bo‘ldi. 1188 yilda Xurosonning ulamolari va taniqli amirlari vositachiligida Sultonshoh bilan Takash o‘rtasida sulh bitimi tuzildi. Bu paytga kelib Takashning harbiy qudrati va obro‘si oshib ketgan bo‘lib, Sultonshoh uning barcha shartlarini qabul qilishga majbur edi. Ammo, bu uzoqqa cho‘zilmay Sultonshoh G‘o‘r viloyati hukmdorlarini akasiga qarshi kurashda o‘ziga ittifoqchi qilib oldi. 1193 yilning bahorida Takash yana Sultonshohga qarshi yurish boshladi. Xorazmshoh qo‘shinlari Obivardga yetganida har ikala tomonning vakillari bo‘lgan ulamo va din arboblari aka-ukalarni yana yarashtirib qo‘yish uchun mo‘zokaralar boshladilar 1 . Bu orada Saraxs qal’asining boshlig‘i Badriddin Chaqir xorazmshoh Takash tomonga o‘tib ketib, qal’a kaliti va Sultonshohning barcha xazinalarini unga topshirdi. Bu voqealarni ko‘tara olmagan Sultonshoh 1193 yilning ko‘zida vafot etdi. SHu tariqa xorazmshoh Elarslonning ikki o‘g‘li o‘rtasida 20 yildan ziyodroq davom etgan kurashga yakun yasaldi. Anushteginlar sulolasi tomonidan boshqarilgan Xorazmshohlar davlati O‘rta Osiyoda XI asr oxiri — XIII asr boshlarida yirik siyosiy va madaniy markazga aylangan. Anushtegin Garchoi o‘g‘uzlarning bekdili urug‘idan bo‘lib, Saljuqiylar sultoni Malikshoh (1072–1092) saroyida tashtdor (hammom boshlig‘i) lavozimida xizmat qilgan. 1077-yilda Malikshoh uni Xorazmga noib (shihna) etib tayinlaydi. 1 O‘zbekiston tarixini o‘qitish va o‘rganishning yagona konsepsiyasi.-T.: 1996. B 126. 14 Bu tayinlov Anushteginlar sulolasining asos solinishi va Xorazmda ularning hukmronligining boshlanishiga zamin yaratdi. Anushtegindan so‘ng uning o‘rniga o‘g‘li Qutbiddin Muhammad (1097–1127) Xorazm hokimi etib tayinlanadi. U dastlab Saljuqiylarga sadoqat bilan xizmat qilgan bo‘lsa-da, keyinchalik o‘zini "Xorazmshoh" deb e’lon qiladi va amalda mustaqil siyosat yurita boshlaydi. Bu davrda Xorazmshohlar davlati o‘zining ilk siyosiy poydevorini mustahkamlab, Saljuqiylar imperiyasining parchalanib borayotgan holatidan foydalanadi. Qutbiddindan keyin taxtga o‘tirgan Xorazmshoh Otsiz (1127–1156) o‘z davrida davlatni yanada mustahkamlaydi. U Saljuqiy sultoni Sanjarga qarshi kurash olib borib, Xorazmni to‘la mustaqillikka erishtirishga harakat qiladi. Otsiz o‘zining harbiy yurishlari va mahoratli siyosati bilan qipchoqlar, turkmanlar va boshqa ko‘chmanchi qabilalarga qarshi muvaffaqiyatli harakat qiladi. Otsizning o‘g‘li Elarslon (1156–1172) davrida davlat ichki siyosatda barqarorlikka erishadi. Elarslon ham mustaqil siyosatni davom ettirib, Saljuqiylar bilan aloqalarni ancha zaiflashtiradi. U o‘zini kuchli va mustaqil hukmdor sifatida ko‘rsatib, davlat boshqaruvini markazlashtirishga intiladi. Keyingi davrda taxtga kelgan Xorazmshoh Takash (1172–1200) o‘zining harbiy iste’dodi va siyosiy farosati bilan mashhur bo‘ladi. U Saljuqiylar, Qoraxoniylar va G‘aznaviylar ustidan g‘alaba qozonib, Xorazmshohlar davlatining hududlarini kengaytiradi 1 . Takash Eron, Xuroson, va Transkavkaziyadagi ko‘plab viloyatlarni o‘z tasarrufiga kiritadi. Shu bilan birga, u ichki boshqaruv tizimini kuchaytirib, davlatning iqtisodiy va harbiy salohiyatini mustahkamlaydi. Takashdan keyin taxtga o‘tirgan o‘g‘li Alovuddin Muhammad (1200–1220) davrida Xorazmshohlar davlati eng yuqori cho‘qqisiga yetadi. Uning hukmronligi davrida davlat hududi Amudaryodan Tigr daryosigacha, Orolbo‘yidan Fors ko‘rfazigacha cho‘ziladi. Alovuddin Muhammad o‘zini "Sulton" deb e’lon qiladi va Bag‘dod xalifasidan mustaqil harakat qilishga harakat qiladi. Biroq, aynan shu davrda u mo‘g‘ullar bilan ziddiyatga kirishadi. 1219-yilda Chingizxon Xorazmshohlar davlatiga qarshi 1 O‘zbekiston tarixi fanidan akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv dasturi.-T.:2004. B 202. 15 harbiy yurish boshlaydi. Xorazmshohlar askarlari ko‘plab shaharlarni qattiq himoya qilgan bo‘lsa-da, mo‘g‘ullar kuchli va shafqatsiz harakat qilgan. Alovuddin Muhammad mo‘g‘ullarning bosqiniga bardosh bera olmay, orqaga chekinadi va oxir-oqibat Kaspiy dengizi orollaridan birida vafot etadi. Uning o‘g‘li Jaloliddin Manguberdi (1220–1231) otasining ishini davom ettiradi va mo‘g‘ullarga qarshi qattiq qarshilik ko‘rsatadi. U Hindiston, Afg‘oniston, Eron va Kavkaz hududlarida mo‘g‘ullarga qarshi mardonavor jang qiladi. Ammo kuchlar teng bo‘lmagan: 1231-yilda Jaloliddin Manguberdi vafot etadi va shundan so‘ng Anushteginlar sulolasining siyosiy faoliyati nihoyasiga yetadi. Anushtegindan so‘ng uning o‘g‘li Qutbiddin Muhammad (1097–1127) hokimiyatni qo‘lga oladi. U dastlab Saljuqiylarga sadoqat bilan xizmat qilgan bo‘lsa-da, keyinchalik "Xorazmshoh" unvonini qabul qilib, amalda mustaqil siyosat yurita boshlaydi. Bu davrda Xorazmshohlar davlati mustaqil davlat sifatida shakllana boshlaydi. Keyingi hukmdor Otsiz (1127–1156) Saljuqiylar sultoni Sanjarga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib boradi. U mustaqil tashqi siyosat yuritib, qipchoqlar va turkmanlarga qarshi urushlar boshlaydi. Otsizning o‘g‘li Elarslon (1156–1172) davrida esa davlat mustahkamlanib, hududi kengayadi 1 . Akademik Yahyo G‘ulomov (1908–1993) — o‘zbek arxeologiyasi va tarixshunosligining rivojiga ulkan hissa qo‘shgan olimlardan biridir. U Xorazm vohasidagi qadimiy obidalarni chuqur o‘rgangan va bu hududning tarixiy merosini saqlashga katta e'tibor qaratgan. G‘ulomovning Xorazmshohlar davlati bo‘yicha to‘g‘ridan-to‘g‘ri maxsus tadqiqotlari haqida aniq ma'lumotlar mavjud emas. Biroq, u Xorazmning arxeologik obidalarini o‘rganish jarayonida, shu jumladan, Xorazmshohlar davriga oid materiallarni ham tadqiq qilgan. Masalan, Xiva xonligi tarixidan uch lavha nomli maqolada, G‘ulomov Xorazmning qadimiy qal’alarini tekshirganini ta'kidlaydi. G‘ulomovning tadqiqotlarida bir nechta asosiy g‘oyalar mavjud:  Tarixiy merosni saqlash : U Xorazmning qadimiy obidalarini o‘rganish va saqlashga katta e'tibor qaratgan. 1 O‘zbekiston tarixi umumta’lim va yangi turdagi maktablarning V-XI sinflari uchun dastur T. 1997. B 210. 16  Arxeologik tadqiqotlarning ahamiyati : G‘ulomov arxeologik tadqiqotlarning tarixiy bilimlarni chuqurroq tushunishga yordam berishini ta'kidlagan.  Xalqning tarixiy xotirasini tiklash : U xalqning tarixiy xotirasini tiklash va uni kelajak avlodlarga yetkazish zarurligini ta'kidlagan. Ahmadali Asqarov — O‘zbekistonning taniqli tarixchi va arxeolog olimlaridan biri bo‘lib, Xorazmshohlar davlati va O‘rta Osiyo tarixiga oid ko‘plab tadqiqotlar olib borgan. “O‘zbekiston tarixi” (2019) Ushbu o‘quv qo‘llanmada Asqarov O‘zbekiston hududida qadimdan to zamonaviy davrgacha bo‘lgan tarixni yoritadi. Xususan, Xorazmshohlar davlati, uning siyosiy tuzilishi, iqtisodiy rivojlanishi va madaniy hayoti haqida batafsil ma’lumotlar mavjud. Ahmadali Asqarov O‘zbekiston Fanlar akademiyasining akademigi bo‘lib, O‘rta Osiyoning bronza va temir davridagi madaniyatlarini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan. U Xorazmshohlar davlati tarixini arxeologik topilmalar asosida chuqur tadqiq qilgan. Shuningdek, Asqarov rahbarligida Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi Tunkat yodgorligida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Xorazmshohlar davriga oid moddiy madaniyat yodgorliklari aniqlangan 1 . Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi: Asqarov Xorazmshohlar davlatining XI asr oxirida Anushtegin Garchoi tomonidan asos solinganini ta’kidlaydi. Anushtegin dastlab Saljuqiylar sultoni Malikshoh xizmatida bo‘lgan va 1077-yilda Xorazmga noib etib tayinlangan. Bu tayinlov Anushteginlar sulolasining hukmronligiga zamin yaratgan. Davlatning siyosiy mustaqillikka erishishi: Asqarovning ta’kidlashicha, Anushtegindan so‘ng uning o‘g‘li Qutbiddin Muhammad (1097–1127) Xorazm hokimi bo‘lgan va o‘zini "Xorazmshoh" deb e’lon qilgan. Bu harakat amalda mustaqil siyosat yuritishning boshlanishi bo‘lgan. Davlatning yuksalishi: Asqarov Xorazmshoh Takash (1172–1200) va uning o‘g‘li Alovuddin Muhammad (1200– 1220) davrida davlatning eng yuqori cho‘qqisiga chiqqanini qayd etadi. Bu davrda Xorazmshohlar davlati hududi kengayib, Eron, Xuroson va boshqa hududlarni o‘z ichiga olgan. Mo‘g‘ullar bilan to‘qnashuv: Asqarov Alovuddin Muhammadning 1 O‘zbekiston tarixi fani dasturi. Universitetlar va pedagogika oliy o‘quv yurtlarining tarix fakultetlari uchun. T. 1996. B 218. 