XVI asr o‘rtalarida Rossiyani isloh qilishdagi roli - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	632.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

XVI asr o‘rtalarida Rossiyani isloh qilishdagi roli

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
SHAROF RASHIDOV NOMIDAGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI

___________________________________________ FAKULTETI
__________________________________________ KAFEDRASI
_________________________________________ FANIDAN

MAVZU:__________________________________________________
__________________________________________________________
BAJARDI:___________________
TEKSHIRDI:___________________
Samarqand 2024

2

Оглавление
KIRISH ................................ ................................ ................................ ................. 3
I-BOB. XVI asr o'rtalarida Rossiyani isloh qilishdagi roli ................................ 5
1.1 Islohotlarning sabablari va zaruri y shartlari ................................ ......... 5
1.2 Tanlangan Rada va uning Ivan Ⅳ ga ta'siri ................................ ............. 7
1.3 Islohotlarning mazmuni va natijalari ................................ ....................... 10
II -BOB. XVI asrda Rossiyada oprichnina. ................................ ....................... 15
2.1 XVI asrda Rossiyada oprichninaning paydo bo'lishining sabablari ...... 15
2.2 Oprichninaning tuzilishi va Ivan Qroznining oprichnina siyosatini olib
borish usullari. ................................ ................................ ................................ . 17
III -BOB. Tarix darslarini o’qitishda interaktiv metodlardan foydalanish. ... 22
3.1. Interaktiv metodlar. ................................ ................................ .............. 22
3.2.Svetafor metodi va uni qo’llanilishi. ................................ ....................... 24
3.3. “Ivan Grozniy davrida Rossiya” mavzusini Svetafor metodidan
foydalanib o’rgani sh. ................................ ................................ ................... 26
XULOSA ................................ ................................ ................................ ......... 28
FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI ........ 29

3

KIRISH

Rossiya mamlakati tarixida Ivan IV Grozniy hukmronligi (1530 -1584) milliy
tarixning eng muhim davrlaridan biri bo'lib, u Rossiya davlatining shakllanishidagi
muhim daqiqalarni o'z ichiga oladi. Bu tarixiy davrga quyidagilar kiradi: ichki
hayotning ko'p asrlik asoslaridagi o'zgarishlar (davlatni ma rkazlashtirish, dehqonlar
huquqlarini cheklash, maxsus hokimiyat tizimining shakllanishi - buyruqlar va
boshqalar). Ivan Vasilevichning tarixiy jihatdan eng muhim va bahsli
harakatlaridan biri - oprichnina ham ular bilan bog'liq. Shu nuqtai nazardan, Iva n
Grozniy ning 16 -asr oʻrtalarida olib borilgan islohotlar va unga qarshi islohotlarni
oʻrganishi biz uchun muhim va qiziqarlidir.
Mavzuning dolzarbligi: . Ivan IV ning faoliyati buyuk suveren va o'ziga xos
antik davrni o'zida mujassam etgan "davlat tamoyili" o'rtasidagi hal qiluvchi jangni
anglatadi va ma'lum ikkilik bilan ajralib turadi. Shunga asoslanib, 16 -asr oʻrtalarida
demokratik zamonamizdagi islohotl ar va aksil -islohotlar tarixiga murojaat qilish
oʻsha voqealardan saboq olishga va zamonaviy Rossiyada mavjud boʻlgan
muammolar, kamchiliklar va salbiy hodisalarning oldini olishga yordam beradi.
O'rganish ob'ekti bu kurs ishida Ivan Grozniy hukmronligi d avri, va Ivan
Grozniyning Rossiyadagi islohotlari o’rganiladi.
Tadqiqotning xronologik doirasi XVI asrning o'rtalari va ikkinchi yarmidir.
Tadqiqotning geografik doirasi butun Rossiya davlatining hududini o'z
ichiga oladi.

Ushbu mavzu bo'yicha zamonaviy tadqiqot ishlarining juda original farazlari
mavjud, masalan, " Rossiya tarixi dramasi: Oprichnina yo'lida" 1 VA MEN.
Froyanova. Tarixchi Ivan III davridagi G'arb va Rossiya o'rtasidagi mafkuraviy
qarama -qarshilikda ko'rgan Ivan Grozniy ning opric hnina sabablarini muhokama
qiladi. Oprichnina bir vaqtning o'zida, I.Ya. Froyanov Rossiya davlatining pravoslav
1Froyanov I. Ya. Rus tarixi dramasi: Oprichnina yo'llarida / I. Ya. – Moskva: Parad, 2007.
– S. 5. – ISBN 978 -5-8061 -0098 -7.

4

dini va paydo bo'lgan avtokratiya asoslarini buzadigan xavfli G'arb bid'atidan o'zini
o'zi himoya qilishning o'ziga xos shakliga aylandi.
Shunda y qilib, shuni ta'kidlash mumkinki, bugungi kunda, avvalgidek, Ivan
Grozniy ning shaxsiyati, uning xatti -harakatlari va tadqiqotchilar o'rtasidagi
tarixdagi o'rni to'g'risida turli xil baholar, konsensusning yo'qligi va to'g'ridan -to'g'ri
qarama -qarshi hukm larning bayonotlarini aytish mumkin.
Kurs ishining maqsadi: Bu ish Ivan Grozniy hukmronligining xususiyatlarini
tahlil qilishdir.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni hal qilish kerak :
– Ivan IV ning hukmdor sifatidagi afzalliklari va kamchiliklarini aniqlash.
- XVI asr o'rtalarida saylangan Radaning Rossiyani isloh qilishdagi ishtirokini va
uning Ivan IV ga ta'sirini tavsiflang.
- Ivan IV hukmronligining birinchi yarmidagi islohotlarning yutuqlari va xavflarini
tizimlas htirish;
- Ivan IV hukmronligining ikkinchi yarmida qarshi islohotlar va oprichnina joriy
etilishining sabablari va oqibatlarini aniqlash.

5

I-BOB. XVI asr o'rtalarida Rossiyani isloh qilishdagi roli

1.1 Islohotlarning sabablari va zaruriy shartlari

16 -asrning o'rtalarida bo'lajak islohotlarning sabablari va shartlarini ko'rib
chiqayotganda, Rossiyaning o'sha davrda rivojlanishi tarixiy rivojlanishning ushbu
bosqichida tabiiy bo'lgan zaruriy o'zgarishlar yo'nalishini oldindan belgilab
qo'yg anligini hisobga olish kerak. Shunday qilib, 16 -asr o'rtalarida Rossiyaning
siyosiy hayotidagi eng muhim bosqich Moskvadagi qo'zg'olon bo'lib, u Ivan
Grozniy ning taxtga o'tirganidan ko'p o'tmay sodir bo'ldi. 1547 yilning yozi juda
quruq edi. Moskvada yong' inlar tez -tez sodir bo'ldi. Yong'inda bir necha ming aholi
halok bo'ldi, o'n minglab odamlar tirikchilik uchun mablag'siz qoldi. Bu ataylab o't
qo'yish bo'lishi mumkin degan fikr bor edi. Bu e'tibordan chetda qolmadi, shuning
uchun hokimiyat qonunbuzarlarg a qarshi eng radikal choralarni ko'rdi: ular qattiq
qiynoqlarga solindi va keyin qatl qilindi. "Katta yong'in" dan bir kun o'tib,
aybdorlarni jazolash uchun boyar komissiyasi tuzildi. Boyarlar ishning holatlarini
aniqlash va o't qo'yishda ishtirok etgan sh axslarni aniqlash uchun odamlarni
Assotsiatsiya sobori oldiga to'plashdi. Yig'ilganlar Anna Glinskayani ayblashdi.
Xalq itoatkorlikdan chiqib, boyar Yu.V.ga qarshi linchlarni amalga oshira boshladi.
Glinskiy. Olomon Anna Glinskayani qatl qilish uchun topsh irishni talab qilib,
Vorobyovoga ko'chib o'tdi. Ammo qo'zg'olon tarqatildi, uning tashabbuskorlari
jazolandi.
Poytaxtdagi tartibsizliklar va oila a'zolaridan birining o'ldirilishidan qo'rqib
ketgan Glinskiylar Litvaga qochib ketishdi. Boyar knyaz P.I. ular ni ta'qib qilish
uchun yuborilgan. Shuiskiy. So'nggi daqiqada M.V. Glinskiy ta'qibchilardan qochib,
Moskvaga keldi. Natijada u hibsga olinib, eng oliy otliq unvonidan mahrum qilindi.
Glinskiylarning qulashi natijasi yoki siyosiy oqibati boyarlar hukmronlig i davrining
oxiri deb hisoblanishi mumkin.

6

Ko'pgina olimlarning fikri shundan iboratki, aynan 1547 yil qo'zg'oloni
siyosiy yo'nalishni o'zgartirish uchun zarur shart bo'lib xizmat qilgan va
podshohning yangi maslahatchilari, ular boshchiligida olib borgan islohotlar
siyosatining boshlanishi edi. R.G‘.ning so‘zlariga ko‘ra. Skrinnikovning so'zlariga
ko'ra, qo'zg'olon boyar hukumatlarining zaifligini ochib berdi va zodagonlarning
siyosiy maydonga chiqishi uchun qulay shart -sharoitlarni yaratdi. 1SM. Solovyov
"Tanlangan Rada" ning paydo bo'lish sabablarini muhokama qilar ekan, bu
qo'zg'olondan keyin sodir bo'lgan "o'n etti yoshli Ivanning axloqiy inqilobi"
tomonidan ta'kidlangan deb hisobladi. 2S.F. Platonovning ishonchi komilki, bu "xalq
qo'zg'ol oni" ning natijasi Ivan Dvoryanning "Glinskiylarning vasiyligi" dan mahrum
bo'lganligi va hukmron zodagonlar tarkibiga kirmagan "tasodifiy odamlar" - Silvestr
va Adashev bundan foydalangan. 3
1547 -1550 yillarda boshqa shaharlarda ham tartibsizliklar yuz be rdi. 1548 -
1549 yillardagi hosil yetishmovchiligi tufayli xalqning ahvoli tez yomonlashdi.
S.F.ning so'zlariga ko'ra. Platonovning so'zlariga ko'ra, xalq noroziliklari
davlatchilikni mustahkamlash, xususan, hokimiyatni markazlashtirish doirasida
islohotlar va Rossiya mamlakati ni yanada rivojlantirishning zaruriy shartiga
aylandi. 4
16 -asr oʻrtalarida Oʻrda agʻdarilishi natijasida rus knyazliklarini yagona
davlatga birlashtirish jarayoni davom etib, chegaralarni janubiy, janubi -sharqiy va
sharqqa kengaytir di. Hudud taxminan o'n baravar ko'paydi, aholisi 10 million
kishiga yetdi va unchalik teng taqsimlanmagan. Shunga o'xshash sharoitlar Ivan
Grozniy islohotlar uchun zaruriy shartlar edi. Zero, parchalanish davrida bunday
1Skrinnikov R. G. Ivan dahshatli. / R. G. Skrinnikov. – Moskva: AST nashriyoti MChJ,
2001. – S. 32 -70. – URL: http://militera.lib.ru/bio/skrynnikov_rg/index.html (kirish sanasi:
04/05/2020). – ISBN 5 -17 -004358 -9. 2Solovyov S. M. Qadim zamonlardan beri Rossiya tarixi: 29 jildda 6 -7 jildlar. / S. M.
Solovyov. – Sankt -Peterburg: Hamkorlik “Jamoat manfaati”, 1851 -1879. – B. 40 -76. – URL:
http s://runivers.ru/bookreader/book54656/#page/1/mode/1up (kirish sanasi 30.03.2020). 3Platonov S.F. Rossiya tarixi bo'yicha to'liq ma'ruzalar kursi / S.F. – Moskva: Astrel, 2006.
– B. 98 -116 – URL: https:/ /www.litmir.me/br/?b=21962&p=1 (kirish sanasi: 31.03.2020). – ISBN
5-17 -034724 -3. 4Shu yerda. C 117.

7

yirik davlatni mayda bekliklarga xos bo‘lgan arxaik institutlar va muassasalar
yordamida boshqarish mumkin emas edi. 1497 yilgi qonunlar kodeksi o'sha davr
talablariga javob bermay qoldi. Boyarlarning bolalari o'rtasidagi doimiy norozilik
manbai o'z suiiste'mollari bilan mashh ur bo'lgan boyarlar mahkamasi edi. Faqat
olijanob otryadlar yordamida xalq g'alayonlarini to'xtatish mumkin edi. Bu faktlar
16 -asr o'rtalarida Rossiya islohotlarining sabablari bo'lib xizmat qildi.
Shunday qilib, 16 -asrning o'rtalarida Rossiyada davlatchil ikni mustahkamlash
va hokimiyatni markazlashtirish kerakligi ma'lum bo'ldi. Rossiya mamlakati ni
boshqarishda islohotlar zarurligi aniq edi.

1.2 Tanlangan Rada va uning Ivan Ⅳ ga ta'siri

Saylangan Radaning Ivan Ⅳ ga ta'siri darajasi haqidagi savolga to'xtalib,
ishonchim komilki, tarixiy rivojlanishning ushbu bosqichida busiz qilish mumkin
emas edi va bu mutlaqo asosli va tabiiy edi. Axir, bu turli xil "boyar partiyalar" ning
oliy hokimiyat da o'zini o'rnatishga urinishlarining ketma -ket muvaffaqiyatsizligi,
xizmatchilar sinfining quyi qatlamining taxtdagi vaqtinchalik hukmdorlarning
suiiste'mollaridan noroziligi, hokimiyatning tajribasizligi edi. hukumatdagi yosh
podshoh va ko'plab islohotla rni amalga oshirish zarurati, bu hukmron sinfning turli
qatlamlari o'rtasida o'ziga xos kelishuv bo'lib xizmat qilgan, keyinchalik knyaz
Andrey Kurbskiy tomonidan saylangan Rada deb nomlangan hukumat guruhining
yaratilishiga olib keldi 1. Uning tarkibiga zodagon sifatida porlamagan va qirollik
uyi yoki biron bir aristokratik urug' bilan yaqin munosabatda bo'lmagan odamlar
kirgan, ammo shunga qaramay ular muhim islohotlarni amalga oshirishda hal
qiluvchi rol o'ynagan.
Umrining birinchi dav rida qirol ko'pincha uni o'rab olgan odamlarning
ta'siriga ayniqsa moyil edi. Bu odamlardan biri 1542 yilda tayinlangan Metropolitan
1Kurbskiy A. M. Moskva Buyuk Gertsogining hikoyasi. / A. M. Kurbskiy. – Moskva:
URAO, 2001. – B. 8. – URL: https://www.litmir.me/br/?b=272986&p=1 (kirish sanasi:
25.03.2020). – ISBN 5 -204 -00251 -0.

8

Makarius edi. To'g'ridan -to'g'ri Stoglaviy soborigacha, u, aytish mumkinki, Ivan
Grozniy ning barcha harakatlarini boshqarga n. U, shuningdek, toj kiyish
tashabbuskori edi, u ham Saylangan Rada a'zosi edi va u, ehtimol, uning qolgan
ishtirokchilarini tanladi.
Bosh ruhoniy Silvestrning yosh qirolga ta'sirini ham eslatib o'tish kerak. 1549
yilga kelib u podshohga eng yaqin odamlar dan biriga aylandi va "ruhiy masalalarda
maslahat va ruhni qutqarish uchun" saylandi. U Domostroy muallifi hisoblanadi.
Aleksey Fedorovich Adashev, knyaz Kurlyatev, knyaz Andrey Mixaylovich
Kurbskiy, kotib Ivan Mixaylovich Viskovatiy va aristokratiyaning b a'zi boshqa
vakillari ham Saylangan Rada davridagi siyosiy oldingi qatorga kirishdi.
Tarixchilar nima uchun aynan bu odamlar Saylangan Radaning bir qismi
bo'lganligi va Ivan IV ga qanday ta'sir ko'rsatganligi haqida aniq pozitsiyaga ega
emaslar.
IN. Klyuch evskiyning fikricha, Ivan IV yosh bo'lishiga qaramay, hukumat
ishlariga alohida ishtiyoq va g'ayrat bilan kirishgan, buning uchun u Metropolitan
Makarius va ruhoniy Silvestrdan yordamga muhtoj edi. 1Bu fikrga tarixchi S.M.
Solovyov, uning so'zlariga ko'ra , Ivan nihoyat "knyazlar va boyarlar bilan aloqani
uzishga, boshqa kelib chiqishi va yuqori axloqiy shaxslardan yordam izlashga" qaror
qiladi. 2
S.F. Platonovning ta'kidlashicha, bu boyarlar kompaniyasi bo'lib, uning
maqsadi Moskva siyosatini o'zlashtiris h va uni o'z yo'lida boshqarish istagi edi,
boshqacha qilib aytganda, Saylangan Rada faqat unga kiritilgan odamlarning
manfaatlarini ifoda etdi. Tarixchi bu doirani vaqtinchalik ishchilar tomonidan o'z
1Klyuchevskiy V. O. Rossiya tarixi kursi: I -XXIX ma'ruzalar: Antik davrdan Ivan
Dahshatli davrigacha. / V. O. Klyuchevskiy. – Moskva: Akademik loyiha, 2015. – S. 117. – ISBN
978 -5-8291 -1749 -8. 2Solovyov S. M. Qadim zamonlardan beri Rossiya tarixi: 29 jildda 6 -7 jildlar. / S. M.
Solovyov. – Sankt -Peterburg: Hamkorlik “Jamoat manfaati”, 1851 –1879. - 40 -49 -betlar. – URL:
https://runivers.ru/bookreader/book54656/#page/1/mode/1up (kirish sanasi 30.03.2020).

9

maqsadlari uchun yaratilgan va ular tomonidan "yaxshi niyatli do'stlar" yig'ilishi
shaklida qirolning yoniga joylashtirilgan shaxsiy deb hisoblagan. 1
A.A. Ziminning fikricha, bu guruh boyarlar zodagonlar va boyarlarning
uzoqni ko'radigan doiralari manfaatlarini ifoda etgan. Saylangan Rada, uning
fikricha, o lijanob manfaatlarning dirijyori edi. Shuni ham ta'kidlash kerakki, A.A.
Zimin Saylangan Radani O'rta Duma bilan - taxtga eng sodiq "feodal
zodagonlarining vakillari" kirgan podshoh huzuridagi rasmiy hokimiyat organi bilan
belgilaydi. 2
Tez -tez qo'llaniladigan nuqtai nazarlardan biri shundaki, Saylangan Rada o'z
faoliyatini amalga oshirish uchun qonuniy asosga ega bo'lgan davlat organi emas.
Shu sababli, o'sha davrdagi barcha ilg'or islohotlarning yaratuvchilari Saylangan
Rada vakillari bo'lgan d egan ishonch munozarali hisoblanadi. Bunday bayonot Ivan
IV davlatini boshqarish faoliyatini ahamiyatsiz, faqat halokatli xususiyatga ega deb
tavsiflaydi.
Ammo, masalan, V.B. Kobrin saylangan Radada puxta ishlab chiqilgan
harakat dasturi yo'q degan taxminn i ilgari suradi . Islohotlarning aksariyati
Saylangan Rada rahbarlari tomonidan o'ylab topilgan bo'lsa -da , Ivan IV 1550 -
yillarda davlat faoliyatida shaxsan ishtirok etgan. 3
Yuqoridagilarni umumlashtirib aytishimiz mumkinki, Saylangan Radaning
tarkibi bar cha davr tarixchilari orasida muhokama qilinadigan mavzudir. Uning
tarkibi, albatta, 1547 -49 yillarda Grozniyga yaqin odamlar tomonidan tuzilgan.
Metropolitan Makarius, Rada mavjud bo'lgunga qadar ham, uning parchalanishidan
keyin ham har doim Ivan Grozniy bilan yaqin bo'lgan va podshohga o'z ta'sirini
o'tkazgan. Akademik tadqiqotchilar Rada faoliyatiga kiritilgan boshqa barcha tarixiy
1Platonov S.F. 16 -17 -asrlardagi Moskva davlatidagi tartibsizliklar tarixiga oid insholar. /
S. F. Platonov. – Sankt -Peterburg: Turi. M. A. Aleksandrova, 1910. – S. 104. – URL:
https://runivers.ru/bookreader/book450979/#page/1/mode/1up (kirish sanasi: 31.03.2020). 2Zimin A. A. Ivan Dahshatli Oprichnina. / A. A. Zimin. – Moskva: Hudud, 2001. – S. 67 -
74. – URL: https://www.litmir.me/br/?b=215977&p=1#section_1 (kirish sanasi: 04/03/2020). –
ISBN 5 -900829 -07 -3. 3Kobrin V.B. Ivan dahshatli. / V. B Kobrin. – Moskva: “Moskva ishchisi”, 1989 yil – 8-9-
betlar. – URL: https://www.litmir.me/br/?b=239312&p=1 (kirish sanasi: 04/02/2020). – ISBN 5 -
239 -00266 -5.

10

shaxslar, bizningcha, ma'lum darajada davlat muammolarini hal qilishda
qatnashgan.

1.3 Islohotlarning mazmuni va natijalari

16 -asr oʻrtalaridagi ilgʻor islohotlar butun tarixiy taraqqiyot yoʻli bilan
belgilandi va ularni amalga oshirish muvaffaqiyatli boʻldi. Shunday qilib, 1549 yilda
Ivan IV mahalliy amaldorlarni oziqlantirish va suiiste'mol qilishni bekor qilish
muammolarini ko'rib chiqish uchun Yarashuv kengashini chaqirdi. Keyinchalik,
bunday soborlar Zemskiy soborlari deb atala boshlandi (cherkov soborlaridan farqli
o'laroq - "muqaddas"). "Zemskiy" so'zi "umummilliy" degan ma'noni anglatishi
mumkin (ya'ni "butun yer" masala si). IN. Klyuchevskiy Zemskiy Soborsni "G'arb
vakillik yig'ilishlaridan farqli o'ziga xos xalq vakilligi turi" deb ta'riflagan. 1O‘z
navbatida, S.F. Platonov Zemskiy Sobor "uchta zarur qismdan" iborat "butun er yuzi
kengashi" degan pozitsiyani egalladi:
1) "Rossiya cherkovining metropolitan bilan muqaddas qilingan sobori,
keyinchalik uning boshida patriarx";
2) boyar dumasi;
3) "aholining turli guruhlari va davlatning turli hududlarini ifodalovchi
zemstvo odamlari". 2
Birinchi Kengash yangi qonunlari ko deksi bo'yicha qaror qabul qilish va bir
qator islohotlarni ko'rib chiqish uchun chaqirildi. I.D.ga ko'ra. Belyaev, barcha
sinflar vakillari ikki kun davom etgan birinchi Zemskiy soborda qatnashdilar.
3Podshoh soborda nutq so'zladi va soborda bo'lgan aziz lardan qonun kodeksini "eski
tarzda" tuzatishni so'radi. Keyin qirol jamoalar vakillariga hamma joyda aholining
1Klyuchev skiy V. O. Rossiya tarixi kursi: I -XXIX ma'ruzalar: Antik davrdan Ivan
Dahshatli davrigacha. / V. O. Klyuchevskiy. – Moskva: Akademik loyiha, 2015. – S. 120 -127. –
ISBN 978 -5-8291 -1749 -8. 2Platonov S.F. Rossiya tarixi bo'yicha to'liq ma'ruzalar kursi / S.F . - Moskva: Astrel, 2006.
- S. 125 -130. – URL: https://www.litmir.me/br/?b=21962&p=1 (kirish sanasi: 31.03.2020). –
ISBN 5 -17 -034724 -3. 3Belyaev I. D. Zemskiy Sobors rus tilida. / I. D. Belyaev. – Moskv a: turi. Wilde, 1902. - B.
4-12. – https://runivers.ru/bookreader/book55047/#page/1/mode/1up (kirish sanasi: 28.03.2020).

11

o'zlari oqsoqollar va o'pachilarni, sotskiylarni va xizmatkorlarni saylashlari
kerakligini e'lon qildi. Ivan shuningdek, barcha viloyatlar uchun nizom nizomlari
yozilishini, ular yordamida viloyatlar suveren gubernatorlar va volostlarsiz o'zlarini
boshqarishlari mumkinligini aytdi.
Birinchi kengashda Boyar Dumasi ishtirokida Ivan IV qonun kodeksi, 1550
yilgi Qonun kodeksi qabul qilindi. Ushbu hujj at Rossiyadagi sinfiy monarxiya davri
qonunlarini o'z ichiga oladi. Qonun kodeksi davlatimiz tarixidagi birinchi me'yoriy -
huquqiy hujjat bo'lib, Sankt -Jorj kuni qoidasini tasdiqladi, shuningdek, "keksalar"
uchun to'lovni oshirdi. Bundan tashqari, endi mulk dor o'z dehqonlarining jinoyatlari
uchun javobgar bo'lgan, shuning uchun feodalga shaxsiy qaramlik kuchaygan.
Qonunda birinchi marta poraxo‘rlik uchun jazo choralari joriy etilgan: “Agar kotib
ro‘yxat tuzsa yoki ishni sudga ko‘ra bo‘lmasa, sudda bo‘lganide k emas, boyarsiz,
oshpazsiz yoki g‘aznachining ruxsatisiz yozsa. bilim, lekin u va'dani olgani
haqiqatda ma'lum bo'ladi va o'sha kotib uni boyarning oldida yarmiga bo'lib,
qamoqqa tashlagan .1
1550 -yilgi Qonun kodeksida ham buyruqbozlik boshqaruvi tizim i yaratilgan.
80 dan ortiq buyruqlar tashkil etilgan va ularning aksariyati 17 -asrning oxirigacha
saqlanib qolgan. Ularning asosiylari: Petisiya, Posolskiy, Streletskiy, Streletskiy,
Qaroqchilik, Pechatniy.
Shunday qilib, 1549 yilda birinchi Zemskiy Sobor bo'lib o'tdi. Unda aholining
deyarli barcha qatlamlari vakillari ishtirok etdi. Muhokama natijasida Qonun
kodeksi qabul qilindi va ko‘plab muhim siyosiy, iqtisodiy va ma’muriy masalalar
hal etildi. Zemskiy Sobor XVI asrning o'rtalarida XVII asr oxiri gacha Rossiya
qirolligining eng yuqori sinfiy vakillik muassasasiga aylandi.
1551 -yilda, 23 -fevraldan 11 -maygacha, Moskva Kremlining Assos soborida
bo'lib o'tgan Yuz boshlar kengashi bo'lib o'tdi. Unda Ivan Grozniy , Boyar Dumasi
vakillari va oliy ruhoniyla r ishtirok etishdi.
1XV -XVI asrlarning huquq kitoblari / Komp. R. B. Muller , L. V. Cherepnin, nashr. B. D.
Grekova. - Moskva: nashriyot uyi akad. SSSR fanlari, 1952. - 619 p. – URL:
http://www.hrono.ru/dokum/1500dok/1550sudeb.php (kirish sanasi: 26.03.2020).

12

Stoglaviylar kengashini chaqirish tashabbusi Metropolitan Makarius va
Silvestrdan chiqdi. Biz taxmin qilganimizdek, Silvestr kun tartibi matnini tuzgan.
Sobori Stoglav nomini oldi, chunki u 100 bobdan iborat "Stoglav" hujjatini qabul
qi ldi. Kengash faoliyati davomida ikki cherkov yo'nalishi, ham Iosifiylar, ham
mulkdor bo'lmaganlar o'rtasidagi kurash o'z ifodasini topdi. Bu ikki diniy oqim
o‘rtasidagi nizo faqat mulkiy masalalar bilan cheklanmagan. Bidatchilarga, milliy
va cherkov an'ana lariga munosabat va boshqa bir qator masalalarda katta
kelishmovchiliklar mavjud edi. Natijada, Iosifiylar bahsda g'olib bo'lishdi va bu rus
pravoslav cherkovi uchun katta ahamiyatga ega edi.
Kengash hukumatning monastir yerlarini davlat foydasiga tortib o lish
rejalarini rad etdi, lekin shaharlarda cherkov mulkining yanada ko'payishini va
ruhoniylarning moliyaviy imtiyozlarini chekladi.
"Stoglava" kengashning diniy -ruhiy va davlat -iqtisodiy qarorlarini bayon
qilib, davlat, sud va jinoyat huquqi normalarinin g cherkov huquqi bilan bog'liqligini
har tomonlama tushuntirib berdi.
Kengashda ruhoniylarning ma’naviy -axloqiy tarbiyasi, hayotini nazorat qilish
masalasiga alohida e’tibor qaratildi. Muhokamalarda rus cherkovini
obro'sizlantiradigan ma'lum tartibsizliklar mavjudligi e'tirof etildi. Shu munosabat
bilan, "Stoglava" ning 6 -bo bida ruhoniy oqsoqollar institutini keng miqyosda
yaratish yangiliklari bayon etilgan. Ushbu saylangan amaldorlarning vazifalari
cherkovlarda xizmatning to'g'ri o'tkazilishini nazorat qilish va ruhoniylar dekanligini
o'z ichiga olgan. 1"Stoglava" da qayd etilgan me'yorlar 1652 yilgacha, Patriarx
Nikon yangi cherkov islohotini o'tkazgunga qadar davom etdi.
16 -asrning 50 -yillarida harbiy islohot amalga oshirildi. 1550 yilda muntazam
armiyaning birinchi tuzilmalari tuzildi. Shu maqsadda Ivan Grozniy farmon
ch iqaradi, unda u birinchi Streltsy armiyasini yaratishni e'lon qiladi va oxir -oqibat
1X - XX asrlardagi Rossiya qonunchiligi: Rossiya markazlashgan davlatining shakllanishi
va mustahkamlanishi davri qonunchiligi. 9 t ichida T. 2 / Rep. ed. Gorskiy A.D., umumiy rahbarlik
ostida ed. Chistyakova O.I. - Moskva: Yuridik. lit., 1985. – B. 267 -374 . – URL:
http://www.hrono.ru/dokum/1500dok/1551_100glav.php (kirish sanasi: 26.03.2020).

13

muntazam bo'lib qoldi. O'sha paytda Sagittarius 16 -18 -asr boshlarida "asbobga
ko'ra" tanlangan xizmatchi deb atalgan.
Shuningdek, Moskva yaqinida "tanlangan ming" ekildi - 1070 ta viloyat
zodagonlari, ular podshohning tayanchiga aylanishi va barcha muhim topshiriqlarni
bajarishi, shuningdek, yuqori zodagonlarning mavqeini mustahkamlashi kerak edi.
"Tanlangan ming" ning yaratilishi jiddiy siyosiy ahamiyatga ega edi.
Birinchid an, mayda yer egalari va boyar bolalari rasmiy mavqei bo‘yicha dvoryanlar
avlodlari bilan tenglashtirilgan bo‘lsa , ikkinchidan, militsiyaning asosini tashkil
etgan hukumat va mahalliy zodagonlar o‘rtasida mustahkam aloqa o‘rnatildi. Er
etishmasligi tufayl i "tanlangan ming" ni Moskva yaqinida topishning iloji bo'lmadi.
Shunday qilib, 1551 -1552 yillarda Saroy daftarchasi yaratildi, unga suveren
sudining barcha xizmatchilari kirgan, ulardan armiya qo'mondonlik shtabi tuzilgan.
Saroy daftarchasi 1562 yil boshl arigacha amalda bo'lib, u erda suveren sudining
tarkibi to'g'risida yangi ma'lumotlar kiritilgan. Shunday qilib, Saroy daftarchasi sud
ro'yxatida xizmat qiluvchi imtiyozli bo'linmalarni aniqlashga hissa qo'shdi.
Streltsy bo'linmalarining tarkibi, ayniqsa, dastlab, yuradigan odamlardan
iborat: "soliq to'lanmagan, ekinsiz va serflar emas", "yosh va o'ynoqi va o'ziyurar
qurollardan o'q otishga qodir". Keyin voyaga etgan o'g'illari va asboblarning boshqa
qarindoshlari Streltsy armiyasini muntazam ravishda to'ld irish manbai bo'lishadi.
Kamonchilardagi xizmat asta -sekin irsiy burchga aylanib bormoqda.
Streltsy armiyasi va shahar kazaklarining markaziy harbiy nazorati uchun
Streletskiy Izba tashkil etildi. Ushbu muassasaga kotib rahbarlik qiladi. Joriy ofis
ishi bi r nechta kotiblar tomonidan amalga oshiriladi.
1555 -1556 yillarda Xizmat kodeksi qabul qilindi. 1Ushbu qonunchilik hujjati
16 -asrda Rossiyada harbiy xizmatni o'tash tartibini belgilaydi va mahalliy yerga
egalik qilishning huquqiy asoslarini ishlab chiqish ni yakunlaydi. Bu davrda yangi
turdagi birlashgan armiya - "zodagon armiya" va bo'shatish polklari shakllana
1Xizmat ko'rsatish qoidalari. – URL: http://www.hrono.ru/dokum/1500dok/1556uloz.php
(kirish sanasi: 24.03.2020). – 265 -269 -betlar.

14

boshladi. “Xizmatchi” va zodagon yangi armiyada markaziy shaxslarga aylanadi.
"Odamlarga xizmat qiluvchi" mulklar qirollik "granti" sifatida berila di.
Xizmat kodeksi Rossiya qurolli kuchlarini yollashning yangi mahalliy
tizimini belgilab berdi. Bu hujjatga koʻra, har bir feodal (patrimonial yer egasi va
yer egasi) maʼlum miqdordagi yerdan (150 akr) otda va toʻliq qurol -aslaha bilan
belgilangan miqdor dagi jangchilarni chiqarishi kerak edi. Agar feodal me'yordan
kam nomzod ko'rsatsa, u jarima to'lagan. Me'yordan ko'ra ko'proq askarlar
yuborilganda, feodal pul mukofoti oldi. Bu buyruq qo'shinlar sonining ko'payishiga
yordam berdi va boyarlarning xizmatda n qochishiga yo'l qo'ymadi. Davriy harbiy
tekshiruvlar ham xuddi shu maqsadga xizmat qilgan. Xizmat va ko'riklarga
kelmaganlar jazolandi - ularning mulklari va mulklari ulardan tortib olindi. Xizmat
kodeksining qabul qilinishi rus qo'shinlarining jangovar samaradorligini oshirishga
yordam berdi.
1556 yildagi "Xizmat kodeksi" nafaqat mahalliy yerga egalik qilishning
huquqiy asoslarini ishlab chiqishni, balki ayni paytda Rossiya davlati armiyasini
qayta qurish jarayonini ham yakunlaydi. Bu jarayonning boshlan ishi 15 -asrning 2 -
yarmiga toʻgʻri keladi va u feodal tarqoqlik davridagi eski harbiy otryadlar oʻrniga
yangi turdagi qoʻshinlar tuzishdan iborat edi.
Shunday qilib, XVI asr o'rtalarida Rossiya davlatida saylangan Rada
tashabbusi va faol ishtirokida bir qat or islohotlar amalga oshirildi, ular mulkiy
vakillik hokimiyatini mustahkamladi, davlatni markazlashtirish yo'llarini belgilab
berdi, hokimiyatni mustahkamladi. Rossiya mamlakati ning qudrati va shu bilan
birga o'sha paytda Rossiya oldida turgan tashqi siyo sat muammolarini hal qilish
uchun bir qator shart -sharoitlarni yaratdi.

15

II -BOB. XVI asrda Rossiyada oprichnina.

2.1 XVI asrda Rossiyada oprichninaning paydo bo'lishining sabablari

Manbalar va ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, oprichnina,
uning sabablari, yo'nalishi va ma'nosi rus tarixchilari o'rtasida qizg'in bahs -
munozaralar uchun asosdir. Bunday qarama -qarshi islohot bir qator turli sabablarga
ko'ra oldindan b elgilab qo'yilgan edi, Ivan Grozniy ularga qarshi tura olmagan va
e'tiborsiz qoldirgan, bu Rossiyaning keyingi rivojlanish yo'lining jiddiyligini
oldindan belgilab bergan. Taxminlarga ko'ra, paydo bo'lgan birinchi tushuntirish,
oprichnina podshohning shubh asi tufayli paydo bo'lgan. U o'z fikricha, yovuz
xoinlar, fitnachilar, xotinlari va onalarini zaharlovchi boyarlarni yomon ko'rardi.
Yuqorida aytilganlarga asoslanib, oprichnina - bu appanage va boyar muxolifatining
bir qismi bo'lgan aniq shaxslarga qarshi qaratilgan muayyan chora. Ushbu
pozitsiyaga N.M. Karamzin, V.O. Klyuchevskiy, S.B. Veselovskiy.
Shu bilan birga, S.M. Solovyov chor terrorini qoralab, oprichninada davlat
tamoyilining eski urug' bilan to'qnashuvini ko'rdi, bu boyarlarning birgalikdagi
bos hqaruvga da'volarida namoyon bo'ldi. 1B.O. uchun. Klyuchevskiyning
oprichninasi aristokratiyaning siyosiy da'volariga qarshi kurashda avtokratiyani
o'rnatish vositasi edi. Ammo o'ziga mos kelmaydigan tartibni buzib tashlay
olmagach, Ivan Grunt bu tartibni qo'llab -quvvatlagan o'zidan nafratlangan
odamlarni tor -mor etishga kirishdi. 2
O‘z navbatida, S.F. Platonov oprichninada markazlashtirish jarayonlari bilan
bog'liqligini ko'rdi, bu esa appanage davrining qoldiqlarini va boyar yer egaliklarini
1Solovyov S. M. Qadim zamonlardan beri Rossiya tarixi: 29 jildda 6 -7 jildlar. / S. M.
Solovyov. – Sankt -Peterburg: Hamkorlik “Jamoat manfaati”, 1851 –1879. – 708 -709 -betlar. –
URL: https://runivers.ru/bookreader/book54656/#page/1/mode/1up (kirish sanasi 30.03.2020). 2Klyuchevskiy V. O. Rossiya tarixi kursi: I -XXIX ma'ruzalar: Antik davrdan Ivan
Dahshatli davrigacha. / V. O. Klyuchevskiy. – Moskva: Akademik loyiha, 2015. – S. 181 -184. –
ISBN 978 -5-8291 -1749 -8.

16

yo'q qilishga qaratilgan. Buning natijasi appanage aristokratiyasining mag'lubiyati
va xizmatchi dvoryanlarga tayanishga qodir bo'lgan avtokratiyaning kuchayishi edi. 1
Vaqt o'tishi bilan S.B. Veselovskiy, A.A. Zimina, V.B. Kobrin
Oprichninaning boyarlarga q arshi yo'nalishi shubha ostiga olindi. Tarixchilar
oprichninada paydo bo'lgan siyosiy markazsizlashtirishning turli elementlariga
qarshi kurashda samarali vositani ko'rdilar. Ammo shu bilan birga, terror juda keng
ko'lamli bo'lib chiqdi, bu davlatni markaz lashtirish jarayoniga jiddiy zarba berdi.
Oprichnina xalq ongida o'chmas iz qoldirdi, bu podshoh hokimiyatiga qarshi
turishning mumkin emasligi va ma'nosizligi haqida eslatma bo'lib xizmat qildi.
Oprichnina davrida appanage antik urf -odatlarini ko'proq saq lab qolgan
apanaj knyazlari avlodlarining yerga egaligi jiddiy hujumga uchradi va bu ma'noda,
albatta, oprichnina markazlashtirish vositasi bo'lib xizmat qildi. Ammo bunday usul
despotik hokimiyatning o'rnatilishiga yordam berdi va buzg'unchi harakatlar bi lan
birga keldi.
O‘z navbatida, D.N. Alshits Ivan Grozniy davrida avj olgan ichki siyosiy
kurashning asosi muhim ijtimoiy to'qnashuv ekanligini ta'kidladi. U o‘z tadqiqotida
bu ziddiyatning ijtimoiy mohiyati, ko‘lami va tarixiy ahamiyatini ochib berishga
harakat qilgan. U ilmiy muomalaga kiritgan tarixiy manbalarga asoslanib: Ivan
Grozniy ning oprichniki ro'yxati, Moskva hukmdorlarining rasmiy darajalari kitobi,
16 -asrning ilgari noma'lum adabiy manbalari, muallif oprichnina tasodifiy va qisqa
bo'lmaganligin i ko'rsatadi. -muddatli epizod, lekin avtokratiya shakllanishining
zarur bosqichi , uning hokimiyat apparatining dastlabki shakli. Muallif Ivan Grozniy
davrini Rossiyada avtokratiyaning boshlanishi deb hisoblaydi. 2
Shu bilan birga, ba'zi zamonaviy tarixch ilar Ivan Grozniy oprichninaning
sababini boshqacha ko'rishadi. Masalan, I.Ya. Froyanov ularni Ivan III davrida,
1Platonov S.F. Rossiya tarixi bo'yicha to'liq ma'ruzalar kursi / S.F. - Moskva: Astrel, 2006.
- S. 95 -121. – URL: https://www.litmir.me/br/?b=21962&p=1 (kirish sanasi: 31.03.2020). – ISBN
5-17 -034724 -3. 2Alshits D.N. Rossiyada avtokratiyaning boshlanishi: Ivan Dahshatli davlat. / D. N. Alshits.
- Leningrad: fan. – 1988. – B. 2 9-42. – URL: https://www.litmir.me/br/?b=190870&p=1 (kirish
sanasi: 04/04/2020). – ISBN 5 -02 -027217 -5.

17

G'arb Rossiyaga qarshi mafkuraviy urush boshlagan, rus tuprog'iga eng xavfli bid'at
urug'ini ekgan, pravoslav dini va paydo bo'lgan avtokratiya asoslarini buzgan deb
hisoblaydi. Muallifning fikricha, qariyb bir asr davom etgan bu urush Rossiya
mamlakati da Rossiya davlatining mavjudligiga tahdid soladigan diniy -siyosiy
vaziyatni yuzaga keltirgan. Oprichnina bir vaqtning o'zida, I.Ya. Froyanova o'zini
o'zi himoya qilishning o'ziga xos shakliga aylandi. 1
Shunday qilib, Rossiyada oprichninaning paydo bo'lishining sabablari
to'g'risidagi barcha qarashlarning xilma -xilligi bilan biz bu masala bo'yicha
tarixchilar o'rtasida ma'lum bir fikr birligi haqida gapirishimiz mumkin. Ularning
fikr -mulohazalarini tahlil qilib, xulosa qilishimiz mumkinki, Ivan Grozniy davrida
oprichnina tartibining paydo bo'lishi bir necha sabablarga ega bo'lib, ular ham
ijtimoiy -iqtisodiy, ham siyosiy xarakterga ega. Qirolning o'ziga xos psixologik
xususiyatlari ham muhim rol o'ynadi.

2.2 Oprichninaning tuzilishi va Ivan Qroznining oprichnina siyosatini olib
borish usullari.

Yozma manbalar va ilmiy adabiyotlarni tahlil qilib, biz oprichninaning
tuzilishini va oprich ninaga qarshi islohotni o'tkazish usullarini aniqlashimiz
mumkin, bu esa Ivan Grozniyning shaxsiy maqsadlariga erishish bilan birga, ko'plab
muammolarni ochib berdi. istalgan natijaga olib kelmasdan va Rossiyani
rivojlanishga qaytarmasdan, umuman davlat . Chor farmoniga koʻra, Rossiya
mamlakati oprichnina va zemshchinaga boʻlingan. Shu bilan birga, oprichninada,
R.G. Skrinnikov, yirik saroy va buyuk knyazlik kvitrent volostlari, Pomeraniya va
Shimolning eng muhim baliq ovlash rayonlari bo'lgan keng hududlar i va xizmat
ko'rsatish yerlari rivojlangan markaziy okruglar olindi. 2Aytishimiz mumkinki, bular
Rossiya mamlakati dagi eng yaxshi va eng daromadli yerlar edi. Zemshchina shtat
1Froyanov I. Ya. Rus tarixi dramasi: Oprichnina yo'llarida / I. Ya. – Moskva: Parad, 2007.
– S. 5. – ISBN 978 -5-8061 -0098 -7 2Skrinnikov R. G. Ivan dahshatli. / R. G. Skrinnikov. – Moskva: AST nashriyoti MChJ,
2001. – S. 32 -70. – URL: http://militera.lib.ru/bio/skrynnikov_rg/index.html (kirish sanasi:
04/05/2020). — ISBN 5 -17 -004358 -9.

18

chekkalari bo'ylab tarqatildi. Qizig'i shundaki, oprichnina katta chegara qal'a larini
o'z ichiga olmagan, ya'ni Ivan Grozniy zemshchinaga Rossiya mamlakati ni himoya
qilish uchun yuk va xarajatlarni qo'ygan. Rossiya mamlakati hukumati ham
boʻlingan: oprichnina va zemstvo dumalari, maxsus oprichnina saroyi (uchta
saroyga boʻlingan - Sytniy, Kormovoy va Xlebniy) tashkil etilgan. Tez orada
oprichnina va zemstvo tartib tizimlari paydo bo'ldi. 1
Maxsus oprichnina armiyasi tuzildi, uning asosiy vazifasi davlat xoinlariga
qarshi kurashish edi. Ivan Grozniy ning fikriga ko'ra, boyar xiyonatiga duchor
bo'lmagan kamtarin viloyat zodagonlariga urg'u berildi. Podshoh tez ko‘tarilgan
viloyatlardan kelgan zodagonlar poytaxt zodagonlarining x iyonatiga qarshi
kurashishga o‘zgacha ishtiyoq uyg‘otadi, deb umid qildi. S.B. ko'rsatganidek,
qo'riqchilarni kattalashtirilgan o'lchamdagi yangi mulklar bilan ta'minlash.
Veselovskiy boshchiligida bir necha ming yer egalari Rossiya mamlakati ning
markaziy tumanlaridan majburan quvib chiqarildi. Ularning mol -mulki musodara
qilindi va soqchilarga berildi. 2
Xorijiy manbalarda , xususan, Albert Shlixtingning "Ertog'i" 3, so'ngra Iogann
Taube va Elert Krusening "Xabari" da 4oprichnina monastirga o'xshash maxsus
tartib bilan ifodalangan. Buning sababi, "suveren xizmatkorlar" qirolga sadoqat
bilan xizmat qilishga va xiyonatga qarshi kurashishga qasamyod qilganlar. Ular
max sus kiyim kiyishgan - qo'pol matodan tikilgan qora kaftanlar; vatanga xiyonatni
supurib tashlash va uni kemirish ramzi sifatida egarlariga supurgi bog'lab, itning
boshlarini kesib tashladilar. Kumush bilan qoplangan itning boshi ham qirolning
1Shu yerda. 32 -70 -betlar. 2Veselovskiy S. B. Oprichnina tarixi bo'yicha tadqiqotlar. / S. B. Veselovskiy. – Moskva:
SSSR Fanlar akademiyasi, 1963. – B. 232. – URL:
http://www.historichka.ru/materials/veselovskii/veselovskiy.pdf (kirish sanasi: 04/02/2020). 3Schlichting A. Ivan Terrible davridagi Rossiya haqidagi yangi yangiliklar: Albert
Shlichtingning "Afsonasi" / Ed. A. I. Mal eyna. - Leningrad: nashriyoti va turi. Nashriyot uyi akad.
SSSR fanlari, 1935. – S. 4 -33. https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_rc_2785738/viewer/
(kirish 2020 -yil 27 -mart). 4Taub e I. Iogann Taube va Elert Krusening xabari. / I. Taube, E. Kruse; qator M.G.
Roginskiy, E. Vinter. – Moskva: Direct -Media, 2010. – S. 11 -41. – URL:
http://biblioclub.ru/index.php?page=book&id=65531 (kirish sanasi: 23.05.2020). – ISBN
9785998968495.

19

bo'ynidagi za njirga osilib, harakatlari bilan vaqtida tishlarini chertib turardi.
Soqchilar cherkov modeliga ko'ra maxsus ichki tashkilotga ega edilar: suveren
"abbot" unvoniga ega edi, taniqli jallod Malyuta Skuratov o'zini "muqaddas" deb
atagan, Afanasiy Vyazemskiy - "yerto'la" va boshqalar. Oprichniki qarorgohi
Moskvaning markazida joylashgan bo'lib, u erda 1567 yilda Grozniy ulkan
Oprichnina qal'asi qurilgan. Soqchilarning Rossiya mamlakati qarorgohi
Aleksandrova Sloboda edi. 1
Tarixchilarning ta'kidlashicha, opric hnina e'lon qilinishidan oldin, o'z
fuqarolariga taxtning xayoliy dushmanlarini aniq ko'rsatish uchun Ivan Grozniy
butun bir spektaklni sahnalashtirgan. 1564 yil oxirida monarx Trinity monastiriga
an'anaviy ziyoratga bordi. Bu safar Ivan o'zi bilan eng hur matli piktogramma va
boshqa muqaddas narsalarni, xazinani olib ketdi. 1565 yil yanvar oyida Moskvadagi
Aleksandrovskaya Slobodaga kelgan podshoh ikkita xat yubordi. Birinchisi, Ivan
Grozniy davlatni tark etganini e'lon qildi, buning sababi zo'ravonlik, xiy onat va
itoatsizlik qilgan boyarlarga, harbiy xizmatchilarga va amaldorlarga nisbatan g'azab
edi. Podshoh xoinlarga qarshi chiqqan cherkov ierarxlaridan ham g'azablandi.
Muskovitlarga yo'llangan boshqa xatga ko'ra, podshoh qirollikni tark etgan, ammo
g'azabini ularga qaratmagan.
Podshoh jamiyatning quyi va yuqori tabaqalarini mohirlik bilan o'ynab,
barcha baxtsizliklar va muammolar uchun ikkinchisini aybladi. Rahbarlar hayratda
edilar, chunki o'sha paytda suverenning taxtdan ketishi haqida o'ylash ham
qo'rqinchli edi. Sotqinlarni jazolashga va'da bergan xalqning bosimi ostida boyarlar
va ruhoniylar Ivan IV ni qirollikka qaytishga ko'ndirdilar. Ammo podshoh bir shart
qo'ydi: bundan buyon u xoinlar bilan o'z xohishiga ko'ra ish olib boradi.
Ivanning Moskv aga qaytishi va oprichninaning tashkil etilishi qatl bilan
nishonlandi. O'shandan beri terror siyosatning ajralmas qismiga aylandi. Bu chet el
1Skrinnikov R. G. Ivan dahshatli. / R. G. Skrinnikov. – Moskva: AST nashriyoti MChJ,
2001. – S. 62 -90. – URL: http://militera.lib.ru/bio/skrynnikov_rg/index.html (kirish sanasi:
04/05/2020). — ISBN 5 -17 -004358 -9.

20

manbalarida, xususan, Geynrix Stadenning "Nemis oprichnikining eslatmalarida"
ham qayd etilgan 1.
Oprichnina Ros siya mamlakati ni ikkiga bo'ldi. Podshoh Rossiya
mamlakati ning boy viloyatlari va shaharlarini, tuz ishlab chiqarish markazlarini,
Litva chegarasidagi okruglarni o'z merosiga kiritdi. Moskva oprichnina va zemstvo
qismlariga bo'lingan. Soqchilar maxsus sud v a armiya tuzdilar, ularni saqlash uchun
zemshchina tovon to'ladi. Davlat ishlari hali ham Boyar Dumasi va farmoyishlari
tomonidan boshqarilardi. Ivan sud va Rossiya mamlakati ning tashqi siyosati
rahbariyatini ortda qoldirdi. Oprichnina okruglari yer egalar ining bir qismi
oprichnina armiyasi tarkibiga kiritildi, qolganlari quvib chiqarildi.
1570 yilda Novgorodda oprichnina armiyasi paydo bo'ldi va qonli pogrom
qildi. Dastlab, podshoh sud jarayonining ko'rinishi orqali voqealar rivojini aytib
berishga harakat qildi: xiyonatni tan olish uchun odamlar shafqatsiz qiynoqqa
solingan. Ammo tez orada jazo choralari oddiy talonchilik va shafqatsiz
zo'ravonlikka qisqartirildi.
1571 yilda Rossiya mamlakati da Grozniy ofat yuz berdi. Qrim xoni Devlet -
Girey Moskvaga yugurd i. O'zining mustahkamligi bilan ajralib turmagan oprichnina
armiyasi qochib ketdi. Xon poytaxtni yoqib yubordi va jazosiz Qrimga jo'nadi.
Fojiali voqealar podshoning oprichninaga bo'lgan ishonchini buzdi. Qrimliklarning
yangi bosqinini qaytarish uchun pods hoh birinchi marta zemstvo gubernatori knyaz
M. Vorotinskiy qoʻmondonligi ostida qoʻshinlarni birlashtirdi. 1572 yilda Serpuxov
yaqinidagi Molodi qishlog'i yaqinidagi jangda xon qo'shinlari qochib ketishdi. O'sha
yilning kuzida podshoh oprichninani bekor q ildi.
Shunday qilib, oprichnina monarxga bo'ysunishning qat'iy va aniq tizimiga
ega edi va davlatda o'zining yagona hokimiyatini o'rnatish uchun boyarlarga qarshi
kurashda uning qo'lida itoatkor vosita bo'lgan, ammo tashqi tahdidga dosh bera
1Staden G. Ivan Terriblening Moskvasi haqida. Nemis qo'riqchisinin g eslatmalari / Ed. S.
V. Baxrushin va M. A. Tsyavlovskiy - Leningrad: Rossiya davlat akademik bosmaxonasi, 1925 -
S. 44 -50. – URL: https://runivers.ru/lib/book19738/592268/ (kirish sanasi: 23.05.20 20).

21

olmagan. . Opr ichnina siyosatini amalga oshirishning asosiy usullari terror va
zo'ravonlik edi.

22

III -BOB. Tarix darslarini o’qitishda interaktiv metodlardan foydalanish.
3.1. Interaktiv metodlar.
Ta`lim sohasining XX asr so’nggi choragidan boshlab dunyo miqyosida
shiddatli rivojlanishi uning inson va jamiyat taraqqiyotida dolzarb o’rin tutganidan
dalolat beradi. Aynan ta`lim orqali asrlar davomida insoniyat jamiyatining madaniy
merosi avloddan -avlodga o’tib keladi, professional bilim va saviyaga erishilad i,
shuningdek, xalqning ma`naviy qiyofasi va umuminsoniy bag’rikenglik tamoyillari
shakllantiriladi. Ta`kidlash kerakki, globallashuv sharoitida ta`lim saviyasi dunyo
miqyosida tobora rivojlanib borayotgan fuqarolik jamiyatida insonlarning hayot
faoliyatig a ham uzviy ta`sir o’tkazib, jumladan, sog’ligiga ahamiyat qaratish, siyosiy
faollik, yangiliklarni o’zlashtirish tezligi, zararli g’oyalarni ongli tahlil qila olish
qobiliyati va boshqalarda yorqin namoyon bo’ladi. Bunday tarixiy sharoitda dunyo
miqyosida ta`limning ahamiyati izchil oshib, u nafaqat iqtisodiyotni, balki butun
jamiyatni sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqishda eng muhim omillardan
biriga aylandi. Ta`limning samaradorligini oshirish, shaxsning ta`lim markazida
bo’lishini va yoshlarning mustaqil bilim olishlarini ta`minlash uchun ta`lim
muassasalarida yaxshi tayyorgarlik ko’rgan va o’z sohasidagi bilimlarini
mustahkam egallashdan tashqari zamonaviy pedagogik texnologiyalarni va interfaol
usullarni biladigan, ulardan o’quv va tarbiyaviy m ashg’ulotlarni tashkil etishda
foydalaninsh qoidalarini biladigan o’qituvchilar kerak. Buning uchun barcha fan
o’qituvchilarini yangi pedagogik texnologiyalar va interfaol usullar bilan
qurollantirish va olgan bilimlarining o’quv -tarbiyaviy mashg’ulotlarda qo’llash
malakalarini uzluksiz oshirib borish lozim. O’qitishdan ko’zlangan maqsad bu
davlat ta`lim standartlarida belgilangan bilim va ko’nikmalarni o’quvchiga
yetkazishdan iborat. Qachonki o’quvchi tomonidan bilim qabul qilinsa va tushunib
yetilsa o’qis h muvaffaqiyatli kechadi deb hisoblasa bo’ladi. Ma`lumki, ta`lim olish
jarayoni -ma`naviy va aqliy qobiliyatlarni ta`limni rivojlantirib borish, bilim va
tushunchalarni shakllantirish va olingan bilimlardan foydalana olish qobiliyatini
tarkib toptirishdan i borat jarayondir.

23

Interfaol — “o’zaro harakat qilmoq” yoki kim bilandir suxbat, muloqot
tartibida bo’lishni bildiradi. Bunday darslarda o’qituvchining o’rni qisman
o’quvchilarning faoliyatini dars maqsadlariga erishishga yo’naltirishga olib keladi.
Darsla rni interfaol metodlarda tashkil etishning afzalliklari: — O’qitish mazmunini
yaxshi o’zlashtirishga olib keladi; — O’z vaqtida o’quvchi — o’qituvchi orasida
ta`limiy aloqalar o’rnatiladi; — O’qitish usullari ta`lim jarayonida turli xil
ko’rinishlarda kech adi. Bugungi ta`lim -tarbiya jarayoni o’zida innovatsion
texnologiyalarni mujassam etishi — davrimiz talabiga aylanib ulgurdi. Buning
sababi shundaki, ilm -fan, texnika taraqqiyotining juda tez rivojlanishi natijasida
axborotlarning keskin ko’payib borayotga nligi, ulardan ta`lim -tarbiya jarayonida
foydalanish uchun vaqtning chegaralanganligi ta`lim jarayoniga texnologik
yondoshish zaruriyatini keltirib chiqarmoqda. Ta`lim muassasalarida o’quvchi
yoshlarga xorijiy tillarni o’qitishda ham aynan zamonaviy innova tsion
texnologiyalar asosida darsni tashkil etish va olib borish ta`lim sifatini yanada
oshirishga xizmat qiladi. Innovatsiya bu yangilik kiritish ma`nosini anglatsa,
texnologiya bu san`at va mahorat demakdir. Pedagog o’z mahorati, tajribasi va aql -
zakovat i bilan darsga ijodkorona yondoshib, yangilik olib kirishi lozim. Bu borada
darsda interfaol metodlardan foydalanish ko’zlangan natijani beradi. Interfaol
metodlar — bu jamoa bo’lib fikrlashdir, ya`ni pedagogik ta`sir etish usullari bo’lib
ta`lim mazmunini ng tarkibiy qismi hisoblanadi.

24

3. 2.Svetafor metodi va uni qo’llanilishi.
Svetofor metodi
Ta’rifi
Ma’lum mavzuni o`rganish vaqtida o`qituvchi u bo`yicha tezislarni
tayyorlaydi (5 -7ta, mavzuning murakkabligiga qarab). Tezislar navbatma -navbat
doskaga yoziladi (tasviri tushiriladi yoki oldindan tayyorlangan plakatlar shaklida
ilib qo`yiladi). O`quvchilar ga o`ylab chiqish uchun 1 daqiqa vaqt beriladi. So`ng
tezis bilan rozi bo`lgan har bir o`quvchi yashil kartochkani ko`taradi; rozi bo`lmagan
– qizil kartochkani; ikkilanayotgan yoki qaror qabul qilishda betaraf bo`lishni
xohlayotgan – sariq kartochkani yuq origa ko`taradi. Agar ishtirokchilar fikri asosan
bir -biriga mos keladigan bo`lsa, o`qituvchi navbatdagi tezisga o`tadi. Agar tezis
muhokama qilinishni talab qilsa, ishtirokchilardan o`z qarorlarini asoslab berish
iltimos qilinadi.
Foydalanish doiralari
Tabiiy va aniq fanlarni o`qitishda, topshiriqlar ma’lum o`quv mavzusiga va
ma’lum yoshdagi o`quvchilar guruhiga moslashtirilgandan keyin.
Afzalliklari
Ushbu mashq barcha o`quvchilarning fikrini bilib olishga imkon beradi: hech
kim oddiygina tomoshabi n bo`lib qolmaydi. Ishtirokchilarning ko`pchiligida mashq
boshlanganidan keyin birozdan so`ng nuqtai nazardagi tafovutlar sabablarini bilish
va o`z fikrini asoslash bo`yicha kuchli qiziqish paydo bo`ladi. O`quvchilarning
nutqini, o`z nuqtai nazarini himoya qilish, asoslash qobiliyatini rivojlantiradi.
Qiyinchiliklari
Agar vaqt cheklovlari sababli munozara o`tkazishga imkon bo`lmasa, ushbu
uslubdan foydalanish kerak emas. Agar tezislarning ko`pchiligi bo`yicha
ishtirokchilar fikri bir -biriga mos kelsa, ma shqqa bo`lgan qiziqish tezda yo`qoladi.
Mashq o`tkazish uchun resurslarni puxtalik bilan tayyorlashni talab qiladi.

25

3. 3.Baliq skeleti

muammo muammo muammo muammo

hal qilish hal qilish hal qilish hal qilish

Ta’rifi
Muammoni qo`yish va hal qilishning mazkur modeli bir qator muammolarni
ta’riflash va yechib ko`rishga imkon beradi.
Strategiya:
1. Bir varaq oq qog`ozda (vatman yoki A -3 varag`i ) baliq skeleti chiziladi (boshi,
kemirchagi, qovurg`alari ).
2. YUqoridagi « suyagi ga» muammo ifodalanishi, pastidagi ga esa - ushbu
muammo mavjudligini (yoki uni hal qilish yo`lllari, o`qituvchi o`z oldiga
qo`ygan maqsadga qarab) isbotlovchi faktlar yozib qo`yiladi.
3. To`ldirilgan sxemaning taqdimoti.

Foydalanish doiralari
Tabiiy va aniq fanlarda, muammoli ta’lim berish uslubidan foydalanganda.

Afzalliklari
Ushbu sxema muammolarning o`zaro bog`liqligi, ularning kompleks
xususiyatlarini aks ettiradi.

Qiyinchiliklar

26

Muammolarni ifodalashda qiyinchiliklarga duch kelish mumkin.
3.4. “Ivan Grozniy davrida Rossiya” mavzusini Interfaol metod lardan
foydalanib o’rgani sh.
Bu metodni qo’llash uchun biz bir nechta muammolarni tuzib olamiz. Talabalarga
qizil sariq va yashil kartochkalar tarqatib chiqamiz. Masalan quyidagicha tezislar.
1-tezis:

t/r Tezis savoli Qizil
kartochkalar
soni
Sariq
kartochkalar
soni
Yashil
kartochkalar
soni
izohlar

27

2-tezis

t/r Tezis savoli Qizil
kartochkalar
soni
Sariq
kartochkalar
soni
Yashil
kartochkalar
soni
izohlar

Bu usuldan foydalanilganda yangi tezisga o’tish uchun biz kartochkalar soniga
qaraymiz. Agar sariq kartochkalar soni ko’p bo’lsa bu mavzuni kengroq
o’rganiladi. Qolgan hollarda esa har bir tomon o’z fikrlarni yoritilishi so’raladi.
Baliq skleti usuli:
Baliq skeleti usuli ancha kengroq fikrlashni talab etadi. Baliqning yuqori qismiga
qo’yilgan muammolarni yechimini toppish va sabablarini keltirishda bolalar uchun
qo’shimcha malumotlar va mantiqiy fikrlashni rivojlantiradi.

Ivan Grozniy
yovuzmi?
Oprichnina
nima?
Rada va uning
Rossiya tasir i

28

XULOSA

Rossiya mamlakati tarixida Ivan IV Grozniy hukmronligi Rossiya
davlatining shakllanishidagi burilish nuqtalarini o'z ichiga olgan milliy tarixning eng
muhim davrlaridan biri edi. Birinchi rus podshosining hukmronligi odatda ikki
davrga bo'linadi: faol islohotlar va kontr -islohotlar.
Tarix fani Iva n IV hukmronligining birinchi yarmidagi muvaffaqiyatlar,
birinchi navbatda, podshohning diplomatik va strategik iste'dodlari emas, balki
saylangan Rada faoliyati bilan bog'liq degan taxminni tan oladi. Biroq, Saylangan
Rada vakillarining xizmatlarini 1550 -yillarda Rossiya davlatining muvaffaqiyatli
siyosatining asosi sifatida tan olish haqidagi bunday xulosalar Ivan IV ning Rossiya
mamlakati oldida turgan muammolarni hal qilishda faol ishtirok etishini shubha
ostiga qo'yadi. Shundan kelib chiqqan holda, biz Saylov Radasining faoliyati 16 -asr
o'rtalarida Ivan IV rahbarligida bir qator ilg'or islohotlarni amalga oshirib, Rossiya
imperiyasi tarixida chuqur iz qoldirdi, degan xulosaga kelishimiz mumkin.
Bu mavzuni o’qitishda svetafor metodini qo’llash talabalar bilimini oshirish
va aqliy salohiyatini oshiradi. Talabalarning mantiqiy fikrlash qobiliyati oshiriladi.

29

FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1 Летопись по Воскресенскому списку // Полное собрание русских
летописей. Т. 7. // Электронная энциклопедия и библиотека «Руниверс»: сайт
– Санкт -Петербург: Тип. Эдуарда Праца, 1836. – 589 с. – URL:
https://runivers.ru/bookreader/book479802/#page/1/mode/1up (дата обращения:
24.03.2020).
2 Львовская летопись // Полное собрание русских летописей. Т. 20.
// Электронная библиотека РГБ: сайт – Санкт -Петербург: Тип. Эдуарда Праца,
1841 -1885. – 418. – URL: https://dlib.rsl.ru/view er/01004161973#?page=1 (дата
обращения: 24.03.2020).
3 История о Казанском царстве (Казанский летописец) // Полное
собрание русских летописей. Т. 19. // Электронная библиотека РГБ: сайт –
Санкт -Петербург: Тип. Эдуарда Праца, 1841 -1885. – 308 с. – URL:
https://dlib.rsl.ru/viewer/01004162010#?page=1 (дата обращения: 24.03.2020).
4 Лицевой летописный свод. Факсимильное издание рукописи XVI
века в 23 кн. // Электронная энциклопедия и библиотека «Ру ниверс»: сайт –
Москва: АКТЕОН, 2006. – URL: https://runivers.ru/lib/book6958/481478/ (дата
обращения: 23.03.2020).
5 Судебники XV -XVI веков / Сост. Р. Б. Мюллер, Л. В. Черепнин,
под ред. Б. Д. Грекова . // Хронос: всемирная история в интернете. – Москва:
Изд -во Акад. наук СССР, 1952. – 619 с. – URL:
http://www.hrono.ru/dokum/1500dok/1550sudeb.php (дата обращения:
26.03.2020).
6 Российское зак онодательство X – XX веков: Законодательство
периода образования и укрепления Русского централизованного государства.
В 9 т. Т. 2 / Отв. ред. Горский А. Д., под общ. ред. Чистякова О. И. // Хронос:
всемирная история в интернете. – Москва: Юрид. лит., 1985. – 520 c. – URL:

30

http://www.hrono.ru/dokum/1500dok/1551_100glav.php (дата обращения:
26.03.2020).
7 Духовные и договорные грамоты великих и удельных князей XIV -
XVI вв. Духовная грамота царя Ивана Васильевича. / Под ред. С. В.
Бахрушина. // Электронная библиотека РГБ: сайт – Москва – Ленинград:
Издательство Академии наук СССР., 1950. – 585 с. – URL:
https://dlib.rsl.ru/viewer /01004744898#?page=1 (дата обращения: 26.03.2020).
8 Иван IV Грозный. Сочинения. / Иван IV Грозный. // Хронос:
всемирная история в интернете. – Санкт -Петербург: Азбука классики, 2000. –
245 с. – URL: http://www.hrono.ru/dokum/1500dok/15701024.php (дата
обращения: 25.03.2020).
9 Послания Ивана Грозного. / сост. Д. С. Лихачева, Я. С. Лурье., ред.
В. П. Андриановой -Перетц. // ЛитМир – электронная библиотека: сайт –
Москва – Ленинград: Издательство АН С ССР, 1951. – 552 с. – URL:
https://www.litmir.me/br/?b=251201&p=1 (дата обращения: 25.03.2020).
10 Курбский, А. М. История о великом князе Московском. / А. М.
Курбский. // ЛитМир – электронная библиотека: сайт – Москва: УРАО, 2001.
– 44 с. – URL : https://www.litmir.me/br/?b=272986&p=1 (дата обращения:
25.03.2020). – ISBN 5 -204 -00251 -0.
11 Таубе, И. Послание Иоганна Таубе и Элерта Крузе. / И. Таубе, Э.
Кру зе; пер. М.Г. Рогинский, Э. Винтер. – Москва: Директ -Медиа, 2010. – 152
с. – URL: http://biblioclub.ru/index.php?page=book&id=65531 (дата обращения:
23.05.2020). – Режим доступа: по подписке . – ISBN 9785998968495.
12 Шлихтинг, А. Новое известие о России времени Ивана Грозного:
«Сказание» Альберта Шлихтинга / Под ред. А. И. Малеина. – Ленинград: изд -
во и тип. Изд -ва Акад. наук СССР, 1935. – 97 с. – URL :
https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_rc_2785738/viewer/ (дата обращения
27.03.2020). – Режим доступа: для авториз. пользователей.

XVI asr o‘rtalarida Rossiyani isloh qilishdagi roli

Купить