Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 71.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XVI-XIX asrlarda Buxoro – Xiva munosabatlari

Купить
X VI-X IX ASRLA RDA BUX ORO – X IVA MUN OSA BA TLA RI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshk ent – 2025 1 MA VZU : X VI-X IX A SRLA RDA BUX ORO – X IVA MUN OSA BA TLA RI Mundarija: KIRISH …………………………………………………………………………… 3 I.BOB. X VI-X VIII A SRLA R DA VRIDA BUX ORO-X IVA MUN OSA BA TLA RIN IN G A SOSIY Y O'N A LISHLA RI HA MDA DA STLA BKI MUN OSA BA TLA R 1.1 Harbiy ziddiyatlar va urushlarning siyosiy natijalari…………………………. 7 1.2 XVI-XVIII asrlar Buxoro – Xiva o`rtasida harbiy, diplomatik aloqalar……. 10 1.3 Buxoro va Xiva o'rtasidagi ilm – fan, adabiyot, san’at sohasidagi madaniy almashinuvlar…………………………………………………………………… 16 II.BOB. X IX ASRDA BUX ORO A MIRLIGI VA X IVA X ON LIKLA RI O` RTA SIDA GI MUN OSA BA TLA R 2.1XIX asrda o'zaro harbiy to'qnashuvlar hamda Xiva va Buxoro amirlarining siyosiy o'yinlari va strategiyalari…………………………………………………. 20 2.2 XIX asrda Buxoro – Xiva o`rtasidagi savdo hamkorligi va diplomatiyasi tadqiqotchilar nigohida………………………………………………………….. 24 III. X ULOSA ……………………………………………………………………. 30 IV. FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO` Y X A TI …………………….. 32 2 KI RI SH Kurs ishining dolzarbligi v a ilmiy ahamiy at i: Dunyoning zamonaviy rivojlanishi shundan dalolat beradiki, siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy jarayonlar o‘zining keng qamrovligi va o‘zaro bog‘liqligi ajralib turadi. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning “Bugungi rivojlanayotgan zamonda tarix va undagi jarayonlardan xulosa olish asosiy masalalardan biri hisoblanadi. Dunyo davlatlarining tarixiy tajribasidan kerakli xulosalar olinib, tarixni ijobiy tarzda yaratish bizning asosiy masalalardan biri sanaladi 1 - mazmunidagi so`zlarida ham tarixini yanada chuqurroq o`rganish kerakligi o`zining tasdig`ini topadi. XVI-XIX asrlarda Buxoro amirligi Markaziy Osiyoning eng kuchli siyosiy va madaniy markazlaridan biri sifatida tarixda muhim o‘rin tutgan. Buxoro shahri, o‘zining strategik joylashuvi, iqtisodiyoti, madaniyati va ilm-fani bilan davrning yirik poytaxtlaridan bo‘lgan. Ayniqsa, XVI asrdan XIX asrgacha bo‘lgan davrda Buxoro Xiva, Samarqand va boshqa hududlar bilan siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarini rivojlantirib, ko‘plab tarixiy voqealarga guvoh bo‘lgan. Buxoro amirligi ushbu davrda Markaziy Osiyodagi eng qudratli davlatlardan biri bo‘lib, o‘zining mustaqilligi, siyosiy tizimi va madaniy merosi bilan ajralib turdi. Shu boisdan, XVI-XIX asrlardagi Buxoro va Xiva munosabatlarini o‘rganish, nafaqat Markaziy Osiyo tarixining rivojlanishini, balki uning xalqaro munosabatlari va madaniy merosini chuqur anglash imkonini beradi. XVI-XIX asrlarda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi munosabatlar Markaziy Osiyodagi siyosiy va iqtisodiy jarayonlarga bevosita ta'sir ko‘rsatgan. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi aloqalar, janglar, ittifoqlar va diplomatik kelishuvlar o‘sha davrdagi yirik davlatlar o‘rtasidagi siyosiy munosabatlarni shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Ushbu mavzu, ayniqsa, Buxoro amirligi ning kuchli siyosiy tizimi va xalqaro munosabatlarining rivojlanishini tahlil qilishda dolzarb ahamiyatga ega. Shuningdek, bu mavzu o‘sha davrning iqtisodiy, madaniy va ilmiy o‘zgarishlarini 1 Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз / Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Т.: Ўзбекистон, 2016. – б. 51 3 ham o‘rganishga imkon yaratadi, chunki Buxoro va Xiva o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar nafaqat siyosiy, balki madaniy aloqalarini ham kuchaytirgan. Ushbu kurs ishining ilmiy ahamiyati shundan iboratki, u Markaziy Osiyodagi ikki muhim davlat – Buxoro va Xiva o‘rtasidagi munosabatlarni yangi ilmiy nuqtai nazardan tahlil qiladi. O‘rganilayotgan davrda, Buxoro va Xiva ning siyosiy, ijtimoiy va madaniy aloqalari, o‘zaro urushlar, ittifoqlar va boshqa muhim voqealar, nafaqat Markaziy Osiyoning ichki siyosiy tuzilishini, balki uning o‘zaro diplomatik aloqalarini ham belgilab bergan. Ushbu ish, tarixchilarga va ilmiy tadqiqotchilarga o‘sha davrga oid yangi qarashlar va xulosalar taklif etadi. Kurs ishining oby ek t i v a predmet i: Mazkurkurs ishining obyekti sifatida XVI-XIX asrlarda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar va ularning Markaziy Osiyo tarixidagi o‘rnini tarixiylik, xolislik, haqqoniylik nuqtai nazaridan tahlil etgan holda yetkazish tashkil etadi. Ushbu kurs ishining predmeti esa Buxoro va Xiva o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning rivojlanishi, ular o‘rtasida bo‘lgan janglar, diplomatik kelishuvlar va ittifoqlar, shuningdek, bu aloqalarning hududlardagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlarga ta'siri haqida ma’lumot beruvchi manbalar, adabiyotlar, avtoreferat va dissertatsiyalar, ilmiy jurnal materiallari, ijtimoiy tarmoqlardagi ma’lumotlar tashkil etadi. Kurs ishining maqsadi v a v azifalari : Mazkur kurs ishining maqsadi XVI-XIX asrlarda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarni tahlil qilish va ularning Markaziy Osiyo tarixidagi o‘rnini aniqlash haqida ma’lumotlarni asoslab, tahlil qilish orqali yetkazishni maqsad qiladi. Yuqoridagi maqsadlardan kelib chiqib, ushbu kurs ishi quyidagi vazifalarni o`z oldiga qo`yadi. Ular: -XVI-XVIII asrlar davrida buxoro-xiva munosabatlarining asosiy yo'nalishlari hamda dastlabki munosabatlarni ochib berish; -Harbiy ziddiyatlar va urushlarning siyosiy natijalarini taqqoslash; -XVI-XVIII asrlar Buxoro – Xiva o`rtasida harbiy, diplomatik aloqalarni o`rganish; 4 -Buxoro va Xiva o'rtasidagi ilm – fan, adabiyot, san’at sohasidagi madaniy almashinuvlarni tahlil qilish; -XIX asrda Buxoro amirligi va xiva xonliklari o`rtasidagi munosabatlarni yoritish; -XIX asrda o'zaro harbiy to'qnashuvlar hamda Xiva va Buxoro amirlarining siyosiy o'yinlari va strategiyalarini asoslash; -Rossiya imperiyasining o'rta Osiyodagi siyosiy faoliyati va uning Buxoro-Xiva munosabatlariga ta'siri haqida ma’lumot berish; Kurs ishining amaliy v a nazariy ahamiy at i: Ushbu ish, Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi tarixiy munosabatlarni o‘rganish orqali, bugungi kunda mamlakatlar o‘rtasidagi diplomatik aloqalar va xalqaro munosabatlar sohasida yangi yondashuvlar yaratishga imkon beradi. Shuningdek, o‘rganilgan mavzular zamonaviy diplomatik amaliyotda ham qo‘llanilishi mumkin. Markaziy Osiyo tarixiga oid ilmiy adabiyotlarga yangilik kiritadi. O‘rganilayotgan davrda yuzaga kelgan siyosiy va madaniy jarayonlarning nazariy tahlili, tarixshunoslikda yangi istiqbollarni ochadi. Kurs ishi bo` y icha adabiy ot lar sharhi v a t ahlili: XVI – XIX asrlarda Buxoro – Xiva munosabatlari to`g`risida bir qancha olimlar ilmiy izlanishlar olib borishgan. Jumladan, Sh. Abdullayev, X. Davronov, M. Ergashev, X. Fayzullayev, Z. Hojiboyev, N. G`ofurov, R. G`ulomov, R. Islomov, J. Khodjayev, M. Mirzayev va boshqalar 2 o`zlarining ilmiy ishlarida tadqiq etilayotgan mavzuni analiz , sintez qilib o`rganganligi bilan qimmatli sanaladi. Shuningdek, yuqoridagi olimlarning ilmiy ishlarida “XVI – XIX asrlarda Buxoro – Xiva o`rtasidagi munosabatlar” da O‘zbek davlatchiligi tarixini ilmiy tadqiq etish, unga haqqoniy baho berish va to‘plangan tajribadan ijodiy foydalanish 2 Абдуллаэв Ш. Ўрта Осиё тарихида ҳарбий дипломатия. - Т.: Фан ва технология, 2013. 120-бет. Davronov X. O'rta asrlar Islom dunyosidagi diplomatik aloqalar. - T.: Fan, 2007. 45 Эргашев М. Ўрта Осиёда илм-фан ва маданият. - Т.: Университет, 2010. 88-бет. Fayzullayev X. Buxoro Amirligi va Xiva Xonligi o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar. - T.: O‘zbekiston, 2014. - 12 Ҳожибоев З. Бухоро хонлиги тарихидан. - Т.: Шарқ, 2005. 78-бет. G‘ofurov N. Xiva Xonligi va uning atrofidagi davlatlar: tarixiy tahlil. - T.: Fan, 2001. Ғуломов Р. Хива хонлиги ва унинг маданияти. - Т.: Янги нашр, 2009. 56-бет. Islomov R. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi siyosiy munosabatlar (XIX asr). - T.: Sharq, 2005. - 22 Khodjaev J. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi qonuniy va diplomatik nizolar. - T.: Akademnashr, 2006. - 40 Мирзаэв М. ХIХ асрда Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги ҳарбий муносабатлар. - Т.: Шарқ, 2011. - 54- бет. 5 mustaqil O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy – siyosiy va madaniy taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun XX asrning oxiriga kelib jahon sivilizatsiyasining ajralmas qismi bo‘lgan O‘zbekiston tarixini, xususan o‘zbek davlatchiligi tarixini har tomonlama o‘rganish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Shu bois ham, so‘nggi yillarda O‘zbekiston tarixining qator dolzarb masalalarini o‘rganishda aniq va haqqoniy tarixiy yondashuv masalasi muhim bo‘lib bormoqda. Ta’kidlash joizki, o‘zbek xonliklaridan biri bo‘lgan Buxoro xonligi – O‘rta Osiyo tarixi, uning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy hayoti va xalqaro munosabatlarida katta iz qoldirgan davlat bo‘lib, uning har bir hukmdori yuritgan ichki va tashqi siyosat hamda uning oqibatlarini o‘rganish alohida ilmiy izlanishlar olib borishni taqozo qiladi. Bundan tashqari bir qancha olimlarning adabiyotlarida, avtoreferat va dissertatsiyalarida 3 , ilmiy jurnal materiallarida, ijtimoiy tarmoq materiallarida ushbu mavzu bo`yicha ma’lumotlar tarixiylik, tanqidiy asoslash, xronologik tahlil, xolislik, haqqoniylik asosida yoritib, tahlil etganligi bilan uning qiymati yuqori ekanligi yanada namoyon bo`ladi. Kurs ishining umumiy t av sifi : Kurs ishi XVI-XIX asrlarda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy munosabatlarni tahlil qilishga qaratilgan. Ishda ushbu ikki davlat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar, ittifoqlar va diplomatik kelishuvlar, shuningdek, ular o‘rtasidagi janglar va urushlar, savdo va iqtisodiy aloqalar batafsil o‘rganiladi. Shuningdek, Buxoro va Xiva ning madaniy va ilmiy aloqalari ham yoritiladi, bu esa o‘sha davrning umumiy tarixiy muhitini tushunishga yordam beradi. Kurs ishi, tarixiy manbalar va ilmiy asarlar asosida tayyorlanadi va Markaziy Osiyo tarixshunosligiga qo‘shgan katta hissa hisoblanadi. 3 Tursunov O. XIX asrda Buxoro - Xiva o‘rtasidagi diplomatik aloqalar. Avtoreferat. - T.: Akademnashr, 1997. - 10Юлдашев А. Бухоро Амирлиги ва Хива Хонлиги ўртасидаги сиёсий алоқалар. Диссертация. - Т.: Фан, 2004. - 95Islomov R. XIX asrda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar. Avtoreferat. - T.: Sharq, 2005. - 14Sa'diev I. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi madaniyat aloqalari. Dissertatsiya. - T.: O‘zbekiston, 2010. - 88 Ғофуров Н. Хива Хонлиги ва Бухоро Амирлиги ўртасидаги иқтисодий алоқалар. Автореферат. - Т.: Академнашр, 2003. - 25 Rahmonov M. XIX asrda Markaziy Osiyoda siyosiy munosabatlar. Dissertatsiya. - T.: O‘zbekiston, 2012. - 42Тоҳиров Ф. Хива Хонлигида ижтимоий ва сиёсий ўзгаришлар. Автореферат. - Т.: Шарқ, 2009. - 18Pirmatov N. Markaziy Osiyoda XIX asrdagi siyosiy ijtimoiy jarayonlar. Dissertatsiya. - T.: Fan, 2007. - 77 Fayzullayev X. XIX asrda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi savdo aloqalari. Avtoreferat. - T.: O‘zbekiston, 2011. - 30 Мирзаэв М. Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги дипломатик муносабатлар. Диссертация. - Т.: Академнашр, 2013. - 98-бет. 6 Mazkur kurs ishining umumiy hajmi 35 betni tashkil etadi. 7 I.BOB.X VI-X VIII A SRLA R DA VRIDA BUX ORO-X IVA MUN OSA BA TLA RIN IN G A SOSIY Y O'N A LISHLA RI HA MDA DA STLA BKI MUN OSA BA TLA R 1.1 Harbiy ziddiy at lar v a urushlarning siy osiy nat ijalari XVI-XVIII asrlar davomida Buxoro va Xiva xonliklari o'rtasida harbiy ziddiyatlar va urushlar ko'plab siyosiy natijalarga olib keldi. Ushbu davrda Markaziy Osiyoning ikki yirik xonligi o'rtasidagi kurash nafaqat hududiy manfaalarni himoya qilish, balki mintaqada siyosiy va iqtisodiy qudratni oshirishga bo'lgan urinishlar ham edi. Buxoro va Xiva xonliklari o'rtasidagi urushlarning sabablari, rivojlanish bosqichlari va natijalari ancha murakkab bo'lib, har ikki tomonning siyosiy maqsadlariga va Markaziy Osiyo geopolitikasi o'zgarishlariga ta'sir ko'rsatdi. XVI asrning boshlarida Buxoro va Xiva xonliklari hududiy jihatdan turli xil siyosiy tizimlar asosida tashkil topgan edi. Buxoro xonligi islom dunyosining yirik madaniy va dini markazlaridan biri sifatida taniqli bo‘lib, xonlikning boshqaruvi ko‘plab ilmiy, diniy va ijtimoiy institutlarga tayanardi. Xiva xonligi esa Xorazm viloyatida joylashgan bo‘lib, o‘zining mustaqil boshqaruv tizimi, savdo yo‘llari va tashqi aloqalari bilan ajralib turardi 4 . Buxoro xonligi o‘z hududlarini kengaytirish maqsadida Xiva xonligi bilan doimiy raqobatda bo‘ldi. Bu ikki davlat o‘rtasidagi o‘tkazilgan janglarning asosiy sabablari hududiy boyliklarni qo‘lga kiritish, madaniy va diniy ta’sirni oshirish, shuningdek, o‘z siyosiy mustahkamligini kuchaytirish edi. Buxoro va Xiva xonliklarining o'rtasidagi ziddiyatlarning asosiy sabablari bir nechta omillardan iborat edi. Birinchidan, hududiy da'volar va chegaralar masalalari eng katta sabab bo'lib xizmat qildi. Markaziy Osiyoning bu ikki katta xonligi o'rtasida Samarqand, Buxoro viloyati, Xorazm va boshqa strategik hududlar uchun doimiy kurashlar bo'lib o'tdi 5 . Har ikkala xonlikning hududiy kengayish istagi, ular o'rtasidagi raqobatni yanada keskinlashtirdi. Ikkinchidan, diniy va siyosiy ta'sir o'zaro raqobatlashuvchi tomonlar uchun muhim omil bo'ldi. Buxoro xonligi islom dinining markazi sifatida o'zini taqdim 4 Ҳожибоев З. Бухоро хонлиги тарихидан. - Т.: Шарқ, 2005. 78-бет. 5 Xojayev F. Buxoro va Xiva xonliklari o'rtasidagi diplomatik aloqalar. - T.: Tarix fakulteti, 2006. - B.28 8 etgan bo'lsa, Xiva xonligi ham o'zining diniy ahamiyatini oshirishga intildi. Buxoro xonligi o'zining madaniy va diniy ta'sirini oshirish uchun doimiy ravishda Xiva xonligiga qarshi harbiy yurishlar uyushtirgan. Uchinchidan, Ixtiyoriy va ijtimoiy-siyosiy boshqaruvda raqobat ham kurashlarning asosiy omillaridan biri edi. Buxoro xonligi o'zining siyosiy tizimi va markaziy boshqaruviga tayanar ekan, Xiva xonligi ko'proq shahar davlatlari va mustaqil mahalliy hokimiyatlar tizimi asosida boshqarilgan. Bu ikki boshqaruv tizimi o'rtasidagi tafovut, ularning o'zaro munosabatlarida kuchli qarama-qarshiliklarni keltirib chiqardi. XVI asrning o'rtalarida Buxoro xonligi Xiva xonligiga qarshi bir nechta harbiy yurishlar uyushtirdi. 1550-1570-yillarda Buxoro xoni Abdullaxon I Xiva xonligi hududiga yurish qilgan, bu esa Xiva xonligi bilan urushning boshlanishiga sabab bo'ldi. Buxoro va Xiva xonliklari o'rtasidagi ziddiyatlar ayniqsa 1598-yilda Buxoro xoni Iskandarxonning Xiva xonligini qo'lga kiritishga urinishlari bilan davom etdi. Xiva xonligi esa o'z navbatida Buxoro xonligining hududiy boyliklarini olishga intildi. XVI asrning boshlarida Buxoro va Xiva xonliklari o‘rtasidagi raqobat harbiy to‘qnashuvlarga olib keldi 6 . 1550-yillarda Buxoro xoni Abdullaxon I (1557–1598) Xiva xonligi hududiga bir nechta yurishlar uyushtirgan. Abdullaxon I Xiva xonligi bilan bir necha bor jang qilib, 1568-yilda Xivaning muhim shaharlarini egalladi. Bu urushlar Buxoro xonligi tomonidan Xiva xonligi ustidan hegemonlikni o‘rnatish harakatlarining boshida turgan. XVII asrda har ikki xonlik o'rtasidagi urushlar yanada kuchayib, yangi harbiy aloqalar va koalitsiyalar shakllandi. Bu davrda Xiva xonligi o'zining qudratini tiklash uchun Buxoro bilan jang qilishda davom etdi, shuningdek, boshqa Markaziy Osiyo davlatlari, masalan, Qo'qon xonligi bilan ittifoqlar tuzdi. Urushlarning har biri o'zaro zo'ravonlik va strategik hududlarni qo'lga kiritish uchun kurashga aylangan. 6 Mirzaev N. O'rta Osiyo tarixi. - T.: Akademnashr, 2003. - B.122 9 Buxoro va Xiva xonliklari o'rtasidagi urushlarning siyosiy natijalari juda katta bo'ldi 7 . Birinchidan, bu urushlar ikki xonlikning siyosiy jihatdan zaiflashishiga sabab bo'ldi. Harbiy to'qnashuvlar davlatlarning iqtisodiy resurslarini kamaytirgan, aholi esa ko'plab zarbalarga uchragan. Buxoro xonligi va Xiva xonligi o'rtasidagi urushlarning siyosiy natijasi sifatida, ko'pincha ular hududiy nuqtalarda o'zaro ziddiyatlarga duchor bo'lishdi, lekin ko'proq janglarda mustahkamlashtirilgan chegaralar ham mavjud edi. 1569-yildan boshlab, Buxoro xonligi va Xiva xonligi o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar yana kuchaydi. 1598-yilda Buxoro xoni Iskandarxonning Xiva xonligi bilan bo‘lgan urushi yana bir muhim bosqichni tashkil etdi. Bu davrda Xiva xonligi kuchli qarshilik ko‘rsatdi, ammo Buxoro xonligi tomonidan olib borilgan yurishlar Xiva xonligini zaiflashtirdi. Buxoro va Xiva xonliklarining urushlari faqat harbiy doiradagi natijalar bilan cheklanib qolmadi, balki siyosiy strukturalarga ham katta ta'sir ko'rsatdi 8 . Xiva xonligi ba'zi davrda Buxoro xonligining hukmronligini tan olgan bo'lsa, boshqa davrda Buxoro xonligi Xiva xonligini mustahkam o'z hududida tutishga urindi. Bu harbiy kurashlar natijasida, ikki xonlik o'rtasidagi diplomatik aloqalar doimiy o'zgarib turgan. XIX asr boshlarida esa, Buxoro va Xiva xonliklari o'rtasidagi urushlar sekin-sekin tugaydi, chunki qo'qonlik va Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoga kirib kelishi yangi siyosiy manzara yaratdi. Shu tarzda, bu ikki xonlik o'rtasidagi uzoq davom etgan urushlar o'zining eng yuqori nuqtasiga XVIII asrda yetib bordi, ammo keyinchalik yangi siyosiy kuchlar ta'sirida o'zgarib bordi. XVI-XVIII asrlarda Buxoro va Xiva xonliklari o'rtasidagi urushlar va harbiy ziddiyatlar Markaziy Osiyo tarixida muhim o'rin tutadi. Ushbu davrda o'zaro raqobat, hududiy da'volar va siyosiy ta'sir kuchayib, har ikki tomonning harbiy va diplomatik strategiyalarini shakllantirdi 9 . Urushlarning siyosiy natijalari faqat hududiy o'zgarishlar bilan cheklanmay, balki har ikki xonlikning ichki siyosiy tizimlariga ham ta'sir ko'rsatdi. 7 Муҳаммаджонов А. XVI-XVIII асрларда Хива ва Бухоро хонликларининг маданий алоқалари. - Т.: Фан ва таълим, 2007. 32-бет. 8 Davronov X. O'rta asrlar Islom dunyosidagi diplomatik aloqalar. - T.: Fan, 2007. - B.45 9 Rasulov N. Buxoro va Xiva xonliklari o'rtasida harbiy aloqalar: tarixiy tahlil. - T.: Sharq, 2008. - B.27 10 Natijada, Markaziy Osiyoning siyosiy xaritasi sezilarli darajada o'zgardi, bu esa keyingi davrlar uchun yangi imkoniyatlar va tahdidlarga yo'l ochdi. Buxoro xonligi o‘zining siyosiy ta’sirini oshirish uchun Xiva xonligi bilan doimiy urushlar o‘tkazdi. Buxoro xonligi, shuningdek, Markaziy Osiyoda diniy va ilmiy markaz sifatida faoliyat ko‘rsatib, ko‘plab madaniy va ilmiy tadbirlarni tashkil etdi. Buxoro xonlari ko‘plab madaniy va ilmiy an’analarni qo‘llab-quvvatlab, o‘zining mamlakatidagi ta’lim tizimi va ilm-fanini rivojlantirishga harakat qilishdi. Xiva xonligi o‘zining hududiy mustaqilligini saqlab qolishga intildi. Xiva xonlari o‘zlarining ijtimoiy va iqtisodiy tizimlari orqali mamlakatning qudratini mustahkamlashga harakat qilishdi 10 . Xiva xonligi savdo va iqtisodiyotdagi yirik markaz bo‘lib, Xorazmning tumanlari va yirik shaharlarining ko‘plab boyliklariga ega edi. Shuningdek, Xiva xonligi savdo yo‘llari bo‘yicha ham juda yaxshi tashkilotlangan edi, bu esa uning mustahkam siyosiy ta’sirini yanada oshirdi. Buxoro va Xiva xonliklari o‘rtasidagi urushlar Markaziy Osiyo tarixida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Ushbu urushlar ikki xonlik o‘rtasidagi raqobat va hududiy kengayish istagi natijasida yuzaga kelgan. Har ikki tomon o‘z hududlarini kengaytirish, siyosiy ta’sirni oshirish, madaniy va diniy markaz sifatida o‘z mavqelarini mustahkamlash uchun kurashgan. Shu bilan birga, bu urushlar Markaziy Osiyo siyosiy xaritasida jiddiy o‘zgarishlarga olib keldi va yangi davlatlar va ittifoqlar tuzilishiga zamin yaratdi. 1.2 X VI-X VIII asrlar Buxoro – X iv a o` rt asida harbiy , diplomat ik aloqalar Buxoro va Xiva o'rtasidagi harbiy aloqalar XVI-XVIII asrlarda Markaziy Osiyo tarixining muhim qismlaridan biri bo'lib, bu aloqalar ko'pincha davlatlararo mojaro va kuchlarning tengsiz taqsimlanishi natijasida yuzaga kelgan. Ushbu davrda Buxoro va Xiva o'rtasida qator harbiy to'qnashuvlar va diplomatik munosabatlar mavjud bo'lgan. Bu aloqalarning bosh maqsadi — hududiy ustunlikka ega bo‘lish, savdo yo‘llarini nazorat qilish, shuningdek, o‘zaro siyosiy va iqtisodiy manfaatlarni 10 Ғуломов Р. Хива хонлиги ва унинг маданияти. - Т.: Янги нашр, 2009. 56-бет. 11 himoya qilish edi 11 . Har ikki davlat ham Markaziy Osiyo hududidagi eng kuchli siyosiy va harbiy kuchlardan biri sifatida o'zlarining ta'sirini oshirishga intilgan. XVI asrning o‘rtalarida Buxoro amirligi va Xiva xonligi Markaziy Osiyodagi eng kuchli siyosiy va harbiy kuchlar sifatida faoliyat yuritardi. Buxoro o‘zining boshqaruv markazi bo‘lgan Samarqand va Buxoroda tashkil etilgan davlat hokimiyati bilan kuchli siyosiy va iqtisodiy imkoniyatlarga ega edi. Buxoro amirligi hududiga o‘zining salohiyatiga qarab Xorazm, Farg‘ona, Badaxshon va boshqa hududlar ham kirgan. Xiva esa o‘zining strategik joylashuvi, xususan, Xorazm viloyati va Amudaryo bo‘yidagi tarmoqni nazorat qilish orqali iqtisodiy jihatdan kuchli bo‘lgan. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi raqobatning boshlanishi aynan savdo yo‘llari va hududiy ustunlikni qo‘lga kiritish bilan bog‘liq edi 12 . Xiva o‘zining geografik joylashuvi tufayli savdo karvonlarining asosiy yo‘nalishlari bo‘ylab o‘tadigan muhim hududlarni nazorat qilardi, bu esa Buxoro amirligi ga jiddiy tahdid solgan. Shu bilan birga, Xiva xonligi o‘zining mustahkam fortifikatsiyalari va harbiy kuchlari bilan nafaqat Buxoro, balki boshqa qo‘shni hududlar, jumladan, Turkiston, Samarqand va Toshkentga qarshi ham yurishlar uyushtirgan. XVII asrda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi harbiy aloqalar yana-da kuchaydi. 1620-1630-yillarda Xiva xonligi o‘zining hududini kengaytirish maqsadida Buxoro amirligi bilan bir nechta to‘qnashuvlarga kirishdi. Buxoro amirligi , o‘z navbatida, Xivani o‘z ta’siriga olishga harakat qilib, ikki tomonning bir necha janglari amalga oshdi. 1628-yilda Xiva xonligi Buxoroga qarshi yurish boshladi, lekin Buxoro amirligi kuchli mudofaa choralari va o‘zining tayyorlangan qo‘shinlari bilan Xivani to‘xtatishga muvaffaq bo‘ldi. Shu tariqa, har ikki tomonning hududiy ustunlikka bo‘lgan intilishi davom etdi. XVII asrning o‘rtalarida Xiva xonligi yanada kuchayib, Buxoro amirligi uchun jiddiy tahdidga aylandi. Buxoro amiri, xususan, o‘zining jangovar tizimini kuchaytirish va Xivaga qarshi yurishlar qilishga harakat qilgan. 1670-1680-yillarda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi harbiy harakatlar intensivlashdi 13 . 11 Abdullaev B. O'rta Osiyo tarixida ilm-fan va madaniyatning roli. - T.: Fan, 2010. - B.45 12 Эргашев М. Ўрта Осиёда илм-фан ва маданият. - Т.: Университет, 2010. 88-бет. 13 Jumayev S. O'rta Osiyo xonliklarining diplomatik munosabatlari (Buxoro va Xiva misolida). - T.: Universitet, 2011. - B.38 12 Xiva xonligi Buxoro amirligi ga qarshi muvaffaqiyatli yurishlar uyushtirib, bu hududlarda katta shaharlarni bosib oldi. Xiva xonligining yuqori harbiy salohiyati va o‘zining strategik ustunligi Buxoro amirligi ga nisbatan katta afzallik berdi. XVI asrning boshlarida, Buxoro va Xiva o'rtasida raqobat ancha kuchli bo'lib, bu davlatlarning har biri o'z hududiy chegaralarini kengaytirishga va o'zining siyosiy ta'sirini mustahkamlashga harakat qilgan. Bu davrda Buxoro amirligi o'zining markazlashgan hukumatiga ega bo'lib, Sharqiy Turkiston, Samarkand, Farg'ona va boshqa hududlarda ta'sirini kuchaytirgan. Buxoro amirligi Xiva xonligi bilan savdo yo'llarini nazorat qilish borasida raqobatlashgan. Xiva esa o'zining kuchli qo'shinlari va strategik joylashuvi bilan Buxoro va boshqa hududlarga qarshi doimiy ravishda harbiy tashabbus ko'rsatgan. XVII asrga kelib, Buxoro va Xiva o'rtasida to'qnashuvlar yanada kuchaygan. Xiva xonligi bu davrda o'zining boshqaruvini va ta'sirini kuchaytirishga muvaffaq bo'ldi, ayniqsa Xorazm va uning atrofidagi hududlarda. Buxoro esa o'zining harbiy kuchlarini yangi davrga mos ravishda tashkil etib, Xiva bilan bo'layotgan to'qnashuvlar davomida o'zining hududini himoya qilishga intildi. 1620-1630-yillarda Buxoro amirligi va Xiva xonligi o'rtasida bir necha kichik janglar va mojarolar bo'lib o'tdi. Bu to'qnashuvlar har ikki tomon uchun ham muhim strategik ahamiyatga ega bo'lgan hududlarni nazorat qilishni maqsad qilgan edi. XVII asrning oxiriga kelib, Buxoro va Xiva o'rtasidagi harbiy aloqalar yanada murakkablashdi 14 . 1670-1680-yillarda Xiva xonligi Buxoro amirligi ga qarshi muvaffaqiyatli harbiy yurishlar tashkil etdi. Xiva xonlari o'zining eng kuchli qo'shinlarini to'plab, Buxoro amirligi hududiga hujum qilgan, ammo Buxoro amirligi ham o'z qo'shinlarini mobilizatsiya qilib, qarshi hujumga o'tdi. Bu davrda har ikki tomon ham hududiy ustunlikni saqlab qolish maqsadida doimiy ravishda janglarga kirishdi. XVIII asrda Buxoro va Xiva o'rtasidagi harbiy aloqalar yanada kuchayib, yangi strategik tahlillar va diplomatik kelishuvlar yuzaga keldi. 1710-1730-yillarda Buxoro amirligi va Xiva xonligi o'rtasida savdo va siyosiy ta'sirni oshirish uchun 14 Rasulov A. Buxoro va Xiva xonliklari o'rtasidagi harbiy aloqalar. - T.: Sharq, 2011. - B.33 13 harbiy aloqalar, ittifoqlar va raqobat kuchaygan 15 . 1732-yilda Buxoro amiri Muhammad Rahimxon Xiva xonligini bostirishga harakat qilgan, ammo bu harakat muvaffaqiyatsiz yakunlandi, chunki Xiva xonligi o'zining kuchli mudofaasini tashkil etgan edi. Shuningdek, XVIII asrda, 1750-yillarda Buxoro amirligi va Xiva xonligi o'rtasida bir necha diplomatik muzokaralar olib borilgan, lekin bu muzokaralar ko'pincha natijasiz qolgan. Buxoro va Xiva o'rtasidagi harbiy aloqalar nafaqat ikki davlatning o'zaro raqobati va kurashi bilan cheklanmaydi, balki ular Markaziy Osiyoning boshqa hududlaridagi davlatlar va xonliklar bilan ham bog'liq edi. Har ikki davlat o'zlarining ta'sirini kengaytirishga, savdo yo'llarini nazorat qilishga va siyosiy nuqtai nazardan ustunlikka erishishga harakat qilgan. Bu davrda harbiy to'qnashuvlar va ittifoqlar, o'zaro hujumlar va tinchlik muzokaralari doimiy ravishda olib borilgan. Buxoro va Xiva o'rtasidagi harbiy aloqalar, asosan hududiy va siyosiy ta'sir uchun bo'lgan kurashni aks ettiradi 16 . Bu kurashlar davomida har ikki tomonning kuchli harbiy tizimlari, strategik qarorlar va iqtisodiy manbalar katta rol o'ynagan. Bu tarixiy aloqalar Markaziy Osiyo tarixida muhim bir davrni tashkil etadi va o'zining diplomatik, harbiy va siyosiy aspektlari bilan muhim ahamiyatga ega bo'lgan. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi harbiy aloqalar XVI-XVIII asrlarda Markaziy Osiyo tarixining eng qizg‘in va dolzarb davrlaridan birini tashkil etdi. Ushbu ikki xonlik o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar ko‘plab harbiy to‘qnashuvlar, ittifoqlar, shuningdek, diplomatik kelishuvlar va uzluksiz raqobatni o‘z ichiga olgan. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi harbiy aloqalarning ta’siri nafaqat hududiy munosabatlarga, balki Markaziy Osiyo geopolitik jihatlariga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. XVIII asrda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi raqobat yana kuchayib, yangi harbiy va diplomatik yondashuvlar yuzaga keldi. Bu davrda Buxoro amirligi va Xiva xonligi o‘rtasidagi aloqalar nafaqat harbiy to‘qnashuvlar, balki murakkab diplomatik kelishuvlar va ittifoqlarni o‘z ichiga oldi 17 . 1710- 1720-yillarda Xiva xonligi, o‘zining kuchli harbiy 15 Shomurodov T. Buxoro xonligining ilmiy va madaniy hayoti. - T.: Yangi nashr, 2012. - B.51 16 Расулов А. Бухоро ва Хива хонликлари ўртасидаги ҳарбий алоқалар. - Т.: Шарқ, 2011. 33-бет. 17 G'ulomov A. O'rta Osiyo xonliklarining diplomatik tarixini o'rganish. - T.: Sharq, 2013. - B.40 14 qo‘shinlari bilan, Buxoro amirligi hududiga hujum qilib, samarali tarzda o‘z ta’sirini kuchaytirishga harakat qilgan. Buxoro amirligi esa, bu tahdidga qarshi bir nechta qarshi hujumlar amalga oshirdi. XVI-XVIII asrlar Buxoro va Xiva o'rtasidagi diplomatik aloqalar o'zaro siyosiy, iqtisodiy, va madaniy manfaatlar asosida rivojlanib, markaziy Osiyodagi muhim davlatlar o'rtasida o'zaro munosabatlarning shakllanishiga sabab bo'ldi. Buxoro va Xiva o'rtasidagi diplomatik aloqalar, asosan, o'zaro chegara, siyosiy ixtiloflar, savdo yo'llari, din va madaniyat masalalariga bog'liq edi. XVI asrning boshlari da Buxoro amirligi va Xiva xonligi o'rtasid a ba'zi hududi y kelishmovchiliklar va siyosiy raqobat mavjud bo'lgan. Bu davrda Buxoro amirligi , o'zining qudratini oshirib, markaziy Osiyoda muhim siyosiy kuchga aylangan edi 18 . Buxoro amirlarining ahamiyati Xiva bilan aloqalarining kuchayishiga olib keldi, chunki Buxoro Xiva Xonligini o'z ta'siriga olishni maqsad qilgan edi. Buxoro va Xiva o'rtasidagi raqobat, ko'pincha ikki tomonning bir-biriga qarshi harbiy yurishlari va diplomatik kuchlaridan foydalanishiga sabab bo'ldi. XVI asrning oxiriga kelib, Buxoro amirligi Xiva bilan o'zaro aloqalarni tartibga solish uchun bir nechta diplomatik missiyalar yuborgan. Ular o'zaro savdo-sotiqni kuchaytirish, chegara masalalarini hal qilish, va diniy masalalar yuzasidan hamkorlikni rivojlantirishga intilganlar. Xiva tomonidan ham, ayniqsa, diniy masalalarda Buxoro bilan aloqalar o'rnatish istagi mavjud bo'lib, bu ikki davlat o'rtasidagi diplomatik aloqalarni yanada mustahkamladi. XVI asr oxirlarida Xiva xonligi Buxoro amirligi dan mustaqil va o'zining siyosiy yo'nalishini olib bordi. 1598-yilda Buxoro amiri Abdulazizxon Xiva tomoniga qarshi yurish qilgan, ammo Xiva xonining qat'iy qarshiligi tufayli Buxoro amiri maqsadiga erisholmadi. Bu voqea ikki davlat o'rtasidagi siyosiy raqobatni kuchaytirdi, ammo diplomatik aloqalar buzilmadi. XVII asrda Buxoro va Xiva o'rtasidagi aloqalar davom etdi, lekin siyosiy holatning o'zgarishi, yangi amirlar va xonlar hokimiyatga kelishi diplomatik 18 Холмирзаэв И. Ўрта Осиёда адабиёт ва санъат. - Т.: Академнашр, 2012. 102-беt. 15 qarorlarning tez-tez o'zgarishiga sabab bo'ldi. 1620-yillarda Buxoro amiri Xiva bilan aloqalarni yaxshilashga harakat qilgan. 1650-yillarda esa, Xiva Xoni Muhammad Rahimxon I Buxoro bilan o'zaro savdo va diplomatik aloqalarni mustahkamlashga harakat qilgan 19 . XVIII asr boshlarida Buxoro va Xiva o'rtasidagi diplomatik aloqalar yanada kuchaygan. Buxoro amirligi o'zining qudratini oshirgan holda, Xiva Xonligini o'z ta'siriga olishga intilsa ham, Xiva xonligi mustaqil siyosatini davom ettirdi. 1710-yillarda Buxoro amiri Abulfaslxonning Xiva bilan bo'lgan diplomatik aloqalari, ikki davlat o'rtasidagi chegaraviy masalalar va savdo yo'llarini hal qilishga qaratilgan edi. Bu davrda Xiva xonligi Buxoro amirligi dan ajralgan holda o'z mustaqilligini saqlab qoldi, ammo bu aloqalar hali ham ijobiy holatda davom etdi. XVI-XVIII asrlar o'rtasidagi Buxoro va Xiva o'rtasidagi diplomatik aloqalar ko'plab siyosiy va iqtisodiy o'zgarishlarni aks ettiradi. O'zaro harbiy kurashlar, diplomatik missiyalar, diniy munosabatlar va iqtisodiy hamkorlik bu davrdagi asosiy omillar bo'lib xizmat qildi. Bu aloqalar shuningdek, Markaziy Osiyodagi siyosiy va madaniy landshaftni shakllantirishda muhim rol o'ynadi. 1730-yillarga kelib, Buxoro amirligi va Xiva xonligi o‘rtasidagi harbiy munosabatlar yangi bosqichga o‘tdi. 1732-yilda Buxoro amiri Muhammad Rahimxon Xiva xonligini bostirishga harakat qildi. Biroq, Xiva xonligi o‘zining yaxshi tayyorlangan mudofaa tizimi bilan bu hujumni qaytarishga muvaffaq bo‘ldi. Bu davrda Xiva va Buxoro o‘rtasidagi janglar ko‘pincha ikki tomonning hududiy manfaatlari va iqtisodiy resurslarini qo‘lga kiritish maqsadida amalga oshirilgan 20 . Shu bilan birga, XVIII asrda, 1750-yillarda, Buxoro amirligi va Xiva xonligi o‘rtasida bir necha diplomatik muzokaralar olib borilgan. Bu muzokaralarda ikki tomonning qaror qabul qilish jarayoni murakkab bo‘lgan, chunki har ikki tomonning siyosiy va iqtisodiy manfaatlari bir- biriga to‘g‘ri kelmagan. Xiva xonligi o‘zining kuchli mudofaa tizimini saqlab qolgan holda Buxoro amirligi bilan tinchlik shartnomalariga erishish uchun bir necha bor diplomatik sa’y-harakatlar olib borgan. 19 Ergashev N. XVI-XVIII asrlarda Xiva va Buxoro xonliklarining diplomatik siyosati. - T.: Akademnashr, 2016. - B.47 20 Abdullaev Sh. O'rta Osiyo tarixida harbiy diplomatiya. - T.: Fan va texnologiya, 2013. - B.120 16 1.3 Buxoro v a X iv a o'rt asidagi ilm – fan, adabiy ot , san’at sohasidagi madaniy almashinuv lar XVI - XVIII asrlar davomida Buxoro va Xiva o'rtasida ilm-fan sohasidagi almashinuv va hamkorlik o'rtasida kuchli aloqalar mavjud bo'lgan. O'rta Osiyo shaharlari, ayniqsa Buxoro va Xiva, ilmiy va madaniy markazlar sifatida dunyo miqyosida katta ahamiyatga ega edi. Bu shaharlarda nafaqat Islom ilmiy merosi, balki falsafa, astronomiya, tibbiyot, matematikalar kabi sohalarda ham rivojlanish yuz berar edi. Shu davrda ilm-fan sohasidagi hamkorlik asosan diniy va ilmiy markazlar, shuningdek, ularning ta'lim tizimlari orqali amalga oshirilgan. Buxoro va Xiva o'rtasidagi ilmiy almashinuv ko'plab buyuk olimlarning faoliyati bilan bog'liq. Xiva shahridagi ilm-fan rivojlanishi Buxoro bilan taqqoslaganda bir oz kech bo'lishiga qaramay, bu shaharda ham ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Misol uchun, Buxoroda yashagan va ijod qilgan olimlardan biri - Muhammad al- Buxoriy, hadis ilmining mashhur olimi edi. Ularning ilmiy ishlanmalari va tasavvurlarini Xiva olimlari o'z asarlariga o'zlashtirib, rivojlantirganlar. Buxoro va Xiva o'rtasidagi ilm-fan aloqalari o'zaro ilmiy sayohatlar, aloqalar va muxtalif ilmiy tadqiqotlar orqali amalga oshirilgan. Masalan, Buxoroda yashagan mashhur astronom, matematika olimi Mirzo Ulug'bekning ishlari Xivaga yetib, ularning o'zgarishlarga sabab bo'lgan. Mirzo Ulug'bekning "Zij" (astronomik jadval) asari Xivada ham keng tarqalgan va o'zining ilmiy xususiyatlari bilan olimlar uchun katta ahamiyatga ega bo'lgan. Ilm-fan sohasidagi bu almashinuv o'zaro ta'lim jarayonlari orqali ham amalga oshirilgan. Buxorodagi madrasa va madaniyat markazlarida Xiva, Samarqand, va boshqa hududlardan kelgan talabalarga ta'lim berilgan 21 . Shuningdek, bu shaharlarda kitoblar almashinuv qilgan va ilmiy ma'lumotlar yozma shaklda o'zgargan. Bu ilm-fan sohasidagi hamkorliklar alohida e'tibor talab qilgan va ularning o'zaro ilmiy taraqqiyotiga katta ta'sir ko'rsatgan. 21 Sodiqov Z. Xiva va Buxoro xonliklarining ijtimoiy va madaniy aloqalari. - T.: Yangi nashr, 2015. - B.30 17 Bundan tashqari, o'zaro ilmiy hamkorlikdan tashqari, bu shaharlarda ilmiy va madaniy tadbirlar ham o'tkazilgan. Buxoro va Xiva olimlari ko'plab ilmiy simpoziumlar va anjumanlarda qatnashgan, bir- birining ishlarini taqdim etgan va ilmiy kashfiyotlar bilan o'rtoqlashgan. Ular ilmiy sohalarda o'zlarining muvaffaqiyatlari bilan faxrlanishgan va o'z bilimlarini bir-birlariga o'rgatishgan. Shu tariqa, XVI - XVIII asrlar davomida Buxoro va Xiva o'rtasida ilm-fan sohasidagi almashinuv va hamkorlik ko'plab ilmiy izlanishlar va yangiliklarga sabab bo'lgan. Bu davrda, o'zaro ilmiy aloqalar va bilim almashinuvlari O'rta Osiyo ilm- fanining rivojlanishiga katta hissa qo'shgan. XVI-XVIII asrlarda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi adabiyot va san’at sohasidagi almashinuvlar O‘rta Osiyo tarixida muhim o‘rin tutgan. Bu davrda O‘rta Osiyo shaharlari, ayniqsa, Buxoro va Xiva, madaniy va ilmiy markazlarga aylangan bo‘lib, ular orasida keng ko‘lamdagi aloqalar o‘rnatilgan. Har ikkala shahar ham o‘zining o‘ziga xos madaniyati, adabiyoti va san’ati bilan ajralib turgan, ammo ular orasidagi aloqalar nafaqat iqtisodiy, balki madaniy, adabiy va ilmiy sohalarda ham o‘z aksini topgan. Buxoro va Xiva orasidagi madaniy almashinuvlar asosan davlatlarning siyosiy ahvoli, ijtimoiy hayoti va diniy qarashlari bilan bog‘liq bo‘lgan 22 . XVII asrda Buxoro amirligi va Xiva xonligi o‘rtasida mustahkam diplomatik va iqtisodiy aloqalar o‘rnatilgan bo‘lsa-da, madaniy va ilmiy munosabatlar ham izchil davom etgan. Buxoro amirligi islom dunyosida nufuzli markazlardan biri bo‘lib, unda ilmiy muassasalar, madrasalar, kutubxonalar mavjud edi. Bu o‘z navbatida Xiva xonligida ham ilm-fan va san’atni rivojlantirishga turtki bo‘ldi. XVI-XVIII asrlarda Buxoro adabiyoti O‘rta Osiyo madaniyatining eng yuksak nuqtalaridan biri bo‘lib, unda ayrim mashhur shoirlar va yozuvchilar faoliyat ko‘rsatgan. Buxoro markazida mavjud bo‘lgan madrasalar va ilmiy maktablar o‘tkir adabiy tafakkur va ijodiy ishlanmalar uchun keng imkoniyatlar yaratdi. Buxoroda yashagan shoirlar, jumladan, Jomiy , Husayn Boyqaro va boshqa adabiyotshunoslar, o‘z asarlarida Xiva va boshqa shaharlarga ta’sir o‘tkazgan. Xiva xonligi ham o‘z 22 Султонов С. Ўрта аср маданияти ва илм-фани. - Т.: Шарқ, 2014. 74-бет. 18 navbatida adabiyot va ilm-fan sohasida alohida o‘rin tutgan. Xiva ilm- fan markazlaridan biri bo‘lib, u yerda o‘qitilgan ilmiy qarashlar va falsafiy g‘oyalar Buxoro amirligidagi madaniy hayotga ham ta’sir ko‘rsatgan. Xiva adabiyoti ham o‘ziga xosdir, ammo bu yerda, asosan, diniy adabiyot, tarixiy va falsafiy asarlar ko‘proq rivojlangan 23 . Bu ikki shahar o‘rtasidagi madaniy almashinuvlar, ayniqsa, ilm-fan sohasida o‘z aksini topgan. Buxoro va Xiva adabiyotidagi almashinuvlar ko‘plab shoirlar, olimlar va yozuvchilar o‘rtasidagi aloqalar orqali amalga oshdi. Bu davrda O‘rta Osiyo madaniyatida, ayniqsa, sufiylik, diniy falsafa va adabiy ijod markazlashgan edi. Bu yerdagi shoirlar asarlarida nafaqat o‘z davrining ijtimoiy va siyosiy masalalari, balki keng madaniy aloqalar va ilm-fan yangiliklari ham yoritilgan. Buxoro adabiyoti Xiva va boshqa o‘lkalar bilan o‘zaro aloqada bo‘lish orqali o‘zining tasavvuf, falsafa va ilmiy qarashlari bilan Xiva adabiyotiga ta’sir ko‘rsatdi. Masalan, Buxoro shahrida yashagan Jomiy, Mirzo Ulug‘bek, va Husayn Boyqaro kabi adabiyotshunoslar va olimlar o‘z asarlarida, Xiva kabi joylarda o‘qiyotgan talabalar va mutafakkirlar tomonidan o‘qilgan. Xiva shaharida esa, bu asarlar o‘z o‘rnini topdi va Xiva shoirlari, masalan, Muhammad Rahimxon, Xivaki, Buxoro adabiyotiga ta’sir o‘tkazgan 24 . Adabiyotdagi almashinuvlar, asosan, qo‘shma asarlar yaratish va shoirlarning bir-biriga ta’sir o‘tkazishi orqali namoyon bo‘lgan. Misol uchun, Alisher Navoiy va Zahiriddin Muhammad Bobur kabi buyuk adiblar asarlarida Buxoro va Xiva madaniyatining o‘ziga xos xususiyatlari va an’analari o‘z aksini topgan. Xiva va Buxorodagi ilmiy aloqalar ko‘plab ilmiy manbalarni va adabiy asarlarni o‘zaro almashish bilan bog‘liq edi. XVI-XVIII asrlarda O‘rta Osiyodagi me’moriy obidalar va san’at asarlari ham Buxoro va Xiva o‘rtasidagi madaniy almashinuvlarning yuksalganligini ko‘rsatadi. Buxoro va Xiva me’moriy uslublari o‘rtasida bir-birini to‘ldiruvchi o‘xshashliklar mavjud edi. Buxoro shahrida qurilgan madrasalar, masjidlar, madaniy yodgorliklar 23 Эргашев Н. ХВИ-ХВИИИ асрларда Хива ва Бухоро хонликларининг дипломатик сиёсати. - Т.: Академнашр, 2016. 47-бет. 24 Jumayev S. O'rta Osiyo xonliklarining diplomatik munosabatlari (Buxoro va Xiva misolida). - T.: Universitet, 2011. - B.41 19 Xiva xonligini ta’sirlantirgan. Misol uchun, Buxorodagi Kalon minorasi , Buxoro madrasasi , Mir Arab madrasasi kabi obidalar o‘zining bezaklarida va qurilish texnikasida Xiva me’morchiligiga ta’sir ko‘rsatdi.San’at va me’morchilik sohasida ham Buxoro va Xiva o‘rtasidagi aloqalar katta ahamiyatga ega. Har ikkala shahar ham o‘zining betakror me’moriy obidalari bilan mashhurdir 25 . Buxoroda qurilgan mashhur Buxoro madrasasi va Kalon minorasi kabi yodgorliklar, Xiva xonligida esa Ichan-Qala me’morchilik kompleksi o‘z davrining eng go‘zal san’at asarlarini yaratgan. Bu obidalar orasida shakllangan uslublar, bezaklar va qurilish texnikalari o‘rtasidagi o‘xshashliklar Buxoro va Xiva o‘rtasidagi san’at almashinuvlarini ko‘rsatadi. Xiva va Buxoro orasidagi san’atdagi almashinuvlar ko‘plab me’moriy loyihalar va bezaklarda namoyon bo‘lgan 26 . Misol uchun, Xiva xonligining madaniy obidalarida Buxoro uslubining ta’siri sezilarli. Xiva me’moriy obidalari, asosan, Buxoro me’morchilik uslublarini o‘z ichiga olgan holda qurilgan. Xiva xonligidagi saroylar va masjidlar, Buxoro me’morchiligidagi naqshinkor va bezakli elementlar bilan boyitilgan. Siyosiy nuqtai nazardan, XVI-XVIII asrlarda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi munosabatlar nafaqat ilmiy va madaniy sohalarda, balki iqtisodiy va tijorat aloqalarida ham muhim rol o‘ynagan. Buxoro amirligi va Xiva xonligi o‘rtasida o‘tkazilgan diplomatik va savdo kelishuvlari madaniy almashinuvlarga zamin yaratgan. Xiva va Buxoro o‘rtasidagi savdo yo‘llari orqali kitoblar, san’at asarlari, matolar va boshqa madaniy mahsulotlar almashilgan 27 . Buxoro va Xiva o‘rtasidagi adabiyot, san’at va ilm-fan sohasidagi almashinuvlar, shuningdek, o‘zaro madaniy ta’sirlar, ikki shahar orasidagi do‘stona aloqalarni mustahkamladi va O‘rta Osiyo madaniyatining rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Bu aloqalar, o‘z navbatida, ko‘plab ilmiy, adabiy va san’at asarlarini yaratishda davom etgan va hozirgi kungacha O‘rta Osiyo madaniyatining bir qismi sifatida qadrlanmoqda. 25 Эргашев М. Ўрта Осиёда илм-фан ва маданият. - Т.: Университет, 2010. 88-бет. 26 Sodiqov Z. Xiva va Buxoro xonliklarining ijtimoiy va madaniy aloqalari. - T.: Yangi nashr, 2015. - B.32 27 Xolmirzaev I. O'rta Osiyoda adabiyot va san'at. - T.: Akademnashr, 2012. - B.102 20 II.BOB. X IX A SRDA BUX ORO A MIRLIGI VA X IVA X ON LIKLA RI O` RTA SIDA GI MUN OSA BA TLA R 2.1 X IX asrda o'zaro harbiy t o'qnashuv lar hamda X iv a v a Buxoro amirlarining siy osiy o'y inlari v a st rat egiy alari XIX asrda Xiva va Buxoro amirliklari Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin tutgan davlatlardan bo‘lib, ularning siyosiy o‘yini va strategiyalari, ayniqsa Rossiya imperiyasining ta'siri va salohiyatini hisobga olgan holda, turli davrlarda o‘zgarib turdi. Bu amirliklar o‘rtasidagi siyosiy aloqalar, Rossiya va boshqa tashqi kuchlar bilan o‘rnatilgan munosabatlar, shuningdek, ichki siyosat va ijtimoiy o‘zgarishlar ularning har birini alohida strategiyalarni ishlab chiqishga majbur qildi. Xiva xonligi XIX asrda Afg‘oniston, Hindiston, Rossiya va Eron kabi kuchlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita aloqalarni rivojlantirishga intildi. Xiva xonligio‘zining siyosiy strategiyasida o‘zining mustaqilligini saqlab qolishga harakat qilgan, shuningdek, tashqi tahdidlarga qarshi o‘zining harbiy kuchini oshirishga intilgan 28 . Xiva xonligi1825-1864 yillar davomida Amir Muhammad Rahimxonning rahbarligida kuchli markazlashgan hukumatni qurdi. U o‘zining hukmronligini mustahkamlash uchun nafaqat ichki siyosatda, balki tashqi siyosatda ham strategik qarorlar qabul qildi. Xiva xonligining siyosiy o‘yini, asosan, Rossiya imperiyasining janubga qarab kengayishi bilan bog‘liq edi. 1860-yillarga kelib, Rossiya Xiva amirligini o‘zining ta’sir doirasiga olishni maqsad qilgan. Xiva amiri Muhammad Rahimxon o‘zining mustaqilligini saqlab qolish uchun ko‘plab harbiy va diplomatik vositalardan foydalanishga harakat qildi. Masalan, 1865-yilda Xiva va Rossiya o‘rtasida o‘zaro nizolar yuzaga keldi. Biroq, Rossiya imperiyasining kuchli harbiy salohiyati va qo‘shni Buxoro amirligining Rossiya bilan ittifoq tuzishi Xiva amirligiga qarshi yangi tahdidlar tug‘dirdi 29 . Buxoro amirligi XIX asrda Xiva xonligiga qaraganda ko‘proq Rossiya bilan yaqindan aloqalar o‘rnatdi. Buxoro amirligi 1868-yilga kelib Rossiya imperiyasining ta’siriga duch keldi. 1868-yilda 28 Tursunov O. XIX asrda Buxoro - Xiva o‘rtasidagi diplomatik aloqalar. - T.: Akademnashr, 1997. - B.14 29 Юлдашев А. Бухоро Амирлиги ва Хива Хонлиги: дипломатик алоқалар. - Т.: Фан, 2003. - 48-бет. 21 Buxoro amiri Nasrulloxon bilan Rossiya imperiyasi o‘rtasida shartnoma imzolandi va Buxoro amirligi Rossiya bilan do‘stona aloqalar o‘rnatishga qaror qildi. Bu shartnoma Buxoro amirligining mustaqilligini saqlab qolgan bo‘lsa-da, Rossiyaning amirlik ichidagi siyosatiga ta’sir o‘tkazishiga imkon berdi. Buxoro amirligi o‘zining mustahkam siyosiy strategiyasini yaratishda muhim qadamlar qo‘ydi. Buxoro amiri Amir Muzaffar (1885–1910) o‘zining rahbarligi davrida davlatni yangilashga harakat qildi. U yangi qonunlar, hukumat tizimi va ilm-fan sohasida islohotlar amalga oshirdi 30 . Bu islohotlar, ayniqsa, ta’lim va iqtisodiyot sohasida sezilarli o‘zgarishlarga olib keldi. Buxoro amirligi va Rossiya o‘rtasida diplomatik aloqalar davom etdi va Buxoro amiri Rossiyaning Markaziy Osiyodagi ta’siriga qarshi kurashishda o‘zining siyosiy mahoratini ishlatdi. Tariximizning o‘qilmagan sahifalariga ko‘z yuritish natijasida shunga amin bo‘lish mumkin: 1860 yilda Buxoro taxtiga Amir Muzaffarning o‘tirishi bilan amirlikning xalqaro aloqalari yangi bosqichga ko‘tarildi. Chunki xudi shu davrda Rossiya imperiyasining Turkiston sarhadlariga tajovuz xavfi yanada ortdi. Aynan 1860 yildan boshlab Qo‘qon xonligi tasarrufidagi Oqmachit (hozirgi Qizil O‘rda), Pishpek (Bishkek), Avliyo ota (Jambul), Turkiston shaharlarini birin-ketin bosi olina boshladi 31 . Ana shundan keskin bir vaziyatda Amir Muzaffarxon markazlashgan Buxoro davlati hamda butun Turkiston hududini dushmanlardan saqlab qolish uchun Angliya, Fransiya, Italiya va Turkiya sultonligi kabi eng qudratli davlatlar bilan o‘zining ochiq va maxfiy dipomatik aloqalarini o‘rnatdi. Amirlik o‘z elchilari orqali Angliyaning Hindistondagi vakillari va Turkiya sultonligi, shuningdek, Fransiya hamda Italiyaga harbiyo-siyosiy aloqalari o‘rnatish takliflari bitilgan diplomatik nomalarni jo‘natdi. Bu haqda tarixchi Hamid ibn Baqo Xo‘janing (O‘zFAning Sharqshuno slik instituti qo‘lyozmala r fondida saqlanayotgan) “Tanzil al-amsol fikri-zikri bayon ul-ahvol” asarida to‘la ma’lumot beriladi. Asar muallifi amirning Qo‘qon xonligi bilan birgalikda Vatan himoyasiga otlanish maqsadida amalga oshirilgan diplomatik ustamonligi xususida shunday 30 Islomov R. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi siyosiy munosabatlar (XIX asr). - T.: Sharq, 2005. - B.22 31 Mirzoev A. Buxoro va Xiva Xonliklarining ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari. - T.: O‘zbekiston, 2010. - B.35 22 yozadi: “Biz va sizning o‘rtangizda do‘stlik yuqori darajada bo‘lganligi uchun hech qachon sizlarga nisbatan dushmanlkni ravo ko‘rmaganmiz va ko‘rmaymiz ham. Bugun biz tomonidan yozilayotgan xat qaroriga asosan Sayxun daryosi ichki tomoni bizniki, tashqi tarafi sizning mulkingizdir...”. “Shuningdek, Amir Muzaffar ikki davlat o‘rtasida tijorat bordi-keldisini yo‘lga qo‘yish masalasini ham ko‘tardi” deydi muallif 32 . Albatta bu harakatlar ortida harbiy texnik jihatdan kuchli salohiyatga ega g‘arb davlatlari orasidan ishonchli ham siyosiy, ham harbiy ittifoqchi topish maqsadi yotganini yaqqol ko‘rish mumkin. Ushbu harakatlar bilan amir Xo‘jandni o‘z himoyasiga olishga erishadi. Ma’lumki, bunga qadar Buxoro va Angliya o‘rtasida yaxshi diplomatik munosabatlar yo‘lga qo‘yilgan edi. Masalan, ikki mamlakat o‘rtasidagi bir yillik savdo hajmi 170 ming funt sterlingni tashkil etar, bu aloqalar esa o‘z navbatida yildan-yilga rivojlanib borar edi. Shu sababdan ham amir Muzaffar iqtisodiy-siyosiy hamkori – Angliyaning Hindistondagi general-gubernatori ser Jon Lourensga harbiy ko‘mak so‘rab murojaat etadi. Elchi Muhammad Porsoxo‘ja orqali Kalkuttaga keladi va Buxoroning Angliyaga sodiqligini bildirib, inglizlardan harbiy ko‘mak – qurol-yarog‘, to‘plar, moliyaviy yordam va imkoni bo‘lsa qo‘shin so‘raydi. General-gubernator esa aniq javob bermay, elchini ortiga qaytarib yuboradi. Shu o‘rinda Muhammad Porsoxo‘ja to‘g‘risida to‘xtaladigan bo‘lsak. U kishi Buxoroda qozikalon (bosh sudya) lavozimida xizmat qilgan Inoyatullo Xojaning o‘g‘li bo‘lib, unga amir Muzaffar davrida “Muftiy askariya” unvoni berilgan 33 . Qonunshunoslik, tib va boshqa ilmlar bo‘yicha katta salohiyatga ega bo‘lgan elchi badiyatda ham o‘z o‘rniga ega bo‘lib, ancha ma’noli she’rlar yozgan Buxoro va Xiva xonlari o‘rtasidagi siyosiy aloqalar ko‘p jihatdan raqobatlashuvchi va har xil tahdidlarga javob sifatida shakllandi. XIX asrda bu ikki amirlik orasida yirik iqtisodiy va siyosiy raqobat mavjud edi. Ularning o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar va diplomatik aloqalar ko‘pincha o‘zaro harbiy qarama- 32 O‘rmonov Sh. XIX asrda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar. - T.: O‘zbekiston, 2002. - B.27 33 Ғофуров Н. Хива Хонлиги ва унинг атрофидаги давлатлар: тарихий таҳлил. - Т.: Фан, 2001. - 19-бет. 23 qarshiliklarga ham olib keldi. Buxoro amirligi Rossiya bilan ittifoq tuzgan bo‘lsa, Xiva xonligi esa mustaqilligini saqlab qolishga harakat qilgan. Bu ikki amirlik o‘rtasidagi siyosiy raqobat, albatta, Markaziy Osiyodagi barcha siyosiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatdi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyodagi mustahkam pozitsiyalarini kuchaytirishga intildi. 1860-yillarda Rossiya imperiyasining janubga qarab kengayishi va Xiva, Buxoro, va Qo‘qon xonliklari bilan o‘rnatilgan diplomatik munosabatlar kuchaydi. Xiva va Buxoro amirliklarining Rossiyaga qarshi kurashishdagi strategiyalari, asosan, harbiy qarama-qarshiliklar, do‘stona aloqalar o‘rnatish va har xil shartnomalar tuzish orqali amalga oshirildi. Xiva xonligi Rossiya bilan bir necha bor urushlarga kirgan bo‘lsa-da, Rossiya harbiy salohiyatining ustunligi tufayli Xiva xonligi oxir-oqibat Rossiya ta’siriga tushib qoldi 34 . Buxoro amirligi esa 1868- yilda Rossiya bilan imzolangan shartnoma orqali mustaqilligini saqlashga muvaffaq bo‘ldi, ammo Rossiya imperiyasining siyosiy ta’siri hamda iqtisodiy nazorati ostida qolib ketdi. Buxoroda shuningdek, amir Abdul Ahad (1885-1910) hukmronlik qilgan yillarida tashqi diplomatik va savdo-sotiq aloqalri ham ancha rivojlantirilgan edi. Ayniqsa, ushbu davrda ko‘proq Rossiya bilan diplomatik aloqalarning amalga oshirilgnali gini manbalarda n ko‘rishimiz mumkin. Buxoro hukmdorin ing Peterburgga qilgan safarlari hisoboti sifatida “Ro‘znomai safari Fitirburx” nomli ikki me’muar asar yozilgan bo‘lib, asar Buxoro amiri Abdul Ahad tilidan yozilgan va uning 1892-1893 yillarda Peterburgga qilgan safari kundaligi hisoblanadi. Uni Rossiya – Buxoro munosabatlari tarixiga oid manba sifatida baholash mumkin. Ikkinchi asar “Ro‘znomai safari chahorum ... ba Fitirburx” deb nomlanib, amir Abdul Ahadning 1906 yilda Peterburgga qilgan safari tafsilotlarini o‘z ichiga oladi 35 . XIX asrda Xiva va Buxoro amirliklarining siyosiy o‘yini Rossiya imperiyasining ta’siriga qarshi kurashish, mustaqillikni saqlab qolish va o‘z pozitsiyalarini mustahkamlashga qaratilgan edi. Xiva xonligi mustaqil bo‘lishga 34 Раҳмонов М. Марказий Осиёда сиёсий ва иқтисодий интеграция. - Т.: Ўзбекистон, 2015. - 41-бет. 35 Sa'diev I. XIX asrda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi savdo va madaniyat aloqalari. - T.: Sharq, 2012. - B.60 24 intilgan, Buxoro amirligi esa Rossiya bilan ittifoq tuzgan holda siyosiy maqomini saqlashga harakat qilgan. Shunga qaramay, ikkala amirlik ham Rossiya imperiyasining kuchli harbiy va siyosiy ta’siri ostida o‘z strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘ldi 36 . Bu davrda Xiva va Buxoro amirliklarining siyosiy o‘yinlari Markaziy Osiyodagi kengroq siyosiy jarayonlarga katta ta’sir ko‘rsatdi. Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlamoq lozimki, Buxoro amirligi O‘rta Osiyo xonliklari, Xitoy, jumladan Sharqiy Turkiston, Hindiston, Eron, Turkiya, Rossiya va boshqa mamlakatlar bilan savdo-iqtisodiy aloqalari o‘rnatgan. Buxoro amirligi ayniqsa, Xitoy, jumladan, Koshg‘ar bilan yaqin savdo munosabatlariga kirishgan. Buxoro Koshg‘ar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri savdo qilishdan tashqari Xitoyning O‘rta Osiyo xonliklari, Hindiston, Eron va Rossiya bilan savdo aloqalarida vositachi rolini ham bajargan. Buxoro karvonsaroylarida Hindiston, Tibet, Koshg‘ar, Quqon xonligi va Xiva xonligi, Afg‘oniston, Rossiyadan olib kelingan mollar to‘plangan. Mazkur savdo aloqalarida Buxoroning tashki savdo aloqalarida, uning ko‘shnilari Marv va Hirot aholisi alohida rol o‘ynagan. Buxorolik savdogarlar Marvga har xil rus tovarlarini olib kelganligini alohida ta’kidlanishi lozim. 2.2 X IX asrda Buxoro – X iv a o` rt asidagi sav do hamk orligi v a diplomat iy asi t adqiqot chilar nigohida Amirlik haqidagi ayrim ma’lumotlarni (jumladan, XVIII asrda O‘rta Osiyoning qo‘shni Sharq davlatlari bilan aloqalarini) o‘rganishda rus manbalari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki ularda iqtisodiy va siyosiy munosabatlarni tahlil qilish, savdo yo‘llarini o‘rganish uchun qilingan harakatlar, hamda qaysi mamlakatdan qanday mollar qancha miqdorda keltirilganligi haqidagi ma’lumotlar batafsil berilgan. Rus manbalarida rus elchi va elchiliklarining hisobotlari, Buxoro, Xiva va Hind elchilari hamda savdogarlarining so‘rov ma’lumotlari keltirilgan. Shuningdek, hukmdorlar hamda xonlarning bir-birlariga tortiqlari, sovg‘alari haqida ham ma’lumotlar keltiriladi 37 . Anashu ma’lumotlar orqali O‘rta Osiyo 36 Tohirov F. Xiva Xonligida siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlar. - T.: Akademnashr, 2008. – B.32 37 Qodirov R. Buxoro va Xiva: tarixi va madaniyati. - T.: O‘zbekiston, 2004. – B.23 25 xonliklarining Hindiston va Rossiya o‘rtasidagi savdodagi tutgan o‘rnini bilib olish mumkin. Xususan A.Jenkinson Buxoro bozorlaridagi hind savdogarlarining faoliyati haqida, ... “ular Buxoroga na oltin, na kumush, na qimmatbaho toshlar, na ziravorlar keltiradi. Men, Hindistondagi bu tovarlar ishlab chiqariladigan eksport tovarlar portugallar qo‘l ostida bo‘lganligi uchun, bu tovarlar bilan savdo okean orqali olib borilishini aniqladim” - deb yozgan ma’lumotlarida elchining hind savdogarlariga o‘z munosabatini bildirganligini ko‘rishimiz mumkin. Shuningdek, tadqiqotchilar O‘rta Osiyo bilan Moskva o‘rtasidagi savdoning uch xil usuli borligi haqida ma’lumotlar keltirib o‘tadi. Jumladan: 1.“Povalnaya” deb ataluvchi oddiy savdo bo‘lib, bu savdo erkin savdogarlar orqali amalga oshirilgan. 2. Shox va xonlarning tovarlari bilan savdo bo‘lib, bu savdo shox va xonlarning elchilik bilan kelgan shaxsiy savdogarlari orqali amalga oshirilgan. Shox va xonlarning tovarlaridan soliq olinmagan. 3. “Lyubitelskiye pominki” deb atalib, ikki davlat shox va xonlari o‘rtasidagi bojsiz tovar ayirboshlash hisoblangan. XVIII asrda, ya’ni Petr I hukmronligi yillarida Rossiyaning O‘rta Osiyoga qiziqishi kuchayadi 38 . O‘rta Osiyo Rossiyani Sharqning savdo — iqtisodiy markazi, Rossiyadan Hindistonga boradigan asosiy yo‘llardan biri ekanligi bilan o‘ziga jalb qilardi. 1714 yili Petr I Sibir gubernatori knyaz Gagarindan Erketi shahrida (ya’ni Yorkend) oltin qumlar borligi xususida xabar topadi. Erketi bu davrda Jung‘or xonligiga bo‘ysunganligi aytiladi. Gagarin Petr I ga bu shaharni bosib olib, Yorkend yo‘lidagi Yamishev ko‘li bo‘yida qal’a qurishni tavsiya qilgan. Yevgraf Kaydalov kundaliklarida ham bu haqda ma’lumotlar berilgan. U Rossiya savdoni to Hindistongacha rivojlantirish maqsadida qilayotgan harakatlarini va oltin qumlarni topish uchun ekspeditsiya uyushtirishini Petr I ning buyuk jonbozligi, deb hisoblagan edi. Petr I Gagarinning xabaridan so‘ng unga xat yozib, Yamishev ko‘li bo‘yida, iloji bo‘lsa undan ham yuqorida shahar qurish, daryoda kemalar qatnashi mumkin bo‘lgan joygacha suzib borib, so‘ng Yorkendga borib, uni egallashni topshirgan edi 39 . 1714 yilda Irtish daryosining yuqori oqimi bo‘ylab 38 Mirzaev M. XIX asrda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi harbiy munosabatlar. - T.: Sharq, 2011. - B.54 39 Fayzullayev X. Buxoro Amirligi va Xiva Xonligi o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar. - T.: O‘zbekiston, 2014. - B.12 26 podpolkovnik Buxgols ekspeditsiyasi uyushtiradi. Peterburgga kelgan Xiva elchisi ham Gagarinning ma’lumotlarini tasdiqlab, Amudaryodan ham oltin olinishini aytadi. Elchi, agarda rus davlati o‘zining odamlarini Xivaga jo‘natsa, Xiva xoni ularga oltinni topishga yordam beradi, deb ishontirgan edi. Shundan so‘ng Petr I bu xabarni muhim bilib, tezlikda ikkala joyni ham tekshirtirish uchun ekspeditsiya jo‘natgan edi. Shunday qilib, Petr I har ikkala ekspeditsiya o‘z maqsadiga erishmagan taqdirda ham, Hindiston uchun yo‘l ochilishiga va savdodan ko‘plab oltinlarni qo‘lga kiritishiga ko‘zi yetgan edi. O‘rta Osiyo Rossiya uchun Hindistonga olib boradigan vositachi davlat bo‘lib qolgan edi. Bu kabi nuqtai nazarni sovet adabiyotida YE.V.Bunakov, P.P.Ivanov, D.M.Lebedevlar ham qo‘llab quvvatlaydi 40 . Ularning fikricha, Hindistonga kirib borish ruslar uchun natija bermagan taqdirda ham, O‘rta Osiyoga boradigan yo‘l ma’lum bir ma’noda nafaqat topildi, balki o‘zlashtirildi. 1717 yil Petr I Amudaryo orqali Hindistonga boradigan yo‘lni topish maqsadida Bekovich-Cherkasskiy ekspeditsiyasini O‘rta Osiyoga yuboradi. Rus podshosi ekspeditsiyaga bergan ko‘rsatmasida, “Xiva xonidan kema olib Kojina degan savdogarni Amudaryo orqali Hindistonga jo‘natish va kema borishi mumkin bo‘lgan joyga qadar suzib borish, so‘ng yo‘lni davom ettirib daryolar, ko‘llar, suv va quruqlik yo‘li, ayniqsa, suv yo‘lini yozib borish, va Hindistondan shu yo‘l bilan ortga qaytish, agarda Hindistondan Kaspiy dengiziga boradigan undan ham yaxshi yo‘lni eshitsa, o‘sha yo‘l bilan kelish va uni ham yozib borish”, topshirilgan edi. XVIII asr boshlarida Buxoroda siyosiy vaziyat juda og‘ir bo‘lgan. Xon hokimiyati nomigagina saqlanib qolgan edi. 1721—1725 yillarda O‘rta Osiyoda bo‘lgan Florio Beneveni ekspeditsiyasi bu siyosiy holatning guvohi bo‘lgan [3]. Bu ekspeditsiya Buxoro xonining rus podshosidan elchi yuborishini so‘rab qilgan murojaatiga javoban jo‘natilgan edi. Elchilikdan ko‘zlangan asosiy maqsad, 1718 yil 13 iyuldagi “Ko‘rsatma”da Buxoro amirligining ichki ahvolini to‘la-to‘kis o‘rganish, deb belgilangan edi 41 . Bundan tashqari, Buxoro amirligining qo‘shni 40 Pirmatov N. XIX asrda Markaziy Osiyodagi diniy va siyosiy ziddiyatlar. - T.: Fan, 2007. - B.36 41 Khodjaev J. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi qonuniy va diplomatik nizolar. - T.: Akademnashr, 2006. - B. 40 27 Sharq davlatlari bilan savdo munosabatlarini o‘rganish, hamda rus- buxoro savdo aloqalarini rivojlantirish imkoniyatlarini topish vazifasi ham o‘rin olgan edi. F.Beneveni ham o‘z tadqiqotlarida Buxoroning Eron bilan aloqasiga doir ma’lumotlarni berar ekan, u 1722 yil ko‘p savdo karvonlari Mashhaddan Buxoroga, Hirot va Isfahonga jo‘natilganligi, lekin ularning bari turkmanlar yoki afg‘onlar tomonidan talanganligini, oqibatda Balx orqali bo‘ladigan savdo to‘xtab qolganligi, to‘rtinchi yil Kobul, Laxor va Hindiston shaharlariga karvonlar qatnamay qo‘yganligini yozadi. F.Beneveni o‘zining xizmatkori Minerni oltin va kumush konlarining joylashgan joyini topish va aniqlash maqsadida savdogar qiyofasida Balx va Badaxshonga jo‘natadi. Uning xabariga ko‘ra, u yerda ko‘proq buxoro tovarlari sotilib, savdogarlar bu tovarlar uchun Badaxshon aholisidan tillo va kumush quymalari ko‘rinishida haq olganlar. F.Beneveni xizmatkori Minerni Balx va Badaxshon bozorlaridagi rus tovarlari hayron qoldirgan: ular nina, oyna, qaychi, munchoqlar, suvsar, qunduz, los mo‘ynalari va terisi, yashil, qizil va to‘q zangori movutlar edi. Uning yozishicha, Badaxshondan Balx orqali Mashhadga oltin va kumush ortilgan karvonlar bir yilda 2, 3 va hatto 4 marta borgan. Xurosonda bular oltin va kumush tangalarga aylantirilib, unga O‘rta Osiyo uchun Eron mollari sotib olingan 42 . XVIII asrning birinchi yarmida Rossiyaning O‘rta Osiyo bilan savdo aloqalari kengaya boradi. Rus savdosini O‘rta Osiyo xonliklari tovarlari bilan yanada ko‘proq hamda keyinchalik Turkiston va Qozoq dashti ustidan nazorat o‘rnatish maqsadida amalga oshirildi. Bizni qiziqtirgan masala bo‘yicha muhim ma’lumotlar rus sayyohi va ofitseri T.S.Burnashev asarida uchraydi. U Rus hukumatining topshirig‘iga ko‘ra, 1794 yili Buxoroda bo‘lgan edi. U Buxoroda bo‘lgan vaqtida u yerga savdo qilish uchun Afg‘oniston, Eron, Hindiston va boshqa yurtlardan kelgan turli millat vakillarini ko‘rgan. Burnashev Buxoroda joylashgan bozorlar to‘g‘risida yozib qoldirgan 43 . 42 Xudoyberdiyev B. Xiva va Buxoro o‘rtasidagi o‘rta asrlar siyosati. - T.: Sharq, 1999. - B.28 43 Tursunov O. XIX asrda Buxoro - Xiva o‘rtasidagi diplomatik aloqalar. Avtoreferat. - T.: Akademnashr, 1997. - B.10 28 Agarda Yefremovning sayohati davrida Buxoroda 4 ta g‘isht karvon- saroy bo‘lgan bo‘lsa, Burnashev davrida ularning soni 9 ta bo‘lgan. Karvon-saroylar sonining ortib borishiga e’tiborni qaratsak, Buxoroning tashqi iqtisodiy aloqalarining o‘sib borganligi to‘g‘risidagi taasurotga ega bo‘lamiz. Burnashevning ma’lumotlariga ko‘ra, Buxoro Hindiston va Erondan tillo, kumush va hind malmali olgan. Buxoro Eronga qorako‘l terisi va boshqa tovarlar eksport qilgan. Burnashev Buxoroga keltiriladigan chet el tovarlaridan qirqdan bir miqdorida boj solig‘i olinishini eslatib o‘tadi. Rus savdogarlari esa o‘z mablag‘idan yigirmadan bir miqdorida soliq to‘lagan. XIX asrda Buxoro davlatchiligi tarixi mag‘itlarining navbatdagi hukmdori Amir Haydar (1800-1825) podshohligi bilan boshlandi. U o‘z sulolasidan bo‘lgan boshqa tojdorlarga nisbatan ko‘p jihatlari bilan o‘zbek milliy davlatchiligi tarixida sezilarli iz qoldirgan, mang‘itlar hukmronligini mustahk amlash, ichki va tashqi muxolifl arga qarshi kurashd a qator muvaffaqiyatlarni qo‘lga kiritishga erishgan. Bu hol, ayniqsa, uning tashqi siyosatida o‘z davridagi g‘oyat murakkab xalqaro munosabatlarni to‘g‘ri ilg‘ab ola bilishida yorqin namoyon bo‘ldi 44 . Amir Haydar hukmronligining dastlabki o‘n yili ichida Buxoro davlati olib borgan tashqi siyosiy diplomatik munosabatlarning ayrim qirralari haqida haqqoniy va yangi ma’lumotlar beruvchi safarnomalar bugungi kunda davlatchilik tarixi masalalarini yanada chuqurroq tadqiq etishga imkon tug‘diradi. 1805 yilda Rossiya tashqi ishlar vazirligi boshqarmasining boshlig‘i knyaz Adam Charteriyskiy ko‘rsatmasiga binoan maxsus karvonda savdogar qiyofasida Orenburgdan Buxoroga rus konfidentlaridan biri Habibulla Abdulov (bundan oldin ham bir necha maxfiy topshiriq bilan bu yerga kelib ketgan) yuboriladi. U bu yerda rasman soxta pul yasashda ayblangan va Buxoroga qochib kelgan rus fuqarolari teptyar-totorlarni Rossiyaga topshirish haqida muzokaralar yuritadi, ammo aslida unga yuklatilgan asosiy vazifa Nodirshohning Buxoroda yashashi taxmin etilgan nevarasini rus imperatori panohiga olib ketish va undan Rossiyaning 44 Yuldashev A. Buxoro Amirligi va Xiva Xonligi o‘rtasidagi siyosiy aloqalar. Dissertatsiya. - T.: Fan, 2004. - B.95 29 O‘rta Sharqdagi mustamlakachilik siyosatida foydalanish bo‘lgan 45 . Ayni vaqtda unga “buxoroliklarning Xiva va Eron bilan bo‘lgan munosabatlarining darajasi haqida xufya ma’lumotlar yig‘ish, bu ishlarga boshqa Yevropalik davlat vakillari aralashayotani yo‘qmi, degan masalani ham aniqlash” yuklatilgan edi. 1812 yilda Ost-Indiya kompaniyasi Peshovardan Afg‘oniston orqali Buxoroga o‘z vakili Hofiz Muhammad Fozilxon ismli kimsan elchi sifatida Amir Haydar huzuriga yo‘llaydi 46 . O‘sha yili u Buxoroga kelib uning hukmdori qabulida bo‘ladi va amirga kompaniya rahbariyati hamda Buxoroga Kashmir orqali inglizlar yuborgan asosiy elchi – Mir Izzatulloh nomidan bitilgan nomalarni topshiradi. Hofiz Fozilxon o‘z taassurotalrini fors tilida bitilgan “Buxoro manzillari tarixi” safarnomasida bayon qilgan. Xuddi shu yili yana Ost- Indiya kompaniyasi Hofiz Fozilxondan keyin Buxoroga o‘zlarining asosiy elchilarini safarga otlantiradi. Bu elchilikka Said Mir Izzatulloh boshchilik qiladi. Ular Kashmirdan o‘tib, sharqiy sarhadlardan Buxoro amirligi tuprog‘iga kirib keladilar. Izzatulloh Buxoro amiri bilan ko‘rishgach, bu yerdan Markaziy Osiyoning boshqa shaharlariga ham safar qiladi. U ham Fozilxon singari barcha taassurotlarini maxsus hisobot tarzida yakunlab, Ost-Indiya rahbarlariga topshiradi 47 . Ammo Said Mir Izzatullohning safar esdaliklari Fozilxonning “Buxoro manzillari tarixi” asaridan farqli o‘laroq, oradan sal fursat o‘tgach qisqartirilgan holda avval fransuz, so‘ngra to‘la ravishda ingliz tillariga tarjima qilinib, kitob holida chop etiladi . 45 Sa'diev I. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi madaniyat aloqalari. Dissertatsiya. - T.: O‘zbekiston, 2010. - B. 88 46 G‘ofurov N. Xiva Xonligi va Buxoro Amirligi o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar. Avtoreferat. - T.: Akademnashr, 2003. - B. 25 47 Rahmonov M. XIX asrda Markaziy Osiyoda siyosiy munosabatlar. Dissertatsiya. - T.: O‘zbekiston, 2012. - B.42 30 X ULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, “XVI-XIX asrlarda Buxoro – Xiva o`rtasidagi munosabatlari” – mavzusi uchun quyidagi xulosalar belgilab olindi. XVI - XIX asrlar davomida Buxoro va Xiva o'rtasidagi munosabatlar Markaziy Osiyo tarixining muhim va qiziqarli davrlarini tashkil etadi. Bu davrda Buxoro va Xiva o'rtasida turli siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar mavjud bo'lib, ular o'zaro raqobat, ittifoqlar, konfliktlar va madaniy almashinuvlar bilan to'ldirilgan edi. Birinchidan - Buxoro amirligi va Xiva xonligi bir-birining geosiyosiy raqiblari sifatida o'zlarining hududiy manfaatlarini himoya qilishga harakat qilganlar. XVI asrda Buxoro amirligi Markaziy Osiyodagi eng kuchli davlatlardan biri sifatida rivojlanib, uning ta'siri va siyosiy qudrati kengaygan edi. Buxoro amirligi ko'plab hududlarni o'ziga qo'shib olib, Xiva xonligining ham hududiga ta'sir o'rnatgan. Xiva esa o'z navbatida Buxoro ta'siridan mustaqil bo'lishga intilgan va o'z hududini mustahkamlashga harakat qilgan. Ikkinchidan - XVI - XVII asrlar davomida Buxoro va Xiva o'rtasida bir necha bor harbiy to'qnashuvlar va bosqinlar bo'lib o'tgan. Bu davrda Buxoro amirligi Xiva xonligiga nisbatan o'z ta'sirini kuchaytirishga urinib, Xiva xonlari tomonidan qarshilik ko'rsatilgan. Biroq, o'zaro harbiy kurashlar, o'zaro diplomatik kelishuvlar va ittifoqlar ham bo'lib turdi. Bu ikki davlat orasidagi siyosiy munosabatlar ko'pincha o'zgarib turardi, chunki har bir tomon o'z manfaatlarini ko'zlab harakat qilardi. Uchinchidan - XIV asrning oxiridan boshlab, Buxoro va Xiva o'rtasidagi savdo va iqtisodiy aloqalar ham rivojlandi. Buxoro o'zining muhim savdo yo'llari orqali Xiva bilan savdo munosabatlari o'rnatgan va bu orqali Xiva xonligining iqtisodiy rivojlanishiga hissa qo'shgan. Shuningdek, ilm-fan va madaniyat sohasida ham o'zaro aloqalar rivojlangan. Buxoroda joylashgan ilmiy markazlar va madrasalar Xiva xonligidan kelgan talabalarga ta'lim berish orqali ikki hudud o'rtasida madaniy almashinuvlarni kuchaytirgan. To`rtinchidan – Biroq, XIX asrga kelib, Buxoro va Xiva o’rtasidagi munosabatlar yanada murakkablashdi. XIX asrning boshlarida, Rossiyaning 31 Markaziy Osiyodagi ekspansiyasi natijasida Buxoro amirligi va Xiva xonligi o’rtasida yangi siyosiy sharoitlar paydo bo’ldi. Rossiyaning ta’siri o’rtadagi davlatlarni mustahkamlashga harakat qilgan, ammo bu ikki davlat o’z mustaqilligini saqlab qolishga intilgan. Rossiyaning Bosqinchilik harakatlari va Markaziy Osiyo hududidagi yangi geosiyosiy vaziyatda Buxoro va Xiva o’rtasidagi munosabatlar o’zgardi. Xulosa qilib aytganda, XVI – XIX asrlar davomida Buxoro va Xiva o’rtasidagi munosabatlar ko’plab o’zgarishlarni boshidan kechirdi. Harbiy raqobat, siyosiy ittifoqlar, madaniy almashinuvlar va iqtisodiy aloqalar ikki davlat o’rtasida davom etgan. Bu davrda, shuningdek, Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyodagi siyosati ham Buxoro va Xiva munosabatlariga ta’sir ko’rsatdi. Bu tarixiy jarayonlar Markaziy Osiyo tarixining rivojlanishiga katta hissa qo’shgan. 32 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO` Y X A TI I. HUKUMA T QA RORLA RI VA PREZIDEN T A SA RLA RI 1. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз / Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Т.: Ўзбекистон, 2016. – 56 б. 2. Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. –Т.: Ўзбекистон, НМИУ, 2017. – 592 б . II . ADABI Y OTLAR: 1. Abdullaev Sh. O'rta Osiyo tarixida harbiy diplomatiya. - T.: Fan va texnologiya, 2013. 120-bet. 2. Davronov X. O'rta asrlar Islom dunyosidagi diplomatik aloqalar. - T.: Fan, 2007. 45-bet. 3. Эргашев М. Ўрта Осиёда илм-фан ва маданият. - Т.: Университет, 2010. 88-бет. 4. Fayzullayev X. Buxoro Amirligi va Xiva Xonligi o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar. - T.: O‘zbekiston, 2014. - 12-bet. 5. Ҳожибоев З. Бухоро хонлиги тарихидан. - Т.: Шарқ, 2005. 78-бет. 6. G‘ofurov N. Xiva Xonligi va uning atrofidagi davlatlar: tarixiy tahlil. - T.: Fan, 2001. - 19-bet. 7. Ғуломов Р. Хива хонлиги ва унинг маданияти. - Т.: Янги нашр, 2009. 56-бет. 8. Islomov R. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi siyosiy munosabatlar (XIX asr). - T.: Sharq, 2005. - 22-bet. 9. Khodjaev J. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi qonuniy va diplomatik nizolar. - T.: Akademnashr, 2006. - 40-bet. 10. Mirzaev M. XIX asrda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi harbiy munosabatlar. - T.: Sharq, 2011. - 54-bet. 11. Mirzaev N. O'rta Osiyo tarixi. - T.: Akademnashr, 2003. 122-bet. 33 12. Mirzoev A. Buxoro va Xiva Xonliklarining ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari. - T.: O‘zbekiston, 2010. - 35-bet. 13. Oърмонов Ш. ХИХ асрда Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги дипломатик муносабатлар. - Т.: Ўзбекистон, 2002. - 27- бет. 14. Pirmatov N. XIX asrda Markaziy Osiyodagi diniy va siyosiy ziddiyatlar. - T.: Fan, 2007. - 36-bet. 15. Qodirov R. Buxoro va Xiva: tarixi va madaniyati. - T.: O‘zbekiston, 2004. - 23-bet. 16. Rahmonov M. Markaziy Osiyoda siyosiy va iqtisodiy integratsiya. - T.: O‘zbekiston, 2015. - 41-bet. 17. Расулов А. Бухоро ва Хива хонликлари ўртасидаги ҳарбий алоқалар. - Т.: Шарқ, 2011. 33-бет. 18. Sa'diev I. XIX asrda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi savdo va madaniyat aloqalari. - T.: Sharq, 2012. - 60-bet. 19. Sultonov S. O'rta asr madaniyati va ilm-fani. - T.: Sharq, 2014. 74- bet. 20. Tohirov F. Xiva Xonligida siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlar. - T.: Akademnashr, 2008. - 32-bet. 21. Турсунов О. XIX асрда Бухоро - Хива ўртасидаги дипломатик алоқалар. - Т.: Академнашр, 1997. - 14-бет. 22. Xolmirzaev I. O'rta Osiyoda adabiyot va san'at. - T.: Akademnashr, 2012. 102-bet. 23. Xudoyberdiyev B. Xiva va Buxoro o‘rtasidagi o‘rta asrlar siyosati. - T.: Sharq, 1999. - 28-bet. 24. Yuldashev A. Buxoro Amirligi va Xiva Xonligi: diplomatik aloqalar. - T.: Fan, 2003. - 48-bet. II I .AV TOREFERATLAR V A DI SSERTATSI Y ALAR: 1. Tursunov O. XIX asrda Buxoro - Xiva o‘rtasidagi diplomatik aloqalar. Avtoreferat. - T.: Akademnashr, 1997. - 10-bet. 34 2. Юлдашев А. Бухоро Амирлиги ва Хива Хонлиги ўртасидаги сиёсий алоқалар. Диссертация. - Т.: Фан, 2004. - 95-бет. 3. Islomov R. XIX asrda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar. Avtoreferat. - T.: Sharq, 2005. - 14-bet. 4. Саъдиэв И. Бухоро ва Хива ўртасидаги маданият алоқалари. Диссертация. - Т.: Ўзбекистон, 2010. - 88-бет. 5. G‘ofurov N. Xiva Xonligi va Buxoro Amirligi o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar. Avtoreferat. - T.: Akademnashr, 2003. - 25-bet. 6. Rahmonov M. XIX asrda Markaziy Osiyoda siyosiy munosabatlar. Dissertatsiya. - T.: O‘zbekiston, 2012. - 42-bet. 7. Tohirov F. Xiva Xonligida ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar. Avtoreferat. - T.: Sharq, 2009. - 18-bet. 8. Пирматов Н. Марказий Осиёда XIX асрдаги сиёсий ижтимоий жараёнлар. Диссертация. - Т.: Фан, 2007. - 77-бет. 9. Fayzullayev X. XIX asrda Buxoro va Xiva o‘rtasidagi savdo aloqalari. Avtoreferat. - T.: O‘zbekiston, 2011. - 30-bet. 10. Мирзаэв М. Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги дипломатик муносабатлар. Диссертация. - Т.: Академнашр, 2013. - 98-бет. 11. Qodirov R. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi madaniy aloqalar. Avtoreferat. - T.: Sharq, 2006. - 23-bet. 12. Khodjaev J. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi qarorlar va nizolar. Dissertatsiya. - T.: O‘zbekiston, 2014. - 55-bet. 13. Xudoyberdiyev B. XIX asrdagi Markaziy Osiyo siyosati. Avtoreferat. - T.: Fan, 2000. - 11-bet. 14. Tohirov I. Xiva Xonligi va Buxoro Amirligi o‘rtasidagi diplomatik va iqtisodiy aloqalar. Dissertatsiya. - T.: Sharq, 2015. - 89-bet. 15. Jabborov S. Buxoro va Xiva o‘rtasidagi siyosiy ziddiyatlar. Avtoreferat. - T.: Akademnashr, 2010. - 40-bet. 16. Хожаев Ф. Бухоро ва Хива хонликлари ўртасидаги дипломатик алоқалар. - Т.: Тарих факультети, 2006. 28-бет. 35 17. Muhammadjonov A. XVI-XVIII asrlarda Xiva va Buxoro xonliklarining madaniy aloqalari. - T.: Fan va ta'lim, 2007. 32-bet. 18. Rasulov N. Buxoro va Xiva xonliklari o'rtasida harbiy aloqalar: tarixiy tahlil. - T.: Sharq, 2008. 27-bet. 19. Abdullaev B. O'rta Osiyo tarixida ilm-fan va madaniyatning roli. - T.: Fan, 2010. 45-bet. 20. Жумаев С. Ўрта Осиё хонликларининг дипломатик муносабатлари (Бухоро ва Хива мисолида). - Т.: Университет, 2011. 38-бет. 21. Shomurodov T. Buxoro xonligining ilmiy va madaniy hayoti. - T.: Yangi nashr, 2012. 51-bet. 22. Ғуломов А. Ўрта Осиё хонликларининг дипломатик тарихини ўрганиш. - Т.: Шарқ, 2013. 40-бет. 23. Mirzaev E. Buxoro va Xiva xonliklarining tarixiy va madaniy aloqalari. - T.: Fan va ta'lim, 2014. 39-bet. 24. Sodiqov Z. Xiva va Buxoro xonliklarining ijtimoiy va madaniy aloqalari. - T.: Yangi nashr, 2015. 30-bet. 25. Ergashev N. XVI-XVIII asrlarda Xiva va Buxoro xonliklarining diplomatik siyosati. - T.: Akademnashr, 2016. 47-bet. 36

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XVI-XVIII asrlar davrida Buxoro-Xiva munosabatlarining asosiy yo'nalishlari hamda dastlabki munosabatlar

1.1. Harbiy ziddiyatlar va urushlarning siyosiy natijalari

1.2. XVI-XVIII asrlar Buxoro – Xiva o`rtasida harbiy, diplomatik aloqalar

1.3. Buxoro va Xiva o'rtasidagi ilm – fan, adabiyot, san’at sohasidagi madaniy almashinuvlar

II bob. XIX asrda Buxoro amirligi va Xiva xonliklari o`rtasidagi munosabatlar

2.1. XIX asrda o'zaro harbiy to'qnashuvlar hamda Xiva va Buxoro amirlarining siyosiy o'yinlari va strategiyalari

2.2. XIX asrda Buxoro – Xiva o`rtasidagi savdo hamkorligi va diplomatiyasi tadqiqotchilar nigohida

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

Купить