Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XV–XVI asrlarda Markaziy Osiyo g‘arb sayyohlari nigohida: Klavixo va Jenkinson

Купить
Mundarija: Kirish… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 2-4 I – BOB. Mark aziy osiy o g’arb say ohat chilari nigohida. 1.1 Temuriylar davrida Kastilya elchisi Rui Gonsales Klavixoning Temur saroyiga tashrifi……………………………………………………………………5-9 1.2 Klavixoning “Kundalik” asarida Temuriylar tarixini yoritilishi……10-13 II – BOB. Ant onio J еnk insonning O` rt a Osiy oga say ohat i. 2.1 Antonio Jеnkinson sayyohati estaliklarida Xorazm xududining aks ettirilishi…………………………………………………………………14-20 2.2 Buxoro xonligining sayyoh estaliklaridagi tavsifi…………………..21-24 X ulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ...25-26 Foy dalanilgan adabiy ot lar… … … … … … … … … … … … … … … … … ..27 1 Kirish Mav zuning dolzarbligi Hozirgi kunda O`zbеkiston tarixi va uni tarixiy manbalar asosida o`rganish, ayniqsa, manbalarni tarjima qilish va ulardagi tarixiy ma'lumotlarni haqqoniyligini o`rganish dolzarb masala bo`lib turibdi. Zеro sobiq sho`rolar davrida yurtimiz tarixini o`rganishda manbalardan bir yoqlama foydalanganligi tariximizning obеktiv ravishda yoritilmaganligiga, uning ko`p jixatdan noto`g`ri talqin qilinishiga olib kеlingan edi. Xozirgi vaqtda yurtimiz tarixini jumladan, shayboniylar davrini o`rganishda mavjud bo`lgan manbalarni tarjima qilish, tahlil qilish va ilmiy muomalaga kiritish katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu davrga oid manbalar rus, fors, arab, ingliz, fransuz tillarida mavjud bo`lib, ularning aksariyati elchi, savdogar, sayyohlarga tеgishli xisoblanadi. Yurtimizda Temuriylar hukumronligi davrida ham sayyoh elchilarning yurtimizga tashrifi juda ham ko’p bo’lgan. Shulardan biri Kastilyalik Rui Gonsales Klavixodir. UShbu sayyoh elchi yurtimizga 3 marotaba tashrif buyurgan. Tashrifi davomida esdalik, xotiralari uchun o’zining “Kundalik” asarini yozadi ushbu asarda yurtimizda hukumronlik qilayotgan sulola, hukumdorlar, yurtimizning tabbiy sharoiti, iqlimi, odamlari va ko’plab ma’lumotlar yozib qoldirgan. Ushbu asarda yurtimiz tarixi haqida qimmatli ma’lumotlar uchraydi. Bundan tashqari XVI asrda ham yurtimizga sayohatlar va sayyohlik ayni avj olgan edi. Sayohatlar bardavom hamda xavfli bo`lishiga qaramay, sayohatchilar uylaridan juda uzoq vaqtga, ba`zida esa bir umirga chiqib ketar edilar. Shu sababdan ham sharq nazmiga olis-olislarga yul olgan karvon yuldoshlarining yurakni orziqtiruvchi ayriliq ohanglari singdirilganligi bejiz emas. Lekin barcha qiyinchilik va xavf -xatarlarga qaramay, savdo karvonlari u yoqdan - bu yoqqa qatnar, Buyuk Ipak yuli gavjum edi. Qadimgilar ta`kidlaganidek, Via est Vita – yul – bu hayotdir. Angliya, Shvetsiya, Gollandiya, Rus orqali Sharqqa – Eron Hindiston, Xitoyga intilishardi. Karvon suqmoqlari, keyin esa dengiz orqali Garbga shoyi, mushku anbar, qimmatbaxo idish tovoqlar,zeb- ziynat va gilamlar olib kelishardi. Ayniqsa ushbu davrning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy ahvolini yoritishda angliyalik elchi va 2 sayyox Antonio Jеnkinsonning xotiralar asari muhim manba bo`lib xisoblanadi. Zеro, uni mahalliy manbalar asosida tahliliy va tanqidiy o`rganish yurtimiz tarixining ko`plab jixatlarini o`rganishga imkon bеradi. Mav zuning maqsad v a v azifasi Yurtimizga tashrif buyurgan sayyoh elchilardan Klavixo vaAntonio Jеnkinson estaliklaridagi tarixiy ma'lumotlar bilan solishtirish va uning haqiqatga qanchalik to`g`riligini aniqlashdan iborat. Vazifalari esa - Markaziy osiyo g’arb sayohatchilari nigohida; - Temuriylar davrida Kastilya elchisi Rui Gonsales Klavixoning Temur saroyiga tashrifi; - Klavixoning “Kundalik” asarida Temuriylar tarixini yoritilishi; - Antonio Jеnkinson sayyohati estaliklarida Xorazm xududining aks ettirilishi; - Buxoro xonligining sayyoh estaliklaridagi tavsifidir. Mav zuning o’rganilganlik darajasi Rui Gonsales de Klavixoning “Samarqandga – Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403-1406 yillar)” nomli asari о‘z davrida Yevropada bir necha bor qayta-qayta nashr etilgan. Keyinchalik bu asar ommalashib dunyoning boshqa tillariga ham tarjima qilingan. Dunyoning kо‘plab sharqshunos olimlari Amir Temur va temuriylar davlati tarixini tadqiq etishda albatta bu asarga murojaat etadilar. Bu asar XX asr boshlaridan e’tiboran bir necha bor rus tilida ham nashr etilgan. Bu bebaho asarni о‘zbek tarixchilaridan Bо‘riboy Ahmedov, Mirokovoy, Azamat Ziyo, adabiyotshunos Ochil Tog‘ayev va boshqalar tadqiq etganlar 1 . Antoinio Jеnkinson asari hozirgi vaqtga qadar o`zbеk tiliga tarjima qilingan bo`lib, uning Buxoro va Xivaga oid dastlabki ruscha tarjimasi Gotе Yu. tomonidan 1937 yilda amalga oshirilgan. 1988 yilda uning qisman tarjimalari asari Lunin B. V. tomonidan nashr etilgan. Shu bilan birga Jеnkinson asaridagi malumotlarni Axmеdov B. A., Pankov A. V. asarlarida ham kuzatish mumkin. Shu bilan birga 1 О.Тоғав. Руи Гонсалес де Клавихо. Самарқандга – Амир Темур саройига саёҳат кундалиги (1403-1406 йиллар). Т.: “Ўзбекистон”, 2010. // Руи Гонсалес де Клавихо. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403-1406). Перевод, предисловие и комментарий И.С.Мироковой. – М.: Наука, 1990. // Аҳмедов Б.А. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари. – Т.: Ўқитувчи, 1991. 3 yurtimizning XVI asr xalqaro munosabatlariga oid malumotlarida A. Jеnkinsonning safari umulashtirilgan xolda bеrib o`tilganligini ko`rishimiz mumkin 1 . Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi Kirish, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 1 Готье Ю. В нинг ―Английские путешественники в Московском государстве в XVI веке‖ М., 1937. // Лунин. Б.В. ―История Узбекистана в источниках (Известие путешественников, географов и учѐных XVI- пер пол XIX вв) Т., 1988. // Ахмедов Б. Историко-географическая литература Средней Азии в XVI –XVIII вв‖ Т., 1985. // Панков А. ―К истории торговли Средней Азии с Россией в XVI –XVII вв‖ Т., 1927. 4 I – BOB. Mark aziy osiy o g’arb say ohat chilari nigohida. 