Хоразмшохлар даврида ўзбек давлатчилиги ва унинг ўзига хос хусусиятлари - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	65.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Хоразмшохлар даврида ўзбек давлатчилиги ва унинг ўзига хос хусусиятлари

Купить

Хоразмшохлар даврида ўзбек давлатчилиги ва унинг ўзига хос хусусиятлари Кириш I - Боб хоразимшоҳлар давлатининг шакллантириш. 1.1. Хоразмшоҳлар давлатининг ташкил топиш . 1.2. Хоразимшоҳлар давлатининг юксалиши. II – Боб Хоазимшоҳлар ижтимоий – иқтисодий ва ҳарбий тузилиши ва маданияти. 2.1 Хоразимшоҳлар давлатининг ҳарбий тузалиши ва саройдаги асосий лавозимлари. 2.2 Хоразимшоҳлар давлатининг шаҳар ва қишлоқлари ҳамда уларда пул муаммоси . 2.3 Хоразим ш оҳлар давлатида маданий ҳаёти. Хулоса

Кириш I – Боб Хоразмўоҳлар давлатининг шаклланиш. «Ўзбек давлатчилигининг тарихи, - дейди ҳиндистон, юнонштон, эрон каби қадимий давлатлар тарихи билан бир қаторда туради» Хива шахрининг 2500 йиллигига бағишланган тантанали маромида (20 октябрь 1997 йил) сўзлаган нутқида у «Ўзбек давлатчилигининг тамал тошлари бундан 2700 йил муқаддам айнан хоразм воҳасида қўйилган» деб таькитланган эди. Ҳақиқатдан ҳам илк ўзбек давлатчилигига асос солинганлига 2700 – 3000 йил бўлганлигинитариҳий манбалар исботлаб турибди. Миср ва Вавилонда илк қулдорлик давлатлари миллион аввал IV минг йилликда, хитойда милл.авв II минг йиллик ўрталарида, хоразмда милл. авв I минг йиллик бошларида, юнонистонда милл авв VII асрда вужудга келган. Хоразмда давлатчиликнинг шаклланиши ҳақида дастлабки ёзма маьлумотларни биз за

элеменлари қатнашган.2 Ал – Берунийнинг таькитлашига туркий қабилалар хоразмнинг энг қадимги этник гуруҳларидан бўлиб, хоразм ҳалқи ўша этносда келиб чиққан, шунинг учун ҳам улар қадимнги туркий. 1. Беруний Абу Райҳон «Ўтмиш авлодлардан қолган ёдгорликлар» Тошкент 1968 йил. 2. Каримов Ш. Жамсиддинов Р Ватан тарихи Тошкент 1997 йқаторини ўзининг аждодлари деб ҳисоблайди. Сиёвиш бошчилигида келган форсийзабон қабилаларни эса юртиниинг биринчи истимолчилари деб билади. Хоразм воҳасида истиқомат қилган сак – массагентдан, қангли ва бошқа қабилалар асосан ўтроқ ҳаёт кечирганлар. Аҳолининг аксарият қилиш шаҳар ва қишлоқларда яшаган, савдо – содиқ ҳунармандчилик, деҳқончилик билан шуғулланган. Воҳанинг чўл қум зонасида яшаган аҳоли эса ярим ўтроқ ярим кўчманчи бўлиб, овчилик ва чорвачилик билан ш

қўшинлари адашган бир қизқани топиб олганлар. Қизча сарвиқомат ва ўта чиройли бўлган. Уни эрон шоҳи Қайқавус олдига олиб келганлар. Бир боҳишдан шох қизчага ошиқ бўлил қолган – Маьлум вақт ўтар, қизча ҳамиладор бўлиб, сиёвушни туққан ва шу замон, бола устидан вафот этган. Сиёвуш ота тарбиясида қолган. У жуда келишган ва хушсурат йигит бўлиб этишади. Кейин шохнинг хотинлардан бири унга ошиқ бўлиб, йигитни ёмон йўлга солишга уринади. Натижа чиқмагач ўгай она сиёвушга тухмат қила бошлаган. Сиёвуш эса оналигинингфитношдан қочиб Туронга келган. Турон ҳукмдорлиги афросиёнин қизи Фарингизга ўйланиб, кандиз ўахрида истиқомат қилади. Бироқ душманлар қайнота билан киёв ўртасидаги якун муносабатини бузишга ва уларни бир – бирига душман қилиб қўйишга муваффақ бўладилар. Қайнотаси унга қарши фитна уюшт

кейинчалик марказий осиёнинг жануби – Ғарбий ҳудудларига келиб жойлашган, ўзларини «Аря » ёки «Арийлар » « Олийжаноб инсонлар » « аслзодалар » деб номланган ҳинд эрон қабиладарининг дастлабки бўлиниши рўй берган. Эрон тиллари гуруҳига мансуб Арийлар эрон ва Ўрта Осиёнинг жанубий ҳудудларига ҳамда қисман ҳоразм воҳасида келган жойлашганлар. Хинд тиллари гуруҳига мансуб арийлар эса ҳиндистон яримга бориб, жойлашганлар. Арийлар билан эса бир қаторда ўша даврда мурғаб ва Терируд дарёлари ҳавзашда ҳамда Туркман хуросан тоғлари атрофида Терадот ва Текатей миллетекий « хорасийлар » деб атаган қабила ҳам истиқомат қилган. Бу қабилалар асосан суьний суғоришга асосланган деҳқончилик биллан шуғулланганлар. « Авесто »да қайд қилинишича Кайхусрав ва унинг авлодлари ўша қабилаларни хоразм подшолиги атро

биб – бирича сингиб кетиши натижасида ўзбек ҳалқи аждодларининг илк умумий этник бирлиги сифатида дастлабки хоразм элати шаклланади 1 . Сиёвушийлар худди мани шу элатга таяниб, хоразм атрофига талайгина ҳудудларини бирлаштиришга ҳамда илк хоразм давлатчилигига асос солишга муваффақ бўлганлар. 1 Азамат Зий Ўзбек давлатчилиги тарихи Тошкент 2000й Лекин ўша даврда шаклланаётган давлатчилигини ҳали толи маьнода тўлақонли давлат деб бўлмас эди. Чунки ҳали давлат бошқаруви етарли даражада марказлашмаган, доимий ва катта қўшин бўлмаган, маьмурий аппарат шаклланмаган эди. Бу ҳам ҳукумрон доираларнинг иқтисодий қудратнинг ошишига ва уларнинг ҳалқ устида тўла ҳукумронлик ўрнатишга мусқинлик қилар эди. Кейинчалик жамиятда синфий табақ аланиш рўй бериб эркин жамоатчилар билан бир қаторда қулдорлик ва

қурилиши мумкин бўлган. Ундан ташқари ўша даврга келиб давлат дини сифатида ягона зардушмийлик дини қабул қилинди, ва мустаҳкамланди. Яни шуни қайд қилиб ўтиш жоизки. Амударёнинг қўйи орқали ҳавзалида шаклланган янги элат то XII асргача хоразмий ҳалқи номи билан аталиб келди. X 1 асрга бошлаб кўчманчи чорвадор турк – мўҳул қабилалари Ўрта Осиёда истиқомат қилувчи хоразмийларга савдогарлар сифатига қараб уларни «Сарт» деб атаганлар Баьзи бир мавжуд маьлумотларга кўра «Сарт » номини фақат турклашган тожик – форс аҳолисига нисбатан ишлатишган. Ўрта Асрларда «Сарт» сўзи билан тожик сўзи синоним сўзлари бўлган. «Сарт» атамани шу ҳолда биринчи бор Амишер Навоий томонидан қўлланилган бўлиб «форс – тожик» маьносини англатган. Хоразмда эса Ўрганчдан Ҳахарастача бўлган масофада истиқомат қилувчи аҳо

1 Каримов И.А. Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда Тошкент 1999й. 2 «Ўзбек ҳалқининг шаклланиш тарихи» Тошкент 1966й. 1.1 Хоразмшохлар давлатининг ташкил топилиши. Хоразмшоҳлар сулоласининг асосчиси Ануш – тагин ёшлигида манбаларнга кўра Таржитонда яшаган турк қули эди. Уни мамлук дейилган, мамлуклар қўл ҳам, ёлланма жанги ҳам бўлиши мумкин 1 . Тарихчилар Рашиддин ва хафизи Абрў унинг ўғуз туркларнинг Бекдили урушдан деб ёзишади. Рашидиддин, I толи, сафида 311 форежа: ва хашчунин султон муҳаммад хоразимшоҳ жаддин аьло Ануш – такин Таржоий буд ҳам аз наход – ўзуз аз авлоди Бекдили буд. Ануш – тагинни ёшлигида ифаҳсалар Изиддин анор Билгитагин ваф 1098й сотиболган ва у салжуқ султони маликшох I 1072 – 1092 йиллнинг сарой аьёнларидан бири, султон ҳовузлари ва ҳаммамлари ашёларнинг хазиначиси – та

Ғазнавийнинг якин амирларидан бўлиб, хоразмни бошқариб турган эди. Мансабдан четлаштирилган экинчи Ибн Қўчқор ўрнига Ануш тагининг ўғли Қутбиддин муҳаммаднинг хоразм водийси қилиб тайинлади. У, хоразм муқтаьси бўлди ва хоразмшох лақабини ал – Амр олди. Ануштагиний Хоразмшохлар сулоласининг тарихи аслида мана шу хоразмшох Қутбиддин Муҳаммаддан бошланади. Милодий 1100 йилда салжуқ султони Барйориқ ва унинг укаси Санжар салжуқлар салтанатидан ажратилишига урунган Хуросан амири Додбек Хабаший исёнини бостирдилар ва уни кутардилар. Санжар бутун хуросанни қўлга киритган , Қутбиддин Муҳаммадни ҳоразм хокмлиги мансабига қолдириб тастиқлади. Қудбиддин Мухаммад отаси Ануш – тожик даврида хуросон пойтахти Марвда яхши маьрифат олган, адаб ва дин илмларини ўрганган эди. У хоразм ҳукмдори бўлган, қоблят

ойининг 2 куни милодий 1119 йил 11 августда Сова шахри яқинида Султон Санжар қўшинлари султоннинг тахтига давогар жияни султон Мухаммад Ибн Махмуд бу султон Бақ ёруғнинг ўғли бўлса керак қўшинлари ўртасида қаттиқ жанг бўлди бу жангда султон Санжар тарофиқда жанг қилиб, ғалабага муносиб хисса қўшган еди. Султон Санжар у 1118 йилдан бошлаб халифаликдан буюк Султон унвонини олган эди. Бир йили Самарқанд хокими Қорахонийлар Султони Мухаммад Арслонхон 1102-1130 га қарши уриш бошламоқчи бўлганида моварауннахир ахолиси ва уламо ва дини арбоблари Хоразимшох Қутбидинга мактуб ёзиб, бу низони бартараф этишга ёрдам сўрадилар анашу вақтда Хоразишох Мухамма Арислонхон илтимосини инобатга олиб) Султон 1 Асқаров А Ўзбекистон тарихи милодан аввалги V асирдан то милодининг Ixасрига қадар Тошкент 1996 йил.

Санжарнинг пойтаҳти Марвда яхми таьлим олган эди. Отасиз мусулмонлар потшохига хос ислом динига ва илоҳиём олимлари ҳомийлик қилишдан ташқари, турли фанлар ва саьнат аҳлига фадрлар, ўзи ҳам форега қайда ва рўбайлар ёзар, жуда кўп буюн шоирларнинг байтларининг ёддан билар эди. У, хоразм аҳолисига ғамҳур,адолатлик подшолик қилди. Бир манбада айтилишича,адолатли подшолик қилди. Хоразмшох отасини яхши кўрар унинг замонида фуқоролар хавфхатардан мутлоқо ҳоли,тинчлик ва осойишталикда, адолатда яшади. Алоиддин отасиз Жасур боқар, сусдан санжар хизматида жуда катта кўп ғалабаларга эришган. Бу билан ўз хомийси даргоҳида юксак иззат – хурмат озонган эди. Бир марта у Буюк султон санжарни ўлимидан қўтқариб қолди ва бу билан янада обрўйи зиёда бўлди. Бу вофеа 1130 йилда юз берган эди. Шу йили Султон Са

алоқалар кўчайди. Халифа Салҳужийларнинг кўчайиб кетишидан хавсираётган эди. Хоразмшох отсиз бу курашда унга иттифоқчи бўлиши мумкин эди. Шу иттифоқни тузиш ва кўчайтириш мақсадида халифа Мустаршид ҳижрий 528 милладий 1133 йили ҳоразмшохга элчилар билан фахрий кейим – кечаклар юборди. Қимматбаҳо кейим – кечаклар совға қилиши билан ханифа хоразмшох отсизнинг салжуқ султони Санжарга қарши курашишини қўллаб – қувватлашини билдирди. Буюк султон Санжарнинг саройида ҳам хоразмшохнинг бўйрўғи шу қадар баланд бўлиб кетдики, буни кўролмаган маликалар ва олимлар отсиз атрафида турли иғволар тўқиб, Султон билан унинг орасини бўзишига уриндилар 1 . Султон Санжарнинг муамалоси ўзгариб қолгани отсиз ҳам сезиб туради.бу нарса айниқса ғазабийлар подшоҳи Баҳрамшохнинг Султон Санжарга қарши исёни вақтида ҳу

султон билан орасини бўзгач хоразмшох ўз мамлакати ичкарини ва чегараларини мустаҳкамлаб, куч тўплашга киришга. Етарли куч тўплаб олган, Султонга қарамликдан қутилиши, мустақилликни қўлга киритиш вақти келди, деб хисоблади. У ўз саройида амуру – умароларни йиғиб, «Бундан буён Султон Санжарга буйсунмаслигини » маьлум қилди.аьёнлари унинг мақсадини маьқуллашгач, хоразмшох ишга киришди. Султон Санжарнинг барча вассаларини каби, хоразмшох отсиз ҳам хоразм ҳокими бўлса тўриб, ўз чегарали ташқарисидаги «кафир» кўчманчиларга қарши умумий хужумлар уюштириб, уларни бўйсундириш керак эди. Аммо, хоразмшох бу ишларни бошлашдан аввал Султон Санжардан рухсат олиш зарур эди. Ўз холича, мустаил ҳаракат қилиши мумкин эмас эди. Аммо, энди хоразмшох султон фапмонини бўзиб, Салжуқларга табеьликда бўлган сирда

барча мамлакатлар, ўлкаларга ватҳномаларда юборди 1 . Фатҳномаларда Султон мёнкор хоразмшохни нима учун жазолаш фикрига келганини ана шу юртларнинг ҳукмдорлигига тушунтирди. Султон Санжарнинг хоразмшоҳга қўйганайблардан бери – унинг султондан рухсатсиз жанд ва мангқишлоқда босқин келиб, у ерларда мусулмонларнинг қонини тўкиш эди. 1 Абу Райҳон Беруний,, Қадимги ҳалқлардан қолган ёдгорликлар” Ташланган асарлар 1 жилд Тошкент 1968й. Зеро у жойларнинг аҳолиси ислом юртининг содиқ ҳимоячилари бўлиб, доимо куффрога қарши кўрашиб келмоқдалар. Султон Санжар хоразмшоҳ отсизга нисбатан бу айбларни қўяр экан, аввалги фикрларига зид равишда иш кўрди. У, ҳ – 526йилда милл 1132 халифа ал - мустарциднинг вазири Ануширвон Ибн ҳолид номига Бағдодга йўборган мактубида жанд ва мангқишлоқ ўлкаларини бўйсундир

отсиз қўшинлари билан келиб, хоразм аҳолиси истаги ва кўмаги билан Сулаймоншоҳнинг қувиб чиқарди ва яна ўз ҳокмятини ўргатди. Лекин отсиз бу ҳабарни эшитса, Султон Санжар ғазабланиб, яна қўшин тортиб келишдан қўрқди ва тез фурсатда султонга мактуб элчилари юбориб тобелик изҳор қилди отсиз совға, саломлар ва ширин сўзлар билан Султоннинг кўнглини олди, Султон хоразмшоҳни Сулаймон – шоҳни қувиб юборганлигини ҳам кечирди.Бу юз йилча кейин марвни мўғинлардан химояқеа хоразмшох отсизнинг узоқни кўзлаб иш тутишини кўрсатди. У, келгусидаги жангларда таёрланиш учун нафас ростлаб олишни ўйлаб, шу 1139 йиллининг ўзида хоразмшоҳ қўшни мамлакатларга ҳужум бошлади. У даставвал Журжон томонга қўшин тортди, шу йили Кабуд – жамони босиб олди,унинг испаҳбати Алоуддавна Али Ибн Шаҳриёрни асир олди – Испоҳба

ҳиж 535й маввал 1141йил май ойида султон Санжарга тобетлик ва садоқат изҳор қилиб, савганднома жўнатди. Мазкур савганнаманинг мазмуни қўйдагича эди. «Қурьони Мажидда ҳақ таоло айтурки: « Аҳдга вафо қилинглар. Зеро аҳд – паймон қиёмат куни сўраладиган ишдир». Мен Муҳаммад ўғли отсиз аҳд – паймонимни бажаришда оллоҳ таолодан мадад сўрайман ва унинг марҳаматидан умидворман. Худованди аламга бандалик қилишга берган ваьдамга қанчалик содиқ бўлсам,ислом мамлакатларининг султонига табеьлик ҳақидаги ваьдалга ҳам шунчалик содиқдурман, ҳақ йўлдан юрган ҳар бир бандани ҳақ таоло ўзи ҳидоятга бошлар. Етти қават амонларни ва етти қават ерларини яратган тангри номига қасамки, мен ҳеч қачон султонга қари чиқмагайман агар мен мазкур номада айтилган шартларга вафо қилмасам, оллоҳ таолонинг ғазабига учрай в

бундай муҳим ишга қадам қўйишини боши шуки у аввалги Боғдод халифалари ал – мустаршид 1118 – 1135 й ва ар – Рашид 1135 – 1136 йилларнинг ўлимига салнўқийлар, аввало султон Санжар айбдор деб биларди ва унда ўч олиш мақсадида хоазмшоҳ отсиз Султон Санжарга содиқлик ҳақида нама юборса ҳам у ваьдаларига вафо қилишни, унга тўла итоатда бўлишни мутлақо ўйламаган эди. Хоразмшоҳ отсиз ваьдага вафосиз, мунофиқ бўлиб чиқадики, бу фикрга қўшилиш қийин. Султон Санжарга қарамликдан қутилиб, тўла эркинлигини қўлга киритиш мумкинлигига кўзи етиб қолган эди. Марказий осиёда Султон Санжарнинг кучли рақиблари пайдо бўлди. Булар қорахитойликлар Балхаш кўлига қўйилувчи етти дарё ҳавзаси – етти сувга давлат тузган қидон – хитой уруғига мансуб турклар буларнинг биринчи тўқнашув жанги 522 милл 1128й юз берганлар

1.2 Хоразмшохлар давлатининг юксалиши 590й 1193йил хоразмшоҳлар давлатининг аста – секин юксалиши ва кўчайишининг бошланиш йили бўлди.мусулмон олими Шарқий мураккаб сиёсий вазиятларда давлатнинг мустаҳкамланишига маьмурий бошқарув ва қушинни аниқ ташкил қилиш йўли билан эришилади. Кўп ўтмай бу давлат Ўрта осиё ва ерон давлатлари орасида енг қудратли давлатга айланди. Хоразмшоҳ Такиш ўлкасида қарши олиб борган кўп йиллик кўраш давлатига ўз давлатининг шаҳрий ҳудудига яқин жойлардан сиёсий воқеалар ривожини диқат билан кузатиб борди 1 . юқорида қайд қилинганидек,қораҳитойликлар билан муносабатларнинг узилишини хоразмнинг уларга қарамлигига барҳам берди. Энг муҳими, Такиш «куффор» қораҳитойликларга қаршилигига барҳам берди. Бироқ қораҳитой хукмдорлари кўчманчи кўпроқ қабилаларни шарқдан хораз

адолатли муносабатда бўлиш, савдо – сотиқ ишларига мустақиллик қўлламаслик, йўлларда хавфсизликни таьминлаш, савдогарларнинг мол ва ҳайтини турли тажавуз ва суиқасдлардан ҳимоя қилиш топширилган эди. Бундай фармон фақат жанд учун маҳсус чиқарилган, чунки хоразмшоҳлар бу вилоятнинг иқтисодий аҳволига, уни одамлар билан қараганлар. Хоразмшоҳ Такиш жанд учун бошқалардан кўра кўпроқ жон кўйдирди. Сайҳуннинг ўнг қирғоғидаги мўҳим истеҳкамлардан яна бири Барчинлиғкент эди. Такиш уни тасарруфидаги мулкка қўшиб олиш учун ҳамма имкониятини ишга солди. Такишнинг ўз ўғли Тожиддин Алишоҳни Барчинлиғкент волийси қилиб тайинлаш тўғрисидаги фармони бор. Фармондаги Барчинлиғкент билан бирга Работи тўғон шаҳри хоразмга қўшиб олишгани тўғрисида гап боради. Агар душман томонидан ҳужум ҳафи тўғилса, бу ердан

бошлиқлари билан яхши муносабатларни сақлаб қолишга ҳаракат қилди. Хоразмшоҳ девон ал – иншо маҳкамаси бошлиғи Баҳоуддин ал – Боғдодий тўзган «Ат тавосил ила - тарасул» расмий ҳужжарлар тўплами Такишнинг бу дарддаги дипломатик фаолияти билан таниш имкони берди.хуросан билан боғлиқ масалаларда хоразмшоҳнинг асосий рақиби Ғур ҳакими султон Ғиёиддин ал – Ғурий эди. Бироқ такиш укасига қарши кўрашиб юрган пайтларда Ғиёсиддин билан яхши муносабатни сақлашга интилди, ҳар бир рақиб ўз мактубига бошқасини «биродарим» деб мурожат қиларди.хоразмшоҳнинг Ғиёсиддинга ёзган энг дастлабки мактубига 576 ҳижрий йил, рамозон 1181 й январь санаси қўйилган. Шундай бир ой аввал Ғиёсиддин хоразмга ўз амири ҳумамиддинни элчи қилиб жўнатган, у зиммасига юклаган вазифани шаҳар билан бажарган тамонлар тинч – тотув

Уларга йиллда журжон, Декистон, обивард, нисо ва нишончур аекарлари келиб қўшилиши керак эди. Такиш сараж устига қўшин тортди. Бу сафар хоразмшоҳ қўшинлари тартибига кам қолиши хижрий 578 йили муҳаррам ойида 1182 й май ойи Ғиёсиддинга мактуб йилида. Мактубни иккала мамлакатгатинчлик амонлик тилашдан бошлаган хоразмшоҳ Ғиёсиддинга ўзаро тузган шартномаларни эслатиб, Ғур ҳокимини сараж хукмида иштирок этишда таклиф қилади. Агар Ғиёсиддиннинг ўзи қатнашиш имконига эга бўлмаса, чегара вилоятлари қушинларини юборишни писонда қилади. Ғиёсиддиннга шу юришда шажан иштирок этишни такрорлаб, хоразмшоҳ ўртасидаги дўстликка суяниб, қўшинларни жўгнатишни кечиктирмасликка чақиради. Шундай қилиб, хоразмшоҳ Такиш қўшинлари бир йилла икки йўналишда ҳаракат бошлайди. Сирдарёнинг ўнг соҳилида Алп қора ўғли Қ

нисбатин сабр қилиш, кутиш йўлини кутди. Хоразмшоҳнинг Ғиёсиддин ал – Ғурийга ёзган хатлари қанча устомонлик, фасоҳат билан ёзилган бўлмасин, унда дўстлик ва ҳамкорлик қилишга ҳар қандай уринишга ваьдалар берилмасин, Такиш хоразмнинг шарқий ва жанубий чегаралари масаласида ўз олдига қўйган вазифаларга содиқ тутарди. Аммо, хуросон ишларига, ундан кейин герок Ажам ишларига ҳам аралашиш, самжуқийлар билан кураш – булар ҳаммаси бир бўлиб хоразмшоҳ учун ўзига хос программа максумим эди.ҳозирча унинг бўтун эьтибори фақат мовороуннаҳрга қаратилган эди. 1185 йил парелида Тўғуншоҳ вафот этгандан кейин унинг ўғли Санжаршоҳ нишопур ҳокими бўлиб қолди. Унинг даврида ёки аниқроғи отабек Мегли – Тегин амалда ҳокимлик қилган даврда Хуросондаги аҳвол шу даражага етган эдики, хоразмшоҳ Такиш охир оқибатда

кунларда учрашиш ва ўзаро дўстона муносабатлар мустаҳкамланишига астойдил умид билдиради. Хоразмшоҳ унинг элчиси, амир Фаридддин билан бўлган суҳбатлардан қониқиш ҳосил қилганини изҳор этиб, уларнинг Хуросоннинг эзилган ҳалқини озод қилиш учун ўн минглик қўшин билан юриш бошлаганини элчи орқали хабар қилади. Фариддидин билан бирга Ширвонга ўз элчиси Жамолиддинни, у орқали енг яхши тилакларни юбораётганини, элчи эса хоразмга содиқ бўлган ҳамма воқеалардан хабардор қилинишини, Сижоқ хокими бутун қўшини билан унинг хизматига ўтганини у, бўлса мамлакат сарходидаги бутун «куффор» ларни йўқ қилишга бўйрўқ берганини билдиради. Ҳоразмшоҳ Такиш отабек Жаҳон Таҳловоннинг вориси отабек қизил Арслон 1186 – 1191 й билан ҳам яхши муносабатларни кўллаб – қуватлади. Бироқ Қизил Арслон ўлдирилмаганидан кей

РОй ва Таборак қаьлашни эгалайди мамлакатида ҳўжайинлик қила бошлади. Қўтлўғ Инонч ва онаси хоразмшоҳ қудратидан ваҳимага тушиб, Саржаҳон қаласига бекиниб олди. Бундан фойдаланган Тўғрул III Такишга мўл – кўл совға – саломлар юбориб Қутлўғ Инончга қарши курашда хоразмшоҳнинг ҳомийлиги ва ёрдамини сўради. Тўғрўл III қизини Тошкентнинг ўғли Юнусхонга берди, Ироқ Султонлигида хоразмшоҳ номига танга зарб қилиш ва ҳутба ўқитишга ваьда қилди. Бу салжуқ Султони хоразмшоҳга қарамлигини тан олганини билдирар эди. Тўғрўл III ва хоразмшоҳ ўртасида тузилган шартномага кўра, Рой хоразмшоҳ ҳукмига қолди. Шу пайтда хоразмшоҳ укаси Султоншоҳ қўшинлари хоразмга бостириб келгани ҳақида хабар олди. Шу сабабли Такиш босиб олингани ерларидан ҳирож, йиғиб амир тамғар бошчилигига Рой ва Таборокда хоразмликлар бў

ерларни ўз амирларига бўлиб берди. Исфаҳонни Қўтлўғ Инончга, хамадонни амир Қоракўзга, Райни эса ўғли Йўнусхонга топширди, унга отабек келиб амир Майочуқни тайинлади. Хоразмшоҳ Ироқ амирларини камситиб, ҳар қандай ҳарбий ҳаракатини тўҳтатишга мажбур қилди ва Ироқ Ажамининг бутун хазинасини қўлга киритди. У барча амалдорларни тайинлади, иқтоь ерларини аввалги эгаларидан тортиб олиб, ўз одамларига берди. Хамадондаги дабдабали маросимлардан кейин хоразмшоҳ Турганжга қайтиб келди халифа ан – носир хоразмшоҳ Такиш Ироқ Ажамида пайтида босиб олинган Тўғрул III ерларидан бир қисмини ўз ихтиёрга беради, деб ўйлаган эди. Чунки, вазир Ибн ал – Қассоб бошлиғи остидаги халифа жангчилари, султонга қарши жангларда иштирок этади. Бироқ хоразмшоҳ халифага бирон бир вилоятни таклиф қилмади. Шунда халифа ўз

тезлик билан Хоразмга бостириб келишни айтади. Ҳижрий 594 йил жунадул ахир 1198 й апрелда қорахитойларнинг беҳисоб қўшинлари Хуросонга бостириб кирди, мамлакатни бутқўл ҳароб килди. Аммо Гиёсиддин ал-Гурий корахитойларни тор-мор қилишга ва Амударёга суриб ташлашга муваффак бўлди. Шуни айтиш лозимки, Хоразмшоҳ давлати кўпгина жойларни ўзининг адолатли уринишлари билан босиб олишга муяссар бўлди. Бу даврларда Хоразмшоҳ Такши диккатини Кирмонга юз бераётган воқеалар жалб қилган эди. Ҳижрий 591 йилда 1195 Кирмон ҳокими Диноз вафотидан кейин унинг ўғли Фаррухшоҳ ҳукумронлик қилаётган бу мамлакатда аҳвол жуда нотинч бўлиб колганди Бурдамир қалъаси аҳолини бу ердаги марказий ҳокимят вакилларини ҳайдаб юбордилар ва қўшин юбориб ёрдам беришни сўраб Хоразмшоҳга мурожаат килдилар. Бу ерда Такши номиг

дипломат ва лашкарбоши эди. Ҳарбий кучдан ўринли фойдаланиб ва сиёсий аҳволни тўғри баҳолаб Такиш ўз мулки қаторига Мазондарон ва Ироқни Ажамни қўшиб олди. Унинг мусиқани севиши алохида эсга олинади. 2.1 Хоразмшоҳлар давлатининг ҳарбий тузумини ва саройдаги асосий лавозимлари салжуқийларга қарам яшашдан қутулиш учун олиб борилган курашнинг дастлабки пайтларидан то ўз давлатининг инқирозига қадар Хоразм шоҳлари ўзининг доимий қўшинларига эга эди қўшинларни қурол-аслаҳа билан таъминлаш ва уларнинг сонини тўлдириб туриш шоҳларнинг энг катта ташвиши бўлиб келган. Хоразм шоҳлари армияси яхши ўқиган ҳар хил қуроллар билан қуролланган унинг қўмондонлари жангларда бир неча бор жасорат ва тадбиркорлик кўрсатган эди. Хоразм шоҳлари ўз давлатини тузган вақтда унинг армияси турк аскарларидан тузилган

бирлашган мустаҳкам давлат ва тааллуқлий ҳужжат ан қудратли қўшин мерос қолдираётгандан мамнун еди. Туранж шаҳри хақида деб ёзади: «Жуда кўп аҳолига ега бўлган бу шаҳарнинг барча аҳолиси аскарлардир. Айтишларича, қорахитойлар билан бўлган жангларда султон Мухаммад ибн Такиш енгилиб шаҳарда беркиниб олган. Султон унга кўп ўтмай бўлмаган одамлари билан қочган. Буни ҳеч кимга билдирмаслик учун у шаҳарга кечаси кирган. Тонг отганда у шаҳарда 30минг отлиқ аскар билан чиқиб душманга қарши йул олган».Давлатдаги қўшинлар сони Хоразм шаҳарларининг ҳарбий юришларнинг қўламига қараб ўзгариб борган. Масалан 1195 йили ҳарбий девонхонанинг девонлар дафтарларида қайт қилишича Хоразм шоҳи Такишнинг қўшинида 170 минг суворий отлиқ аскар бўлган. Хоразм шоҳи Алоидин Мухаммад ўз ҳокимиятининг дастлабки йилари

Масалан ибрил ҳокимининг елчиси Музаффариддин Кўк-бўри 1190-1233 йил Хоразмдан қайтиб келгач ўз хукимдорига «Хоразм шоҳининг бевосита қарамоғида 350 минг аскар бор» деб хабар беради. 1211 ва 1212 йиларда Қора хитойлар билан бўлган жангларда Хоразм шоҳи Алоиддин Мухаммад фақат отлиқ аскарларнинг ўзидан 400 минг кишини ишлатган. Бу маълумотларни Хорзм шоҳининг ҳарбий девонхона дафтарида қайт қилинган ёзувлар тасдиқлайди. Уларга кўра Бағтодга юриш қилганда 400 минг от ва туялик суворий қатнашган. Ўрта Осиёга муғулларнинг бостириб кириши арафасида Хоразм шоҳлар давлатининг қўшинлари тақрибан Туркистон ва Моварауннахирда 400 минг отлиқ ўтрорда 20 минг Бинокет вилоятида 10 минг ва Самарқанда 110 кишига етган еди. Ундан ташқари қўшинларнинг анчагина қисми Сижистон, Балх, Жанд, Хухталон, Қундуз ва

сувлар иқтом ҳарбийларга бериладиган маош ва ҳар ҳил тўловлвр шунингдек аскарларни рўйхатга олиш уларни ва уларнинг қўлидаги қуролларни текшириб туриш ишлари билан шуғуланар еди. Девон-ал арз хамма ҳарбийларга, уларга белгиланган маошларни хамиша маълум вақтида бериб турар, уларга зарур бўлган хамма нарсани-берар ва ҳарбий бошлиқнинг маошни ўз қўл остиларга тўғри тақсимлашини назорат қилар еди. Баъзи катта вилоятларда маҳаллий ҳарбий бошқарувлар бор еди. Хоразмшоҳлар қўшинидаги иккинчи лавозим ҳарбий инспектор бўлиб, у ҳарбий девонхона бошлиғининг назорати остида фаолият кўрсатар еди. Хоразмшоҳлар лашкарларининг қомондонига оъид ёки муқаддам деган унвон берилар ва бунга машхур ва энг қобилятли асрлар кўрсатилар эди. Масалан, Хоразмшоҳ эл-арслон «ҳарбий қўмондон қилиб қарлуқ амирларидан бир

эди ».Хоразм шоҳлари армиясидан бош диний хакам қозий хашам ва лашкарий хазрат ёки қозиал асоқир мавжуд эди. Хоразм шоҳлари армиясида бош диний хакам одатдаги уруш қуроллари–қиличлар, найзалар, уқ–ёйлар, ўралар ва дунликлардан мавжуддирлар . Хоразм шоҳлари шаҳар қальалари ва девонлари мухокамалаш ва қурилишга катта эьтибор берар эди. Ан-Насафийнинг ёзишига кўра истахр ва акунаван қальалари «Буларнинг олиб бўлмас жанглигини тўғрисида мақоллар тузулган»: Илол қаьласи «Энг мустахкам олиб бўлмас қаьлардан бири эди». Хурондиз энг яхши қаьлалардан бири бўлиб, «Хавода бургут каби бўлиб,унга яқинлашишнинг иложи йўқ эди». Қохира «Соқчи чироқлари қаьланинг баландлиги туфайли юлдузларга ухшаб кўринар эди». Устунаванд «Жуда бақувват қаьла бўлиб, бургутлар унинг баландлиги тенглашиб учалмас, мустаҳкамл

Бадриддин Тутоқни хамодонга амир сарир маликкни шихна қилиб тайинланади Хоразм шоҳларининг хужум қилувчи ва мудофа қилувчи қўшинларини жанг вақтидаги ҳаракат тартиблар бўлган. Уруш бошланишдан аввал ёки уруш эьлон қилинган вақтда Хоразм шоҳлари ҳарбий кенгаш чақирар ва унга олинган турган вазифалар мукамал қилинарди, кенгашга йирик ҳарбий арбоблар уламолар, фақихлар ва мунажимлар таклиф қилинар эди. Аммо бу кенгашлар нотуғри бўлса шоҳ шахсан ўз қабул қилинган қарорни маьқулаш билан якунланар эди. Хоразм шоҳлари давлатида марказий давлат идорасининг раҳбари ал мажмиал олий фахрияттожи энг юқори мартабали мажабдор бўлиб, у фақат шоҳнинг (ўзигагина ) вазир деб аталар эди. Вазир давлат раҳбарининг биринчи маслаҳатчиси бўлиб у фақат шоҳнинг ўзигагина бўйсунар эди. Вазир шоҳ номидан расмий марос

бизни рўй–рост хабардор қилиб турадиган мусулмонлар фаолиятидан хабар бериб турадиган, мусулмонлар фаолиятидан қандай бўйруқлар чиқаришимизни айтиб, турадиган, кўрсатмаларига тўла равишда ишониш мумкин бўлган киши бўлиши лозим».Вазирларга садр, дастур, хўжаий бузрук деган унвонлар берар эди. Вазир лавозимидаги киши ўзининг сиёҳдони ва маълум хил мовуттан ўралган салласи билан ажралиб туради. Вазир чиққанда унинг олдида дастаси тилла билан қопланган тўртта найзалик киши юриб борар эди. Вазир танлашда мазкўр кишининг араб ва форс тилларини билиши, маъмурий шулардаги лаёқати, сарой тартиб-қоидаларини билиши ҳал қилувчи суръат бўлган, кимнинг уруғ-авлоди жанлиги ҳисобга олинмаган. Хоразм шоҳлари ўзларининг қабул вақтларида вазирни ўнг томонга ўткизганлар. Хоразм шоҳлари салтанатида вазир лавоз

».деб фармон чиқарди. Хоразмшоҳ отсиз даврида Мозандарон вазири Мажидиддин Шарафслол бўлган. Алоиддин Мухаммаднинг Нино шаҳрида Захриддин масьсуднинг ибн Мунавар Шоший исмли вазир бўлиб, у шаҳар истехкомлари учун жавобгар эди. Султоннинг Дехистон бўлиб у исмонийлар чегараларига кўз- қулоқ бўлиб турарди. Сайфлуддин ал-ақро Турклар мамлакатида , Ўтрорда вазир эди, у Хоразм давлатининг шарқий чегараларида юз бераётган воқеалардан хабардор бўлиб турарди. Бир вақт исмонийлар билан чегарадош бўлган Жарбозокон вилоятида вазир бўлиб, турган Имомидул Мулк Мухаммад ибн Шадид Ас- Сафий оқил ва фозил одам эди. Муғуллар истилоси арафасида Хоразмшоҳ уни форс ироқида хукумдор бўлиб турган ўғли Рукниддин Ғурсанчтига вазир қилиб юборган эди. Султонинг Нишопурдаги вазирлари хожа Шарафул Мулк ва Мужирул- Мул

адолат ўрнатиш ва мусулмонлар ва мушриклар аҳволини яхшиласин ҳар кимни хизматига яраша тақдирлаб, азалдан олинаётган ” профилактика инспектори Солиқларни мусилмонлардан ҳирож ва зиммийлардан жизйа ундириш билан шуғилланинг. Агар аҳли қаъладан бириор одам кадирликдан кечиб, мусилмонлар ҳимоятига ўтса, ундай одамни жизяни тўпламагани учун жавобгарликка тортилмасин. Вазир масҳийларга ўз черковларни кўриш ва таъмирлаш йўлларига, уларнинг жамоаларига, йиғинларига қаршилик кўрсатмасин. Манбаларда Хоразмшоҳлар саройидаги турли манбалар ҳақида қизиқарли таълумотлар сақланиб қолган. Уетоздор- Хоразмшоҳлар саройидахизматларга бош бўлиб, отахонлар, емакхоналар, нонвойхоналар, шаробхоналар хўжалигини бошқарар эди. Султоннинг биринчи чорлашидаёқ уетоздор етиб келиб султон топшириқларини бошқа хизматко

хизмат қилди.амир-оҳун мирахўр-сайикчи султон отхоналари бошлиғи султон Алоиддин мухаммаднинг мирхўри Ихтиёриддин Қушлу ихтиёрида 30минг от бор эди. Бу султонинг яна бир мирохўри Қувондиқ эди. Султон жалолиддиннинг мироҳўри «энг аёр мулозимлардан бири» Амир ҳулкар султон овларинг ташкил этувчи султон сайфиддин тўрт або эди. Таштдор-султон ҳаммалари ва қобузларнинг бошлиғи. Шаробдор-султон шархонасининг бошлиғи шаробхонада ширин ичимликларни тайёрлаш учун шакар ҳам сақланар эди. Султон жалолиддининг шаробдори амир саъдидин али эди. Қиссадор –бир ҳафта давомида султон номига ёзилган ариза ва илтимосномаларини ёиғибпайшанбадан жумага ўтар кечаси султонга топширар, эртасига султоннинг жавобларини ариза эгаларига топширар эди. Хоразмшоҳлар саройида қисадор энг обрўли мажаблардан бири эди. Султо

река ва бошқа шаҳарлар архиалогик ва этнографик тадқиқотлар асосида қийиши ўрганиб, асосли хулосаларга келганлар. Археалогик турли Ҳунармандчилик устахоналарини, бутун маҳаллаларни, айрим биноларни, кўҳна шаҳар деворларини ва бошқа жойларни қидириб топиб, шаҳарлар тарихини ва шаҳар ҳунармандчиликгини ўрганиш учун етарли манбаларни тўплаб илар. Мазкур бобга буларнинг ҳаммасини бирлаштириш ва таҳлилэтиш имконияти йўқ, мўғиллар истилоси арафасида ва ундан кейин Хоразм давлатига кирувси шаҳарларининг қиёфаси қандай эди закориё Қазвиний ёзишича: ҳарбир шағар ўртасида яна бир кичик шаҳар бўлган. Кечмик шаҳар ўртаси кўҳондиз аталган. Марказдаги кичикшаҳарларни шаҳристон ёки арабча мадинатус-суғро кичик шаҳар деб аталган. Унинг атрофи девор биланўралган ва бир неча дарвозаларни бўлган. Шаҳристон а

эди. Закорий қазваний ёзишича, Гурганжда мрғур усталар, айниқса, темирчилар, дуродгорлар ва бошқа ҳунар эгалари ўз калбида баркамол эдилар. Гурганж наққишлари одил суягидан ва сандал дарахтидан ажойиб нақишлар ясар эдилар, ипакчилар табий ипакнинг олий навини етиштирган. Бинокор қурувчилар тол ёғочидан шундай енгил бинолар вурур эдиларки, бу ерда тезғтез бўлиб турадиган зилзила пайтида тош ва уйларга зиён етмас эди. Оддий ва карвон йўллари яхши қўриқлангани учун ички ва ташқи савдо жуда ривожланган. Закорий қазвиний бир савдогар тилидан бундай ёзади: « Гурганжда катта савдо коровони йўлга чиқди. (Гурганждан катта савдо коровони) Гурганждан анча узоқлашиб кетганимизда Мамлукларимиз исён бошладилар. Савдогарларга нисбатан мамлуклар кўп эди. Улар ўзаро тил бириктириб, бизга ўқ ота бошладилар.

фақат Шайх Нажмиддин Кубро билан султон такиш Мақбаралари, шунингдек, Алоиддин Муҳаммаднинг қизи Нушки Оҳжуқ ва бозорнинг гавжум бўлиб, савдо-сотиқни Муҳаммад назорат қилар эди. Муқтасиб иолларнинг сифатини, қоп қанор ва идишлар тозалигини, меваларни янги узилганлигини, тош- тарозиларнинг тўғрилигини текширар, муттаҳамларни тарозидан уриб қолувчиларни жазолар эди. Муҳтасиблик қўйиларди. Гурганжнинг ва бутун Хоразмнинг ўша замондаги сўнги Муқтасиби Абу Али Алоиддин Садид Ибн Муҳаммад Хоразмийни илм ва амалда баркамоллигини учун султон Алоиддин Муҳаммад ҳурмат қиларди. Хоразм вилояти туманлари Тоҳирия, Кордор ва Мораҳард манбаларда ха олинади юқоридаги бобларда Ғурийлар, Қорахитойлар, ўғизлар ва Хоразмийлар ўртасидаги шанглар муносабати билан олинган. Алдоқхушмикан бозорлари гавжум ва аҳолис

ерларга келган Ёқут Ҳаммавий «Хоразмдан кўра гўзалроқ гуллаб –яшнаган ерларни кўрмадим» деб ёзган эди-Амударёнинг қуйи оқимида жойлашган Хоразм вилоятида сув кам, атроф гуллар билан ўралгани учун хар қарич ерга экин экилар эди. Ер ости, сизат сувлар кўплигига қарамай, амударёнинг ҳар иккала соҳили бўйлаб ям-яшил экинзордан иборатқишлоқлар бир-бирига туташиб кетган эди Хоразм воҳасининг ҳар-бир қишлоғида бозор бор эди. Бозорсиз қишлоқ кам топиларди. Дарёга яқин бўлгани учун ҳар бир экинзор сув тошқини хавфининг олдини олиб, дарахтлар ва буталар оралаш девор тўсиқларидан иборат тўғон билан тўсишган эди. Сув ҳар йили ташганида, ҳар йили бу тўғонлар хашар йили билан янгилари Хоразмнинг кўпгина ерлари Амударёнинг Гавхвре наҳри каноли суви билан суғориларди. Наҳр чуқур бўлиб, унда кемалар қатнар

орқали кириларди. (Ички шаҳарда қурғошин)-йўллар уйлар ҳовлиларига сув ўтказилганди. Самарқанд шаҳри дарвозаларнинг исмлари сақланиб қолган Боби Достон, Боби Кўхак ва шу номларда айтилган. Самарқанд ҳунармандлари,айниқса қоғоз усталари аламга Хоразмшоҳларнинг ҳарбий – сиёсий ғалабалари айниқса султон такиш ва Алоиддин муҳаммад даврида давлатнинг иқтисодий қудратига асосланган эди. Бу давлатнинг иқтисодий қудратини марказдаги ҳамда унга тобе мамлакатлардаги пул муомаласини назарга олиб ўрганиш керак бўлади. Расмий ҳужатга кўра биринчи бўлиб Хоразмшоҳ отсиз ўз номидан тонга зарб эттира бошлайди 536йилнинг шаввол 1142йил май оида султон отсиз марвни зарб этиб, нишонкўрни эгаллаш учун юриш бошлади. У нишонпурга яқинлашганидан шаҳарнинг обрўли вакиллари подшоқни кутиб олишга чиқдилар ва агар су

борганида маҳаллий хукумдорлар Насриддин Кубочий 1205-1227 йил ва Шамсиддин элтутмиш муъиззий 1211-1236 йил Ражрутлар ва ҳаккарлар ўз имкониятидан келиб чиқиб, султон Жалолиддин нашпа кумуш ва мис тангалар зарб этилди. Хоразмшоҳ ўз давлатини кенгаййтирган вақтларда аввалги ҳукумдорларни сулоларни зарб этган диндор ва дирҳамларни ҳам муомалада қолдирди. Сақланиб қапан хазиналардаги олтин тангалар таркиби шундан далолат беради. Бу хазиналарда Хоразмшоҳларнинг тангалари билан бирга ғурийлар, қорахонийлар, салжуқийлар султонларининг тангалари ҳам учрайди. Аоиддин Муҳаммад даврида бутун олтин оғирлиги, қиммати ўзгариб турганини кўрсатади. Мўғиллар истилоси даврида, табийлик давлат одамлар, ҳакимлар, вазирлар тилла таталардан иборат хазиналарни барча шаҳарлар ва қишлоқларда кўмиб яширганлар. Бун

ўрганишда ғоят мухим ахамиятга эга. Жалолиддин Мухаммад ибн Абдураззох ва унинг уғли Камолиддин Исмоил Исфақоний –Исфахон шериятмактабининг атоқли вакиларидир. Жалолиддин асли камбағал оиладан чиққан сўнг мехнатсеварлиги, қобилялари билан заргар наққош мўьжаз тасвирлар мусаввири бўлиб этишди. Усмирлигидан бошлаб, шеьр ёзарди. У, шериятларни яқин дўстларига , хукумдорларнинг яқин одамларига бағишланадию, ўзи сарой хизматига кирмаган эди. Жалолиддин Озарбайжонда, Ганжада бўлиб, Низомий –Ганжавий билан сухбатлашди, мозандаронда бўлди. Ватанига қайтиб келиб, ўз уйида яшаб, мехнат қилди ва 588 1192 йилда вафот этди. Жамолиддин асосан қасида ва ғазаллар ёзарди. Унинг айниқса исфахонлик саьд ва Хўжандий хонадонларига атаган қасидалари машхур .Хоқоний , Анварний,вафот каби бу юк шоирлар каби ижоди

қони билан ёзди. Бу вақтда султон жалолиддин оламда ўтгач Мўғуллар зулми авжига чиққан эди. Маликул –Калом ҳожа Заҳриддин Тоҳир Ибн Муҳаммад Фаробий 1160-1202 йил истидодли шоир эди. У бир вақт Нишонпурда, Муаййид ал –Абоннинг ўғли Туғошоҳ саройида яшаб ижод қилди. Сўнг шифохонага кўчиб борди ва Хўжандийлар хонадонига масуб Исфахон садрлари химоятида ижод қилди. Заҳриддин Исфахонийлар Фаробий бу ерга ота ўғил Жамолиддинлар танишди. Кейинроқ Заҳриддин Мозандарон хокими Ардошер Ибн Ҳасан саройида химоя топди. Хоким шоирга камбағаликдан қутилиб, бемалол ижод қилиш учун шароит яратиб берди. Кўп ўтмай кўпчилик атоқли шоирлар қатори Захридди Фарйобй табризда вафот этди. Сархобдаги шоирлар мазорида Авзалиддин ҳаққоний ёнида дафин этилди. Асириддин Аҳикатий вафот 1184-Хоразмшохлар замонидаги атоқл

яшаб ижод қилган малик аш – шуаро ва малик ал-фузало мавлоно Сайфиддин Исфарангий ҳам Амриддин Ақшкатийга эргашиб, ғазаллар ва қасидалар ёзган. Уламо ва фузало унинг девонини Улуғбек кўрагон мажлисларда ўқир, унинг сўзларини Амриддин Аҳишкомий сўзларидан ортиқ кўрар эдилар. Лекин бундай дейиши ўта кибрланиш дамилсиз даъво бўлур эди. Мавлоно сайфиддин Бухородан Хоарзмга борди. Хоразм шоҳ эл-Арслон унга иззат-ҳурмат кўрсатди ҳамда Ҳақонийнинг бир қасидасига жавоб айтишни буюрди Мавлоно Сайфиддининг девони 12 минг байтдан иборат Хоразмнинг ўша замондаги машҳур шоир ва адибларидан яна Фахрул-Машайих, Абул –Қосим, Али Ибн Муҳаммад, Ибн Али Адиб ал-хоразмий Факрул-афзал Абу –фарож умар Ибн Муҳаммад ибн Умар Хоразмий, Камолиддин Абул –Фарож Йулуор ибн Муҳаммад ибн-Ахмад Самарқандий ва бошқалардир

Султон Алаиддин Муҳаммад давридаги хоразмшоҳлар давлатининг атоқли арбобларидан Шаҳобиддин Абу Саьд ибн Илмор ал – хевақий машҳур фақиқ эди. Энг зукко ва зийрак одамлар ҳам унга хизматкорликка ярар эди. Султон жуда муҳим ишларда у билан маслаҳатлашарди. Унинг остонасида подшолпр, вазирлар, амирлар навбат кутиб туришар, ул зод ха ўша пайтларда имомларда таълим берар эди. Шаҳобиддин Хоразмнинг бешта мадрасасида дарс ўқир, фақат дарслари тамом бўлганидан кейин у султоннинг Ҳожиблари билан турли ишлар ҳақида гаплашар эди. У Хоразмдаги Шофиямасжиди қошидаги шундай ажойиб кутибхона органик, авввал ҳам, кейин ҳам унга тенг келадигани бўлмаган. Султон янги мадрасалар қурилишини одамда таниқли дин арбобларига топишар эди. Масалан, хуросондаги бир мадрасада қурилиши-Муфтий ва имон Азизиддин али Балҳ

бўлишига сабаб бўлиши аниқ эди. Археалогик изланишлар, ёзма манбалар гувоҳлига кўра суъний суғоришга катта эътибор берилиб, баҳолар имконидан иложи борича кенг фойдаланишга қарата келинган. Натижада дехқончиликнинг ривожланишига узилиши бўлмаган. Бизга илгаридан маълум маҳсулот турларининг барчаси етиштирилган. Шаҳарлар ҳаёт қайнаб, савдо-сотиқ, ҳунармандчилик ривожланган. Мамлакатда ишлаб чиқарилган турли хилдаги газламалар, зарарлик буюмлари, кийим-кечаклар, гилам, поёндоз, тери, жун, ёғ- мой , совун, қурол-аслоҳа, эгар-жабдуғлар, ҳўл мева, қуруқ мева, ипакликлар, жавохирлар ва бошқа кўплаб маҳсулотлар ҳам ички бозорда, ҳам ташқи бозорда хоридогир эди. Албатта, бунда тегишли давлат идораларининг ҳиссаси ҳам катта бўлган. Унанчи доим бўлганидек муҳтасиблар бозорлардаги нарх- наво, маҳсуло

назида ижод келганлар. Такиш ха айниқса уд чамшини ўрнига қўйган. Юқорида биз Хоразмшоҳларнинг барчаси кенг билимлар эгаси эдилар деярканмиз, бу билан нафақат аништегинийларни, балки умуман Хоразмшоҳлар унвони билан машҳур сулолаларини, жумладан, маъмунийларни ҳам назарда тутамиз. Чусончи, маъмнун II 1010-1017 йил фан ва маданиятга ҳомийликда ўрта асрлардаги энг донгдор ҳукмдорлардан бири саналиб, аойтаҳт Урганчда ўз даврининг Академияси асос солган. Бу масканда яраитилган шарт-шароитдан Абу райхон беруний, Ибн сино, абу аҳл масиҳий, абул хайр хаммар, Наср ироқ, ибн Мискавайҳ бюк каби даҳалар баҳраманд бўлиб, ўз ижодларини чархланган эдилар. Кези келганда шуни ҳам қайд этиб ўтиш керакки, Хиванинг 2500 йиллиги тантан қилинган 1997 йилда ўзбекистон Президенти Ислом каримов фармони билан Хора

эга бўлмасин. Агар шу имкониятларни юзага чиқаришга қодир мутахасислар бўлмас экан, улар оғизда қолаверди. Мутахассислар эса тарбияланади, парвариш этилади. Хоразмшоҳлардан отсиз, такашларнинг шу маънодаги буйруқларини таҳлил қиларканмиз, улар мазкур Хоразмшоҳларҳақиқатни жуда тўғри атлаганликларни номоён бўлади. Жуда кўп жойларда кутибхоналарни ташкил этиш кўпгина қўлёзма китобларни ўрганиб чиқиш лозим. Фойдаланилган адабиётлар 1 И.А. Каримов Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли” Тошкент 1992йил. 2 И.А. Каримов “Ўзбекистон XXI аср бўсағасида хавсизликка таҳлид, барқарорлик шартлари тараққиёт кафолатлари” Тошкент 1997йил. 3 И.А.Каримов “Тарихий хотирасиз келажаги йўқ.” Тошкент 1998йил. 4 И.А.Каримов “Ўз келажакимизни ўз қўлимиз билан қўрмоқдамиз” “Туркистон” газетаси мухбирининг са

14.Ўзбекистон тарихи ва маданияти” Тошкент 2000йил. 15.Азамат Зиё “Ўзбек давлатчилиги тариҳи” Тошкент 2000йил. 16.Ўзбекистон давлатчилиги тарихидан очериклар” Тошкент 2001йил. 17.Ўзбекистон ҳалқлар тариҳи ” 1 – 2 жиодлар Т 1992 йил. 18. “Ўзбекистон тарихи” “Унверситетит” Тошкент 1997 йил. 19. Ўзбекистон тарихи “1 жилд” мерос” Тошкент 2002йил. 20.Т.Равшанов”Қашқадарё тарихи” 1995йил. 21. Мулоқат” журнали 2001йил 5сон. 22. “Мозийдан садо” журнали 2004 йил 3 сон. 23. “Маьрифат” газетаси 2002 йил 24 апрель.

Купить