17 mo‘g‘ullarga qarshi kurashini va bu qarama-qarshilikning davlat uchun og‘ir oqibatlarga olib kelganini ta’kidlaydi. Uning o‘g‘li Jaloliddin Manguberdi mo‘g‘ullarga qarshi kurashni davom ettirgan, ammo 1231-yilda vafot etganidan so‘ng Anushteginlar sulolasining siyosiy faoliyati yakunlangan. “O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi” (2021) Bu asarda Asqarov o‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi haqida so‘z yuritadi. Xorazmshohlar davlati bu jarayonning muhim bosqichlaridan biri sifatida ko‘rib chiqiladi. A. Asqarovning “O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi” (2021) nomli kitobida Xorazmshohlar davlati haqida to‘liq ma'lumot berilmagan. Biroq, muallif asarida O‘rta Osiyo xalqlarining etnogenezi va o‘zbek xalqining shakllanishi jarayonini tahlil qiladi. Asar, asosan, sug‘diy, xorazmiy, boxtariy, sak, prototurk va turkiy ajdodlarining o‘zaro aralashuvi natijasida yangi millat – o‘zbeklarning paydo bo‘lishini ilmiy asosda bayon etadi. Shu bilan birga, Xorazmshohlar davlati o‘zbek xalqining tarixiy shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Xorazmshohlar, Xorazm hududida joylashgan bo‘lib, o‘z davrida ilm-fan, madaniyat va siyosat sohalarida yuksak darajaga erishgan. Ularning hukmronligi davrida Xorazm hududi ilmiy va madaniy markaz sifatida tanilgan 1 . “Gumanistik qarashlar rivojlanishi tarixidan” (2021) Ushbu maqolada Asqarov O‘rta Osiyoda, jumladan, Xorazmshohlar davrida gumanistik g‘oyalar va insonparvarlik qarashlarining rivojlanishi haqida fikr yuritadi. A. Asqarovning “Gumanistik qarashlar rivojlanishi tarixidan” (2021) nomli maqolasi, gumanizmning ma'naviy qadriyatlar tizimidagi o‘rni va uning Yevropa sivilizatsiyasidagi ahamiyatini tahlil qiladi. Muallif, gumanizmning Uyg‘onish davrida shakllanib, an'anaviy ma'naviy madaniyatda mustahkam o‘rnatilganini va zamon sinovidan o‘tib, o‘zining ahamiyati va bardavom qimmatini isbotlaganini ta'kidlaydi. Maqola, gumanizmning falsafiy, siyosiy va badiiy yo‘nalishlarda insonparvarlik namunasi sifatida qanday rivojlanganini o‘rganadi. Muallifning 1 Q.Usmonov. O‘zbekiston tarixi. Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun darslik.-T.: “O‘qituvchi”. 2005. B 294. 18 fikricha, gumanizmning rivojlanishi, insoniyatning dunyoqarashidagi hal qiluvchi rolini anglashga yordam beradi 1 . 1.2 Xorazmshohlar davlatining harbiy tuzilishi tarixshunosligi. Xorazmshohlar davlati (taxminan 11–13-asrlar) O‘rta Osiyoda yirik siyosiy va harbiy kuch sifatida shakllangan bo‘lib, uning harbiy tuzilishi va harbiy kuchi tarixshunoslikda muhim o‘rinni egallaydi. Bu mavzu bo‘yicha tarixiy manbalar va tadqiqotlar asosida quyidagicha umumiy tarixiy tavsif berish mumkin: Xorazmshohlar davlatida harbiy boshqaruv qat’iy markazlashgan edi. Harbiy kuchlar Xorazmshoh – ya’ni oliy hukmdorning bevosita boshqaruvida bo‘lgan. Askarlar markaziy qo‘shin va viloyatlarda joylashgan garnizonlarga bo‘lingan. Davlatning harbiy kuchlari ikki asosiy toifaga bo‘lingan . Doimiy qo‘shin (professional askarlar) – Ular maosh olgan va yil davomida harbiy xizmatda bo‘lgan. Zaxira kuchlar (safarbar etiladigan kuchlar) – Urush davrida safarbar qilinadigan dehqonlar, hunarmandlar va boshqa aholining harbiyga yaroqli qismi. Xorazmshohlar davlati turli etnik guruhlarni o‘z ichiga olgan imperiya bo‘lgan. Harbiy tuzilmada turkiy lashkarboshilar, fors harbiy an’analari, shuningdek, mahalliy qabilalarning jang uslublari aralashgan. Bu esa armiyaning xilma-xilligini va moslashuvchanligini oshirgan. Harbiy kuchlarning asosiy qismini otliq qo‘shinlar tashkil etgan. Yengil va og‘ir otliq askarlar, xususan kamon otar chavandozlar strategik ahamiyatga ega bo‘lgan. Ba’zida Xorazmshohlar chet el yollanma askarlaridan ham foydalangan, ayniqsa, o‘z hududidan tashqaridagi harbiy yurishlarda. Boshqa qabila yoki davlatlar bilan harbiy ittifoqlar orqali harbiy salohiyat oshirilgan. Davlat mudofaasida qal’a va istehkomlar muhim rol o‘ynagan. Xususan, Amudaryo atrofidagi hududlarda yirik qal’alar qurilgan va ular harbiy-strategik punkt sifatida foydalanilgan. Zamaxshariy, Nasaviy, Juvayniy kabi tarixchilar Xorazmshohlar va ularning harbiy yurishlari haqida yozganlar. Rashiduddin Fazlulloh o‘zining "Jome’ at- tavorix" asarida ham bu davlat harbiy siyosati haqida ma’lumotlar bergan. Zamonaviy tadqiqotchilar – Bartold, Bosworth, Karimov, A. Nuriddinov kabi 1 J.Rahimov O‘zbekiston tarixini o‘rganishda arxiv manbalaridan foydalanish. T. O‘qituvchi. 1995. B 218. 19 tarixchilar bu mavzuni chuqur tahlil qilganlar. Rashiduddin Fazlulloh al- Hamadoniy (1247–1318) tomonidan yozilgan "Jome’ at-tavorix" ("Tarixlar to'plami") asari XIII–XIV asrlar Sharq tarixining eng muhim manbalaridan biridir. Ushbu asar uch qismdan iborat bo'lib, birinchi qismida Xorazmshohlar davlati va uning mo'g'ullar tomonidan istilosi haqida batafsil ma'lumotlar keltirilgan. "Jome’ at-tavorix"da Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi, uning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi, harbiy kuchlari va boshqaruv tizimi haqida muhim ma'lumotlar mavjud. Asarda Xorazmshohlarning mo'g'ullar bilan aloqalari, ularning o'zaro qarama-qarshiliklari va oxir-oqibat mo'g'ullar tomonidan Xorazmga qilingan bostirish haqida batafsil bayon etilgan. Rashiduddin, shuningdek, Xorazmshohlarning mo'g'ullar bilan bo'lgan urushlarini va bu urushlarning natijalarini yoritgan. "Jome’ at-tavorix" asari o'z davrining tarixshunoslik an'analarini rivojlantirib, jahon tarixini yagona bir tizimda bayon etishga intilgan. Rashiduddin bu asarida nafaqat mo'g'ullar va Xorazmshohlar tarixini, balki boshqa mamlakatlar, shu jumladan Xitoy, Hindiston va Yevropa tarixini ham yoritgan. Bu asar o'zining ensiklopedik xarakteri bilan ajralib turadi va o'rta asr Sharq tarixshunosligida yangi bir bosqichni boshlab berdi. Xorazmshohlar davlati va uning harbiy tuzilishini o‘rganishda XX–XXI asr tarixchilari, jumladan, akademik V.V. Bartold, E. Bosworth, Islom Karimov va A. Nuriddinovning ilmiy ishlari katta ahamiyatga ega 1 . V.V. Bartold – rus sharqshunosligi va tarixshunosligining mashhur vakili bo‘lib, o‘zining "O‘rta Osiyo tarixi" asarida Xorazmshohlar davlati va uning harbiy tuzilishini chuqur tahlil qilgan. U Xorazmshohlarning mo‘g‘ullar bilan bo‘lgan urushlarini, ularning strategiyasini va harbiy tashkilotini o‘rganib, bu davrning siyosiy va harbiy holatini yoritgan. E. Bosworth – ingliz sharqshunosi bo‘lib, o‘zining "Tarixiy geografiya va harbiy tuzilish" asarida Xorazmshohlar davlati va uning harbiy tuzilishini o‘rganib, bu davrning harbiy strategiyasini va tuzilishini yoritgan. U Xorazmshohlarning mo‘g‘ullar bilan bo‘lgan urushlarini va ularning harbiy tashkilotini tahlil qilgan. 1 T.Rahmatullayev. O‘zbekiston xalqlari tarixini o‘rganishda arxeologiya materiallaridan foydalanish T.O‘qituvchi. 1994. B 213. 20 O‘zbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov o‘zining siyosiy faoliyati davomida Xorazmshohlar davlati va uning harbiy tuzilishini o‘rganishga alohida e'tibor bergan. U Xorazmshohlarning mo‘g‘ullar bilan bo‘lgan urushlarini va ularning harbiy strategiyasini o‘rganib, bu davrning siyosiy va harbiy holatini yoritgan. O‘zbekistonlik tarixchi A. Nuriddinov Xorazmshohlar davlati va uning harbiy tuzilishini o‘rganib, bu davrning harbiy strategiyasini va tuzilishini tahlil qilgan. U Xorazmshohlarning mo‘g‘ullar bilan bo‘lgan urushlarini va ularning harbiy tashkilotini o‘rganib, bu davrning siyosiy va harbiy holatini yoritgan 1 . Mashhur tarixchi Ziyodulla Buniyodovning “O‘rta Osiyo va Ozarbayjon xalqlari tarixidan sahifalar” asarida Xorazmshohlar davlati, ayniqsa Jaloliddin Manguberdi shaxsiyati va uning harbiy yurishlariga katta e’tibor qaratilgan. Buniyodov Xorazmshohlarning xalifalik, Saljuqiylar va boshqa islomiy davlatlar bilan aloqalarini, diplomatik va harbiy ittifoqlarini, shuningdek, mo‘g‘ullarga qarshi yuritgan strategiyalarini muhim tarixiy dalillar asosida tahlil qiladi. Zamonaviy tadqiqotchi Elyorbek Matyaqubovning ilmiy maqolasi “Xorazmshohlar—Anushteginlar davlati harbiy boshqaruv tizimi” nomi bilan chop etilgan. Unda Xorazmshohlar davridagi harbiy lavozimlar (masalan, lashkarboshi, sipohsolor), qo‘shinlarning shakllanishi, otliq va piyoda askarlarning nisbati, harbiy zaxira va safarbarlik tizimi, istehkomlar va qal’a mudofaasi haqida zamonaviy metodologik yondashuvlar asosida yoritilgan. Sh.Karimovaning “ Xorazmshohlar davlati” nomli ilmiy maqolasi davlatchilik, harbiy siyosat, iqtisodiy asoslar va madaniy hayot haqida umumiy tarixiy tahlilni o‘z ichiga oladi. Muallif Jaloliddin Manguberdi shaxsiyatiga alohida e’tibor qaratadi, uning harbiy strategiyasi, G‘arbiy Eron va Kavkazga yurishlari, chet el yollanma askarlari va ittifoqlarni jalb qilishi haqida ma’lumotlar keltiradi. Elyorbek Matyaqubov asar nomi : Xorazmshohlar—Anushteginiylar davlati harbiy boshqaruv tizimi Tadqiqot mazmuni : Ushbu maqolada Xorazmshohlar— Anushteginiylar davlatining harbiy boshqaruv tizimi, harbiy mansablar hamda shu 1 Ziyo Buniyodov Anushtegin Xorazmshohlar davlati/Tarjima va so‘z boshi muallifi A.Ahmad va M.Mahmud. T.: Adabiyot va san’at, 1998. B 122 21 davrning boshqa davlatlari harbiy boshqaruv tizimidan farqli jihatlari, o‘ziga xos hususiyatlari masalalari yoritilgan. Muyiddinov Bekali Bahodir o‘g‘li va Teshayeva Shahzoda Rahim qizi asar nomi : Xorazmshohlar davlati harbiy san’atining yuksalishidagi o‘rni . Tadqiqot mazmuni : Ushbu maqolada Xorazmshohlar davlatining harbiy san’ati qanday tashkil etilgani, qo‘shinning umumiy tuzilishi va rivojlanishi, yuksalishi harbiy markazlarining vujudga kelishi va unda Xorazm tarkibiga kiruvchi shaharlarning yuksak va beqiyos o‘rni borligi, ayniqsa, Buxoro shahri kabi markazlarning bo‘lishi va qo‘shinning asosiy qurollari nimalardan iborat ekanligi ilmiy jihatdan tahlil qilinadi 1 . Xolmirzayev Xasanboy asar nomi : Xorazmshohlar davlati uning rivojlanish davri va istiqbolli yo‘llari haqida . Tadqiqot mazmuni : Ushbu maqolada Xorazmshohlar davlati, uning rivojlanish davri va istiqbolli yo‘llari va hayot tarzi haqida batafsil to‘xtaladi. Xorazmshohlar davlati IX-X asrlarda Tohiriylar, Somoniylar, Safforiylar qo‘l ostida bo‘lgan. X asr oxirlarida Xorazm iqtisodiy jihatdan yana tez rivojlana boshlagan. X asr oxiriga borganda VII asr boshlaridagi mavjud uchta shaharlarning soni o‘ttiz ikkitaga yetgan. X-XI asrlarda Xorazm mintaqadagi yirik savdo markazlaridan biriga aylangan. Xorazm savdogarlari chorvadorlar hozirgi Turkmaniston va Qozog‘iston hamda Itil (Volga) bo‘yidagi Xazar va Bulg‘or podsholiklari, shuningdek Sharqiy Yevropaning slavyan aholisi bilan savdo-sotiq olib borganlar. Savdo aloqalarini kengayishida ayniqsa, Gurganch (Urganch) shahri muhim rol o‘ynagan. Uning hokimi, “Gurganch Miri” nomi bilan ulug‘langan. Shahnoza Toir qizi Karimova asar nomi : Xorazmshohlar davlati Tadqiqot mazmuni : Ushbu maqolada Xorazmshohlar davlati IX-X asrlarda Tohiriylar, Somoniylar, Safforiylar qo‘l ostida bo‘lgan. X asr oxirlarida Xorazm iqtisodiy jihatdan yana tez rivojlana boshlagan. X asr oxiriga borganda VII asr boshlaridagi mavjud uchta shaharlarning soni o‘ttiz ikkitaga yetgan. X-XI asrlarda Xorazm mintaqadagi yirik savdo markazlaridan biriga aylangan. Xorazm savdogarlari 1 Ahmad and M. Mahmud. T.: Literature and Art, 1998. -B. 122. B 100. 22 chorvadorlar hozirgi Turkmaniston va Qozog‘iston hamda Itil (Volga) bo‘yidagi Xazar va Bulg‘or podsholiklari, shuningdek Sharqiy Yevropaning slavyan aholisi bilan savdo-sotiq olib borganlar. Savdo aloqalarini kengayishida ayniqsa, Gurganch (Urganch) shahri muhim rol o‘ynagan. Uning hokimi, “Gurganch Miri” nomi bilan ulug‘langan 1 . II BOB. XORAZMSHOHLAR DAVLATI TARIXSHUNOSLIGINING O‘RGANILISHI BO‘YICHA ZAMONAVIY TADQIQOTLAR 2.1. Хorazmshohlar davlati tarixiga oid xorijiy tadqiqotlar . Xorazmshoxlar davlatini tadqiq etishda rus sharqshunosi V.V. Bartoldning “Туркестан в эпоху монголского нашествия”, “К вопросу о Чингизидах- христианах”, “К истории арабских завоеваний в Средней Азии” asari katta ahamiyatga ega. Uning “Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya” asari ilk bor O‘rta Osiyo tarixini manbalar asosida, ijtimoiy va maishiy sharoitlarga e’tibor 1 Bo‘riyev O., Toshev N. Jaloliddin Manguberdi (Davri. Sarkardalik faoliyati. Manbalar.) – Toshkent: Fan, 1999. B 72. 23 berilgan holda yoritadi. Asar tarixshunoslik, arab tarixchi va geograflaridan tortib, to temuriylarning tarixchilarigacha bo‘lgan tarixshunoslarning O‘rta Osiyo tarixiga bag‘ishlangan manbalarga bergan bahosi va tanqidiy sharhiga bag‘ishlangan. V.V.Bartold monografiyasining birinchi qismida XI-XV asr tarixiy manbalari, tarjimalari va ko‘chirmalarini keltiradi. Muallifning Sharq muarrixlari asarlarini to‘plash bo‘yicha bajargan ishlari O‘rta Osiyo xalqlari tarixini o‘rganish, tarixshunoslikni tiklash uchun o‘ta muhim ahamiyatga egadir. S.P.Tolstovni “По следам древнехорезмийской цивилизатсии” asarida Xorazmshohlar haqida to‘xtab o‘tadi. Muallifning yana bir asari “Древний Хорезм” asari Xorazmshohlar tarixiga arxeolog olim sifatida yondoshgan va u atoqli tarixchi V.Minorskiy ta’biri bilan aytganda, Xorazmning shon-shuhratini ko‘rsatish maqsadida bu davlatning siyosiy va ijtimoiy tarixiga doir ba’zi ma’lumotlarni bayon qilgan. Shuningdek, A.Y. Yakubovskiy, N.Y. Bichurin, S.YE. Malov, A.Samoylovich, S.Volin va boshqa mualliflarning asarlarini ko‘rsatish mumkin 1 . Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi, yuksalishi va so‘ngra yemirilib ketishi nafaqat O‘rta Osiyo, balki o‘rta asr butun musulmon Sharqi tarixida muhim jarayon bo‘ldi. Shu sababdan ham bu mavzuga bag‘ishlangan bir qancha tadqiqotlar yaratilgan. Jumladan, chet ellik olimlardan xususan, tarkiyalik olimlardan Ibrohim Qofas o‘g‘lining “Xorazmshohlar davlati tarixi” (485- 618/1092-1221) kitobida 1092-1221 yillar davomida Xorazmshohlar davlatida sodir bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy va harbiy voqealarni batafsil bayon qiladi. “Islom Ensiklopediyasi”ning Turkiya nashridagi Fuod Ko‘prulu tomonidan tayyorlangan Xorazmshohlar bo‘limi ham o‘zining to‘liqligi bilan ajralib turadi. Nafi’ Tavfiq al- Ubidning 1978 yili Bog‘dodda nashr qilingan dissertatsiyasida ham Xorazmshohlar davlatiga oid qiziqarli ma’lumotlar jamlangan. Ushbu mavzuga bag‘ishlangan tadqiqotlardan yana biri bu – Z.M.Buniyatovning “Anushtagin- Xorazmshohlar davlati” (1097-1231) asaridir. Kitob Markaziy Osiyo xalqlarining 140 yillik davrini qamrab oladi. Movarounnahrda vujudga kelib, Buyuk saljuqiylar 1 Nosirovna, M. A. (2021). Issues of history world civilization in the scientific research of rh suleymanov. Austrian Journal of Humanities and Social Sciences, B 20-24. 24 davlatini va Bog‘dod xalifaligini larzaga solgan, bosqinchi qoraxitoylar davlatini tormor keltirgan, so‘nggi g‘aznaviylarni ham o‘ziga bo‘ysundirgan, markazi Xorazm bo‘lgan qudratli davlatimiz tarixi siyosiy-iqtisodiy tuzumi, yuksak madaniyati bu kitobda ishonchli asl manbalar asosida yoritib beriladi 1 . Xorazmshohlar – Anushtaginiylar sulolasining so‘nggi vakili, buyuk sarkarda va davlat arbobi Jaloliddin Manguberdi shaxsiyatiga va uning hukmronlik davri jahon olimlarining e’tiborini alohida jalb etib kelgan. Turli mamlakatlarda yaratilgan bu davr haqidagi asarlar esa fikrimizning yaqqol isbotidir. 1971 yili Rimda J.A.Boylning “Isfaxonning mo‘g‘ullar tarafidan bo‘ysundirilishi” nomli asari e’lon qilindi. Ushbu muallifning boshqa bir “Jaloliddin Xorazmshoh Hindistonda” maqolasi Jaloliddin Manguberdining Hindistondagi faoliyatiga bag‘ishlanadi. J.A.Boylning tahriri ostida nashr qilingan, Kembridjda tayyorlangan “The Cambridge History of Iran” kitobining saljuqiylar va mo‘g‘ullar davriga bag‘ishlangan bo‘limida, Xorazmshohlar davlatiga katta o‘rin berilgan. Ingliz tilida nashr etilgan asarlar orasida ham mazkur mavzuga oid ma’lumotlar talaygina. Jumladan, kapitan Liddel Xartning “Captaing Unveiled (Chap I on Chengiz khan and Sabutai)” asari ko‘pchilik mutaxassislarga yaxshi tanish. Muallif o‘z asarida Movarounnahrning mo‘g‘ullar tomonidan zabt etilishi masalasiga alohida to‘xtaladi. Yana bir ingliz olimi K.K.Valkerning muayyan hajmda qayta yozilgan “Chingizxon” deb nomlangan kitobi chop etilgan. XX asr ingliz adabiyotlari orasida ingliz tiliga o‘girishlar fransuz muallifi Rene Kraussetning “Dasht imperiyasi. Markaziy Osiyo tarixi” asari alohida o‘rin tutadi. Kitobda mo‘g‘ullar bilan bog‘liq voqealar, Jaloliddinning ularga qarshi kurashi alohida bob sifatida berilgan. Kraussetning qayd etishicha, u asosan, Jaloliddin Manguberdi haqidagi asosiy manbalardan biri bo‘lgan Nasaviyning asaridan foydalangan. U kitobida asarlardan iqtiboslar keltiradi va aytarli yangi ma’lumot bermaydi. Navbatdagi adabiyot Desmond Martinning qalamiga mansub “Chingizxonning paydo bo‘lishi va uning Shimoliy Xitoyni zabt etishi” asaridir. Shuni ta’kidlash joizki, kitobning ilova qismida berilgan “Movarounnahrning 1 Maxmudova, A. (2020). The history of obirahmat cave exploration. Збірник наукових праць, B 74-75. 25 mo‘g‘ullar tomonidan zabt etilishi”ni hisobga olmaganda, asarning o‘zida Xorazmshohlar, xususan, Chingizxonning hayot yo‘li va uning faoliyatini yoritganda muallif deyarli butun asar davomida Jaloliddin yoki Xorazmshohlarni tez-tez tilga oladi. Oven Lattimorening qayd etishicha, muallif Xitoy va mo‘g‘ul manbalaridan foydalangan. Asar so‘ngida xitoy, yapon va mo‘g‘ul adabiyotlari ro‘yxati berilgan. Hindistonlik Raxula Maxapanditaning “Markaziy Osiyo tarixi. Bronza asridan (mil.av. 2900) Chingizxon davrigacha (milodiy 1229)” kitobi dastlab hind tilida yozilgan bo‘lib, u ingliz tiliga tarjima qilingan edi. Kitob 27 bobdan iborat bo‘lib, uning 26 va 27- boblari Xorazmshohlar va xususan, Jaloliddinga bag‘ishlangan. Kitobda Xorazmshohlar va Hindiston hukmdorlarining qiyosiy diagrammasi ham berilgan 1 . Muallif asarida Xorazmning ma’muriy boshqaruvi, Chingiz bilan Xorazmshohlar o‘rtasidagi nizo, Jaloliddinning qochishi, uning Parvondagi muvaffaqiyati, uning o‘ldirilishi kabilarni alohida mavzu sifatida yoritib bergan. Jaloliddin Manguberdi haqida ma’lumotlar olish mumkin bo‘lgan asarlarning yana biri Yedgar Knoblichning “Oksus ortida. Markaziy Osiyoning arxeologiyasi, san’ati, arxitekturasi” asaridir. Kitobda muallif Krausset va boshqalarning asarlaridan iqtibos keltiradi. Yedgar Knoblichning mazkur asarida tilga olingan voqealar mahalliy adabiyotlardagi fikrlarga mos keladi. Xorijda nashr etilgan adabiyotlar orasidan “Mo‘g‘ullar dunyoviy imperiyasi. 