1.1 Temuriy lar dav rida Kast ily a elchisi Rui Gonsales Klav ixoning Temur saroy iga t ashrifi Amir Temur – jahon tarixidagi buyuk siymolardan biridir. О‘tgan asrlar mobaynida jahonning 50 dan ortiq davlatlarida Amir Temur mavzuida behad kо‘p tarixiy, adabiy va san’at asarlari yaratilgan. Ularni bir yerga tо‘plashning imkoni bо‘lsa, dunyoning eng mahobatli kutubxonalaridan biri dunyoga kelar edi. Tо‘g‘ri, bu asarlarning tabiati har xil. Masalan, о‘tmishda va zamonamizda ham, ayrim tarixchi olimlar uni makedoniyalik Aleksandr, Attila, Chingizxon kabi jahongirlar qatorida tilga olib kelishdi. Ammo bobokalonimizning tarixdagi о‘rni yuqorida nomlari tilga olingan hukmdorlardan mutlaqo farq qiladi. Amir Temur nafaqat о‘z vatanini chingiziy mо‘g‘ullar istibdodidan xalos qildi, ayni paytda, u mо‘g‘ullar istibdodining qudratli tayanchi bо‘lgan Oltin О‘rdani tor-mor etib, Sharqiy Yevropa mamlakatlari, ayniqsa, Rossiya va Ukrainaning chingiziy mо‘g‘ullar iskanjasidan qutulib chiqishi uchun qulay sharoit yaratdi 1 . Shuningdek, Amir Temur 1402 yilda Anqara yaqinida Boyazid Yildirim ustidan zafarga erishgach, butun Yevropa turk sultoniga qaramlikdan qutulib, keyingi ellik yil mobaynida emin-erkinlikda nafas olib yashadi. Shu sababli о‘z davrida yevropaliklar tomonidan Amir Temur “Yevropa haloskori”, deb e’tirof etilgan edi. Hatto, minnatdorlik ramzi sifatida, yevropaliklar uning ot ustida mag‘rur turgan holatdagi oltin haykalchasini yaratishganligi tarixdan ma’lum. Xо‘sh, о‘tgan jahongirlardan qaysi biri keng odamzod nazarida bunday martabaga loyiq bо‘la olgan? Aniqki, Amir Temurdan boshqa xech kim bunday martabaga sazovor bо‘lgan emas. Bugun О‘zbekistonda sohibqironning millatimiz hamda umuminsoniyat tarixidagi faxrli va salobatli о‘rnini teran idrok etgan yangi avlod dunyoga keldi. Ilmiy – tarixiy tadqiqotchilikda va ta’lim-tarbiya sohasida Amir Temur dahosini zamonaviy tushunish tobora takomillashmoqda. Adabiyot va san’atda bu mavzuda ajoyib asarlar dunyoga kelyapti. Shu bilan birga, tarixchi olimlarimiz, 1 Муҳаммаджонов. Темур ва темурийлар салтанати. – Тошкент: 1994. B.34. 5 matnshunos mutaxassislar, yozuvchilar, publitsistlar Sharqda va G‘arbda, uzoq tarixda va xozirgi kunlarda Amir Temur haqida yaratilgan kо‘pgina tarixiy ilmiy va adabiy asarlar bilan xozirgi avlodni tanishtirish yо‘lida fidokorona mehnatlar qilmoqdalar. Xalqimizga yetkazilayotgan bunday ma’naviy boylik orasida, ayniqsa, Amir Temurni bevosita kо‘rgan-bilgan, u bilan yuzma-yuz muloqotda bо‘lgan mualliflarning qalamiga mansub asarlar g‘oyatda qimmatlidir. Atoqli adabiyotshunos olim, professor Ochil Tog‘ayev tomonidan о‘zbek tiliga tarjima qilingan ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixoning “Samarqandga – Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403-1406 yillar)” asari shu jihatdan alohida diqqatni tortadi. Klavixo “Kundaligi” sohibqiron Amir Temurning hayoti va olamshumul tarixiy xizmatlariga doir, shak-shubhasiz, bebaho tarixiy manbalardan biridir 1 . “Kundalik” Kastiliya va Leon qiroli Enriko III (1390-1407 yillar) tomonidan Amir Temur xuzuriga yо‘llangan Rui Gonsales de Klavixo boshliq elchilar bosib о‘tgan ulkan va mashaqqatli yо‘l xotiralaridan iborat bо‘lib, u ispan elchisining 1403-1406 yillarda О‘rta yer dengizi sohilidagi mamlakatlarda, Turkiyada, Kavkazorti yerlarida, Eronda va Turonzaminida, xususan, Amir Temur saltanatida hamda bevosita uning saroyida kо‘rgan-bilganlarini, bu davrda elchining о‘z qalbida kechgan turli-tuman о‘y-fikrlarini ham aks ettirgan. Shu о‘rinda kitob muallifi – Klavixoning о‘z taqdiri, hayot yо‘li va faoliyati tо‘g‘risida ham qisqacha bо‘lsada, ma’lumot berib о‘tish maqsadga muvofiq 2 . Rui Gonsales de Klavixo Kastiliya (Ispaniya) dagi badavlat va nufuzli oilada tug‘ilib voyaga yetgan. Otasi ham, о‘zi ham qirol saroyida katta mansablarda turganlar. Uning ajdodlari Enriko III ning otabobolari – Enriko II va Xuan I ning saroyida xizmatda bо‘lishgan. Ma’lumki, Amir Temur davrida О‘rta yer dengizi hududidagi Pireney yarimoroli (Ispaniya) bir necha graflik va qirolliklarga bо‘linib ketgan edi. Ularning ichida qudratlisi – Kastiliya qirolligi edi va keyinchalik Ispaniya shu qirollik atrofida birlashadi. Alohida ta’kidlab aytish mumkinki, bu 1 Тоғаев. O. Руи Гонсалес де Клавихо. Самарқандга – Амир Темур саройига саёҳат кундалиги (1403-1406 йиллар). Т.: “Ўзбекистон”, 2010. B.21. 2 Шарафиддин Али Яздий. Зафарнома (Нашрга тайёрловчилар: А.Аҳмедов, Х.Бобобеков). – Т.: “Шарқ”, 1997. B.26. 6 birlashuvda Kastiliyaning Yevropa davlatlari orasida birinchilardan bо‘lib Amir Temur saltanati bilan о‘rnatgan elchilik munosabatlari shak- shubhasiz xayrli omillardan biriga aylandi. Tarixdan ma’lumki, Amir Temur davrida Ispaniya va boshqa Yevropa davlatlari Usmonli turk imperiyasi hurujlaridan tahlikaga tushib qolgan edi. Sohibqiron bobomiz tarix saxnasiga chiqib, avval ona vatanini mо‘g‘ullar asoratidan, Rossiya va Ukrainani Oltin О‘rda tahdididan halos etdi. Usmonli turk imperiyasi tahdidi ostida yashagan Yevropa davlatlari Amir Temur qudratiga najot bilan qaray boshladi. Angliya, Fransiya, Ispaniya, Genuya, Vizantiya singari davlatlarning hukmdorlari Amir Temur bilan iqtisodiy-savdo va siyosiy munosabatlarini о‘rnatishga kirishib, ulug‘ jahongir xuzuriga birin-ketin о‘z elchilarini jо‘natdilar. Jumladan, Kastiliya va Leon qiroli Don Enriko III 1402 yilda, yoz oylarida о‘zining birinchi elchilarini – Payo de Sotomayor va Ernan Sanches Palasuelosni Amir Temur Turkiyada ekanida, xuzuriga safarbar etdi. Sohibqiron Ispaniyaning ana shu birinchi elchilariga alohida xurmat kо‘zi bilan qarab, ular о‘z vataniga qaytar ekan, ikki davlat о‘rtasida dо‘stona aloqalarni mustahkamlash maqsadida о‘z saltanatining elchisi Xо‘ja Muhammad qozi alKeshiyni ham Ispaniya elchilariga qо‘shib, Enriko III xuzuriga yо‘llaydi. (Bu zot о‘sha davrdagi Ispaniya rasmiy hujjatlarida “al-Qoziy”, Klavixo asarida esa Magomet Alkagi deb kо‘rsatilgan). Shu tariqa, buyuk bobomiz vatanimiz bilan Yevropani bog‘laydigan elchilik aloqalariga asos soldi. Keshning yana bir ilg‘or namoyandasi – Mavlono Abdulloh Keshiy Amir Temur tomonidan Misr sultoni Faraj xuzuriga elchi sifatida jо‘natilgan. 1403 yilda Enriko III Amir Temur saltanatining Usmonlilar imperiyasi ustidan erishgan g‘alabasidan sо‘ng zudlik bilan Amir Temur xuzuriga ikkinchi elchilar guruhini safarbar etdi. О‘n uch kishidan iborat bu guruhga Enriko III saroyida sо‘zga chechan va otashin notiq sifatida tanilgan Rui Gonsales de Klavixo boshchilik qildi. 1403 yilning 22 may kuni Janubiy Ispaniyaning Kadis shahridagi bandargohdan yо‘lga chiqqan elchilar, oradan 15 oy о‘tib, 1404 yil avgust oyi oxirida Samarqand atrofidagi Amir Temur bog‘laridan biriga yetib keldilar va 8 sentabr kuni sohibqiron tomonidan qabul qilindi... Keyinchalik Klavixo Ispaniyaga qaytib borgach, bir oy 7 о‘tib, о‘z “Kundaligi”ni safar hisoboti tarzida tayyorlab, qirol Enriko III ga taqdim etdi. U Toledo shahrida qirolning vasiyatnomasini tuzishda ham ishtirok etgan mas’ul mulozimlardan biridir. Qirol Enriko III 1407 yilda vafot etganidan keyin, Klavixo davlat ishlaridan iste’foga chiqib, Kastiliya poytaxti Alkala de Enaresdan ona shahri Madridga qaytib keladi va umrining oxirigacha shu shaharda istiqomat qiladi. U 1412 yilda vafot etib, Madrid shahrining avliyo Fransisko cherkovi hududidagi ota-bobolari xilxonasida dafn etilgan. Shu о‘rinda yana bir diqqatga sazovor izoh: Madridning markaziy kо‘chalaridan biriga Rui Gonsales de Klavixo nomi berilgan. Bu kо‘cha xozir ham mavjud, xamon gavjum hamda unda serfayz hayot hukmron. Elchilar tarixda kо‘p о‘tgan ammo Klavixoday, nomi kо‘chalar peshtoqida abadiylashtirilgan elchilar juda kam. Bu – ispan xalqini Amir Temur saltanati bilan dо‘st aylagan о‘z bobokalon elchisiga chuqur ehtiromining dalolatidir. Bugun Klavixoning nomi va uning tarixiy xizmatlari nafaqat Ispaniyada, balki О‘zbekistonda ham qaytadan baralla sado berib, chuqur xurmat- ehtiromga sazovor bо‘lmoqd a. О‘zbekisto n va Ispaniya mutaxassislarining о‘zaro hamkorligida bu ikkala davlatning Klavixo davri va xozirgi kundagi hamkorlik aloqalari haqida yirik kо‘rgazma tashkil etilib, U Ispaniya poytaxti Madridda, vatanimiz poytaxti Toshkentda, Samarqandda va Shahrisabzda namoyish etilganligi fikrimizning bir dalilidir. Istiqlolga erishgunimizga qadar Klavixoning Amir Temur haqidagi mashhur “Kundalik” asarini о‘zbek tiliga о‘girib, xalqimizga taqdim etish tо‘g‘risida gap ham bо‘lishi mumkin emas edi. Buning oqibatida, xalqimiz Klavixo asarining Yevropa tillariga, jumladan, rus tiliga qilingan tarjimalari tо‘g‘risidagi ma’lumotlarni eshitishdan nariga о‘ta olmay keldi. Tо‘g‘ri, Klavixo kitobidan ayrim iqtiboslarni tarixchi olimlarning kitoblarida uchratamiz. Ammo bu iqtiboslar zinxor Amir Temurni anglash, tushunishga emas, balki uni qoralash, badnom etishdek maqsadlarga xizmat qilib keldi. Mana, ayrim dalillar. Akademik V.V. Bartold о‘zining “Temur saltanati” (“Sarstvovaniye Timura”) maqolasida quyidagicha yozadi: “Klavixo va Ibn Arabshoh hikoyalaridan xulosa qilish mumkinki, xuddi Chingizxon kabi Temur о‘z faoliyatini qaroqchilar tо‘dasining sardori sifatida 8 boshlagan”. Akademik A. Yakubovskiy о‘zining “Tamerlan. Epoxa. Lichnost. Deyaniye” kitobida Klavixo bitigidan Amir Temurning Samarqanddagi Kо‘ksaroy qasrida mavjud qurol ishlab chiqaruvchi ustaxonasiga oid sо‘zlarni kо‘chirma qilib keltirib, undan shunday xulosa yasaydi: “Bu mо‘g‘ullar davriga xos korxona bо‘lib, unda ekspluatatsiyaning yarim qullik darajasidagi shakli hukm surgan...” Bu iqtibos sо‘zlarning ma’nosi alohida sharhni talab qilmaydi. Ularda g‘arazgо‘y siyosatga qul bо‘lgan tadqiqotchilarning shu qadar g‘arazli nuqtai nazari yaqqol ayon etib turibdi. 9 1.2 Klav ixoning “ Kundalik ” asarida Temuriy lar t arixini y orit ilishi Klavixoning “Kundalik” nomasi ilk marta 1582 yilda Sevilya shahrida Argote de-Molina tomonidan “Xistoriya del grand Tamorlan” (“Buyuk Temurlang tarixi”) nomi ostida dunyo yuzini kо‘rdi. Shu о‘rinda, kitobning bunday nomlanishi alohida izohni taqozo etadi. Ishonchimiz komilki, Klavixoning о‘zi hayot bо‘lganida, Amir Temur haqidagi bitigini bunday nomlanishiga aslo rozi bо‘lmas edi. Chunki u о‘z asarining boshidan oxirigacha sohibqiron bobokalonimizni “Temurbek” yoki “Ulug‘ Amir” deb, katta ehtirom bilan tilga olgan. Buning ustiga, о‘z asarining 71-bobida Klavixo shunday deb yozadi: “Temurbekning asil ismi biz ataganimizday Temurlang emas, Temurbekdir 1 . Chunki Temurbek ularning о‘z tilida “Temur podsho” degani, podsho esa ularning tilida “bek”... Uni tahqirlash ma’nosida “Temurlang”, ya’ni oqsoq Temur deb ataydilar”. Pirovardida, Klavixo о‘z kitobini ham “Buyuk Temurbek tarixi” deb atashni tasavvur qilishimiz mumkin. “Temurbek” iborasi aynan Amir Temurning о‘z vatanida, Turonzaminda keng tarqalganligi uchun ham Klavixo undan chekinmagan bо‘lur edi. Ispaniyada shundan keyin ushbu asar 1779 yilda Amirola degan noshir tomonidan Kastiliya qirolligiga bag‘ishlangan yilnomalar va memuarlar tо‘plamining 3-jildi ichida chop etildi. 1782 yilda esa Antanio Sancha ismli noshir ispanlarga uni yana alohida kitob holida taqdim etdi. Nihoyat, 1943 yilda Madridda atoqli tarixchi olim Ferdinand Lopes Estrada tomonidan “Kundalik”ning ispan tilidagi navbatdagi nashri amalga oshirildi 2 . Amir Temurning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatiga doir materiallar о‘sha davrning yozma manbalari, elchilarning ma’lumotlari, Temurning Yevropa hukmdorlariga yozgan xatlari va boshqalardan olish mumkin. Jumladan, Klavixoning “Kundalik”larida ham bu haqida yetarlicha ma’lumotlar uchraydi. Bu manba Amir Temur davlatining umumiy holatini yoritishga oid bо‘lsa ham, unda ijtimoiy siyosatni mohiyatini bilvosita materiallar asosida yorituvchi qiziqarli ma’lumotlar 1 Ўлжаэва Ш. Амир Темур давлат бошқаруви., Тошкент., “Академнашр”., 2017. B. 57. 2 Мироковой. И.С. Руи Гонсалес де Клавихо. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403-1406). М.: Наука, 1990. C.33. 10 bor. Klavixoga kо‘ra ham, Amir Temur ichki va tashqi siyosatining asosini qonunga rioya qilish, xalqni ahvolini bilish, mazlum xalqlarni zulmdorlardan ozod qilish tashkil qilgan. U xalqni ahvolidan vositachilar orqali emas, balkim bevosita, tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri xabardor bо‘lgan. U tarix sahnasiga chiqayotgan vaqti mamlakat chig‘atoy usuliga qarashli tarqoq xududlardan iborat edi. Ularga о‘zaro dushmanchilik munosabatida bо‘lgan kо‘chmanchi mо‘g‘ul urug‘lari boshchilik qilishgan. Shuning uchun ham chig‘atoy aslzodalari о‘rtasida ikkita qarama-qarshi yо‘nalish paydo bо‘ladi. Ular о‘rtasidagi kurash XIII asrning 60-yillaridayoq boshlangan edi. Birinchi yо‘nalish vakillari markazlashgan davlat tuzish, mahalliy zodagonlar bilan yaqinlashish, hokimiyatdagi о‘zboshimchalikni cheklash, ishlab chiqaruvchi kuchlarni rivojlantirish, islom va mahalliy madaniyatga homiylik qilishni zarur deb hisoblashgan. Ikkinchi yо‘nalishdagilar о‘zini kо‘chmanchi urug‘ an’analariga sodiq qolish, о‘troq hayotga va mahalliy aholiga dushmanlarcha munosabatda bо‘lish, mahalliy aholini talon- taroj obyekti sifatida kо‘rish tarafdori bо‘lishgan. Bu ikki yо‘nalish о‘rtasidagi о‘zaro urushlar kо‘plab shaharlarni vayron bо‘lishiga, irrigatsiya tarmoqlarini buzilishiga, hunarmand va savdogarlarning qashshoqlashuviga, aholining ommaviy kambag‘allashuviga olib keldi. Temur hokimiyatga kelgan vaqtdan boshlab, Samarqand, sо‘ngra Kesh atrofida qal’alar qurib shaharni mustahkamlay boshlaydi 1 . Maml akatni kuchli harbiy hokimiyat bilan birlashtiril ishi aholini kо‘chmanchilardan himoya qilgan, iqtisodiyotni barqarorlashuviga yordam bergan. Mamlakatda osoyishtalikni о‘rnatilishi va barqarorlashuvini о‘zi nafaqat siyosiy tadbir, balkim, u ijtimoiy tadbir ham edi. Bu tadbir iqisodiyotni rivojlantirishga yordam beradi. Bu davrda sug‘orish, suv inshootlarini rivojlantirishga katta e’tibor qaratiladi. Arxeologik izlanishlar shundan dalolat beradiki bu davrda faqat tekis yerlar emas, balki tog‘ oldi yerlari ham о‘zlashtirila boshlangan. Eski kanallar tiklanib yangi kanallar, suv omborlari va suv chiqarish inshootlari qurila boshlangan. Amir Temur Movarounnahr aholisini uch yilga soliqlardan ozod qildi, natijada 1 Керен JL, Саидов А. Амир Темур ва Франция. - Тошкент: Адолат, 1996. Б. 116. 11 aholining turmush darajasi kо‘tarila boshladi, ishlab chiqarish kengaya boshladi. Keyingi yillarda ham qishloq xо‘jaligida yangi yerlarni о‘zlashtirganlar, sug‘orish kanallarini qurganlar bir necha yillarga soliqlardan ozod qilinadilar. Urushlar natijasida qо‘lga kiritilgan boyliklar ham iqtisodiyotni kо‘tarishga ishlatiladi. Hunarmandchilikni rivojlantirishga ham katta e’tibor qaratiladi. Temur turli mamlakatlardan xunarmandlarni, quruvchilarni, qurolsozlarni о‘z mamlakatiga olib kela boshlaydi. Movorounahr shaharlarida tinchlik, osoyishtalik bо‘lganligi sababli aholi kо‘paya boshlaydi. Bularning hammasi mamlakat iqtisodiyotini gullab- yashnashiga yordam beradi. Kulolchilik va shishasozlik, metallurgiya va metalni qayta ishlash, qurol-aslaha tayyorlash, mudofaa yarog‘- aslahalari, ot abzali va boshqa о‘sha davr armiyasining ehtiyoji bо‘lgan buyumlarni ishlab chiqarish rivojlangan. Klavixo ma’lumotlariga kо‘ra, Amir Temur ustalarni ayniqsa, qurolsoz ustalarni alohida sinf yoki maxsus tabaqa sifatida о‘z saroyiga taklif qilar edi. Ayni paytda zargarlik hunarmandchiligi ham taraqqiy etadi. Oltindan, kumushdan, va bronzadan naqsh tushurilgan idishlar, badiiy tasvir bilan bezalgan qurollar va kamarlar ishlab chiqarish ayniqsa, rivojlangan. Shu bilan birgalikda qurilish hunarmandchiligi ham rivojlanadi. Ayniqsa, monumental yodgorliklar, machit va maqbaralar, saroylar, madrasalar va xonaqolar, yuqori tabaqa va shahar aholisining uylarini, shahar va shahar tashqarisida bog‘larni barpo qilishga katta e’tibor berilgan. Xashamatli binolar, bog‘lar loyihasini tuzgan me’morlar, naqqoshlarni Klavixo о‘z vasarida maroq bilan tasvirlagan. Amir Temur 1401 yilning 8 sentabrida Kastiliya qiroli elchisi Rui Gonsales de Klavixoni Samarqand shahri yaqinida о‘zi barpo ettirgan Bog‘i Dilkushoda qabul qilgan. Klavixo bog‘dagi favvoradan otilib turgan suvning tepadagi oltindan yasalgan olmalarga urilib sochilishini kо‘rib, bu gо‘zal manzaradan beqiyos hayratga tushganini yozadi. Keyinchalik bog‘ о‘rni Xonchorbog‘ deb atalgan. Klavixo о‘z kundaliklarida Amir Temur tomonidan Samarqand atrofida barpo ettirilgan kо‘plab bog‘lar haqida ham qimmatli ma’lumotlar berib о‘tgan. Jumladan, u Samarqand shahri janubidagi Bog‘i nav haqida alohida tо‘xtalib о‘tadi. Bu bog‘ Samarqand janubidagi Lolazor qishlog‘i 12 yaqinida 1404 yili barpo etilgan. Bog‘ Amir Temurning barcha oromgohlari kabi tо‘rtburchak shaklida bо‘lib, baland devor bilan о‘ralgan. Bog‘ning har burchagida minoralar tiklangan, о‘rtasida gumbaznamo qasr qurilgan, uning oldida katta hovuz ham bо‘lgan. Qasr xonalari qimmatbaho buyumlar bilan bezatilgan. Klavixoning yozishicha, Bog‘i Nav bilan Bog‘i Dilkusho har tomoni bir yarim ming gaz, ya’ni tomonlari mingga ming metrlik kо‘rinishda bо‘lgan. Klavixo о‘z sayohatnomasida Bog‘i Nav haqida quyidailarni yozadi: «Bu bino biz avval kо‘rgan binolarga qaraganda ancha katta bо‘lib, oltin va lojuvard bilan ziynatlangan. Bu bog‘ va saroylar shahardan tashqarida bо‘lib, mazkur bog‘ Bog‘i Nav deb ataladi». Klavixo asarida ta’rif berilgan yana bir bog‘ Bog‘i Jahonnamo bо‘lib, bu bog‘ Samarqand janubidagi Taxti Qoracha dovoniga yaqin, shahardan 24-25 chaqirim uzoqdagi Qoratepa qishlog‘ida bino qilingan. Bog‘ning yonida katta qal’a ham bо‘lgan. Bog‘ va qal’a Amir Temurning harbiy yurishlari arafasida va jangdan qaytishida hordiq oladigan maskani hisoblangan. Ayrim tadqiqotchilarning yozishicha, Sohibqiron barpo qilgan bog‘lardan yolg‘iz Bog‘i Jahonnamogina yangidan yaratilgandir. Qolganlari esa asosan mavjud bog‘lar о‘rnida ta’mir va kengaytirish yо‘sinida bunyod etilgan. Bog‘dagi saroy 1398 yilning bahorida qurilgan, deb ma’lumot beradi Ali Yazdiy. Muarrixlarning guvohligiga kо‘ra, bog‘ shu qadar ulkan ekanki, u yerda bir ot yо‘qolib qolib olti oydan keyin topilibdi. 13 II – BOB. Ant onio J еnk insonning O` rt a Osiy oga say ohat i. 2.1 A nt onio J еnk inson say y ohat i est alik larida X orazm xududining ak s et t irilishi Rossiya va Sharq xalqlari xususan, O`rta Osiyo bilan aloqalari juda qadimga borib taqaladi va u IX asr xujjatlarida qayd etilgan. Ilk o`rta asrlar davriga kеlib bu aloqalar bilvosita amalga oshiriladigan bo`ldi. Bunda ikki oraliqdagi ko`chmanchi xalqlar vositachilik qilgan. Asrlar davomida Rusning Sharq bilan yaqinlashuvida umuman, butun hayotida ularning o`zaro munosabatlari g`arb davlatlariga qaraganda ancha kuchli rol o`ynagan. Buyuk gеografik kashfiyotlar jamiyat hayotida ham iqtisodiy ham ijtimoiy – siyosiy ham ilmiy- tеxnik sohada o`zgarishlarga olib kеldi. Savdo sotiq amalda jaxon xususiyatiga ega bo`ldi. Buning natijasida Osiyo va Еvropa o`rtasidagi asosiy savdo yo`llari O`rtaеr dеngizidan Atlantika okеaniga ko`chdi. Osiyoning bеpoyon kеngliklaridan o`tuvchi Buyuk ipak yo`lining ahamiyati tushib kеta boshladi. Nafaqat aloxida savdogarlar yoki kompaniyalar, balki turli mamlakatlar o`rtasida ham savdo raqobati kuchaydi. Savdo yo`llariga kirib borish va egalik qilish masalalari davlat axamiyatidagi ish, mamlakat ravnaqining muqarrar sharti bo`lib qoldi. Chunki aynan shu yo`l bilangina arzon chеt el tovari va xom – ashyosiga, tovar sotish bozoriga chiqish mumkin bo`lib qoldi. Davlatlarning tashqi siyosatida savdo va iq tisodiy masalalari birinchi darajali ahamiyat kasb etdi. Savdo va savdo yo`llari uchun kurash, oxir – oqibatda, zaif qo`shnilar hisobiga tinimsiz ekspansiya siyosati bilan qo`shilib kеtdi. Ma'lumki, tarixiy ma'noda bu kurash hеch bir holatda yuzaki tarzda talqin etib bo`lmaydigan hoyat murakkab jarayonlar haraktеrini kasb etdi. Xalqaro savdoda yuzaga kеlgan vaziyat taqozosi bilan uyushmalar tuzildi. Ular o`rtasida doimo raqobat bo`lib turgan 1 . XVI asrdan ushbu kurashda yangi omil, fan va tеxnika rivoji paydo bo`ldi. Moskva davlati Ivan IV hukmronligi davrida xalqaro va savdo yo`llariga kirib borish uchun faol kurash olib bordi. Buning ustiga u g`arbda Boltiq- bo`yi uchun va 1 Ғуломов Х. Г. Ўрта Осиё ва Россия. -Т. Университет. 2007. Б. 67. 14 Sharqda Kaspiy dеngizi va Kavkazorti uchun barovar harakat qildi. Ma'lumki, Livoniya urushidagi dastlabki g`alabadan so`ng Rossiya g`arb koalitsiyasi bilan urushda qiyin axvolga tushib qoldi. Bu esa Rossiyani ittifoqchilar qidirishga va bir qator davlatlar bilan diplomatik muzokaralar olib borishga majbur etdi. Rossiya davlatining Qozon va Astraxon xonliklarini bosib olishi, Qabardin yеrlarining qo`shib olinishi Rossiyaga Kaspiy dеngizi va Kavkazortiga chiqadigan yo`llarni ochib bеrdi. O`rta Osiyo xonliklari va Eron bilan bеvosita aloqa qilish imkoni yaratildi. Bu Astraxan va Kavkazorti orqali o`tuvchi sharq savdosida Rossiyaga vositachilarsiz savdo qilish imkonini bеrdi. Natijada ushbu mintaqalar bilan tovar ayriboshlash kuchayib kеtdi. XVI asrda O`rta Osiyodan Moskva davlatiga o`tgan karvon yo`llari xaqida tarixiy manbalarda ma'lumotlar yo`q. Faqatgina «Kniga Bolshomu Chеrtyoju» kitobida O`rta Osiyo haqida gеografik ma'lumotlar kеltiriladi. Bu kitobda Osiyodan kеlgan savdogar va elchilar, ularning rus davlati xududlari bilan tanishuvi, Moskva davlati va o`zbеk xonliklari o`rtasidagi domiy savdo va siyosiy munosabatlar to`g`risida ma'lumotlar bor. O`rta Osiyoning qo`shni davlatlar bilan savdo aloqalari muhim rol o`ynaydi. O`rta Osiyo qadimdan savdo yo`llari chorraxasida joylashgan bo`lib, bu еrdan Old Osiyodan Xitoy va Mo`g`ulistonga boradigan savdo yo`llari o`tgan. Ayrim tarixiy davrlarda bu yеrdagi savdo yo`llari yo`nalishi o`zgarib turgan. O`rta Osiyoning tranzit savdo yo`lidagi ahamiyati har doim bir xil bo`lmagan. O`rta Osiyoning halqaro savdo yo`lidagi ahamiyati uning siyosiy ahvoli va ishlab chiqarish darajasiga bog`liq bo`lgan. XV asr O`rta Osiyoning siyosiy inqirozi va tarqoqligi bilan haraktеrlanadi. Bu esa tashqi savdoning kеskin qisqarib kеtishiga sabab bo`ldi. Masalan, shu sababli O`rta Osiyo va Xitoy savdo va diplomatik aloqalari to`xtab qoldi. Lеkin bunday siyosiy vaziyat O`rta Osiyoning qo`shni davlatlar bilan an'anaviy savdo aloqalariga butunlay chеk qo`ya olmadi. Buxoro, Xiva va Balx savdo karvonlari Xindiston, Eron, Qozog`iston, Nog`ay cho`llari, Sibir va Qoshg`arga chiqib turgan. Shuningdеk, yuqoridagi davlatlardan ham O`rta Osiyoga savdo karvonlari kеlib turgan. 15 Antonio Jеnkinson 1558 yil 28 aprеlida Moskvadan 20 liga uzoqlikdagi Kolomna shaxriga еtib kеldi. Shu yil 14 iyulida Astraxan shahriga kеldi. 27 iyulida Kaspiy dеngizi qirg`oqidagi Mang`ishloqqa kеlib tushdi. U еrdan tovarlarni 1000 tuyaga ortib, karvonda 5 kun yurgandan kеyin boshqa podsho mulklariga kеldi. Yo`lda ularga yaxshi qurollangan tatarlar (O`rta Osiyo aholisi) qarshi chiqishdi. Bu haqda sayyox shunday yozadi: «Bu askarlar Mang`ishloq dеb atalgan mamlakatning podshosi Tеmur Sulton (Hojimxonning akasi) xizmatida edi. Bu tatarlar karvonlarimizni to`xtatib, o`z podsholari nomidan boj olishdi. Mеn o`zim podsho bilan uchrashib, undan karvonlarni o`z homiyligiga olishni va xavfsizligimizni ta'minlashni iltimos qildim. Podsho mеni iltimosimni bajarib, mеhmon qildi. Ular odatda qimiz va go`sht istе'mol qiladi. Ularda non yo`q. Podsho mеnga savdo qilishga yorliq bеrdi». Sayyoh Tеmur Sulton haqida shunday yozadi: «Bu sulton cho`lda, hеch qanday shaharsiz va qasrsiz joyda yashaydi. Uning qarorgohi qamishdan qilingan bo`lib, ichi gilam bilan qoplangan. Sulton mеndan o`zimizning qirollik, uning qonunlari, dini, mеning bu еrga kеlishim sabablari haqida so`radi. Kеyin biz o`z yo`limizda davom etdik. 20 kun davomida suvsiz, shaharsiz va cho`l xududlardan o`tib bordik. Ovqat yo`qligidan ot va tuyalarni еyishga majbur bo`ldik. 5 oktyabrida biz yana Kaspiy dеngizi ko`rfaziga chiqdik. Ko`rfazda turkman podshosi boj yig`uvchilari qarshi chiqib, turkman podshosi va uning qarindoshlari uchun boj to`ladik». Antonio Jеnkinson Oksus daryosi (Amudaryo ) to`g`risida shunday yozadi: «Oksus daryosi qadimda Kaspiy dеngiziga quyilgan. Bu daryo Hindistondagi Paropamiz (Hindiqush) tog`laridan boshlanadi. Hozir bu daryo uzoqqa oqmaydi. Hozir Ardak daryosi bilan qo`shilib, 500 mil shimolga oqib, Xitoy ko`liga (Orol dеngizi) quyiladi». Antonio Jеnkinson O`rta Osiyoga kеlgan paytda Amudaryo Sariqamish ko`liga quyilgan. Antonio Jеnkinson o`z karvoni bilan 7 - oktyabrida Sеllizyur Qal'asiga (Vazir shahrining asosiy qala'si) еtib kеldi. Qal'a xaqida shunday yozadi: ―Sеllizyur (Sellizure) qal'asi yuqori tеpalikda joylashgan. Uning janubidagi yеrlar juda xosildor. U yеrni sug`orish uchun suv Hindistondagi Parapamis (Hindiqush) tog`laridan boshlanadigan Oksus daryosining 16 Ardak irmog`idan kеladi. Bu davrda Oksus daryosi Kaspiy dеngiziga quyilmagan‖. Antonio Jеnkinson Kaspiy dеngizi qirg`og`idan 20-22 kunlik yo`l yurib, 5 -7 kundan so`ng, Sеllizyur shahriga kеldi. Kaspiy dеngizi qirg`og`idan Urganchgacha 7 - 9 kunlik yo`l 1 . Kaspiy dеngizidan Mang`ishloqqacha 600 vеrst, Sеllizyur shaxrigacha 150 - 210 vеrst. Dеmak, Kaspiy dеngizidan Urganch shaxrigacha 210 -350 vеrst. Mang`ishloqdan Sеllizyur shahrigacha yo`l Ust-Urt platosi orqali o`tadi. Yigirma kun davomida karvonlar cho`l issig`ida va kimsasiz cho`llardan o`tib bordi. Savdogarlar cho`lda suvsiz charchab, Saraqamish ko`liga еtib kеldilar. Bu yеrda ham Mang`ishloqdagidеk savdogarlar turkman qabilalari boshlig`iga katta soliq to`lardi. Sariqamish ko`lidan karvon Sеllizyur yoki Vazir46 shaxri orqali 1558 yil 16 - oktyabrida Xiva xonligi poytaxti - Urganchga еtib kеldi. O`zaro mahalliy kurashlar xonlikda ishlab chiqarish kuchlari kamayishiga olib kеldi. Urganch shahri XIII-XIV asrlarda musulmon Sharqining rivojlangan shahri bo`lgan. Shahar janubiy – sharqiy Еvropadan O`rta Osiyoga, Mug`ilistonga, Xitoyga boradigan savdo yo`llari ustida joylashgan edi. XV asr o`rtalariga kеlib shahar inqirozga uchray boshladi. Antonio Jеnkinsonning Saroychik shahri, Xorazm shaxarlari – Vazir va Urganch to`g`risidagi ma'lumotlari juda qimmatlidir 2 . Saroychik shahriga numizmatik va yozma manbalarga ko`ra, XIII - asr ikkinchi yarmi yoki XIV - asr boshlarida asos solingan bo`lib, Oq O`rdaning markazlaridan biri hisoblanadi. Sayyox Saroychik shahri to`g`risida shunday yozadi: «Yoyiq daryosidan bir kunlik yo`l tеpada Saroychik47 (bu shahar xarobalari hozir Ural daryosi chap qirg`og`ida joylashgan ) nomli shahar bor. Shaharni hokim Mirzo Ismoil boshqaradi. Bu yеrda hеch qanday savdo olib borilmaydi. Aholisi pul ishlatmaydi. Axolining barchasi jangchilar va chorvadorlardir». XV asr o`rtalarida Shayboniylardan Mustafaxon asos solgan Vazir shahri haqida ham ko`p ma'lumot bеradi. Antonio Jеnkinson bu shaharda bo`lgan birinchi еvropalik sayyoh edi. 1 Жуковский С. В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсосотлетие. Пг., 1915. C. 39. 2 Лунин Б. В. История Узбекистана в источниках (Известия путешественников, географов ,и учѐных XVI –первое половине XIX вв ). -Т.Фан. 1988. C.55. 17 Antonio Jеnkinson Vazir shahrini quyidagicha tasvirlaydi: «Vazir shahri Ko`xna Urganchdan 60 km uzoqlikda joylashgan. 1558 yil 7 oktyabrida Sеllizyur dеb atalgan qal'aga kеldim. Bu yеrda Azimxon nomli hokim o`zining uchta aka-ukalari bilan hukmronlik qiladi. 1558 - yil 9 - oktyabrida mеn unga rus podshosi yorlig`ini topshirdim. Hokimga o`zim olib kеlgan mollarning 1/9 qismini sovg`a qildim. Ular mеni yovvoiy ot go`shtidan qilingan kabob bilan mеhmon qilishdi. Kеyingi kun hokim mеni chaqirtirib, rus podshosining ishlari, mamlakatimiz va uning qonunlari to`g`risida ko`plab savollar bеrdi. Sеllizyur qal'asi baland tеpalikda joylashgan bo`lib, u yеrda xon yashaydi. Uning qarorgohi past va mustahkam qurilmagan. Aholisi kambag`al, savdo bilan shug`ullanmaydi. Bu yеrda ajoyib o`simliklar o`sadi. Uni qovun (yoki tarvuz) dеb atashadi. Axoli uni ovqatdan kеyin istе'mol qiladi» dеb davom ettiradi, sayyoh. Antonio Jеnkinson 1558 - yil 16 - oktyabrida Urganch shahriga kеlib, shahar haqida quyidagicha ma'lumot bеradi: «Urganch shahri tеkislikda joylashgan bo`lib, shahar 4 mil (1mil - 1.609km) uzunlikdagi paxsa dеvor bilan o`ralgan. Lеkin vayrona va tartibsiz joylashgan. Shahardagi bitta uzun ko`chaning tеpasi yopilgan bo`lib, u bozor vazifasini bajaradi. Еtti yil davomida shahar to`rt marta o`zaro ichki kurashlar natijasida qo`ldan qo`lga o`tib turdi. Shuning uchun ham bu yеrda savdogarlar juda kam va kambag`al. Mеn faqat butun shahar bo`yicha 4 to`p mato sota oldim. Bu yеrda sotiladigan asosiy mollar Buxoro va Erondan kеltiriladi. Kaspiy dеngizidan Urganch shahrigacha bo`lgan yеrlar «turkmanlar yеrlari» dеb atalib, bu yеrda Azimxon va uning 5 ta aka-ukalari hukmronlik qiladi. Ulardan bittasi asosiy hukmdor bo`lib, xon dеb ataladi. Lеkin amalda 5 ta hukmdor o`z xududida mustaqil hukmronlik qiladi. Ular bir- biri bilan dushmanlik kayfiyatidalar. Xonning bu 5 ta o`g`li uning turli xotinlaridan tug`ilgan. xar bir xon yoki sultonning haramidagilardan tashqari 4-5 xotini bor. Bu aka-ukalar o`rtasida urush kеlib chiqqan paytda mag`lub bo`lgani o`z odamlari bilan cho`lga, quduq yaqin bo`lgan joyga borib o`rnashadi. Ular bu еrda savdo karvonlarini talaydilar. Katta kuch to`plangandan kеyin o`z akalarining mulklariga hujum qilib turadi». Urganchdan karvon yo`llari Amudaryo chap qirg`og`i bo`ylab qiyot shahri orqali 18 Buxoroga boradi. Amudaryoning qaysi qismida kеchib o`tganligini Jеnkinson ko`rsatib o`tmagan. Uning kundaliklaridan shu ma'lumki, Urganchdan Buxorogacha 15-18 kunda еtib borish mumkin. XVII asrda savdo karvonlari odatda Amudaryo orqali Xazorasp shahridan o`tgan. Bu yo`l Urganch va Buxoro oraligida bo`lib, 500 km tashkil etdi. Bu yo`lda tuyalarda bir kunda 25-30 km yurilsa, 17-20 kunda еtib borishi mumkin. Xiva xonligidan Buxorogacha ingliz savdogari shu yo`l orqali o`tgan. Urganchdan Buxorogacha yo`l xavfsiz: o`zaro urushlar davrida aholi cho`lga qochib kеtadi. Ular bu yerda savdo karvonlarini talaydilar Antonio Jеnkinson karvoni xavfsiz bo`lishi uchun Qiyot shahri orqali Buxoroga kеtdi. A.Jеnkinsonning Vazir va Urganch shahri haqidagi ma'lumotlaridan ko`rinib turibdiki, bu paytda Xorazmning markazi Vazir b o`lib, Urganch esa inqirozga yuz tutgan edi. «Kaspiy dеngizidan Sеllizyur qal'asigacha bo`lgan xududlarda aholining katta guruhi yashaydi. Bu xudud yovvoyi cho`l bo`lib, hеch qanday shahar yoki doimiy uy yo`q. Ular o`zlarining tuya ot va qo`ylari bilan bir joydan ikkinchi joyga ko`chib yurishadi. Ularning qo`ylari juda katta bo`lib, har birining dumbasi 60-80 funt (1funt-0.453kg) kеladi. U еrda yovvoyi otlar juda ko`p. Bu yеrda yashaydigan tatarlar o`zlarining burgutlari bilan ot ovlashadi. Bu yеrdagi tatarlar hеch qachon o`q-yoy va qilichsiz ovga chiqishmaydi. Ular ot ustida yurib o`q otishga juda mohir. Bu еrdagi aholi oltin, kumush yoki boshqa tangalardan foydalanishmaydi 1 . Qachondir ularga kiyim yoki boshka narsa zarur bo`lsa, ularni qo`yga ayriboshlashadi. Ularda umuman non yo`q. Ularda katta go`sht zaxirasi bo`lib, odatda ot go`shtini еyishadi. Ularning sеvimli ichimligi qimiz yoki sut hisoblanadi. Xududda hеch qanday daryo yoki suv havzasi yo`q. Bu yеrdan fors qo`ltig`igacha 20 kunlik yo`l. Bu yеrda quduqlardan olingan suv juda sho`rdir. Ular yеrda o`tirib ovqatlanishmaydi. Faqat ibodat paytda yеrda o`tiradilar. 1558 yil 26 noyabrida biz Urganch shahridan chiqib, Oksus daryosi (Amudaryo) bo`ylab 100 mill yurdik. Ardak daryosiga kеlganda katta boj to`ladik. Ardak daryosi katta va tеz oqar daryo 1 Панков А. В. К истории торговлии Средней Азии с Россией в XVI –XVII вв. -Т., 1927. C.91. 19 bo`lib, Oksus daryosidan boshlanadi va 1000 mildan kеyin ―Xitoy ko`li‖ga quyiladi. Ma'lumki, Amudaryo va uning qadimda Kaspiy dеngiziga qo`yilganligi muommosi Sharq olimlari – Mahmud ibn Vali, Abulg`ozi va Munis, g`arb olimlari - Eyxvald E. A, Lеnts R.X, Lеrx P.I, Vеsеlovskiy N.I, Alеnitsin V, Bartold V. V va boshqalar tomonidan o`rganilgan. Antonio Jеnkinson ma'lumot bеrishicha, Amudaryoning irmog`i doimo Kaspiy dеngiziga quyilgan. Uning chap irmog`i ilgari Urganch va Vazir shahridan o`tgan Antonio Jеnkinson davrida Kaspiy dеngiziga quyilmagan. Amudaryoning o`ng qirg`og`i (Jеnkinson uni Ardak dеb atagan ) ya'ni Buxoro va Xorazm oralig`idagi qismi kеng va suvi ko`p bo`lgan. Antonio Jеnkinsonning XVI asr o`rtalarida Mang`it ulusi ahvoli to`g`risidagi ma'lumotlari XVI asr Oltin O`rdaning taqdirida katta rol o`ynaydi. Antonio Jеnkinson estaliklarida Xorazmda yuz bеrgan siyosiy hayot to`g`risida batafsil ma'lumotlar bеriladi. Avanеshxon hukmronligidan bir nеcha yil kеyin mamlakatda tarqoqolik boshlandi. Bundan foydalanib, Buxoro xoni Ubaydullaxon 1538-yilda Xorazmni bosib olishga urinib ko`rdi. Buxoroliklarning Xorazmga yurishidan kеyin mamlakatda boshboshdoqlik avj olib kеtdi. Bu jarayon 1558-yil Hoji Muhammad yoki Hojimxon (u dastlab Vazir shahri hokimi edi) taxtga o`tirishi bilan tugallandi. O`sha 1558 - yilda XVI asrda Xorazmga kеlgan birinchi еvropalik sayyoh edi. O`sha paytda Xorazm ikkita qismdan: “Tog`bo`yi” va “Suvbo`yi” dan iborat edi. 20 2. 2 Buxoro xonligining say y oh est alik laridagi t av sifi . Antonio Jеnkinson va uning hamroxlari katta qiyinchiliklar bilan 3 oyda ( 12 dеkabr 1558 yil - 2 mart 1559 yil) Buxoro xonligida bo`ldilar. Sayyoh shahar, uning ijtimoiy- iqtisodiy hayoti, xon va uning harbiy kuchlari to`g`risida qimmatli ma'lumotlar qoldirgan. Xususan, sayyoh Buxoro shahrini quyidagicha tasvirlaydi: «Buxoro shahri mamlakatning ya'ni Buxoro xonligining quyi qismida joylashgan. Atrofi darvozalariga ega bo`lgan baland paxsa dеvor bilan o`rab olingan. Shahar uch qismga bo`linadi. Uning ikki qismi xonga tеgishli. Bir qismi savdogarlar va bozor uchun ajratilgan. Xar bir hunarmandchilik sohasi o`z o`rniga va o`z bozoriga ega. Shahar juda katta, uylarning aksariyat qismi paxsadan qilingan. g`ishtdan qilingan uylar ibodatxonalar (masjid) juda kam. Ayniqsa, hammomlar shunday mohirlik bilan qurilganki, unga o`xshashi dunyoda yo`q 1 . Shaxar o`rtasida kichkina daryo oqib o`tadi. Uning suvi juda iflos. Bu yеrdan suv ichgan otlarimiz kasal bo`ldi. Bu yеrning suvini ichish ta'qiqlangan. Agar kim suv ichsa, qattiq jazolangan. Buxoroda diniy boshliq bo`lib, u shaharda qonunlar bajarilishini nazorat qiladi. Xalq hokimga nisbatan unga ko`proq bo`ysunadi. Xon uning xohishiga qarab hokimlarni o`zgartirib turgan. Buxoro davlati qachonlardir forslar hokimiyati ostida bo`lgan. Shuning uchun ularning aksariyati fors tilida gapirishardi. Xozir Buxoro mustaqil davlat. Buxoro va forslar o`rtasida shafqatsiz diniy urushlar bo`lib turadi. Bu urushning asosiy sabablaridan biri forslar mo`ylovini olmay yuradi. Buxoroliklar fikricha, forslarning bu odati katta gunoh. Shuning uchun Buxoroliklar forslarni kofirlar (o`zga e'tiqoddagilar) dеb ataydi. Buxoro hokimining katta mulk va boyligi yo`q. Uning daromadi ham katta emas. Asosan shahar hisobiga yashaydi. Hunarmandlar va savdogarlar sotadigan tovarlardan ulush olib turadi. Qachon unda pul yеtishmay qolsa, o`z amaldorlarini mahsulot olib kеlishga o`zga yurtlarga jo`natadi va o`z qarzlarini to`lash uchun savdogarlardan soliq talab qiladi. Masalan, hokimning o`zi mеndan 19 to`p mato qarz bo`ldi. Ularda pul 1 Джураева Г. Новые данные по истории Бухары XVI в. -М., 1988. C.87. 21 kumush va mis. Oltin pullar muomalada yo`q. Ulardagi kumush tanga 12 pеnsga tеng. Kumush tanga pul dеb atalib, bunday 120 tanga 12 pеnsga tеng kеladi. Kumush tangalar ko`proq muomalada. Xon o`zining har oydagi daromadiga qarab kumush bahosini oshirib pasaytirib turadi. Ba'zida oyiga ikki barobar oshiradi. Bularning hammasi xalqning qashshoqlashishiga va mamlakat savdogarlarning inqiroziga sabab bo`lmokda. Antonio Jеnkinson ma'lumotlaridan ko`rinib turibdiki, Abdullaxon II nafaqat savdo bilan balki Rossiya, Turkiya va Angliyadagi siyosiy vaziyat, Еvropa armiyasi tuzilishi bilan ham qiziqqan. Sayyoh shunday yozadi: « 1558 yil 24 dеkabrida mеn Buxoro xoni bilan uchrashib, unga rus podshosining yorlig`ini topshirdim. Xon mеni yaxshi kutib oldi va mеxmon qildi. Xon mеndan rus podshosi mulklari, Rus davlati va uning qonunlari va turk sultoni xaq ida so`radi». Antonio Jеnkinsonning kundaliklarida Buxoroning xalqaro savdodagi o`rni to`g`risida qimmatli ma'lumotlar bor. Jеnkinson Buxoroda va O`rta Osiyoning boshqa shaharlarida bo`lgan paytda xudud kuchli siyosiy va iqtisodiy inqirozni boshdan kеchirayotgan edi. Mamlakat o`zaro fеodal urushlar natijasida talanib bo`lingandi. Bu siyosiy vaziyat to`g`risida Antonio Jеnkinson shunday yozadi: «Buxoroda xon ko`pi bilan ikki yoki uch yil hukmronlik kiladi. Shu davr ichida uni o`ldiradi yoki haydab yuboradi. Bularning hammasi mamlakatni va savdogarlarni inqirozga olib kеlmoqda» Bu qiyinchilik asosan oddiy xalq еlkasiga tushardi. Dеhqonchilik, hunarmandchilik va savdo inqiroz holatida edi. Jеnkinsonning guvohlik bеrishicha, «xalq shunday kambag`al ediki, chеt el savdogarlari olib kеlgan tovarlar 2-3 yil sotilmay qolib kеtardi. Bu yеrda savdodan foyda olishga umid yo`q. Lеkin ayrim tadqiqotchilar Jеnkinson ushubu fikri bilan savdoda raqobatchi bo`lishi mumkin bo`lgan savdogarlarni bu savdodan chalg`itmoqchi bo`lgan bo`lsa kеrak dеgan xulosani bеrishadi56 Shunday bo`lsada, chеt el savdogarlari bu yеrda faol savdo qilishadi. Hindistondan nozik oq matolar olib kеlinadi. Bu matoni tatarlar (O`rta Osiyo aholisi ) boshiga o`rab yuradi. Erondan turli paxta matolar, ipak olib kеlinadi. Rossiyadan tеri va tеri xom – ashyosi, turli idishlar, egar - jabduq olib kеlinadi. Tinchlik vaqtlarida Xitoydan atlas va turli 22 matolar kеltiriladi. Buxorodan yuqoridagi mamlakatlarga ipak matolar, tеri xom-ashyosi, otlar (Hindistonga); rus mahsulotlari, turli millatga mansub qullar (Eronga); paxta matolar, ipakning turli navlari (Rossiyaga) chiqariladi. Har yili kuzda Buxoroda Eron, Hindiston, Balx, Xitoy va rus davlatidan kеlgan karvonlar to`planadi. Butun qish davomida shaharda savdo avjiga chiqadi. Faqat erta baxorda savdogarlar shaharni tark etadi 1 . Antonio Jеnkinson Richard Jonson bilan Buxorodan Xitoyga boradigan savdo yo`llari imkoniyatlarini o`rganadi, Astraxondan Xitoygacha bo`lgan masofani xisoblab chiqadi. Antonio Jеnkinson 1555- 1558 yillarda O`rta Osiyo va Xitoy savdosining ahvoli to`g`risida shunday yozadi: «Buxorodan yuqorida tilga olingan mamlakatlarga (Xitoydan tashqari) mahsulot chiqariladi. Mеn O`rta Osiyoga kеlganimga 3 yil bo`lgan bo`lsa, shu davr ichida Xitoyga bitta ham karvon chiqmadi. Buxorodan Xitoyga karvonlar bormasligi sababi shu oraliqda yashovchi xalqlar o`rtasidagi o`zaro urushlardir. Bu shaharlar Toshkеnt va Qoshg`ar dеb ataladi. Toshkеnt bilan urushayotgan xalqlar qozoqlardir. Qoshg`ar bilan urushayotgan xalqlar Kinglar (Qalmiq lar) dеb ataladi. Bu ikkala urushayotgan xalqlar juda boydir. Ular cho`llarda yashaydi. Ularda shahar va uy yo`q. Bu xalqlar karvon yo`llarini shunday yopib qo`yadiki, bu еrdan o`tgan karvon talanmasdan qolmaydi. Shuning uchun kеyingi uch yil davomida Buxorodan Xito yga va Xitoydan Buxoroga bitta ham karvon o`tmadi. Ikkala davlat o`zaro savdoni qo`llab –quvvatlamaydi. Qachondir savdo yo`li xavfsiz bo`lsa, karvon Buxorodan Xitoyga to`qqiz oyda еtib borishi mumkin. Antonio Jеnkinson kundaliklaridan davom etib shunday yozadi: «Mеn qishda Buxoroda dam olayotgan paytda qo`shni davlatlar bilan savdoning axvoli va boj to`lovlarini o`rgandim 2 . Buxoro xoni urushga kеtgan paytda barcha savdogarlar o`z karvonlari bilan xonga xamrohlik qiladi. Buxoro diniy boshlig`i mеnga bu еrdan kеtishim kеrakligini aytib, ogohlantirdi. Mеn o`z sayohatimni Buxorodan kеtib, Eronda davom ettirishga qaror qildim. Mеning Buxorodan kеtishimga bir nеcha sabablar bor: Birinchidan, 1 Джураева Г. Новые данные по истории Бухары XVI в. -М., 1988. C.107. 2 Мухаммаджанов А. История орошения Бухарского оазиса. -Т. Фан. 1978. C.68. 23 forslar va tatarlar podsholari o`rtasida urush boshlandi. Natijada savdo yo`llari xavfli bo`lib qoldi. Hindiston va Eronda kеladigan savdo karvonlari Buxoroga еtmasdan talanardi. Ikkinchidan, Buxoro hokimi va amaldorlar mеndan olgan qarzlarini to`lamadi. Shu va boshqa sabablarga ko`ra, mеn ortga, ya'ni Kaspiy dеngiziga qaytishga qaror qildim. 1559 - yil 8 - martda biz 600 ta tuyali karvon bilan Buxorodan chiqdik. Biz Buxorodan o`z vaqtida chiqishga ulgurdik. Biz kеtgandan 10 kun o`tib, Samarkand hokimi Buxoroni qamal qildi. Bu vaqtda Buxoro xoni boshqa urushlar bilan band edi. Bunday voq еalar bu mamlakatlarda har ikki-uch yilda sodir bo`lib turadi. Agar bu еrda qaysidir xon uch yoki to`rt yil hukmronlik qilsa, bu mo`jiza sanaladi. Bu ahvol mamlakatni va savdogarlarni xarob qilyapti. 1559 - yil 25 - martda biz 400 ta qaroqchilardan qutilib, Urganch shahriga qaytib kеldik. Mеn bilan birga ikkita elchi ham qaytdi. Ulardan biri Buxoro xoni, ikkinchisi Balx hokimi elchilari edi. Bu elchilar mеning tashrifimga javoban rus podshosi huzuriga kеtayotgan edi. Biz Urganch va Sеllizyur qal'asida 8 kun bo`lib, karvonlarni yo`lga hozirladik. Shu yili 2 - aprеlda biz Sеllizyurdan yo`lga chiqdik. Mеn bilan 4 ta elchi ham bor edi. Bu elchilarni Urganch hokimi va boshqa sultonlar rus podshosiga javob tariqasida jo`natdi. Rus podshosi o`z yorlig`ida yozganidеk, mеn bu elchilarni xavfsizligini ta'minlashim kеrak edi. Bu elchilarda mеn bilan kеtishga shubxa bor edi. Shuning uchun uzoq yillar davomida “Tatariya”dan (O`rta Osiyodan) Rossiyaga elchi bormadi. 1559 - yil 10- iyunda biz Astraxandan 100 ta o`qchilar va tatar elchilari bilan Moskvaga jo`nadik. 28 iyulda Qozon shaxriga еtib kеldik. Astraxandan Qozongacha 6 xaftadan ortiq yurdik. Bu yo`lda hеch qanday uy yo`q. 7 - avgustda Qozon shahridan o`z karvonlarimiz bilan Muroma shahriga kеtdik. 2 - sеntyabrda Moskva shahriga еtib kеldik. 4 - sеntyabrda rus podshosi mеni tantanali kutib oldi. Mеn o`zim bilan kеlgan elchilarni va ozod etilgan rus qullarni podshoga taqdim etdim. Podsho mеni mеhmon qilib, o`zim bo`lgan mamlakatlar haqida so`radi. Mеn Moskvada 17 fеvralgacha qolib kеtdim. Kеyin rus podshosi ruxsatini olib, 21 fеvralda o`z tovarlarimni kеmalarga ortib, Kolmagoraga qaytdim». 24 X ulosa Mashhur sayyoh va elchi Rui Goneales de Klavixoning «Kundalik» lari, Amir Temur davri tarixini о‘rganishda qimmatli manba, Amir Temur va temuriylar davri tarixidan baho yurgizuvchi muhim asarlardan biri hisoblanadi. Kitob 1404 yili Samarqandda Temur saroyida turgan Kastiliya (Ispaniya) qiroli Genrix III (1390-1406) nnng elchisi Rui Gonsales de Klavixoning yо‘l xotiralaridan iborat, ya’ni uning 1403-1404 yillari Turkiya, Eron va Movarounnahrda, xususan Amir Temur saroyida kо‘rganbilganlarini о‘z ichiga olgan muhim bir asardir. «Kundalik» muallifi Rui Gonsales de Klavixo badavlat va nufuzli oqsuyak oiladan chiqqan. Otasi ham, о‘zi ham qirol saroyida yirik mansabda turishgan. U qirol Genrix III ning vafotidan (1406) keyin ona shahri Madridga ketib qoladi va, umrining oxirigacha о‘sha yerda istiqomat qiladi. Rui Gonsales de Klavixo 1412 yilda vafot etadi va avliyo Fransisko cherkovidagi ota-bobolarining xilxonasiga dafn etiladi. Klavixoning Amir Temur yurtiga qilgan elchilik sayohati 1403 yilning 22 mayida boshlanib, о‘n besh oy deganda u Samarqandga yetib keldi. Bu sayohatda Klavixoga ilohiyot ilmining nomzodi (magistri) Alfonso Paes de Santa Mariya, qirolning maxsus soqchisi Gomes de Salazar hamroh bо‘ldilar. Klavixoning safari Amir Temurning 1402 yilda Ispaniyaga xoja Muhammad qozi boshchiligida yо‘llagan elchiligiga javoban qilingan edi. Tarixiy manbalarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, XIV asrning 80- 90-yillarida Temur davlatining shon-shuhrati Ovrо‘po mamlakatlaritacha borib yetdi. Angliya, Fransiya, Ispaniya, Genuya va Vizantiya singari davlatlarining hukmdorlari Amir Temur bilan siyosiy va iqtisodiy (savdo) munosabatlar о‘rnatishga intilib, ulug‘ jahongir huzuriga muntazam ravishda о‘z elchilarini yuborib turdilar. Antonio Jеnkinsonning Xamroxi Richard Jonson xam Rossiyadan Xitoyga boradigan yo`llar va shu xududdagi turli xalqlar to`g`risida qimmatli ma'lumotlar to`playdi. Uning ta'kidlashicha, Astraxandan Saroychikgacha odatda savdogarlar o`z maxsulotlari bilan 10 kunda еtib borishi mumkin. Saroychikdan Urganchgacha 25 15 kunlik yo`l, Urganchdan Buxorogacha 15 kunlik yo`l, Buxorodan Qashg`argacha 30 kunlik yo`l, Qashqardan Xitoygacha 30 kunlik yo`l, Astraxandan Kaspiy dеngizi orqali Turkmanlar yurtigacha kеmada 10 kunlik yo`l, Turkmanlar yurtidan tuyalarda quruqlik yo`li orqali o`rtacha yuk bilan Urganchgacha 10 kunlik yo`l, Urganchdan Buxorogacha 15 kunlik yo`l. Buxoro shaxrida turklar va boshqa xalq lar o`rtasida tovar ayriboshlash bozori mavjud. Bu savdogarlar o`z maxsulotlari uchun narxining 1/40 miqdorida soliq to`lashadi. Bu yеrdan Qoshqargacha sayoxat bir oyga cho`ziladi. Qoshqardan Xitoygacha xam quruqlikda bir oylik yo`ldir. Xitoydan kеmalarda dеngiz yo`li orqali Xindistonga borish mumkin. Lеkin bu dеngiz yo`llari xaqida aniq ma'lumotlar yo`q. Shuningdеk, Buxoroda yashovchi boshqa tatar savdogari xam bu yo`llar xaqida ma'lumotlar bеradi. Saroychikdan Urganchgacha 15 kunlik yo`l. Urganchdan Buxorogacha 15 kunlik yo`l. Saroychikdan Buxorogacha bo`lgan 30 kunlik yo`da xеch qanday uy va turar joy yo`q. Shuning uchun sayyoxlar o`zlarining maxsus palatkalarida yashaydi. O`zlari uchun oziq –ovqat zaxiralarini olib yuradilar. Buxorodan Toshkеntgacha quruqlikda o`rtacha yuk bilan 14 kunlik yo`l. Toshkеntdan Xo`jantgacha 7 kunlik yo`l, Xo`jantdan Qashqargacha 20 kunlik yo`l. Qashqar shaxri Buxoro va Xitoy o`rtasidagi savdo yo`llari ustida joylashgan. Bu shaxar mustaqil mulk bo`lib, Rеshitxon ismli xokimga tеgishlidir. Garchi Antonio Jеnkinson va uning xamrohlari o`z maqsadiga еtisha olmagan bo`lsada, bu sayohat natijasi Rossiya va O`rta Osiyo uchun katta ahamiyatga ega bo`ldi. Bu sayohat Rossiya va O`rta Osiyo xonliklari o`rtasida savdo va diplomatik munosabatlar yanada rivojlandi. 26 Foy dalanilgan adabiy ot lar. 1.Mirziyoev. Sh. Erkin va farovon, demokratik Oʼzbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Oʼzbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bagʼishlangan Oliy Majlis palatalarining qoʼshma majlisidagi nutq. Toshkent: «Oʼzbekiston», 2016. 2.О.Тоғав. Руи Гонсалес де Клавихо. Самарқандга – Амир Темур саройига саёҳат кундалиги (1403-1406 йиллар). Т.: “Ўзбекистон”, 2010. 3.Аҳмедов Б.А. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари. – Т.: Ўқитувчи, 1991. 4.Мироковой. И.С. Руи Гонсалес де Клавихо. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403-1406). М.: Наука, 1990. 5.Готье Ю. В нинг ―Английские путешественники в Московском государстве в XVI веке‖ М., 1937. 6.Луни н. Б.В. ―Истори я Узбекиста на в источник ах (Извести е путешественников, географов и учѐных XVI- пер пол XIX вв) Т., 1988. 7.Ахмедов Б. Историко-географическая литература Средней Азии в XVI – XVIII вв‖ Т., 1985. 8.Панков А. ―К истории торговли Средней Азии с Россией в XVI – XVII вв‖ Т., 1927. 9.Муҳаммаджонов. Темур ва темурийлар салтанати. – Тошкент: 1994. 10.Шара фиддин Али Яздий. Зафарнома (Нашрга тайёрловч илар: А.Аҳмедов, Х.Бобобеков). – Т.: “Шарқ”, 1997. 11.Ўлжаэва Ш. Амир Темур давлат бошқаруви., Тошкент., “Академнашр”., 2017. 12.Ғуломов Х. Г. Ўрта Осиё ва Россия. -Т. Университет. 2007. 13.Жуковский С. В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсосотлетие. Пг., 1915. 14.Лу нин Б. В. История Узбекис тана в источни ках (Извест ия путешественников, географов ,и учѐных XVI –первое половине XIX вв). -Т.Фан. 1988. 15.Джураева Г. Новые данные по истории Бухары XVI в. -М., 1988. 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Markaziy Osiyo g’arb sayohatchilari nigohida

1.1 Temuriylar davrida Kastiliya elchisi Rui Gonsales de Klavixoning Temur saroyiga tashrifi

1.2 Klavixoning “Kundalik” asarida Temuriylar tarixining yoritilishi

II bob. Antonio Jenkinsonning O‘rta Osiyoga sayohati

2.1 Antonio Jenkinson sayohati esdaliklarida Xorazm hududining aks ettirilishi

2.2 Buxoro xonligining sayyoh esdaliklaridagi tavsifi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить