Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 86.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xun podsholigi

Купить
XUN PODSHOLIGI MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………………3 I.BOB. XUNLARNING ILK TARIXI…………………………………………..5 1.1 Kelib chiqishi va hokimiyatga ko'tarilishi……………………………………..5 1.2 Attila va Bleda………………………………………………………………..11 II.BOB. SHARQIY RIM IMPERIYASIGA QARSHI YURISHI………........15 2.1 Sharqiy Rim imperiyasiga qarshi ikkinchi yurishi……………………………15 2.2 Sharqiy Rim imperiyasi bilan tinchlik……………………………………….17 III.BOB. GALLIYAGA HARBIY YURISHLAR……………………………..22 3.1 Atillaning o'limi va uning imperiyasining qulashi…………………………....22 3.2 Atillaning shaxsiyati………………………………………………………….25 XULOSA………………………………………………………………………....29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI………………………….30 Kirish Bu mavzuning dolzarbligi, eng avvalo, jamiyat o‘z tarixi va madaniyatining asl manbalarini izlash, unutilgan nomlarni qaytarish, tarix sahifalarini mafkuraviy changdan tozalashda hozir his qilayotgan ehtiyoj bilan belgilanadi. Miloddan avvalgi 1-ming yillik o rtalarida. Oltoy, Janubiy Sibir va Sharqiyʻ Qozog'iston hududida qabilalar ittifoqi shakllana boshladi, keyinchalik ular Xiongnu (xunlar, Xiongnu) nomini oldi. Eramizning boshlarida qayd etilgan hunlarning nasabnomalarida qayd etilganidek, “ular ming yillik tarixga ega bo‘lgan”. Bu qabilalar o'zlarini "xalqlarning buyuk ko'chishi" davrining tarixiy voqealarida e'lon qildilar. Xunlar hududi imperiyaning gullagan davrida (miloddan avvalgi 177 yil) Yevrosiyoning keng hududlarini - Tinch okeanidan Kaspiy dengizi sohillarigacha, keyinroq Markaziy Yevropani qamrab olgan. Xunlarning kuchayishi va imperiya tashkil topishining boshlanishi miloddan avvalgi 3-asrda O rta Osiyodagi inqiroz bilan bog liq. Bu vaqtda, Xitoy eslatmasiga ko'ra, Donghu ʻ ʻ kuchli edi va Yuechji o'zining eng yuqori cho'qqisiga chiqdi. Xunlar ular orasida edi, lekin Tumin (Bumin) Shanyu va uning o g li Laoshan qo l ostidagi hun ʻ ʻ ʻ qabilalarining tez yuksalishi ularni vassallik shartlarini tan olishga majbur qildi. Shu bilan birga, hunlar Xitoyda keng ko'lamli yurishlarni boshladilar. Bu vaqtga kelib asosan qurib bitkazilgan “Buyuk Xitoy devori” ko chmanchilar hujumini ʻ to xtata olmadi. ʻ 1 Xunlarning eng mashhur rahbari Attila edi. Hunlar Attilani g'ayritabiiy shaxs, yengilmaslikni ato etuvchi urush xudosi qilichining egasi hisoblagan. U nemis va skandinaviya qahramonlik dostonlarida qahramonga aylandi: Nibelunglar qo'shig'ida Etzel nomi bilan, Elder Edda - Atli nomi bilan paydo bo'ldi. 5-asr xristianlari uchun. Attila "Xudoning ofati", butparast rimliklarning gunohlari uchun jazo edi va G'arb an'analari uning Evropa sivilizatsiyasining eng dahshatli dushmani ekanligi haqidagi g'oyani o'rnatdi. Bu kurs ishidan maqsad Atillaning hunlar tarixidagi rolini ko‘rib chiqishdir. 1 Qadimgi tarix tarixshunosligi / Ed. Kuzishchina V.I. - M .: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 2020. - 269 p. Maqsadga muvofiq biz quyidagi vazifalarni belgilaymiz: · xun qabilalarining siyosiy tarixini ko‘rib chiqish; · Atillaning hunlar yetakchisi sifatidagi tarixiy portretini o‘rganish. Kurs ishi ob’ekti: Xunlar emperiyasi bilan tanishtirish jarayoni Kurs ishi predmeti: Xunlar emperiyasi bilan tanishtirish ko’nikmalari Kurs ishining amaliy ahamiyati. Kurs ishi jarayonida ilgari surilgan fikrlardan, yondashuvlardan hamda samaradorligini ta’minlovchi Kurs ishi natijalaridan pedagogik fanlar bo‘yicha ma’ruzalar tayyorlash, qo‘llanmalar yaratish, shuningdek metodik tavsiyanomalar yaratishda, ish tajribalarini ommalashtirishda samarali foydalanishga xizmat qiladi. Kurs ishi tuzilishi : ish kirish, 2 bob, 4 bo‘lim, umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat I.BOB. XUNLARNING ILK TARIXI 1.1 Kelib chiqishi va hokimiyatga ko'tarilishi Miloddan avvalgi birinchi ming yillikda. O rta Osiyoning Mo g ulistonʻ ʻ ʻ janubidan Kaspiy dengizigacha bo lgan keng hududlarida ko plab qabilalar ʻ ʻ yashagan. Ulardan biri hunlardir. Xitoy manbalariga ko'ra, "Xiongnu", "xun" so'zlari hozirgi Mo'g'ulistonda joylashgan O'rxon daryosi nomidan kelib chiqqan. Miloddan avvalgi 3-asrda. Bu yerda yashovchi ko chmanchi qabilalarni Mode ʻ birlashtirgan. Xitoyliklar hunlar hukmdorini - Shanyuy deb atashgan. Xunlar Yenisey sohillari va Oltoy tog'larida yashovchi qo'shni qabilalarni o'ziga bo'ysundirdilar. Ular Xitoyni har yili ipak mato, paxta, guruch va zargarlik buyumlarini jo'natish shaklida soliq to'lashga majbur qildilar. 2 Hunlar ittifoqi tarkibiga turli qabilalar kirgan. Davlat harbiy tamoyil asosida qurilgan: u chap, markaziy va o ng qanotlarga bo lingan. Shtatdagi ʻ ʻ ikkinchi shaxslar "tumenbass" - temniklar edi. Ular odatda hukmdorning o‘g‘illari yoki uning yaqin qarindoshlari bo‘lgan. Ular 24 urug'ni boshqargan va barcha 24 temnik shaxsan shanyuga bo'ysungan. Har bir temnikda 10 000 qurolli otliq bor edi. Imperiyaning hukmron qatlamini qabila zodagonlari tashkil etgan. Yilda uch marta barcha rahbarlar va harbiy qo'mondonlar chanyuga yig'ilib, hukumat ishlarini muhokama qilishardi. Miloddan avvalgi 1-asr o rtalarida, aniqrog i miloddan avvalgi 55-yilda. ʻ ʻ Hunlar davlati janubiy va shimoliy xunlarga bo lingan. Janubiy xunlar o z ʻ ʻ mustaqilligini yo qotib, Xan sulolasi hukmronligi ostiga o tdilar. Miloddan avvalgi ʻ ʻ 1-asrda shanyuy chjiji boshchiligidagi shimoliy xunlar o z mustaqilligini saqlab ʻ qolish uchun g arbga ko chdilar. Hunlar Janubiy Qozog istondagi kangyuylar ʻ ʻ ʻ o lkasiga yetib kelib, ular bilan sulh bitimi tuzdilar va shu tariqa Talas daryosining ʻ sharqida sayr qilish imkoniyatiga ega bo ldilar. ʻ Hunn qabilalarining Qozog istonning janubi-g arbiy qismiga va ʻ ʻ Orolbo yiga ikkinchi ommaviy harakatining boshlanishi milodiy 1-asrga to g ri ʻ ʻ ʻ 2 Botvinnik M.N., Rabinovich M.B., Stretanovskiy G.A. Mashhur yunonlar va rimliklar biografiyasi - M.: Ta'lim, 2018. 204 b. keladi. Ularning bu joylarda paydo bo'lishi mahalliy qabilalarni g'arbga, Kaspiy dengizi qirg'oqlariga ko'chib o'tishga majbur qildi. Biroq hunlar bu yerda uzoq qolmadi. Ular G'arbga ko'chib o'tishdi va Dunay daryosidan o'tib, Evropaga bostirib kirishdi. Shunday qilib, miloddan avvalgi II asrda boshlangan Hun qabilalarining sharqdan g'arbga harakati. eramizning IV asriga qadar davom etgan. Hunlar Qozog iston va Yevroosiyo qabilalari va xalqlari hayotiga misliʻ ko rilmagan o zgarishlar kiritdilar. Xunlarning G arbga ko chishi boshqa barcha ʻ ʻ ʻ ʻ qabila va xalqlarni ham harakatga keltirdi. Ko'p tilli qabilalar va xalqlarning tarixda misli ko'rilmagan bu harakati xalqlarning buyuk ko'chishi deb ataldi. Sekin-asta, ammo shubhasiz xalqlar Sharqdan G'arbga ko'chib, yangi yerlarni o'zlashtirdilar. 375-yilda Balamber boshchiligidagi xunlar Volgadan o tdilar. Bir necha yil ichida Qora dengiz mintaqasining butun hududi hunlar ʻ tomonidan bosib olindi. Mahalliy aholining bir qismi - gotika qabilalari hunlar tarkibiga kirdi. 395 yilda hunlar Sharqiy Rim imperiyasining poytaxti Konstantinopolga yaqinlashib, Zaqafqaziya va Mesopotamiyaga yurishlar uyushtirdilar. Sharqiy Rim imperatori xunlarga oltin bilan soliq to'lashga va'da berdi. 437 yilda hunlar Yevropaga chuqur yurish qildilar. Zamonaviy Frantsiya hududida ular Burgundiya qirolligini mag'lub etishdi. 445 yilda hokimiyat tepasiga Atilla keldi. 1.1 Kelib chiqishi va hokimiyatga ko'tarilishi Atillaning tug'ilgan yili va joyi noma'lumligicha qoldi. Uning yoshini 448 yilda Attilaning soqoli faqat kul rangga tegib ketgan odam sifatida tavsiflagan guvoh Prisk Paniyning ko'rsatmalariga asoslanib aniqlanishi mumkin. 448-yilda u akatsirlar orasiga hukmronlik qilishga yuborgan Atillaning to ng ich o g li ʻ ʻ ʻ ʻ shunday yoshda ediki, unga harbiy boshliq Onegesiy timsolida qo riqchi kerak edi. ʻ Bularning barchasi V asrning birinchi o'n yilligida Atillaning tug'ilishidan dalolat beradi. Zamonaviy olimlar Attila ismining etimologiyasi to'g'risida turli xil taxminlar qildilar, ildizlarni butunlay boshqa tillarda topdilar. 440-yillargacha hunlar G arbiy va Sharqiy Rim imperiyalariga ko p muammo tug dirmaganlar, ʻ ʻ ʻ ko proq G arbiy imperiyaning german dushmanlariga qarshi federatsiya sifatidaʻ ʻ harakat qilganlar. 420-yillarda ularning yashash joyi Pannoniya yaqinida (taxminan zamonaviy Vengriya hududida) qayd etilgan. Ular Dunayning narigi tomonida, uning og'zi va Reyn o'rtasidagi keng bo'shliqlarda sayr qilib, mahalliy vahshiy qabilalarni zabt etishdi. Attila Mundzukning otasi hunlarning qirollik oilasidan edi. Uning akalari Oktar (yoki Optar) va Rua (Roas, Rugila) hunlarning yetakchilari edi. Priskus shuningdek, ularning to'rtinchi ukasi Oivarsiusni ham eslatib o'tadi. Mundzuk haqida hech narsa ma'lum emas, faqat u bo'lajak rahbarlar Attila va Bledaning otasi edi. Optar Sokrat Sxolastik tarixida 420-yillarda Reyn bo yida ʻ burgundiyaliklarga qarshi jang qilgan va ochko zlikdan vafot etgan xunlarning ʻ yetakchisi sifatida qayd etilgan. Manbalarda eng mashhuri Rua (Rugila, Roas, Ruga, Roil). 433 yilda Vizantiya har yili 350 litr oltin o'lpon to'lagan Rua, imperiyadagi hunlardan qochgan qochqinlar tufayli Sharqiy Rim imperiyasiga (Vizantiya) tinchlik bitimlarini buzish bilan tahdid qila boshladi. Muzokaralar jarayonida va mahalliy reydlar paytida Rua vafot etdi. 434-yilda Rugilaning jiyanlari Bleda va Attila hunlarga rahbarlik qildilar. Bleda, ehtimol, aka-ukalarning eng kattasi bo'lgan, chunki 452 yilgi Gall yilnomasida faqat uning ismi Rugila (Rua) vorisi sifatida ko'rsatilgan. Biroq, Bleda o'zini hech qanday tarzda ko'rsatmadi, tarixchi Prisk esa voqealarni tasvirlashda doimo Attilani imperiya bilan muzokara olib borishga majbur bo'lgan rahbar sifatida tilga oladi. Rua boshlagan muzokaralarni davom ettirib, Attila Vizantiya imperatori Kichik Feodosiyni yillik o'lponni ikki baravar (700 litr oltin, ya'ni 230 kg) to'lashga majbur qildi va tinchlikni saqlash uchun boshqa qiyin shartlarni qo'ydi. Tinchlik shartnomasi 7 yil davom etdi, bu davrda xunlar Rim imperiyasidan tashqarida vahshiy qabilalar bilan kurashdilar. Mashhur voqealardan biri 437-yilda birinchi nemis davlatlaridan biri - Reyndagi Burgundiya qirolligining xunlar tomonidan mag'lubiyatga uchraganligi edi. Idatiusning so'zlariga ko'ra, G'arbiy Rim imperiyasi omon qolganlarga o'rta Ronada (Frantsiya va Shveytsariyaning zamonaviy chegarasi hududida) yangi erlar bilan ta'minlangan. Xunlarning kelib chiqishi va taqdiri haqidagi savol tarixdagi eng qiziq va kam o'rganilgan masalalardan biridir. Va hatto paradoksalki, biz u haqida qanchalik ko'p o'rgansak, shunchalik ko'p sirlar bizga duch keladi. Va ularni tekshirish tobora qiyinlashmoqda, chunki ular asrlar davomida ... Yirtqich nasroniy gotlar va vandallar va nisbatan insonparvar butparast xunlar Xunlar jahon tarixida Rim imperiyasining qattiq bosqinchilari sifatida tanilgan, ular hatto "Xudoning ofati" laqabini olgan dahshatli Attila boshchiligida. Aslida, Hunlarning o'zlari qadimgi Rimni egallamagan. Gotlar ularni oldilarida olib ketishdi. Bu 410-yilda edi. Aytgancha, Gotlar nasroniylar edi va keyinchalik hatto Rimni yangi kelganlardan himoya qilishdi. Ajoyibmi? Ammo barcha zamonaviy yozuvchilar va avlodlar bu haqiqat haqida gapirishadi. Taqdirning yana bir paradoksi. Hunlar davlati Attilaning o limidan so ngʻ ʻ va Rimni eng dahshatli bosqinchilar – vandallar bosib olganidan roppa-rosa bir yil o tib quladi. Ular dengizning narigi tomonidan, ilgari qirollikka asos solgan ʻ Shimoliy Afrikadan kelishdi va "abadiy shahar"ni ikki hafta davomida talon-taroj qilishdi - atigi uch kun davomida dahshatli qasos olgan Gotlardan farqli o'laroq. Kim biladi, agar Attila tirik bo‘lganida, Rimni vandallardan himoya qilmagan bo‘larmidi?.. Qolaversa, gotlar ham, vandallar ham nasroniy bo‘lgan, biroq “Xudoning balosi” Atilla tarixchilar tomonidan eng xudosiz epitet bilan taqdirlangan. , chunki u butparast edi, garchi u hech qachon barmoq Rimga tegmagan bo'lsa-da! Hunlarning rim-gotik qarashlari Xunlarning ibtidoiy ko‘chmanchi hayoti tasviridan ko‘plab tarixchilar yaqin-yaqingacha hunlar Osiyo qa’ridan kelib chiqqan va turklar, ugrlar yoki mo‘g‘ullar bilan bog‘liq bo‘lgan chorvador xalq bo‘lgan degan xulosaga kelishgan. Xunlarda ular 3-asrda sharqqa borgan qadimgi Xitoy yilnomalaridagi Xiongnularning dahshatli ko'chmanchilarini ko'rishga moyil edilar - shekilli, Evropani qiynash uchun. Ammo manbalarda bu haqda to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatmalar yo'q. Xunlar tepaligidagi axloqning soddaligi, masalan, rus knyazi Svyatoslav va uning 10-asrdagi otryadiga juda mos keladi, ko'rinishidan, endi hech kim turklardan shubhalanmaydi. Xun chaqaloqlarining bosh suyaklarini o'ziga xos tarzda siqish odati evropaliklarga g'alati tuyulishi mumkin edi - lekin balog'at yoshida bolalarning bosh suyagini "chiroyli shakl" berish uchun kesish dunyoning ko'plab xalqlarida, shu jumladan Cho'lda ham ma'lum bo'lgan. xususan sarmatlar orasida. Xunlarning "vahshiylik" bo'lib ko'ringan odati ham kattalarning soqolini yaxshi o'stirmasligi uchun yuzidagi terini kesish yoki kuydirish odati ham antropologik ko'rsatkich hisoblanmaydi. Xunlar tabiiy holatda soqol o'stirishgan - bundan mantiqiy xulosa kelib chiqadi! Shunday qilib, ularning qadimiy tavsiflarida qadimgi hunlarni hind- evropaliklar (eroniylar, aytaylik, nemislar yoki slavyanlar) emas, balki hech narsa yo'q. Hunlarning Vizantiya ko'rinishi Yunon mualliflari orasida hunlarga qarama-qarshi qarashni ko'rish mumkin. To‘g‘ri, ularning xunlar bilan tanishishi biroz kechroq – V asr o‘rtalarida, Attilaning Rimga qarshi yurish tayyorlayotgan paytlariga to‘g‘ri keladi. Keyin Konstantinopoldan kelgan elchi Prisk Paniyskiy nozik topshiriq bilan Attilaga bordi. Shunday qilib, Priskning tavsifida xunlarni qoloq vahshiylar sifatida tavsiflaydigan hech narsa yo'q (yunonlarda odatda bunday xususiyatga ega bo'lishlariga qaramay - boshqa xalqlarni madaniy jihatdan kamsitish). Xunlar qirolining tashqi ko'rinishi uni ajablantirmaydi, kiyimlari bundan mustasno - ular ayniqsa ozoda edi (besh asr o'tgach, Vizantiya imperatori Leo Deakon buni rus knyazi Svyatoslav qiyofasida qayd etgan edi). Xunlar mustahkam qurilgan yog'och uylarda yashagan, issiq hammomlarda yuvilgan, olimlar "asal" va "kvas" dan boshqasini aniqlay olmaydigan ichimliklar ichishgan va marhum uchun iste'mol ziyofatini nishonlashgan - "strava". Xunlar o'zining eng katta qudrati davrida Alp tog'lari va Quyi Dunay shimolidan Reyndan O'rta Volgagacha cho'zilgan davlatga asos solgan. Uning tarkibiga turli xalqlar kiradi. Albatta, Prisk tomonidan o'rganilgan "xun" so'zlari va odatlarining ko'pi dastlab Hunnik emas edi. Atilla imperiyasi, xuddi shunday vaqtinchalik uchib yuruvchi imperiyalar singari, uning asoschisi to'satdan vafot etganining ertasigayoq quladi. Ammo endi paleogenetika kabi fan tarixchilar va arxeologlarga yordam beradimi? Uning asosida hunlar qayerdan kelganligini aniqlab bo'lmaydimi? Afsuski, aniq xulosalar qilish uchun ma'lumotlar juda kam. Aslida, Buyuk Migratsiya davrining tarixiy xotiralaridan kelib chiqqan holda, o'sha paytda Evropa hududi juda aralash edi. O rta Osiyo dashtlaridan chiqish yo llari ham bo lgan.ʻ ʻ ʻ Ammo ularning ustunligi va hatto Hun "qo'shinlari" tarkibida sezilarli rol o'ynashi haqida xulosa chiqarish juda ishonchsizdir. Lekin, ehtimol, biz hech bo'lmaganda hunlar qaerga ketganini bilamizmi? Ha, Yevropaning ko pgina mamlakatlari xalqlari (jumladan, ruslar) Vengriyani ʻ Hunlar nomidan olgan. Ammo bu bir vaqtlar Xunlarning poytaxti bo'lganligi haqidagi xotiraning dalilidir. Aytgancha, vengerlarning o'zlari - magyarlar - ular bu mamlakatga faqat 10-asrda kelgan deb hisoblashadi va ular dahshatli hunlar u erda faqat madaniyatliroq qo'shnilardan yashab, o'zlarining tarixlarini sun'iy ravishda birlashtirganliklarini bilishgan. 1.2 Attila va Bleda Xronikalarda Attila va Bleda nomlari odatda birgalikda hukmronlik qilgan davrda yonma-yon tilga olingan. Aka-uka hokimiyatni qanday taqsimlagani haqida hech qanday dalil yo'q. Tarixchi D.B. Buri Bleda Hunlar domenlarining sharqida hukmronlik qilgan, Attila esa g'arbda jang qilgan, deb taxmin qildi. Aka-uka o'rtasidagi munosabatlar haqida ham ma'lumot yo'q, ularning Bleda yaxshi ko'rgan va Atilla yomon ko'rgan hazil Zerkon haqidagi kelishmovchiliklari bundan mustasno. Xunlar 442 yilda Illirikumda (zamonaviy Serbiya hududida) Vizantiya imperiyasini vayron qilganda, ikkala aka-uka Bled va Atilla ularning rahbarlari deb atalgan. 3 444-yilda voqealarning zamondoshi Akvitaniyalik Prosper yilnomasida yozilishicha, Attila o z ukasini o ldirgan: “Hunnlar shohi Attila shohlikda o ziningʻ ʻ ʻ ukasi va safdoshi Bledani o ldirib, o z xalqini majburlagan. Unga itoat qilish”. 6- ʻ ʻ asrning ikkinchi yarmining keyingi yilnomachisi Marselin Komit Bledaning o'limini 445 yilga to'g'rilaydi va "452-yilgi Gallic Chronicle" bu voqeani 446-yilda ko'rsatadi. Atilla haqidagi eng batafsil ma'lumot manbasi, tarixchi Prisk, Iordanes tomonidan taqdim etilgan, Prosperning ma'lumotlarini deyarli takrorlaydi: "Xunlarning katta qismiga qo'mondonlik qilgan ukasi Bleda xoinlik bilan o'ldirilganidan so'ng, Atilla butun qabilani birlashtirdi. uning hukmronligi." Marcellinus Comit va Gallic Chronicle Bledaning xiyonat va yolg'on natijasida o'lganiga guvohlik beradi, Attilani ukasining o'limida aybdor deb to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatmaydi. Olimpiodor hunlar yetakchisi Donatning 412-yilda o'limi haqidagi hikoyada o'zini xuddi shunday ifodalagan: "Qasamga aldangan Donat jinoiy ravishda o'ldirilgan", ammo bu erda etakchining o'limida aybdorlar rimliklar yoki ularning o'limi bo'lgan. ittifoqchilar. Attila 444 yildan to 453 yilda vafot etgunga qadar Dunaydan shimolda Qora dengizdan Reyngacha bo lgan keng ʻ hududlarda yashovchi turli vahshiy qabilalarning konglomerati bo lgan qudratli ʻ Hunlar imperiyasini yakka o zi boshqargan. ʻ 3 Verlinskiy A. L. Tilning kelib chiqishi haqidagi antik ta'limotlar. Sankt-Peterburg: Sankt-Peterburg davlat universiteti nashriyoti, 2006 yil. II.BOB. SHARQIY RIM IMPERIYASIGA QARSHI YURISHI 2.1 Sharqiy Rim imperiyasiga qarshi yurishi Attila va Bledaning Vizantiyaning Illirikum (zamonaviy Serbiya) viloyatiga qarshi birinchi yurishi 441 yilda Sharqiy Rimliklar uchun o ta baxtsizʻ bir paytda, ularning qo shinlari forslar va Vandal shohiga qarshi kurashga ʻ yo naltirilgan paytda boshlandi. Sitsiliyadagi Geiserik. Geyserik 440 yilda orolga ʻ qo'ndi va keyingi yilning bahorida Vizantiya nemis qo'mondoni Areobindus qo'mondonligi ostida unga qarshi ekspeditsiya qo'shinlari yuborildi. Areobindus Sitsiliyaga juda kech yetib keldi, vandallar uni tark etib ulgurgan edi. Xuddi shu 441 yilda forslar Kichik Osiyodagi Vizantiya mulklariga hujum qilishdi, ammo ular bilan urush tezda tinchlik va Sharqiy Anadoludagi Vizantiya qo'shinlari qo'mondonining imtiyozlari bilan yakunlandi. Priskusning so'zlariga ko'ra, janglar zamonaviy Belgrad hududidagi savdo yarmarkasida hunlarning rimliklarga hujumi bilan boshlangan. Hujum uchun bahona Marg shahri episkopi tomonidan, ehtimol qirol qabrlaridan o'g'irlangan xazinalar edi. Marg qo'lga olindi va Dunay daryosidagi yaqin atrofdagi yirik shaharlar Singidunum (zamonaviy Belgrad) va Viminasium (zamonaviy Serb Kostolac) qulab tushdi. Hunlar Dunay bo ylab ʻ sharqqa qarab Ratiariyaga (zamonaviy bolgarlarning Archar qishlog i) va janubga ʻ Morava vodiysi bo ylab Naissga (zamonaviy serbcha Nish) ko chib o tdilar. ʻ ʻ ʻ Neysusning hujumi va qo'lga olinishi Prisk tomonidan ko'chmanchi xunlar o'z qo'l ostidagi xalqlarning qurilish mahoratidan foydalangan holda qanday qilib mustahkam shaharlarni egallashga muvaffaq bo'lganligini tushunish uchun etarlicha batafsil tasvirlangan: “Aholisi jangga chiqishga jur’at eta olmagani uchun (xunlar) o‘z qo‘shinlarining o‘tishini osonlashtirish uchun shaharning janubiy tomonida daryo (Nishava) ustidan ko‘prik qurib, mashinalarini shaharga olib kelishdi. shaharni o'rab turgan devorlar. Avval ular g'ildiraklardagi yog'och platformalarni olib kelishdi. Jangchilar ularning ustida turib, himoyachilarni tayanch punktlarida otib tashlashdi. Platformalarning orqasida g'ildiraklarni oyoqlari bilan itarib yuboradigan va [kamonchilar] ekranlardan muvaffaqiyatli o'q uzishlari uchun mashinalarni kerakli joyga siljitadigan odamlar bor edi. Platformadagi jangchilar xavfsiz jang qilishlari uchun ular snaryadlar va yondiruvchi o'qlardan himoya qilish uchun ularga teri va terilar tashlangan to'qilgan tol pardalari bilan qoplangan. Ko'plab mashinalar devorlarga olib kelinganida, himoyachilar snaryadlar yomg'iri tufayli qal'alarni tark etishdi. Keyin qo‘chqor deganlarni olib kelishdi. Himoyachilar devorlardan ulkan toshlarni uloqtirishdi. Mashinalarning bir qismi xizmatchilar bilan birga ezildi, ammo himoyachilar ularning ko'pligiga dosh bera olmadilar. Vahshiylar devorning qo'chqorlar bilan buzib tashlangan qismidan, shuningdek, zinapoyalar yordamida buzib kirishdi. Mashhur tarixchi E.A.Tompson Priskusning Naissani qamal qilish haqidagi hikoyasini fantastika deb hisoblaydi, chunki matnning adabiy uslubi miloddan avvalgi 430-yillarda Plateya qamalini tasvirlaganiga juda o'xshaydi. e. Biroq, boshqa tarixchilar Tompsonning fikriga qo‘shilmay, yunonzabon yozuvchilar orasida mumtoz adabiyotga taqlid qilish odatiy hol emasligini ta’kidladilar. Prisk Vizantiya elchixonasi tarkibida 448 yilda Naissusdan o'tib ketganida, u "dushmanlar tomonidan tashlab ketilgan va vayron qilingan ... daryo bo'yida hamma narsa jangda halok bo'lganlarning suyaklari bilan qoplangan". 442 yilda harbiy harakatlar tugadi. 442-yilda imperator Feodosiy vandallar bilan sulh tuzgach, Areobind qo shini Sitsiliyadan Frakiyaga ko chirildi va u yerdaʻ ʻ janglar tugadi. Poytaxt Konstantinopolni qamrab olgan Frakiya mudofaasi Vizantiya qo'shinlari qo'mondoni Aspar tomonidan muvofiqlashtirildi. Priskning so'zlariga ko'ra, hunlar Dunaydan besh kunlik janubda zamonaviy Serbiya hududida juda katta hududni egallab olishgan. Vizantiyaga qarshi birinchi va ikkinchi yurishlar oralig'ida Bleda vafot etdi va Attila hunlarning butun harbiy kuchini o'z qo'lida to'pladi. Bu davrda Shimoliy Qoradengiz hududidagi ko'chmanchi xunlar va akatsirlar o'rtasida urush bo'lib o'tdi, bu Prisk va Atillaning ittifoqchisi Onegesiusning sobiq asiri bo'lgan ma'lum bir yunon o'rtasidagi suhbatda eslatib o'tilgan. Vizantiyaga qarshi yurishlarning xronologiyasi, qaysi yurishda qaysi shaharlar qo'lga kiritilgani, tinchlik shartnomasi tuzilganda (Prisk parchasidan ma'lum), bu voqealarning barchasi turli tadqiqotchilar tomonidan turli yo'llar bilan qayta tiklangan. Tarixchi O.D. Atillaning Vizantiyaga qilgan yurishlarini eng batafsil qayta tiklagan. Maenchen-Helfen o'zining "Xunlar dunyosi" asarida. 1-chi yurish tugagandan so'ng, Attila hunlarning yagona rahbari sifatida Vizantiyadan kelishilgan o'lpon va qochqinlarning taslim bo'lishini talab qildi. Kengashda imperator Kichik Teodosiy hunlarning haqoratli talablarini bajarishdan ko'ra, urushga kirishga qaror qildi. Keyin Attila Ratiariyani egallab oldi, u erdan 446 yil oxiri yoki 447 yil boshida Vizantiyaning Bolqon egaliklariga hujum qildi. Marcellinus Komit o'zining 447 yildagi yilnomasida quyidagi yozuvni qoldirgan: "Birinchisidan (441-442) ancha qiyin bo'lgan dahshatli urushda Attila deyarli butun Evropani changga aylantirdi." Ratiariya sharqidagi Utum daryosida bo'lib o'tgan jangda harbiy qo'mondon Arnegiskl boshchiligidagi Vizantiya qo'shinlari mag'lubiyatga uchradi va Arnegisklning o'zi jangda halok bo'ldi. Xunlar Dunay va Bolqon tizmalari orasidagi tekislik bo ylab to siqsiz sharq tomonga Marsianopolga o tib, buʻ ʻ ʻ shaharni egallab, janubga burilib, Filippopolis va Arkadiopolisni egallab olishdi. Bosqinning ko'lamini zamonaviy Kallinikosning so'zlari bilan baholash mumkin, u Hunlar tomonidan 100 dan ortiq shaharlarni egallab olgani va Frakiya butunlay vayron qilingani haqida xabar bergan. Priskus Illirikumning Frakiya bilan chegarasida joylashgan kichik Asimunt qal'asi aholisining kurashi haqida batafsil to'xtalib o'tdi, ular (omon qolgan dalillarga ko'ra) hunlarga munosib qarshilik ko'rsatishga qodir edilar. Xavf hatto 447 yil 27 yanvarda kuchli zilzila natijasida qisman vayron bo'lgan Konstantinopolda ham sezildi. Xunlar yaqinlashgan paytga kelib shahar devorlari to liq tiklanganmi (447-yil mayiga kelib) manbalarda aniq emas. Ko'p ʻ aholi shahardan qochib ketishdi, imperator Teodosiyning o'zi qochishga tayyor edi. Nestorius o'zining "Gerakleid bozori" nomli xagiografik asarida xunlar tartibsiz ravishda orqaga chekinishini ko'rgan xochlarni o'rnatish orqali shaharni mo''jizaviy tarzda qutqarish haqida gapiradi. Xunlarning bo'linmalari Marmara dengiziga etib borishdi va Termopilada tekshirish uchun Gretsiyaga yaqinlashdilar. Frakiya Cherson yarim orolida hunlar bilan yana bir jang bo'lib o'tdi, shundan so'ng Vizantiya uchun qiyin tinchlik o'rnatildi. 2.2 Sharqiy Rim imperiyasi bilan tinchlik Vizantiyaning xunlar bilan tinchlik o'rnatish shartlari Prisk tomonidan saqlanib qolgan parchada batafsil bayon etilgan: “O tgan vaqt uchun to lov sifatida xunlarga qochoqlar va olti ming litr oltinʻ ʻ bering, har yili (xunlardan) qochib, o z qo liga o tgan Rim harbiy asiri uchun ikki ʻ ʻ ʻ ming yuz litr oltin miqdorida soliq to lang. to'lovsiz yerga, o'n ikki tilla ber, agar ʻ uni qabul qilganlar bu narxni to'lamasalar, qochqinni hunlarga topshirishlari shart». Agar imperator Feodosiyning 444-yil 29-noyabrdagi farmonida (xunlarning 1-yozuvidan so ng) yer uchastkalariga soliq talablari kamaytirilgan bo lsa, ʻ ʻ endilikda barcha imtiyozlar bekor qilingan. Pulni kaltaklash yo'li bilan yig'ishgan, badavlat fuqarolar o'zlarining shaxsiy mol-mulkini va xotinlarining taqinchoqlarini sotishgan. Priskusga ko'ra: "Urushdan keyin rimliklarning (Vizantiya aholisi) boshiga shunday falokat tushdiki, ularning ko'plari ochlikdan o'lishdi yoki bo'yniga ilmoq osib, hayotlarini tugatishdi." Vizantiya katta o'lpon to'ladi va 448 yilda Atilla mag'lubiyatga uchragan imperiyaga faqat quyidagi talablarni qo'ydi - Hunlar erlaridan qochqinlarni ekstraditsiya qilish va Dunaydan Naissa va Serdika (zamonaviy)gacha cho'zilgan o'zi bosib olgan hududlarda dehqonchilik faoliyatini to'xtatish. Sofiya). 448 yilda Vizantiya elchixonasi tarkibidagi muzokaralar paytida Attilaning zamonaviy Vengriya hududidagi qarorgohiga tarixchi Prisk tashrif buyurdi, u keyingi mualliflar uchun Hunlarning ishlari va Attilaning hayoti haqida asosiy ma'lumot manbai bo'ldi. Priskus Attilaning ishonchli sarkardasi Hun Edekonga pora berish orqali Atillani o'ldirishga bo'lgan muvaffaqiyatsiz urinish haqida gapirib berdi. Edekon fitnaga xiyonat qildi, ammo Attila Vizantiya elchixonasining tarjimoni Vigilani o'lim uchun javobgar bo'lib, undan katta to'lov olib, kechirdi. 448 yilda Attila o'zining to'ng'ich o'g'li Ellakni Qora dengiz mintaqasidagi Akatsir qabilalariga boshliq qilib tayinladi. 449 yilda Vizantiya elchilari Anatoliy va Nome Atilladan Dunay yerlarini imperiyaga qaytarish va hunlardan qochqinlarni topshirish masalasini hal qilish va'dasini olishga muvaffaq bo'ldilar. Priskning so'zlariga ko'ra, "Attila bilan kelishmovchiliklar to'xtatildi". 450 yil iyul oyida imperator Teodosius otdan yiqilishi natijasida vafot etdi. 25 avgustda imperatorning singlisi Pulcheriya Vizantiya taxtiga yangi imperator, harbiy boshliq Markianni o‘rnatdi, u hunlarga avvalgi o‘lponni to‘lashdan bosh tortdi: “Sharq imperatori Teodosiy tomonidan tayinlangan o'lponni to'lashga majbur emasligini e'lon qildi; Agar Attila xotirjam bo'lsa, unga sovg'alar jo'natadi, lekin agar u urush bilan tahdid qilsa, uning kuchiga bo'ysunmaydigan kuchni chiqaradi. Shu bilan birga, Attilaning G'arbiy Rim imperiyasi bilan munosabatlari yomonlashdi, bunga Rim imperatori Valentinianning singlisi Gonoriya tomonidan Attilani chaqirishi sabab bo'ldi. Gonoriyaning yordam so'rab hunlar rahbariga qanday murojaat qilgani haqidagi afsona Yustus Grata Honoriusning maqolasida bayon etilgan. Qadimgi yilnomachilar aniq ma'lumotlarning etishmasligini odatda Konstantinopolda tug'ilgan afsonalar bilan almashtirdilar. Shunday qilib, VI asr yilnomachisi Jon Malalaning xabar berishicha, Attila elchilar orqali Marsian va Valentinianga o'z saroylarini unga tayyor saqlashni buyurgan. 451 yilning erta bahorida Hunlar va Atillaga bo'ysunuvchi boshqa qabilalar Galliyaga bostirib kirishdi. Bosqinning borishi yilnomachilarning yozuvlarida aks ettirilmagan va hagiografik manbalardan tiklangan: 451 yilda o'zini ko'rsatgan katolik avliyolarining hayoti. 451 yil 7 aprelda Metz Hunlar va Trier shaharlari tomonidan qo'lga olinib, vayron qilingan. , Köln, Reyms, Tonger va Troyes ham tushib ketdi. Attila Gaul markazidagi Orleanga yaqinlashib, uni qamal qilgan bo'lishi mumkin. Agar u shaharni egallagan bo'lsa, u Luarani ko'priklar orqali kesib o'tib, G'arbiy Galliyadagi Tuluzaning Vesigot qirolligining mulkiga kirib borishi mumkin edi. 14-iyun kuni, avliyo Annianning hayotiga ko'ra, shahar devorlari qo'chqorlar tomonidan buzib tashlangan muhim daqiqada, Rim qo'mondoni Aetius va Vesigot qiroli Teodorikning birlashgan qo'shinlari yordamga kelishdi. Orlean. Attila Katalaun dalalariga (Orleandan 200 km sharqda) chekinib, Sena daryosining o ng qirg og iga, ehtimol Troya shahridan o tib ketdi. Troya shimolida, zamonaviyʻ ʻ ʻ ʻ Shampan viloyatidagi keng tekislikda umumiy jang bo'lib o'tdi, uning aniq joyi va sanasi noma'lum edi. Tarixchilar jangning sanasini 451 yil iyun oyining oxiridan iyul oyining boshigacha bo'lgan vaqt oralig'ida taklif qilishadi. Katta qirg'in natijasida ikkala tomon ham katta yo'qotishlarga duch keldi, qirol Teodorik I o'ldirildi, shekilli, Attilaning qo'shini ko'proq zarar ko'rdi, chunki ertasi kuni u o'zini har tomondan aravalar bilan o'rab, mustahkamlangan lagerga qamab qo'ydi. Tashabbus gotika-rim koalitsiyasi qo liga o tdi; ammo vestgotlarning yangi ʻ ʻ saylangan qiroli Torismund o z hokimiyatini akalaridan himoya qilish uchun ʻ birinchi bo lib o z qo shinini jang maydonidan Tuluzaga olib chiqdi. ʻ ʻ ʻ Shunda Attila hech qanday bezovtalanmagan holda jang maydonini to'siqsiz tark etdi. U omon qolgan qo'shinlarni Dunaydan tashqariga olib chiqdi va u erdan keyingi 452 yilda Shimoliy Italiyaga hujum qildi. 452 yilning yozida Attila Pannoniyadan Alp tog'laridagi keng va tekis dovon orqali Italiyaga hujum qildi. Birinchi bo'lib o'sha paytda Adriatik sohilidagi eng yirik shahar bo'lgan Venetsiya provinsiyasidagi Aquileia hujumga uchragan. Jordanesning fikricha, “uzoq va shiddatli qamaldan keyin Atilla u yerda deyarli hech narsa qila olmadi; Shahar ichida eng kuchli Rim askarlari unga qarshilik ko'rsatishdi va uning qo'shini allaqachon norozi bo'lib, ketishga harakat qilardi. Biroq, Attila qamalni davom ettirishni talab qildi va otish va qamal dvigatellari yordamida hujum paytida shahar quladi. Garchi Iordaniya Aquileia g'oyib bo'lganini e'lon qilgan bo'lsa-da ("ular hamma narsani shunday shafqatsizlarcha vayron qiladilarki, shahardan asar ham qolmaganga o'xshaydi"), aslida shahar tez orada tiklandi, ammo lombardlar bosqinidan keyin keyingi asrda tabiiy ravishda yo'q bo'lib ketdi. , Aksariyat aholi yangi shaharga ko'chib o'tishni tanlaganligi sababli, dengiz tomonidan ancha yaxshi himoyalangan, Venetsiya deb nomlangan. 458-yilda Aquileia yepiskopi Rim papasi Leo bilan Hunn asirlikdan qaytgan va xotinlarini boshqalarga turmushga chiqqan erkaklar haqidagi masalani muhokama qildi. Venetsiyaning qolgan shaharlari ham qo'lga olindi, shundan so'ng Attila shimoliy Italiyaning g'arbiy qismiga ko'chib o'tdi. Ehtimol, Rim qo'shinlari qo'mondoni Aetius Po daryosi bo'ylab mudofaani tashkil etishga qaror qilib, uning chap (shimoliy) qirg'og'idagi shaharlarni himoya qilishdan bosh tortgan. Aynan shu taktikalar rimliklarga 550 yildan ko'proq vaqt oldin, miloddan avvalgi 102 yilda Cimbri bosqinida muvaffaqiyat keltirgan. e. Po shimolidagi erni vayron qilish uchun vahshiylarga topshirildi, buning natijasida ular Galliyadan kuchli armiyani ko'chirish uchun vaqt orttirishga muvaffaq bo'lishdi. Xuddi shunga o'xshab, Alarikning gotlar 401 yilda shimoliy Italiyaga yurish qildilar, o'shanda gotlar ham Akvileyni qo'lga kiritib, g'arbiy Alp tog'lari tomon yurishgan, ammo Rim qo'shinlari qo'mondoni Stilicho Po tog'idan janubga, keyin esa Italiyaga kirishiga ruxsat bermagan. ularni mag'lub etdi. Xunlar Mediolanum (zamonaviy Milan) va Ticinumni (zamonaviy Pavia) egallab olishdi. Mediolanumda Attila imperator saroyini egallagan (shahar 5-asr boshlarida Rim imperiyasining poytaxti bo lgan). Sudaning so zlariga ko ra, Attilaʻ ʻ ʻ taxtda o lik skiflar oyoqlari ostida sajda qilib turgan Rim imperatorlari tasvirlangan ʻ rasmni ko rgan. Keyin u rassomni topishni buyurdi va uni taxtga o'tirishga majbur ʻ qildi va Rim imperatorlari uning oyoqlari ostida qoplardan oltin to'kishdi. Aholining aksariyati Mediolanumdan qochib ketdi, ularning uylari talon-taroj qilindi yoki yoqib yuborildi, cherkovlari vayron qilindi. Rim papasining kotibi Prosper o‘z xronikasida Rim papasi Leo aslzoda rimliklar Avien va Trigetiy hamrohligida xunlar rahbari bilan uchrashib, uni Dunay daryosidan nariga o‘tishga ko‘ndirganini yozadi. Priskning so'zlariga ko'ra, Atilla, Papa Leodan tashqari, dunyo poytaxti qo'lga kiritilgandan so'ng, rahbarning yaqin orada vafot etishidan qo'rqib, Rimga borishdan maslahatchilar tomonidan to'xtatilgan (bu haqiqatda Rim qo'lga kiritilmasdan sodir bo'lgan). xuddi Alarik Rim bosib olingandan keyin vafot etgani kabi. Biroq, boshqa manbalarda Atillaning ketishi boshqacha yoritilgan. 512 yilda Rim papasi Simmaxga yozgan maktubidan Rim papasi Leoning Atilla oldidagi missiyasidan maqsad ma’lum bo‘ldi. Papa Leo Rim mahbuslarini ozod qilish bo'yicha muzokaralar olib bordi (ehtimol to'lov miqdorini muhokama qilish), shu jumladan butparastlarni ham. Atillaning Italiyani tark etishining ishonchli sabablari voqealarning zamondoshi Idatiyning yilnomasida keltirilgan: “Imperator Markian yuborgan qo shimcha qo shinlar Aetiusʻ ʻ qo mondonligida ularni (xunlarni) o z qarorgohlarida qirg in qildi. Ular ham ʻ ʻ ʻ osmondan yuborilgan o'latdan halok bo'ldilar» 4 . Tarixchilar yilnomada tilga olingan Aetiusning kimligi haqida bir xil fikrda emaslar. Tompson uni Vizantiyalik Flaviy Aetius deb hisoblagan va Dunay bo'ylab yurishni xunlarning chuqur orqa tomoniga bog'lagan bo'lsa-da, Menxen-Helfen bu Flaviy Aetius ekanligiga shubha qilmaydi va Vizantiya armiyasi dengizni kesib o'tdi. Italiya, u erda zarba bera boshladi. Tarixchilar bir narsada yakdil: hunlar o'rtasidagi vabo ularning Italiyadan ketishida Rim papasini ishontirishdan ko'ra ko'proq hal qiluvchi omil bo'lgan. 4 Jahon tarixi - M.: Siyosiy adabiyot nashriyoti, 2016. - T. 2. - B. 211-230. III.BOB. GALLIYAGA HARBIY YURISHLAR 3.1 Atillaning o'limi va uning imperiyasining qulashi Italiyaga qarshi yurishdan qaytgach, Attila yana Vizantiyaga tahdid sola boshladi va marhum imperator Teodosiy bilan kelishilgan o'lponni talab qildi. Imperator Markian hunlar rahbari bilan kelishib olishga harakat qiladi, sovg'alar yuboradi, lekin Attila ularni rad etadi. Iordaniyaga ko'ra, Vizantiyaga tahdidlar Atillaning haqiqiy rejalari uchun hiyla-nayrang edi: "Bu bilan u ayyor va ayyor, bir tomonga tahdid qildi va qurollarini boshqa tomonga yo'naltirdi". Attila Galliya markazidagi Luaraga joylashib olgan alanlarga tez hujum uyushtirdi. Biroq, vestgotlar qiroli Torismund ularga yordam berishga muvaffaq bo'ldi va jangda Attila, agar mag'lub bo'lmasa, Pannoniya va Dakiyadagi uyiga chekinishga majbur bo'ldi. Iordaniyaning qisqacha ma'lumotlaridan tashqari, Atillaning so'nggi jangi haqida boshqa manbalar yo'q. 453 yilda Atillaning o'limi Rim imperiyasi chegaralariga doimiy tahdidni bartaraf etdi. Atillaning o'limiga burundan qon ketishi sabab bo'lgan deb ishoniladi. Jordanes, Priskni qayta hikoya qilib, Atillaning o'limi va dafn marosimini yolg'iz o'zi tasvirlab berdi: “U sanoqsiz xotinlardan keyin, o'sha odamlarning odatiga ko'ra, Ildiko ismli ajoyib go'zal qizni o'ziga xotini qilib oldi. To'ydan o'zining katta zavqidan zaiflashib, sharob va uyquga og'ir bo'lib, u odatda burun teshigidan oqadigan qonda suzib yotardi, lekin endi odatdagi oqimida to'xtab qoldi va tomog'idan o'lik yo'l bo'ylab oqib, uni bo'g'ib qo'ydi. . Dashtlar orasida uning jasadi shoyi chodirga qo'yilgan va bu hayratlanarli va tantanali tomoshani taqdim etgan. Butun hun qabilasining eng zo‘r otliqlari u qo‘yilgan joyni sirk kabi aylanib yurishardi; bir vaqtning o'zida dafn marosimlarida uning jasoratlarini esladilar. U bunday nolalar bilan motam tutgandan so'ng, ular uning tepaligida "strava" ni (o'zlari shunday atashadi) katta ziyofat bilan birga nishonlashadi. Qarama-qarshilikni (his- tuyg'ularni) birlashtirib, ular dafn marosimining qayg'usini shodlik bilan ifodalaydi. Kechasi murda yashirincha ko'miladi, (uch) tobutga mahkam o'raladi - birinchisi oltindan, ikkinchisi kumushdan, uchinchisi mustahkam temirdan. Bunday katta boylik oldida insonning qiziquvchanligini oldini olish uchun ular bu ish ishonib topshirilgan har bir kishini o'ldirishdi. 2014-yilning mart oyida Budapeshtda Dunay ustidan yangi ko‘prik qurilishi chog‘ida aslzoda xun, ehtimol Atillaning qabri topilgani haqida xabar berilgan edi. Tarixchilar Ildiko germancha ism ekanligiga ishonishadi. Marcellinus "Yevropani vayron qiluvchi" Atilla uyqusida noma'lum xotini tomonidan pichoqlab o'ldirilgani haqidagi mish-mishni xabar qildi. Bu afsona Skandinaviya eposida oqsoqol Eddada aks etgan: Burgundiya shohi Gudrunning singlisi mast erini, Hunlar qiroli Atlini (Attila) o'ldirgan. Atillaning ko'p sonli o'g'illari otalarining imperiyasini bo'lib olishga shoshildilar, lekin ilgari uni boshqargan vahshiy rahbarlar yangi hukmdorlarga bo'ysunishni xohlamadilar. Gepid shohi Ardarik bir qator german qabilalarining qo zg oloniga boshchilik qilib, 454-yili Nedao (Pannoniyadagiʻ ʻ hozirgi Nedava daryosi, Savaning irmog i) jangida xunlarni mag lub etib, jangda ʻ ʻ Atillaning to ng ich o g li Ellakni o ldiradi. Mag‘lubiyatdan keyin tarqalib ketgan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ xun qabilalari turli joylarni egallagan. Atillaning kenja o g li Ernak qabilasining ʻ ʻ bir qismi bilan Dobrudjaga joylashdi; qolgan hunlarni kuchliroq qabilalar sharqqa, Dunay bo ylab Vizantiya hududiga itarib yubordilar, keyinchalik ular Gotlar bilan ʻ jang qildilar. Atillaning xunlari haqidagi so nggi xabarlar 469-yilga to g ri keladi, ʻ ʻ ʻ o shanda Marsellin yilnomasiga ko ra, “xunlar shohi Atillaning o g li Dengizirich ʻ ʻ ʻ ʻ (Denzicis) boshi Konstantinopolga yetkazilgan”. Hunn qabilalarining qoldiqlari boshqa ko'chmanchi qabilalar bilan aralashib ketgan va "xunlar" etnonimi VI asr mualliflarining lug'atiga qattiq kirib, Qora dengizning shimoliy qirg'og'idan G'arbiy Evropaga to'lqinlar bo'ylab dumalab kelayotgan vahshiy ko'chmanchi qo'shinlarni belgilash uchun kiritilgan. 5 5 Tsibukidis D.I. Qadimgi Yunoniston va Sharq. - M.: Mysl,2020. - 298 b. 3.2 Atillaning shaxsiyati Iordaniya Atillaning tashqi ko'rinishi va xarakterini tavsiflab berdi: “U g urur bilan yurdi, u yer-bu yerga qaradi va tana harakatlari bilan o ziningʻ ʻ yuksak qudratini namoyon qildi. Urushni yaxshi ko'radigan, o'zi ham qo'lida mo''tadil, sog'lom fikrda juda kuchli, so'raganlar uchun ochiq va bir paytlar ishongan kishilarga rahmdil edi. Tashqi ko'rinishi past, keng ko'kragi, katta boshi va kichik ko'zlari, siyrak soqolli, kulrang sochlari tegib ketgan, tekis burunli, jirkanch rang [teri] bilan u o'zining kelib chiqishining barcha belgilarini ko'rsatdi. ” Prisk 448-yilda hunlarga elchilik qilganida Atillaning xatti-harakatlarini diqqat bilan kuzatgan. Priskus chizmalarida ko p xalqlar yetakchisi o zining harbiy ʻ ʻ boshliqlaridan oddiyligi, oddiy kiyim kiyishi, qurol-yarog ini tilla bilan ʻ bezatmasligi, ziyofatda esa yog och tovoqdan yeganligi, mehmonlarga esa kumush ʻ tovoqlarda idish-tovoq tortilishi bilan ajralib turardi. . Priskus taqdimotida Attila ziyofatda o‘zini o‘rta asrlar nemis shohidek tutadi, hech qanday holatda Sharqdan kelgan ko‘chmanchilarning yetakchisiga o‘xshamaydi. 451 yilda Atillaning Galliyaga bostirib kirishi va 452 yilda Rim papasi Leo bilan uchrashishi katolik agiografik adabiyotida boy iz qoldirdi. O'rta asr yozuvlarida Atilla Xudoning balosi (flagellum Dei) yoki Xudoning g'azabi deb atala boshlandi, bu lotin cherkovi an'anasini aks ettiradi, bu hunlar rahbarini Xudoga etarlicha qunt bilan xizmat qilmagani uchun xalqqa yuborilgan jamoaviy jazo sifatida ko'rishdir. 7-asr boshlarida Isidor Atilla xunlari to g risida o rnatilgan qarashlarni shakllantirdi: ʻ ʻ ʻ “Ular Rabbiyning g'azabi edi. Uning g'azabi imonlilarga qarshi kuchaygani sayin, u ularni hunlar bilan jazolaydi, shunda azob-uqubatlar bilan poklanib, imonlilar dunyo vasvasalarini va uning gunohlarini rad etib, samoviy shohlikka kirishadi. Keyingi davrlarda Atilla G‘arb sivilizatsiyasiga halokatdan boshqa hech narsa keltirmaydigan vahshiy vahshiylikning ramzi sifatida ko‘rila boshlandi. Cherkov an'analaridan farqli o'laroq, nemis dostonidagi Attila nemis qirollaridan deyarli farq qilmaydi va o'z vassallari bilan mehmondo'st va adolatli, fazilatli, ulug'vor hukmdor sifatida tavsiflanadi. Bu tasvir oqsoqol Eddaning Skandinaviya qo'shiqlarida va "Nibelunglar qo'shig'i" qahramonlik ertakida rivojlanadi. Taxminan 1200 yilda Vengriya Qirolligida Anonim nomi bilan mashhur bo'lgan sud idorasining kotibi "Gesta Hungarorum" ("Vengerlarning harakatlari") yozgan. Anonim, o'zining so'zlariga ko'ra, o'zining tarixiy inshosida emas, balki adabiy essesida "Magyar podshohlari va zodagonlarining kelib chiqishi" haqida gapirishga qaror qildi, chunki Anonim davrida ularning ajdodlarini faqat "soxta dehqon ertaklari" va "o'rganish mumkin edi". suhbatdosh dostonlar”. Shunday qilib, muallif, manbalar yo'qligi sababli, venger zodagonlarining qahramonlik tarixini tuzib, Attilani venger qirollarining ajdodiga aylantirgan. Anonimning izdoshi Shimon Kezai o'zining "Vengerlar tarixi" asarida Atilla obrazini yaratgan. 1283 yilda va shu kungacha Attila nomi Vengriyada mashhur. Attila barcha tarqoq qabilalarni o'z qo'li ostida birlashtira oladigan rahbarga aylandi. Ko'chmanchilar uni darhol o'zlarining hukmdori deb bilishdi, chunki u sarkarda sifatida ajoyib iste'dodga ega edi. U hunlarning yo'lboshchilaridan biri - Mundzukning o'g'li edi. Bu rahbar bir necha bor yunonlar va rimliklar bilan sulh tuzib, o‘zining juda qiziquvchan va ziyrak o‘g‘li Attilani ularga garovga yuborgan. Asirlikda bo'lgan Attila lotin va yunon tillarini o'rgandi, o'z asirlari qo'shinlarining strategiyasi va taktikasini o'rgandi, shuningdek, davlat institutining har qanday xalq uchun muhimligini tushundi. U har qanday xalq hokimiyatining asosi davlat ekanligini angladi. Hunlarning yetakchisiga aylangan Attila barcha hamrohlik qiluvchi atributlarga ega ulkan imperiyani yaratdi. Xunlarning dini yo'q edi, Atilla shamanlar orqali ko'plab xurofotlarni singdirdi, bu e'tiqod unga ko'p sonli fuqarolarni boshqarishga imkon berdi. Hunlar o'limdan qo'rqmagan - Attila ularni jangda o'lish sharafli va o'g'illari uchun jasorat namunasi bo'lishiga ishontira oldi. Va Attila yigirma olti yoshida hokimiyat tepasiga kelgan bo'lsa-da, u o'zini iste'dodli diplomat sifatida ko'rsatdi. U odamlarni bo'ysundirish qobiliyatiga ega edi. U o'z qo'shinini Rim modeliga ko'ra yaratdi va askarlarini nafaqat otda, balki piyoda ham jang qilishni o'rgatdi. Attila o'zining harbiy yurishlarida rimliklar orasida ko'rgan katapulta, ballista va urish qurollaridan ham foydalangan, ammo harbiy muhandislik bilimiga ega bo'lib, ularni sezilarli darajada yaxshilagan. Yevropa shaharlarini birin-ketin bosib olgan Attila Rimni egallab, vayron qilishni istamadi. Bu fakt haligacha sir bo'lib qolmoqda. Atillada qahramonlik qiyofasi yo‘q edi – u tor yelkali, bo‘yi past, bolaligidan ot choptirgani uchun oyoqlari qiyshiq edi. Yupqa bo'yin katta boshni qo'llab-quvvatlashi qiyin edi, shuning uchun u doimo marjon kabi chayqalib turardi. Chuqur ko'zlari, o'tkir iyagi va xanjar soqoli uning ozg'in yuzini buzmadi. U aqlli, qat'iyatli, o'zini qanday boshqarishni bilgan va har doim o'z maqsadiga erishgan. U "Xudoning balosi" laqabi bilan tanilgan, chunki u paydo bo'lgan joyda faqat halokat va to'liq vayronagarchilikni qoldirgan. Attila va uning ukasi Bleda 434-yilda hunlarning ham hukmdori etib tayinlangan, shundan keyin ikki aka-uka Hunlar imperiyasini mustahkamlashga kirishgan. Birodarlar Forsga hujum qilib, sharqda o'z imperiyalarini kengaytirishga harakat qildilar, ammo sosoniylar tomonidan mag'lubiyatga uchradilar. 6 Oltin va ayollarni yaxshi ko'rardi Attila kuchli jangchi edi, lekin uning zaif tomonlari bor edi. Zamondoshlarining yozishicha, u juda mehribon, kanizaklari va xotinlari ko‘p bo‘lgan. U oltinni hammadan ham qadrlardi. Fath qilingan xalqlar unga faqat oltin bilan o'lpon to'laganlar va bosib olingan shaharlar ham uni bu metall bilan to'lagan. Hunlar qimmatbaho toshlarni ma'nosiz shisha bo'laklari deb bilishgan, ammo oltin, ularning fikriga ko'ra, vaznli, olijanob nurga ega va kuch va boylikning doimiy ramzi edi. Milodiy 493 yilda Attila 58 yoshga to'ldi, uning sog'lig'i yomonlashdi: tez- tez soqchilik, ko'p qon ketish. Shifokorlar ustozni qanday davolashni bilishmadi. Attilaning o'z xalqini boshqarishi tobora qiyinlashdi - qo'zg'olonlar doimo boshlanib, shafqatsizlarcha bostirildi. To‘ydan keyin... vafot etdi 6 Danilenko V.P. Umumiy tilshunoslik va tilshunoslik tarixi, Ma’ruzalar kursi, M., 2016 y. Afsonalar va urf-odatlarga ko'ra, bir kuni Attila u uchun g'ayrioddiy qaror qabul qildi - u slavyan knyazlariga o'z homiyligini taklif qildi va slavyanlarning yagona davlatini (o'sha paytda bular tarqoq qabilalar) yaratishga va'da berdi, bu esa slavyanlarning bir qismiga aylanadi. Hunlar imperiyasi. Va... u rad etildi - slavyanlar ozod bo'lishni xohlashdi. Attila slavyan knyazining qiziga uylanishga qaror qildi. Keyin qo'zg'olonchi slavyanlarning erlariga egalik qilish o'z-o'zidan hal qilinadi. Slavyan malikasining otasi xunlar hukmdorining taklifiga ham, qaroriga ham rozi bo'lmagani uchun Attila uni qatl qilishni buyurdi. O'sha kunlarda mag'lub bo'lgan harbiy boshliqlarning qizlariga turmushga chiqish odat tusiga kirgan. Yevropa shaharlarini birin-ketin bosib olgan Attila Rimni egallab, vayron qilishni istamadi. To‘y oddiy miqyosda bo‘lib o‘tdi: “Qabila boshliqlari ko‘chmanchilar hukmdoriga noyob otlar, oltin va qimmatbaho toshlardan yasalgan taqinchoqlar, yorqin matolar, shoyilar, egarlar, bronza vazalar, fil suyagidan yasalgan buyumlar sovg‘a qilganlar. Sovg'alar shunchalik ko'p ediki, saroy binolari ular uchun juda kichik edi va qurbonliklar askarlar nazorati ostida maydonga joylashtirildi. Kechasi Attila yangi xotinini xonasiga olib kirdi. Hukmdor ertalab ham, tushda ham hujrasidan chiqmadi. Xavotirga tushgan jangchilar yotoqxona eshigini taqillatib, xo'jayinining o'lganini ko'rishdi. Agar siz yilnomachilarga ishonsangiz, bu hunlar rahbarining bir nechta xotinidan biri bo'lgan yosh go'zal Ildiko bilan to'yi sharafiga o'tkazilgan katta bayramda sodir bo'ldi. Attila 453 yilgi to'y kechasidan so'ng, og'ir ziyofatdan keyin ham uyg'onmagan, burnidan kelib, bo'g'ilib qolgan o'z qoni hovuzida o'lik holda topilgan. Ingliz shoiri, “ingliz she’riyatining otasi” Jefri Choser keyinchalik sarkardaning o‘limi haqida shunday yozgan edi: “Atilani oling, u mashhur edi, lekin u ayanchli, sharmandali o‘lim bilan vafot etdi. U burnini sindirib, og'ir uyquda qora qon bilan o'ldi. Imperiyaning oxiri Buyuk sarkardaning dafn etilishi haqida juda ko‘p ziddiyatli ma’lumotlar mavjud. Bir versiyaga ko'ra, u katta daryoning tubiga ko'milgan va uni vaqtincha to'g'on bilan to'sib qo'ygan. Qimmatbaho zargarlik buyumlari va qurollar tobutga qo'yilgan. Va hukmdorning tanasi oltin bilan qoplangan edi. Keyin daryo tubi tiklandi. Dafn etishda qatnashganlarning barchasi buyuk Attilaning dam olish joyini sir saqlash uchun o'ldirilgan. Atillaning o limi bilan ulkan Hunlar imperiyasi barham topdi. Imperiyaʻ Attilaning o g illari o rtasida bo lingan. Ilgari Atilla tomonidan bo ysundirilgan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ g arbiy slavyan va german xalqlari isyon ko tarib, ko chmanchilarning ʻ ʻ ʻ nafratlangan hukmronligini ag darib tashladilar. ʻ Asrlar davomida Atilla haqida afsonalar va an'analar shakllangan, ammo ularning Hunlar rahbarining haqiqiy tarixiy shaxsiga nima aloqasi borligi sirligicha qolmoqda. 7 7 Karakulakov V. V., Aristoteldagi gap bo‘laklarining tasnifi masalasiga, M, 2020 y. XULOSA Ushbu ishni yozish jarayonida quyidagi vazifalar amalga oshirildi: · hun qabilalarining siyosiy tarixi yoritilgan; · Atillaning hunlar yetakchisi sifatidagi tarixiy portreti o‘rganildi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi xulosalar chiqarish mumkin. Xunlarning nomi tarixda keng tarqalgan. Yo'qolgan odamlarning nomi urushqoqlik, shafqatsizlik va vahshiylik bilan bog'liq. Atilla boshchiligidagi Hunlar Yevropa mamlakatlariga halokatli bosqinlar uyushtirdilar, ular xalqlarning buyuk ko chishining boshlanishini belgiladilar. Bularning barchasi Yevropa tarixidagiʻ tanish voqealardir. Bizning eramizning boshida Hunlar Yevroosiyo qit'asidagi tarixiy voqealar rivojini belgilab berdilar. Aynan ular bilan ushbu hududda yangi davlatlar, etnik tuzilmalar va madaniy yo'nalishlarning shakllanishi bog'liq. Atilla davrida xunnlarda harbiy-demokratik tuzum shakllandi. Uning qo l ʻ ostida hunlar davlati o z qudratiga yetdi. U Ruminiya va Vengriyadagi hunlarning ʻ tarqoq qabilalarini birlashtirdi. Keyin Attila Sharqiy Rim imperiyasiga bostirib kirdi, Yunonistonning 70 dan ortiq shaharlari bosib olindi, Dunaydagi barcha Rim qal'alari birin-ketin quladi, Pannoniya va Moesia bosib olindi. Attila har doim kutmagan joyda paydo bo'lgan. 452 yil bahorida Attila Italiyaga bostirib kirdi va Rimga yaqinlashdi. Imperator Rimdan qochib ketdi va poytaxtning o'zi o'zini himoya qila olmadi. Keyin Atilla huzuriga papa boshchiligidagi elchilar yuboriladi. Rim papasi Attilani Rimga kirmaslikka ko'ndira oldimi yoki yo'qmi, noma'lum, ammo negadir hunlar chiqib ketishdi. Xunlarning yurishlari yevropaliklarni dahshatga soldi. Rim imperiyasi inqirozga yuz tutdi va ko'chmanchilarning hujumini to'xtata olmadi. Hunlar o z ʻ yurishlari bilan quldorlik tizimining yemirilishiga hissa qo shdilar. ʻ 453 yilda Attila kutilmaganda vafot etdi. Uning o'limidan so'ng Hunnik klan ittifoqlari parchalanib ketdi. Shunday qilib, biz Atillaning hunlarning tarixiy rivojlanishidagi rolini ko'rib chiqdik, ya'ni. Bu ishning maqsadiga erishildi. ADABIYOTLAR RO'YXATI 1. Toynbi A. Agar Aleksandr o‘lmaganida edi... // Bilim – kuch. - № 12. - 2019. B. 57-95. tarixiy sarkarda ellinizm 2. Qadimgi tarix tarixshunosligi / Ed. Kuzishchina V.I. - M .: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 2020. - 269 p. 3. Bertels E.E. Iskandar va uning Sharqdagi asosiy versiyalari haqidagi roman - L.: Lenizdat, 2019. - 497 b. 4. Botvinnik M.N., Rabinovich M.B., Stretanovskiy G.A. Mashhur yunonlar va rimliklar biografiyasi - M.: Ta'lim, 2018. 204 b. 5. Buyuk Sovet Entsiklopediyasi - M.: Sovet Entsiklopediyasi, 1980. - T. 1. - B. 407-408. 6. Jahon tarixi - M.: Siyosiy adabiyot nashriyoti, 2016. - T. 2. - B. 211-230. 7. Gafurov B.G., Tsibukidis D.I. Iskandar Zulqarnayn va Sharq. - M.: Nauka, 2020 - 247 b. 8. Shofman A.S. Iskandar Zulqarnaynning Sharq siyosati. - Qozon: nashriyot uyi. Qozon. Univ. - 1976. - 217 b. 9. Tsibukidis D.I. Qadimgi Yunoniston va Sharq. - M.: Mysl,2020. - 298 b. 10. Verlinskiy A. L. Tilning kelib chiqishi haqidagi antik ta'limotlar. Sankt- Peterburg: Sankt-Peterburg davlat universiteti nashriyoti, 2006 yil. 11. Berezin F.M. Tilshunoslik ta'limotlari tarixi. M., 1975 yil. 12. Danilenko V.P. Umumiy tilshunoslik va tilshunoslik tarixi, Ma’ruzalar kursi, M., 2016 y. 14. Zvegintsev, V.A. Til va tilshunoslik nazariyasi. M., 1973 yil. 15.Zvegintsev, V.A. XIX-XX asrlar tilshunosligi tarixiga oid insholar insho va parchalarda. 1-qism. M., 1963 yil 16. Tilshunoslik ta’limotlari tarixi. Qadimgi dunyo. L., 1980 yil. 17. Karakulakov V. V., Aristoteldagi gap bo‘laklarining tasnifi masalasiga, M, 2020 y.

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. XUNLARNING ILK TARIXI

1.1 Kelib chiqishi va hokimiyatga ko'tarilishi

1.2 Attila va Bleda

II.BOB. SHARQIY RIM IMPERIYASIGA QARSHI YURISHI

2.1 Sharqiy Rim imperiyasiga qarshi ikkinchi yurishi

2.2 Sharqiy Rim imperiyasi bilan tinchlik

III.BOB. GALLIYAGA HARBIY YURISHLAR

3.1 Atillaning o'limi va uning imperiyasining qulashi

3.2 Atillaning shaxsiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI

Купить