1206-1370” kitobini alohida tilga olish kerak. Kitobda chet elda chop etiladigan turli jurnal va gazeta sahifalarida bosilgan maqolalar jamlangan. To‘plamdan joy olgan maqolalar orasida “Historians of the Meddle East” jurnalida 1962 yilda chop etilgan “Juvayniy va Rashididdin asarlari mo‘g‘ullar tarixi manbalari sifatida” maqolasi ham qiziqarli bo‘lib, unda bir qancha xorijlik mualliflarning asarlari tahlil etiladi. Turkiyalik taniqli olim Oydin Tonariy qalamiga mansub “Jaloliddin Xorazmshoh va uning davri” asari ko‘pgina asl manbalar, jumladan, arabiy, forsiy, gurji va armani qo‘lyozmalari asosida yaratilgan. Ushbu kitobda bayon etilgan 1 Aziza Maxmudova Nosirovna. Alouddin Atomalik Juvayniyning “tarixi jahongushoy” asari xorazmshohlar davlati tarixiga oid muhim manba. Scientific Journal Impact Factor. 26 ko‘pgina voqea-hodisalar, tarixiy jarayonlar, o‘sha zamondagi davlat, armiya va adliya tashkilotlari, turli mansabdorlar, marosimlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar yangilik bo‘lishi shubhasiz. G.Brokkelmanning “Islom millatlari tarixi” kabi asarlar ham qimmatli ma’lumotlarga boydir va boshqalarning asarlari va ilmiy tadqiqotlaridagi fikrlari Xorazm davlatchilik tarixini ilmiy tahlil etishda asoslanilgan 1 . Edward A. Reeves, Xorazmshohlar davlati va uning tarixini o‘rganishda muhim o‘rin tutgan tadqiqotchilardan biridir. Uning "The Khwarezmian Empire" (Xorazmshohlar imperiyasi) asari 1970-yillarda chop etilgan bo‘lib, Xorazmshohlar davlati siyosiy va harbiy tarixiga bag‘ishlangan. Reeves o‘z asarida Xorazmshohlar davlatining tashkil topishidan tortib, uning turli xil siyosiy, madaniy va ijtimoiy tizimlariga qadar keng tahlil qiladi. U Xorazmshohlar davlati tarixidagi muhim shaxslarni, jumladan, Muhammad Xorazmshohni o‘rganadi va uning Mo‘g‘ullar bilan bo‘lgan kurashlarini alohida ta’kidlaydi. Reevesning tadqiqoti Xorazmshohlar davlati o‘z davrining muhim siyosiy kuchiga aylanganini ko‘rsatadi va ularni o‘rta asrlardagi boshqa islomiy davlatlar bilan taqqoslaydi. Wilhelm Barthold (1869–1930) o‘zining turkshunoslik va O‘rta Osiyo tarixiga oid ilmiy ishlari bilan mashhur. "Turkestan in the Age of the Mongol Invasions" (Turkiston Mo‘g‘ullar istilosi davrida) asari 1900-yillarning boshlarida nashr etilgan va Xorazmshohlar davlati bilan bog‘liq bo‘lgan muhim tadqiqotlardan biridir. Barthold o‘z asarida Mo‘g‘ullar istilosi davrida O‘rta Osiyoda sodir bo‘lgan voqealarni chuqur tahlil qiladi. Xorazmshohlar davlati bilan bog‘liq qismlarida, u Muhammad Xorazmshohning Mo‘g‘ullar imperiyasi bilan bo‘lgan diplomatik va harbiy qarama-qarshiliklarini batafsil bayon etadi. Barthold Xorazmshohlar davlatining qulashiga olib kelgan omillarni, ayniqsa, Mo‘g‘ul hukmdori Chingizxonning istilosini, keng yoritib beradi. Ludwig W. Douwesning "The Mongol Invasions of Central Asia" (Markaziy Osiyodagi Mo‘g‘ul istilolari) asari 1 Aziza Maxmudova Nosirovna. Alouddin Atomalik Juvayniyning “tarixi jahongushoy” asari xorazmshohlar davlati tarixiga oid muhim manba. Scientific Journal Impact Factor. 27 1990-yillarda nashr etilgan. Bu asar Mo‘g‘ul istilosining O‘rta Osiyoga ta’sirini va shu jumladan Xorazmshohlar davlati tarixiga bo‘lgan ta’sirini o‘rganadi 1 . Douwes Xorazmshohlar davlati va Mo‘g‘ullar o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni tasvirlaydi. Muhammad Xorazmshohning Mo‘g‘ullarga qarshi kurashi va uning Mo‘g‘ullar tomonidan halok bo‘lishi tadqiqotning asosiy mavzularidan biridir. Douwes Mo‘g‘ullar istilosining O‘rta Osiyo tarixiga qanday jiddiy o‘zgarishlar kiritganini va Xorazmshohlar davlatining qulashida qanday omillar ishtirok etganini tahlil qiladi. David Morgan, Mo‘g‘ul imperiyasining tarixini o‘rganishga bag‘ishlangan muhim olimdir. Uning "The Mongols" (Mo‘g‘ullar) asari 1980-yillarda nashr etilgan va Mo‘g‘ul imperiyasining barcha jihatlarini yoritishga qaratilgan. Asar Mo‘g‘ullar imperiyasining keng tarqalishi va uning markaziy Osiyodagi mamlakatlar, shu jumladan, Xorazmshohlar davlati bilan aloqalarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Morgan Xorazmshohlar davlati bilan bog‘liq bo‘lgan qismlarda, Muhammad Xorazmshohning Mo‘g‘ullarga qarshi kurashlari, uning diplomatik siyosati va Mo‘g‘ullar istilosiga qarshi muvaffaqiyatsiz qarshiligi haqida ma'lumot beradi. Morganning asari Xorazmshohlar davlati va uning o‘rnini Mo‘g‘ullarga qarshi kurashgan o‘rta asr davlatlarining tarixida yoritishga yordam beradi. A. G. Rapoport Xorazmshohlar davlati va uning qulashining sabablari haqida ilmiy izlanishlar olib borgan olimdir. Uning "The Khwarezmshah State and its Decline" (Xorazmshohlar davlati va uning qulash) asari Xorazmshohlar davlatining ichki siyosiy ziddiyatlar va tashqi tahdidlarga qarshi kurashdagi muammolarni tahlil etadi. Rapoportning asari, Xorazmshohlar davlati tarixidagi siyosiy va iqtisodiy zaifliklar, davlatni ichki to‘ntarishlar va Mo‘g‘ullarga qarshi kurashdagi muvaffaqiyatsizliklar bilan bog‘liq masalalarni yoritadi. U Xorazmshohlar davlatining qulashiga olib kelgan sabablarni, shuningdek, bu davlatning Madhiya va boshqa markazlarda o‘zining siyosiy ta’sirini qanday saqlaganini tahlil qiladi. 1 O‘zbekiston tarixi fanidan akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv dasturi.-T.:2004. B 220. 28 G. N. Pashuto, Xorazmshohlar davlati tarixiga oid muhim asarlar yozgan tadqiqotchilardan biridir. "The History of the Khwarezmian State" (Xorazmshohlar davlati tarixi) asari Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi, rivojlanishi va qulashini keng yoritadi. Pashuto o‘z asarida Xorazmshohlar davlati tarixini boshidan oxirigacha tasvirlaydi. U Xorazmshohlar davlatining o‘zining ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tizimlarini tahlil qilib, bu tizimlarning ichki va tashqi tahdidlarga qanday javob berganini yoritadi. Pashuto asarida Xorazmshohlar davlati va uning davlat boshqaruvi, madaniyati haqida muhim ma'lumotlar mavjud 1 . Qadimiy va o‘ziga xos taraqqiyot hamda yuksak madaniyatga ega bo‘lgan Xorozmning tarixi o‘z azaliy ildizlari bilan juda qadimgi zamonlarga borib taqaladi. Xorazmlar xalq sifatida ham eramizdan avalgi 2-mingyilliklarning II- mingyilliklarga, ya’ni Ahamaniylar davridan ham avvalgi zamonlarda mavjud bo‘lganlar. Ular uchun vatan hisoblangan Xorazm o‘lkasi — Markaziy Osiyoning qadimgi Parfiya, Baktriya va So‘gd kabi davlatlar qatorida turgan. Xorazm diyorining muhim xususiyatlaridan biri shundaki, Markaziy Osiyoni zabt etgan Iskandar Zulqarnayn, Kushon va Sosoniylar davrida ham o‘z mustaqilligini saqlab qolgan. Hatto arablar Markaziy Osiyoni bosib olib, xalifalik tarkibiga qo‘shib olganlarida ham Xorazm hukmdorlari ma’lum darajada o‘z mustaqilliklarini saqlab qolganlar. Arxeologik tadqiqotlar natijalari shundan dalolat beradiki, Xorazmda qadim zamonlardanoq yirik (ma’naviy va iqtisodiy jihatdan rivojlangan) shaharlar mavjud bo‘lgan 2 . 2.2. Alouddin Atomalik Juvayniyning “Tarixi jahongushoy” asari Xorazmshohlar davlati tarixiga oid muhim manba sifatida o‘rganilishi. IX-XIII asrlar manbalarining deyarli barchasida Xorazm nafaqat Movarounnahr balki butun Musulmon Sharqining eng taraqqiy qilgan, shaharlari ko‘p, dehqonchilik chorvachilik, hunarmandchilik gullab yashnagan, va bu bilan 1 Q.Usmonov. O‘zbekiston tarixi. Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun darslik.-T.: “O‘qituvchi”. 2005. B 195. 2 Ahmad and M. Mahmud. T.: Literature and Art, 1998. B 112 29 bog‘liq ravishda savdo munosabatlari juda rivojlangan hududlardan biri sifatida ko‘rsatib o‘tiladi. Ammo, bu iqtisodiy va madaniy yuksalish mo‘g‘ul bosqini munosabati bilan biroz to‘xtab qolgan. Bir oz vaqtgacha Xorazm shaharlari vayrona ichida qoldi. Lekin shuni ta’kidlash kerakki, mo‘g‘ul bosqini ham juda qadimdan shakllanib, rivojlanib kelayotgan Xorazm shahar madaniyati tarqqiyotini butunlay to‘xtatib qo‘ya olmadi. Xorazm vohasi mehnatkashlarining yaratuvchanlik mehnati tez orada, iqtisod va madaniyat bilan bir qatorda, Xorazm savdo markazlarining, ayniqsa uning Oltin O‘rda davlati tarkibiga kirgan qismi (mo‘g‘ul bosqinidan so‘ng Xorazm Oltin O‘rdaga kiruvchi Shimoliy Xorazm va Chig‘atoy ulusiga kiruvchi Janubiy Xorazmga bo‘lingan edi) shaharlarning o‘z qaddini tiklab olishga olib keldi. Keyingi o‘rta asrlar mualliflarining asarlarida Xorazm savdo shaharlari, ayniqsa, Urganch yana o‘z davrining eng yirik savdo markazlari sifatida, Xorazm (ko‘proq Shimoliy Xorazm) shu davrning eng boy va iqtisodiy mavqeyi baland hududlardan biri sifatida tilga olinadi 1 . Ammo, mo‘g‘ul istilosidan keyin to Xiva xoni Abulg‘oziygacha yozilgan yozma manbalar juda kamligi va borlarida ham ushbu muammo bir taraflama yoritilganligi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Shu bilan birga bu manbalarda ba’zi qarama-qarshi olimlar o‘rtasida Xorazmning XV asrgacha bo‘lgan davrda savdo shaharlarining mavqeyi, holati to‘g‘risida muayyan ma’lumotlar olishni qiyinlashtiradi. Xorazmshohlar davlati tarixini chuqur o‘rganish tarixni yangi konseptual metodologik asoslarini tashkil etadi. Ayniqsa manbalarga asoslangan holda ilmiy tadqiqotlarni olib borish jahon standartlariga mos hisoblanadi. Mazkur ilmiy maqolada tarixiylik, tanqidiy, qiyosiy-mantiqiy tahlil, xolislik tamoyillari kabi tarixiy metodlardan foydalangan holda, Xorazmshohlar davlati va mo‘g‘illarni ushbu davlatga bostirib kirishi vaqealari bayon etilgan asar “Tarixi jahongushoy” hamda uning muallifi haqida so‘z yuritiladi. Alouddin Atomalik ibn Bahouddin Muhammad al- Juvayniyning “Tarixi jahongushoy” 1 asari bo‘yicha o‘zbek tarixchi olimlari Z.Bunyodov, O.Bo‘riev, 1 www.oriens.uz 30 N.Toshev, I. Jabborov, I.Ochilov, H. Dadaboyev, J. Raximov, N.Polvonov, Q.Masharipov, M.Akobirov va boshqalar Xorazmshohlar davlati tarixining turli masalalari yuzasidan tadqiqotlarni amalga oshirganlar. “Tarixi jahongushoy” asarining muallifi Alouddin Atomalik ibn Bahouddin Muhammad al- Juvayniy bo‘lib, hijriy 623 (milodiy 1225) yili Xurosonning g‘arbiy qismida joylashgan Juvayn nohiyasida zodagon oilasida tug‘ilgan. Uning otasi Bahouddin aslzoda kishilar sarasidan bo‘lgan. U Xurosonga Muhammad Xorazmshoh farmoni bilan hokim etib tayinlangan. Chingizxon qo‘shinlari Xurosonga bostirib kirganda, Bahouddin Sulton Jaloliddin xizmatida bo‘lib, mo‘g‘ullarga qarshi jang qilgan. Jaloliddin o‘limidan so‘ngn, mo‘g‘ullar xizmatiga o‘tadi va vafot etgunigacha (1253 yil) Xurosonni boshqarib turgan mo‘g‘ul hukmdorlari xizmatida ma’muriy xizmatchi - sohib devon bo‘lib ishlagan 1 . Juvayniylar xonodonining bir necha vakillari Xorazmshohning arqonlaridan bo‘lgan. Jumladan Bahauddin ibn Ali Juvayniy 1192 yilda Sulton Alouddin Takash (hukumronlik davri 1172 - 1200) xizmatiga kiradi. Uning nabirasi Alauddin Atomalik Juvayning bobosi Shamsiddin Muhammad (hukumronlik davri 1200-1220), keyinchalik Jaloliddin Manguberdining bosh vaziri sifatida faoliyat ko‘rsatgan. Ammo uning o‘g‘li Bahouddin taxminan 1232 yilda bir guruh aslzodalar bilan birga mo‘g‘ullar xizmatiga kirishga majbur buladi va o‘g‘li Alouddinnning ham xizmatga jalb etadi. “Tarixi Jaxongushoy” 1252-1260 yillar oralig‘ida fors tilida ta’lif etilgan, uch jilddan iborat 2 . Alouddin Atomalik ibn Bahouddin Muhammad al- Juvayniy Bahouddin Muhammadning ikkinchi, kichik o‘g‘li bo‘lib, ilm olishga ishtiyoqi juda baland bo‘lgan. Alouddin Juvayniy oilasining o‘z davri siyosiy muhitida ancha yuqori mavqeni egallab turgani, uning kelajakda yetuk ziyoli va bilimli bo‘lishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. U yigitlik chog‘idayoq Xurosondagi mo‘g‘ul hokimi Arg‘unog‘o xizmatiga qabul qilindi va 1246-1253 yillar oralig‘ida mazkur hukmdor bilan birga Mo‘g‘ulistonga ham bir necha marta borib kelgan. Ma’lum vaqt Huloguxon 1 Nosirovna, M. A. (2021). Issues of history world civilization in the scientific research of rh suleymanov. Austrian Journal of Humanities and Social Sciences, B 25-27. 2 www.oriens.uz 31 xizmatida bo‘lib, munshiylik vazifasida ishlagan, so‘ngra 1259 yili Bag‘dod, Iroq va Xuziston viloyatlari hokimi etib tayinlangan . Juvayniy hijriy 681 yil 4 zulhijja (milodiy 1283 yil 6 mart)da Arronda vafot etadi. Juvayniy o‘z hukmdorligi yillarida mamlakat obodonchiligiga katta e’tibor berdi, xususan, ilm ahliga, adiblarga muntazam homiylik qilib kelgan. Ayni vaqt- da, uning o‘zi ham yaxshigina qalam sohibi bo‘lgan; hayo- tining oxirgi yillarida boshidan kechirgan qiyinchiliklar, jumladan, 1281 yili Abaqaxon buyrug‘i bilaya taftish qilinib, qamoqqa olinganligi voqealarini o‘zining «Tasmiyat al-ixvon» (fors tilida) asarida bayon qiladi. Bu asar O‘rta Osiyoda mo‘g‘ullar hukmronligi tarixi haqida ma’lumot beruvchi muhim manbadir. «Tarixi jahongushoy» muallif tomonidan fors tilida 1260 yili yozib tugallangan asar bo‘lib, unda tarixiy voqealar bayoni Chingizxonning hokimiyatga kelishidan tortib, to Huloguxon hukmronligi tarixining 1256 (Xuroson tarixining esa 1258) yillar davrini o‘z ichiga oladi. Asar bosh so‘z (debocha), muqaddima va uch jilddan iborat 1 . Birinchn jildda mo‘g‘ullar tarixi, istilosi, Jo‘chi va Chig‘atoy avlodlari xukmronliklari haqida so‘z boradi. Ikkinchi jildda Xorazmshohlar tarixi va Xuroson o‘lkasini boshqargan mo‘g‘ul hukmdorlari kechinmalari to 1258 yil voqealarigacha yetkazib bayon qilingan. Uchinchi qismda ham ancha muhim tarix, ya’ni mo‘g‘ullar istilosi voqealarining davomi, islomdagi ismoiliya yo‘nalishi, ismoiliylar davlati (1090—1258 yillar) haqida ma’lumotlar aks etgan. Yuqorida qayd etilgan ikkita asardan tashqari, Juvayniy qalamiga mansub bir qancha farmonlar, maktublar (munshaot) ham bizgacha yetib kelgan. «Tarixi jahongushoy» asarining forsiy matni 1912, 1916, 1937 yillarda Mirzo Muhammadxon Qazviniy tomonidan nashr etilgan. Bundan tashqari asar ingliz va turk tillariga ham tarjima qilingan. Yirik manbashunos olim N.Toshev bu asar bo‘yicha nomzodlik dissertatsiyasini yoqlagan. Ushbu asarda mo‘g‘ullarni buyuk Xorazmshohlar davlatiga bostirib kirishi va siyosiy voqealardan tashqari Anushteginiylarning so‘nggi hukmdori Jaloliddin Manguberdi siymosi haqida aniq ma’lumotlar keltirilgan. Bu ma’lumotlarni aniq, 1 http://interscience.uz 32 ishonchli ekanligiga asosiy sabab, Juvayniy o‘z asarini yozishda o‘z davrining noyob manbalari, tarixiy asarlariga tayangan holda yozganidadur. Sulton Jaloliddin, uning otasi bilan munosabati, shoh sifatida otasi o‘g‘lining harbiy yurishlarni tashkillash borasidagi maslahatlarini inobatga olmaganligi, ukalari O‘zloqsulton hamda Oqsultonlar bilan birgalikda mo‘g‘ullarga qarshi amalga oshirgan harbiy xarakatlari to‘g‘risida ma’lumotlar mavjud 1 . Asarda Jaloliddin Manguberdining Xindistonda bo‘lgan davrida sodir bo‘lgan voqealar ham bayon etilgan. Uning Xindistonda jome’ masjidi barpo etganligi o‘quvchini hayratga soladi . U Eron, Iroq, Kavkaz, Ray singari mamlakatlar hududida ham bo‘ladi, janglarda qatnashadi. Juvayniyning qaydlari sodda va ishonarli uslubda keltirilgan. Sulton Jaloliddinning mard, jasur, elparvar bo‘lganligi u vafot etganidan so‘ng ham ko‘plab insonlari men Jaloliddinman deb kurashga otlanganliklaridan ham ma’lum ekanligini u juda ta’sirli yozadi: “ Oradan yillar o‘tib, goh-goh xalq orasida, Sulton (Jaloliddin)ni falon joyda ko‘rdik, degan ovozalar ham tarqalib yurardi. Iroqda vazir Sharafiddin Ali Tabarshiy ma’lum vaqt ana shu yolg‘on ovozalarni aniqlash bilan ham mashg‘ul bo‘lgan. Shunda ham, odamlar shahar va navohiylarda Sulton (Jaloliddin) falon qal’ada yoki falon joyda, deb yurishardi. Olti yuz o‘ttiz uchinchi (1235—1236) yili Ispidorda bir kishi, «men Sulton (Jaloliddin) man»,—deb da’vo qilib chiqdi va uning ovozasi to‘rt tomonga yoyilib ketdi. Jantemur davrida Sulton (Jaloliddin)ni ko‘rgan va tanigan kishilardan bir nechtasini aniqlash uchun yubordilar. Ular borib ko‘rdilar, yolg‘on ekan, u kishini tutib o‘ldirdilar. Olti yuz ellik ikkinchi (1254) yili bir guruh savdogarlar Jayhun daryosiga yetganlarida, ularning orasidan bir kishi kemachilarga: «Men Sulton Jaloliddinman»,—degan ekan. Tutib olib surishtirganlarida ham o‘z so‘zida qat’iy turavergan. Uni ham o‘ldirmishlar 2 . Devonalik ham bir san’at erur. Xullas, ancha vaqtgacha ul ovoza va mish- mishlar tinmadi.” Juvayniyning bu asaridagi ko‘plab ma’lumotlar maktab 1 Aziza Maxmudova Nosirovna. Alouddin Atomalik Juvayniyning “tarixi jahongushoy” asari xorazmshohlar davlati tarixiga oid muhim manba. Scientific Journal Impact Factor. 2 www.oriens.uz 33 darsliklariga ham kiritilganigi uni boshqa manbalardan ajratib turadigan xususiyatidir. Yirik manbashunos olimlar O.Bo‘riyev hamda N.Toshevlar “Tarixi jahongushoy” ning qo‘lyozma nusxalari ko‘p ekanligini ta’kidlaganlar. Bu asarning nusxalari bugungi kunda jahonning turli kutubxonalarida, xususan ko‘p kismi Eron kitob xazinalarida saqlanmoqda. O‘zR FA Sharqshunoslik instituti xazinasida xam mazkur asarning uchta qo‘lyozma nusxasi mavjud. Ulardan 610 raqamli qo‘lyozma XIV asrda ko‘chirilgan qimmatli nusxadir 1 . Ushbu manbaning to‘la ilmiy nashri Mirzo Muxammad ibn Abdulvahhob Qazviniy tomonidan (birinchi jild 1912 yil, ikkinchi jild 1916 yil, uchinchi jild 1937 yil; Leyden — London) amalga oshirildi. Asar 1933 yil Tehronda Sayyid Jalolid- din Tehroniy tomonidan qo‘shimcha ma’lumotlar ilova qilib to‘la nashr etilgani ham ma’lum. “Tarixi jahongushoy» Muhammad Qazviniy nashri asosida J- A. Boili tomonidan ingliz tiliga (Manchester, 1958) va birinchi jildi turk tiliga (Istanbul, 1938) tarjima qilingan. Ushbu risoladagi Sulton Jaloliddin kechinmalari bilan bog‘liq lavhalar «Tarixi jahongushoy»ning Muhammad Qazviniy forscha nashridan o‘zbek tiliga o‘girildi. I.Jabborovning tadqiqotida ham Juvayniyning asaridan keng foydalanilgan: “Xorazm shohi sharmandalik vafotidan keyin dong‘i chiqqan bir vaqtlar eng qudratli hisoblangan kata imperiya yemiriladi va u, tarixchi Juvayning ta’rificha, «Boshqa mamlakatlar o‘rtasida arqoni qirqilgan kapaga o‘xshab qoldi». Bu Aloviddin Muhammad Xorazmshohi vafotidan oldin onasi tayinlagan valiaxd to‘g‘risidagi farmonni bekor etib, Jaloliddin imperiyaning taxt vorisi deb e’lon qiladi. Buyuk Xorazm davlati tarixida so‘nggi shoh Jaloliddinning imperiyani saqlab qolish uchun olib borgan mardonavor kurashining o‘n yillik jangnomasi bu shiddatli davrning eng fojeali va ulug‘vor sahifalaridan biri 2 . O‘z vaqtida Turkan-xotun tomonidan tan olinmagan jasur, iste’dodli Jaloliddin otasi o‘rniga malikaning irodasi bilan taxtga o‘tqazilgan akasi Qutbiddin O‘zlog‘ shoh boshchiligida saroy atrofida to‘plagan noshud to‘dalarning fitnalariga qaramay, mo‘g‘ullarning m unosib raqibi bo‘lib chiqdi. U o‘ziga qarashli G‘azna viloyatini istilochilarga qarshilik ko‘rsatish markaziga aylantirgan edi. Jaloliddin 1 http://interscience.uz 2 O‘zbekiston tarixini o‘qitish va o‘rganishning yagona konsepsiyasi.-T.: 1996.B 217. 34 fitnaning uyasiga aylangan poytaxtni tashlab, bu yerga qochib kelishga majbur bo‘lgan. U qarindosh urug‘lari tomonidan uyushtirilgan suiqasdga qaramay, hatto dushmanlari tan bergan bu qahramonning shon-shuhrati keng tarqalgan. Asarning birinchi qismida asosan mo‘g‘illar tarixiga oid ma’lumotlar berilgan bo‘lsada, ikki qismda ham Xorazmshohlar davlatiga oid qimmatli voqealar bayoni mavjud. Chingizxonning sulton Horaxmshoh davlatiga yurish qilishining sabablari, O‘trorning fath etilishi, Jand, Fanokand, Xo‘jandni bosib olinishi, Temur Malik haqida ma’lumotlar, Moavorounnahrni bosib olinishi voqealarining qisqacha bayoni, Buxoroni taslim bo‘lishi, Samarqand voqeasi, Xorazmga Chingizxonning yurish qilishi, Naxshab, Termiz, Balx hududiga mo‘g‘ullar yurishi, Chingizxon Sulton Jaloliddinga qarshi kurash boshlashi, Turboy taqishning Jaloliddinni izlab ketishi, Jaba va Subutoyni ham Sulton Jaloliddinni iziga tushishi kabi voqealar yoritilganidan keyin yana mo‘g‘ul xonlari tarixiga to‘xtalingan. O‘n besh bob mo‘g‘ul xonlari va ularni taxtga o‘tirishi kai voqealar keltirilganidan so‘ng Xorazmshohlar davlati tarixi, bu davlatning yuksalib borishi, Alouddin Muhammad Xorazmshohning taxtga o‘tirishi xaqida bayon keltirilgan. O‘rganilgan tadqiqotdan quyidagilarni takliflarni beramiz: -Alouddin Atomalik ibn Bahouddin Muhammad al- Juvayniyning “Tarixi jahongushoy” asarining yoshlarda vatanparvarlik ruxini shakllantirish hususiyatini hisobga olgan holda, asar asosida badiiy film yoki multfilm yaratish; − asar asosida Jaloliddin Manguberdini siymosini madh etuvchi tarixiy roman yaratish; − asarda Jaloliddin Manguberdi bosib o‘tgan yerlarni xududiy xaritasini yaratish; Xorazmshohlar davlati tarixini yorituvchi Alouddin Atomalik ibn Bahouddin Muhammad al- Juvayniyning “Tarixi jahongushoy” asaridan tashqari yana bir qancha asarlar mavjud. Misol uchun, Rashididdin Fazlullohning “Jome’ ut- tavorix”, Abdulloh Fazlulloh az-Sheroziyning “Tarixi Vassof”, Abu Bakr al- Mustavfiy Qazviniyning “Tarixi guzida”, Muhammad al-Banokatiyning “Ravzatuli-l-albob fi tavorixu-l-akobir va-l-ansob”, Abu Bakr ash Shafonaviyning 35 “Majma’u-l-ansob” kabi asarlarni keltirish mumkin. “Tarixi jahongushoy” asarining ulardan farqi mavjud. Asarda Chingizxon va uning avlodlari fath etgan barcha mamlakatlar tarixiga to‘xtalib o‘tilgan. Janubiy Xitoy, Mavorounnahr, Turkiston hududlariga keng to‘xtalgan. Ayniqsa asarda qayd etilgan voqealarni ba’zilarini muallif o‘z ko‘zi bilan ko‘rganligi asarni ishonchliligini oshiradi 1 . 2. 3 Jaloliddin Mangubеrdi hayotining arab va fors tilidagi manbalar asosida zamonaviy tadqiqotlarda Shihobiddin Muhammad ibn Ahmad ibn Ali ibn Muhammad Nasaviy (vafoti hijriy 647, milodiy 1249/50 y.) Niso viloyatida dunyoga kelgan. Uning qalamiga mansub “Siyrat as-Sulton Jaloliddin Mangburni” asari Jaloliddin Manguberdi shaxsi tarixi bo‘yicha yozilgan yagona manba hisoblanadi. To‘g‘ri asar to‘liq so‘ngi Xorazmshoh haqida emas, ya’ni asarning dastlabki 19 bobi (zikri) mo‘g‘ullar davlati va Xorazmshohlar davlati haqida bayon qiladi. Ammo, keyingi voqealar rivoji aynan Jaloliddin Manguberdi hayotiga oid voqealiklar asosida yozilgan. Muallif asar bosh qahramoni bilan 1224 yil, qachonki Jaloliddin Eronga kelganda uchrashadi va uning kotibi sifatida faoliyat olib boradi. Aynan 1224- 1231-yillar davomida muallifning ko‘rgan kechirganlari asarning katta qismida o‘z aksini topadi. Asarga e’tibor qaratsak voqealar davriyligi xorazmshohlar davlatining so‘ngi yillari va Jaloliddin Manguberdining faoliyati asosida taxminan 15-20 yillik tarixni o‘z ichiga oladi 2 . Asarning yozilish sanalari keyinroq, Jaloliddin vafotidan o‘n yilcha keyinga to‘g‘ri keladi (1241-1242-yillar). Asar arab tilida yozilgan bo‘lib bugungi kunda uning ikki nusxa bizgacha еtib kelgan. Bir nusxasi bugungi kunda Parijda, ikkinchisi esa Londonda saqlanmoqda. Ushbu ikki nusxadan Parijda saqlanayotgani to‘liqroq deya hisoblanadi va asosiy iste’molda shu nusxa asosidagi ishlar birmuncha ko‘proq Asarda tabiy-ki Jaloliddin Manguberdi shaxsi ijobiy yoritilgan va buni muallif Sultonning xizmatida bo‘lganligi bilan bog‘lanadi. Lekin asosiy qahramon haqida 1 www.oriens.uz 2 Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi. –T.: “O‘zbekiston”, 2006. B 53. 36 zikr qiluvchi boshqa manbalardan farqli simpatiyalar mavjud emas. Faqatgina shuni aytish mumkin asosiy qahramon hayoti va shaxsiyati bu asarda uning nomlanishiga mos ravishda batafsilroq bayon etilgan. Jaloliddin Manguberdi hayoti va Turon o‘lkasining mo‘g‘ullar istilosi davriga oid arab-fors mualliflarining asarlari orasida, avvalo zamondoshlari va fathning guvohlari asarlarini tilga olish lozim. Ulardan birinchisi Ibn Al-Asirning (Izzuddiin Abul’- Xásan Ali ibn Muhammad al-Jaziri (1160-1233) “Al-Komil fi-t-tarix” asari bo‘lib («Mukammal tarix»), muallif tomonidan 1233-yilda yozib tugallangan. Asar arab tilida yozilgan va o‘n ikki jilddan iborat bo‘lib, unda Turon, Eron va Kavkazning mo‘g‘ullar istilosi haqidagi ma’lumotlari bilan alohida qiziqish uyg‘otadi. Bu asar mo‘g‘ullar istilosining o‘zi haqida va yaqin va O‘rta Sharq tarixida bosqinchilik arafasidagi davr haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. Asarda sulton Jaloliddin Manguberdining bosqinchi mo‘g‘ullarga qarshi amalga oshirgan ishlari bayoni “619-628-yilgi (hijriy) zikrlar” da keltirilgan. Ularning katta qismi Jaloliddinning mo‘g‘ullarga qarshi ittifoq tuzish bilan bog‘liq voqealar bayoni hisoblanadi. Ibn al-Asir asarining o‘zbek tilidagi to‘liq tarjimasi 1901-1907 yillarda Xiva xoni Muhammad Rahimxon II (1865-1910) rahbarligida arabshunos olimlar tomonidan 12 jildli tarjimasi amalga oshirilgan. Ushbu tarjimaning asl nusxasi va uning bir necha nusxalari Abu Rayhon Beruniy nomidagi sharqshunoslik instituti fondida saqlanmoqda . Alovuddin Otamalik ibn Bahouddin Muhammad al-Juvayniyning (1226-1283) “Tarixi jahonkusho” asarida ham (1260 yilda yozib tugatilgan) sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti va faoliyati yoritilgan. Asar fors tilida yozilgan bo‘lib, muallif Xurosonda tavallud topgan. Xorazmshoh haqidagi ma’lumotlar asarning birinchi qismida, Chingizxonning Turonga yurishlari bayonida keltirilgan 1 . Asarning mazkur qismida sulton Jaloliddin Manguberdi hayotiga oid ma’lumotlar asosan uning mo‘g‘ullarga qarshi janglari (umumiy to‘rt marta olib borilgan qarama-qarshilik) bilan bog‘liq jumlalarda muallif tomonidan Jaloliddinning jasoratlari e’tirof etiladi. Vaholanki, Juvayniy asosan mo‘g‘ullar 1 J.Rahimov O‘zbekiston tarixini o‘rganishda arxiv manbalaridan foydalanish. T. O‘qituvchi. 1995 . B 222. 37 (hulokiylar) qo‘l ostida faoliyat yuritgan shaxs hisoblanadi (1247-1283 yillarda kotiblikdan noiblikkacha bo‘lgan lavozimlarda faoliyat yuritgan). Bu jihatdan asardagi sulton Jaloliddinning jasoratlari xolisona yoritilgan deya hisoblashga zamin yaratadi. Umuman “Tarixi jahonkusho” asari haqida berilgan ta’riflardan bilish mumkinki, undagi ma’lumotlarda muallifning mansublik jihatlari yaqqol ko‘zga tashlan maydi. Ya’ni muallif xolis tarixni bayon qilishga harakat qilgan. Amerikalik olim D.O. Morgan asarning ingliz tiliga tarjimasiga kirish qismini yozishda muallif va asarga quyidagicha ta’rif beradi “Insoniyat tarixida shiddati va vayronkorligi bilan o‘chmas iz qoldirgan Chingizxon va uning imperiyasi haqida, Mo‘g‘ulistonda tashkil topishidan to hulokiylarning Erondagi hukumronligini o‘rnatilishigacha bo‘lgan tarixi mazkur asarda berilganligi bu voqeliklarni faktlar asosida o‘rganishga va xulosa qilishga zamin yaratadi. Muallifning xolisona yondoshuvini deyarli har bir ma’lumotda uchratishingiz va guvohi bo‘lishingiz mumkin… Asarda mo‘g‘ullarga qarshi kurashgan sarkarda va xalqlarning qarshiliklarini o‘rin olishi mikrotarix uchun qimmatli faktlarga aylanadi”. Juvayniyning “Tarixi jahonkusho” asariga yuqoridagi ta’riflarga qarshi fikrlar ham mavjud. Misol tariqasida A.K. D’ossonning quyidagi so‘zlarida buni ko‘rish mumkin “Afsuski, Juvayniy uo‘p joyda o‘z zamondoshlarining bevosita taassurotlarini emas, balki keyingi avlod xotiralarini yozadi, natijada uning hikoyasi tafsilotlari, ayniqsa, askarlar va o‘ldirilganlar haqidagi ma’lumotlar juda ehtiyotkorlik bilan yozilgan”. bilan qabul qilinishi kerak. Masalan, Buxoro qal’asini 30000 kishi himoya qilishini, ularning hammasi qo‘lga olish paytida o‘ldirilganligini, bu еrda guvohlarning bayonotiga murojaat qilgan Ibn al-Asirda atigi 400 otliq borligini ta’kidlagan. Mo‘g‘ullar istilosiga qadar bo‘lgan Turondagi voqealar, xususan, qoraxitoylar va Xorazmshoh Muhammad o‘rtasidagi urushlar haqidagi ma’lumotlarda ham bo‘rttirish holatlarini ko‘rish mumkin”. XII-XIII asr Yaqin sharq, Eron, Turon, Xuroson va Shimoliy Hindiston tarixiga oid qimmatli ma’lumot beruvchi asarlardan biri bu «Taboqati nosiriy» hisoblanadi. Muallif Minxochudin Usmon ibn Muhammad Sirochuddin Juzjoniy (1193-1266) bo‘lib, u 1245-1265 yillarda 38 Dehlida hukumronlik qilgan Nosiruddin Mahmudshohga bag‘ishlab yozilgan. Asar umumiy tarix janrida yozilgan va 23 bobdan iborat va arab tilida yozilgan. Asarning birinchi qismi 24-bobi Xorazmshohlar tarixiga oid bo‘lib, unda anushteginiylar sulolasi vakillarining faoliyati ketma-ketligida yoritilgan. Mazkur bobda sulolaning eng oxirgi sultoni sifatida Jaloliddin Manguberdi tasvirlangan. Kitobning ikkinchi qismida mo‘g‘ullarning Movarounnahr va Xuroson hududida amalga oshirgan bosqinchiliklari har bir shahar qo‘rg‘on misolida qisqa bo‘lsada berilgan. Asarda yana Chingizxon qo‘shni va unga qarshi kurashlar olib borgan sulton Jaloliddin Manguberdi faoliyati bayoni ham keltirilgan 1 . Asarda Jaloliddinning mo‘g‘ullarga qarshi barcha ishlarining va Sind daryosi bo‘yidagi jasorati bayoni boshqa bu haqida ma’lumot beruvchi asarlardan qandaydir farqli jihatlari mavjud emas. Faqatgina, mazkur asarda sulton Jaloliddinning Xuroson va Shimoliy Hindistonda bosqinchi mo‘g‘ullarga qarshi ittifoq tuzishga bo‘lgan say harakatlari va shu voqealikdagi tarixiy shaxslarning deyarli Nasafiyga teng holda berilgani ahamiyatli. Misol tariqasida asarda Jaloliddinning G‘aznaga kelgani haqidagi zikrni aytish mumkin[12:133]. Bu jihat sulton Jaloliddinning shu davrda va hududda olib brogan faoliyatini to‘liqroq yozishda yordam beradi. Asarning bugungi kunda to‘liq bo‘lmagan nusxasi Kalkuttada saqlanadi. Birinchi bor 1863-1864 yillarda Kalkuttada H.G. Rovertiy tomonidan nashr qilingan. Jaloliddin Manguberdi haqida keyingi davr arab-fors tarixiy yozma manbalari ichida 1311-yilda yozib tugallangan Rashiddin Fazlulloh ibn Abul-Xayr Ali Xamadoniyning (1247-1318) «Jome ut-tavorih» («Tarixlar to‘plami») asari bo‘lib, unda nafaqat O‘rta Osiyo va mo‘g‘ullar haqida, balki istilochilik arafasida va undan keyingi dunyoning muhim bir qismi haqida ham ma’lumotlar keltirilgan. Biroq, bu еrda ham mo‘g‘ul hukumdorlarining buyrug‘i asosida ish olib borgan muallif (1265-yildan 1316-yilgacha xuloqiylar davlatining turli lavozimlarida faoliyat yuritgan). 1 Ahmad and M. Mahmud. T.: Literature and Art, 1998. -B 37. 39 Vazirlik davrida saroyninig asosiy ta’sir doirali shaxsi hisoblangan) ayrim hollarda mo‘g‘ullarning raqiblarini asossiz tanqid qilib, go‘yoki musulmonlarni gunohlari uchun jazolash uchun yuborilgan odil hukmdor sifatida Chingizxon obrazini yaratadi. «Jome ut-tavorih» asarida Jaloliddin Manguberdining mo‘g‘ul istilochilariga qarshi kurashga sezilarli e’tibor beradi. Shu bilan birga, muallif sulton Jaloliddinning tarixiy obrazini yaratib, Jalolddinni mo‘g‘ullarning buyuk raqibi deb ta’riflaydi va bu Juvayniy bayon qilgan qatorlar bilan mos keladi. Sind daryosining bo‘yidagi jang voqeasi Juvayniy va Rashidddin bilan deyarli to‘liq mos kelishi xarakterlidir, bu esa bu voqeaga o‘xshash qarashlarni va Jalolddinning bu jangdagi qahramonligi oid ma’lumotlarga shubha qoldirmaydi 1 . Chingizxon Jalolddinning Sind bo‘ylab kesib o‘tishi ortidan Rashiddin asarida shunday deydi: “Shunday o‘g‘ilning otasi bo‘lsam edi! Agar u bunday jangdan beshikast chiqib, shunday chuqurlikdan najot qirg‘og‘iga chiqib olishga muvaffaq bo‘lsa, undan ko‘p ishlar va son-sanoqsiz kulfatlar kelib chiqadi!”- deya o‘ziga gapira qoladi. Rashiddin Fazlulloh “Jome ut-tavorix” asari Jaloliddin Manguberdining hayoti va ijodi haqida batafsilroq ma’lumot beradi va uning ijodida Sulton obrazini shakllantiruvchi tafsilotlar katta tarixshunoslik ahamiyatiga ega. Masalan, Rashiddin Sind daryosidagi jang oldidan Chingizxon o‘z askarlariga shunday deb buyruq beradi: “Sultonga o‘q urmang, uni biror hiyla bilan tiriklayin qo‘lga kiritish uchun har qancha harakat qiling. Chingizxonning bu munosabati, Xorazmshoh har qanday mo‘g‘ul jangchisi uchun katta sharaf bo‘lgan qo‘lga olish uchun buyuk sarkarda va munosib raqib bo‘lganini hikoya qiladi. “Jome ut-tavorix” asarining ayrim qismlari S. Katrmer (1836), E. Bloshe (1911), K. Yan (1941), I. Berezin (1858—1888) tomonidan rus, fransuz hamda nemis tillariga tarjima qilingan va forscha matni, so‘zboshi bilan chop qilingan. Hozirda o‘zbek tiliga qilingan ikkita tarjimasi ham bor. Ulardan biri shayboniylardan Ko‘chkinchixonning (1510—1530) topshirig‘i bilan Muhammad 1 Q.Usmonov va b. O’zbekiston tarixi. –T.: “Iqtisod-Moliya”, 2016. B 84. 40 Ali ibn Darvish Ali Buxoriy tomonidan qilingan bo‘lib, muqaddima va uch jilddan iborat 1 . Bu tarjimaning noyob qo‘lyozmasi O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi sharqshunoslik instituti fondida 2-tartib raqami ostida saqlanmoqda. Ikkinchi tarjima esa 1556 yili Niso shahrida Solur bobo ibn Qul Ali tomonidan Urganch hokimi Ali Sultonning (1572 yili vafot etgan) buyrug‘i bilan bajarilgan bo‘lib, uning qo‘lyozma nusxasi Ashxobodda Turkmaniston Fanlar akademiyasining Til va adabiyot institutida saqlanadi. Hamidulloh Ibn Abu Bakr Mustavfiy Qazviniy (1281, Qazvin shahri — vafoti taxminan 1350) — Hulokiylar saroyida moliya ishlari bilan shug‘ullangan yirik amaldor bo‘lgan. Vazir Rashiddin Fazlulloh qo‘l ostida xizmat qilgan. “Tarixi guzida” (“Tanlangan tarix”, 1340 yil) asarini yozgan. unda mo‘g‘ul elxonlari va Erondagi mahalliy sulolalarning tarixi hamda mashhur kishilarning tarjimai holi, Qazvin shahri va viloyatining batafsil bayoni berilgan.“Tarixi guzida” asarining 11-bobi Xorazmshohlar davri tarixiga oid bo‘lib, bu davr tarixi unda hukmronlik qilgan sultonlarning tarixini yoritish orqali amalga oshirilgan. Ya’ni, Anushtegin G‘archoidan to Jaloliddin Manguberdigacha bo‘lgan davrda mazkur saltanatda bo‘lib o‘tgan tarix bayon etilgan. Saltanatning so‘ngi hukumdori Jaloliddinning hayoti va faoliyatiga oid qismida, saltanatga valiahd tayinlash bilan bog‘liq ma’lumotlarda Nasaviyning asaridagi ma’lumotlar bilan bir xilligini ko‘rish mumkin. Shu orqali Muhammad Xorazmshoh davrida saroy ishlarida uning onasi Turkon xotun va qipchoq urug‘idan bo‘lgan amaldorlarning mavqei katta bo‘lganligiga amin bo‘lamiz. Asarda sulton Jaloliddin faoliyatini yoritishda muallif ikki davrga bo‘ganligini payqash mumkin. Birinchisi, Jaloliddinning Xorazmdan to Hindistongacha bo‘lgan vaqt oralig‘idagi (1221-1224) mo‘g‘ullarga qarshi faoliyati, ikkinchisi, Eron, Ozarbayjon, Yaqin Sharq va Gruziyadagi davri (1224- 1231)[3:390]. Birinchi davr bilan bog‘liq ma’lumotlar unchlik ko‘p emasligini asarda ko‘rish mumkin. Bu davrda muallifning eng katta urg‘usi bu Sind bo‘yidagi 1 T.Rahmatullayev. O‘zbekiston xalqlari tarixini o‘rganishda arxeologiya materiallaridan foydalanish T.O‘qituvchi. 1994. B 143. 41 qahramonlik bilan bog‘liq tarix bayoni hisoblanadi. Ikkinchi davr bilan bog‘liq ma’lumotlarga e’tibor qaratsak, u anchagina ko‘proq va to‘liqroq 1 . Bunda Jaloliddinning Eron, Ozarbayjon va Gruziya hududida amalga oshirgan faoliyatiga aloqador insonlarning nomlarini ko‘roq ekanligini ko‘rish mumkin. 1910 yili ingliz sharqshunosi E. Braun tomonidan matn va qisqartirilgan inglizcha tarjimasi hamda 1960 yili Abdulhusayn Navoiy asar matnini nashr qilgan. Toshkentda mazkur asarning 3 ta nusxasi saqlanadi. Abdulloh Vassofning (Shixobiddin Abdallox ibn Fazlallox Shiroziy 1265-1329) “Tarihi Vassof” (“Vassof tarixi”) deb nomlangan asarida sulton Jaloliddin Manguberdi va mo‘g‘ullarninig Markaziy Osiyo, Eron va Kichik Osiyoga yurishlariga oid ma’lumotlar keltirilgan. Asar 1312 – yilda xulokiylar homiyligi asosida yozib tugatilgan. Bu kitobning muallifi Sharafiddin Abdulloh kotib va shoir bo‘lib (Vassof al- Hazreh), 663 yili (1264) Sherozda tug‘ilgan va u еrda ilm o‘rgangan. Keyinchalik xulokiylar saroyi devonida kotib bo‘lib ishlay boshlagan. U yozgan asarning to‘liq nomi “Viloyatlarning bo‘linishi va iqlimlarning taqsimlanishi” deb etirof etilsada, biroq ko‘pgina tarixchilar tomonidan mazkur asarning nomi “Vassof tarixi” deb yuritilgan. Asar Juvayniy va Rashiddin asarining davomi sifatida mo‘ljallangan, shuning uchun Munke xoni (1250-1259) hukmronligidan boshlangan voqealarni tasvirlaydi. Shuni alohida qayd etish kerakki, “Tarixi Vassof” asari o‘rganilishi qiyin kechgan va ayni damda xuloqiylar hamda XIII asr oxiri mintaqa tarixiga oid muhim asar ekanligi takidlangan. Rossiyalik sharqshunos olim D.T. Timoxin “Asar tarixnavislik jixatidan murakkab tilda yozilgan va voqealarni tasvirlash uslubi ham shunga mos bo‘lib, u bilan ishlashda manbashunosga qiyinchilik keltirib chiqaradi” – deya ta’kidlagan o‘z ishida. Yana bir tarixchi olim Dabir Siyog‘iy bu asarga nisbatan yuqoridagiga o‘hshash tarif bergan “Vassof XII-XII asrlar fors tarixshunosligining belgilangan lingvistik va stilistik an’anasini buzib, dabdabali, murakkab bo‘g‘in, shunday tushunarsiz konstruksiyalarni kiritdiki, hatto forslarning o‘zi ham asarini o‘qiganda 1 O‘zbekiston tarixi fani dasturi. Universitetlar va pedagogika oliy o‘quv yurtlarining tarix fakultetlari uchun. T. 1996 . B 89. 42 lug‘atga murojaat qiladi”. Manbada Xorazmshohlar va mo‘g‘ullar istilosi haqida qisqacha ma’lumotlar keltirilgan. Unda Jaloliddin Manguberdining haqida hikoya qilingan bo‘lib, muallif Rashiddin va Juvayniyning avvalgi tarixiy asarlariga ergashib, uni еtuk sarkarda va jasorat sohibi sifatida tasvirlagan 1 . Mir Muhammad ibn Sayyid Burxonuddin Xovandshoh ibn Kamoliddin Mahmud Balxiy (Mirxond). Otasi Burxoniddin Buxoroda yashagan zodagon sayyidlar (payg‘ambar avlodlari) oilasidan edi. Lekin Balxga ko‘chib o‘tgan, u еrda umr bo‘yi yashaganligi ma’lum. Mirxond ham aynan Balxda 1433-yilda tug‘iladi. Mirxond vazir va mashhur shoir Alisher Navoiy davrasiga mansub bo‘lib, u ko‘plab yozuvchilarga, jumladan, Mirxond va nabirasi Xondamirga homiylik qilgan. Mirxond Navoiyning taklifiga binoan “Ravzat us-safo“ asarini yozadi. Asar umumiy tarix uslubiyati asosida yozilgan. Asarining IV jildi (Abbosiylar bilan zamondosh bo‘lgan sulolalar (asosan Eron, Markaziy Osiyo va Hindistonda) da anushteginiylar tarixi haqida so‘z yuritiladi. Mazkur sulola vakillaridan eng ko‘p Alovuddin Muhammad va Jalolidddin Manguberdining davri hamda faoliyati shu sulolaning boshqa hukmdorlariga yoritilgan. Jaloliddin siymosi undan oldingi davrlarda yozilgan aksar asarlardan farq qilmaydi. Uning nomi Juvayniy, Rashiddin va Vassoflarning asarlarida keltirilganidek Chingizxon “soyasida” qolib ketmaydi. “Ravzat us-safo” asarining bugungi kunda ko‘plab nusxalari mavjud va ularning aksariyati Toshkentda sharqshunoslik institutida saqlanadi. Xorazmshohlar saltanati Turon va Eron tarixida o‘z davrining qudratli saltanatlaridan edi. Uning so‘ngi sultoni Jaloliddin mo‘g‘ullar bosqinidan so‘ng hayoti asosan janglar va qarama-qarshiliklarda o‘tdi. Uning Xorazm, Xuroson, Shimoliy Hindiston, Eron va Kavkazortida hududlarda meros davlatni qayta tiklash yo‘lidagi faoliyati yuqoridagi sanab o‘tilgan asarlarda berilgan bo‘lsada, ularni tanqidiy o‘rganish va yondoshish lozim. Jaloliddin hayoti yoritilgan arab va fors tilidagi asarlarni tahlili asosida ushbu manbalarda uning shaxsi ko‘p hollarda ijobiy, hatto qahramona gavdalantirilgan. 1 O‘zbekiston tarixi umumta’lim va yangi turdagi maktablarning V-XI sinflari uchun dastur T. 1997. B 90. 43 To‘g‘ri Ibn Al-Asir va Juvayniylar o‘z asarlarida Jaloliddinni jizzaki va qiziqqon qilib tasvirlansada, uning qahramonliklarini hech mubolag‘asiz yozib qoldirganlar 1 . 1 Aziza Maxmudova Nosirovna. Alouddin Atomalik Juvayniyning “tarixi jahongushoy” asari xorazmshohlar davlati tarixiga oid muhim manba. Scientific Journal Impact Factor. 44 XULOSA IX-XIII asrlar manbalarining deyarli barchasida Xorazm nafaqat Movarounnahr balki butun Musulmon Sharqining eng taraqqiy qilgan, shaharlari ko‘p, dehqonchilik chorvachilik, hunarmandchilik gullab-yashnagan, va bu bilan bog‘liq ravishda savdo munosabatlari juda rivojlangan hududlardan biri sifatida ko‘rsatib o‘tiladi. Ammo, bu iqtisodiy va madaniy yuksalish mo‘g‘ul bosqini munosabati bilan biroz to‘xtab qolgan. Bir oz vaqtgacha Xorazm shaharlari vayrona ichida qoldi. Lekin shuni ta’kidlash kerakki, mo‘g‘ul bosqini ham juda qadimdan shakllanib, rivojlanib kelayotgan Xorazm shahar madaniyati tarqqiyotini butunlay to‘xtatib qo‘ya olmadi. Xorazm vohasi mehnatkashlarining yaratuvchanlik mehnati tez orada, iqtisod va madaniyat bilan bir qatorda, Xorazm savdo markazlarining, ayniqsa uning Oltin O‘rda davlati tarkibiga kirgan qismi (mo‘g‘ul bosqinidan so‘ng Xorazm Oltin O‘rdaga kiruvchi Shimoliy Xorazm va Chig‘atoy ulusiga kiruvchi Janubiy Xorazmga bo‘lingan edi) shaharlarning o‘z qaddini tiklab olishga olib keldi. Keyingi o‘rta asrlar mualliflarining asarlarida Xorazm savdo shaharlari, ayniqsa, Urganch yana o‘z davrining eng yirik savdo markazlari sifatida, Xorazm (ko‘proq Shimoliy Xorazm) shu davrning eng boy va iqtisodiy mavqeyi baland hududlardan biri sifatida tilga olinadi. Ammo, mo‘g‘ul istilosidan keyin to Xiva xoni Abulg‘oziygacha yozilgan yozma manbalar juda kamligi va borlarida ham ushbu muammo bir taraflama yoritilganligi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Shu bilan birga bu manbalarda ba’zi qarama-qarshi olimlar o‘rtasida Xorazmning XV asrgacha bo‘lgan davrda savdo shaharlarining mavqeyi, holati to‘g‘risida muayyan ma’lumotlar olishni qiyinlashtiradi. Xorazmshohlar davlati tarixini chuqur o‘rganish tarixni yangi konseptual metodologik asoslarini tashkil etadi. Ayniqsa manbalarga asoslangan holda ilmiy tadqiqotlarni olib borish jahon standartlariga mos hisoblanadi. Mazkur kurs ishida tarixiylik, tanqidiy, qiyosiy-mantiqiy tahlil, xolislik tamoyillari kabi tarixiy 45 metodlardan foydalangan holda, Xorazmshohlar davlati va mo‘g‘illarni ushbu davlatga bostirib kirishi vaqealari bayon etilgan asar “Tarixi jahongushoy” hamda uning muallifi haqida so‘z yuritiladi. Alouddin Atomalik ibn Bahouddin Muhammad al- Juvayniyning “Tarixi jahongushoy” asari bo‘yicha o‘zbek tarixchi olimlari Z.Bunyodov, O.Bo‘riev, N.Toshev, I. Jabborov, I.Ochilov, H. Dadaboyev, J. Raximov, N.Polvonov, Q.Masharipov, M.Akobirov va boshqalar Xorazmshohlar davlati tarixining turli masalalari yuzasidan tadqiqotlarni amalga oshirganlar. Xorazm yozma merosida o‘zbek xalqining davlatchiligi tarixi masalalari keng yoritilgani barcha mutaxassislarga ma’lum. Uch ming yillik davlatchilik an’analariga ega bo‘lgan xalqimiz o‘tmishini turli til va davrlarda bitilgan yozma manbalar orqali o‘rganilishi manbashunos olimlar va tarixchilarning muhim ilmiy yo‘nalishlarini tashkil qiladi. Xorazmda bitilgan tarixiy yozma manbalar o‘rta asrlar, yangi davrda yaratilgan bo‘lib, ular fors, arab va turkiy tillarda yetib kelgan. Davr o‘tishi bilan ko‘pgina manbalar yo‘qolib ketgani ham ma’lum. Mavzuning tarixshunosligi va manbashunosligiga bag‘ishlangan adabiyotlar va tadqiqotlar mingdan ham ko‘pdir. Manbalardagi ma’lumotlar ham minglab varaqlarni tashkil qiladi. 46 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Sh.M.Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-tom, –T.: “O‘zbekiston”, 2017. 2. Sh.M.Mirziyoyev. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. 2-tom, –T.: “O‘zbekiston”. 2018. 3. I.A.Karimov. Yuksak ma naviyat – yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”,‟ 2016. 4. Q.Usmonov va b. O„zbekiston tarixi. –T.: “Iqtisod-Moliya”, 2016. 5. M.Rahimov, A.Zamonov. O‘zbekiston tarixi. –T.: “Fan”, 2019. 6. Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi. –T.: “O‘zbekiston”, 2006 7. O‘zbekiston tarixi. A.Muhammadjonov. Toshkent. O‘qituvchi 2000 8. Gaffarov YA, Gafforova M. O‘zbekiston xalqlari tarixini o‘qitish usullari.T., 1996. 9. O‘zbekiston tarixini o‘qitish va o‘rganishning yagona konsepsiyasi.-T.: 1996. 10. O‘zbekiston tarixi fanidan akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv dasturi.-T.:2004. 11. O‘zbekiston tarixi umumta’lim va yangi turdagi maktablarning V-XI sinflari uchun dastur T. 1997. 12. O‘zbekiston tarixi fani dasturi. Universitetlar va pedagogika oliy o‘quv yurtlarining tarix fakultetlari uchun. T. 1996 13. Q.Usmonov. O‘zbekiston tarixi. Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun darslik.-T.: “O‘qituvchi”. 2005. 14. J.Rahimov O‘zbekiston tarixini o‘rganishda arxiv manbalaridan foydalanish. T. O‘qituvchi. 1995 15. T.Rahmatullayev. O‘zbekiston xalqlari tarixini o‘rganishda arxeologiya materiallaridan foydalanish T.O‘qituvchi. 1994. 47 16. Ziyo Buniyodov Anushtegin Xorazmshohlar davlati/Tarjima va so‘z boshi muallifi A.Ahmad va M.Mahmud. T.: Adabiyot va san’at, 1998. -B. 122 17. Ahmad and M. Mahmud. T.: Literature and Art, 1998. -B. 122 18. Bo‘riyev O., Toshev N. Jaloliddin Manguberdi (Davri. Sarkardalik faoliyati. Manbalar.) – Toshkent: Fan, 1999. 72-b 19. Nosirovna, M. A. (2021). Issues of history world civilization in the scientific research of rh suleymanov. Austrian Journal of Humanities and Social Sciences , (1-2), 20-24. 20. Maxmudova, A. (2020). The history of obirahmat cave exploration. Збірник наукових праць , 74-75. 21. Aziza Maxmudova Nosirovna. Alouddin Atomalik Juvayniyning “tarixi jahongushoy” asari xorazmshohlar davlati tarixiga oid muhim manba. Scientific Journal Impact Factor . INTERNET SAYTLAR 1. www.oriens.uz 2. http://interscience.uz 48

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Xorazmshohlar-anushteginlar davlatining tashkil topishi va harbiy boshqaruv tizimining manbalarda va tarixiy tadqiqotlarda aks etishi

1.1. Xorazmshohlar-anushteginlar davlatining vujudga kelishi va rivojlanishi tarixi

1.2. Xorazmshohlar davlatining harbiy tuzilishi tarixshunosligi

II bob. Xorazmshohlar davlati tarixshunosligining o‘rganilishi bo‘yicha zamonaviy tadqiqotlar

2.1. Xorazmshohlar davlati tarixiga oid xorijiy tadqiqotlar

2.2. Alouddin Otamalik Juvayniyning “Tarixi jahongushoy” asari Xorazmshohlar davlati tarixiga oid muhim manba sifatida o‘rganilishi

2.3. Jaloliddin Manguberdi hayotining arab va fors tilidagi manbalar asosida zamonaviy tadqiqotlarda o‘rganilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить