XVII asr oxiri XX asr 70-yillarida Iroqda Angliya ta’siring kuchayishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	52.4KB
Покупки	1
Дата загрузки	22 Февраль 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Bobomurod Abdishukurov

Дата регистрации 01 Июнь 2024

57 Продаж

XVII asr oxiri XX asr 70-yillarida Iroqda Angliya ta’siring kuchayishi

Купить

KURS ISHI
MAVZU: XVII ASR OXIRI XX ASR 70-
YILLARIDA IROQDA ANGLIYA TASIRING
KUCHAYISHI
1

Mundarija
KIRISH……………………………………………………..
I BOB. XVII ASR OXIRI XX ASRDA IROQ
1.1 Iroq XVII-XIX asrlarda ……………………………………………………..
1.2 Ingliz-Iroq shartnomalari ……………………………………………………..
II.BOB. IROQQA ANGLIYA TASIRINING OSHISHI
2.1 Iroq-Angliya Britaniya mandati ……………………………………………..
2.2 1920 yil Iroqdagi qo'zg'olon ……………………………………………………..
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. XVII asr oxiridan XX asrning 70-yillariga qadar
Iroqda Angliya tasirining o`z muhimlikining kurs ishida ta`lim berish juda
ahamiyatli. Ushbu davrning Iroqga ta'siri, Iroqning siyosiy va iqtisodiy tarixidagi
katta ahamiyatga ega bo`lgan va bugungi kunga keltirilgan tartibda shakllangan. Bu
davr Iroqda qirg`izlar va ruslar o`rtasidagi siyosiy kutilmalar, Iroqning eng muhim
neft ehtiyotlari bilan bog`liqlik va Iroqda iqtisodiy taraqqiyot kabi muhim voqealarga
sa`y qilish davomida kelib chiqqan. Angliya tasiri Iroqning iqtisodiy va siyosiy
hayotini chuqur ta`sir etgan va Iroqning joriy siyosiy holatini shakllantirgan.
Angliyaning Iroqdagi tasirining muhimligi asosan quyidagi muammolarga tegishli:
1. Siyosiy qutilmalar: Angliyaning Iroqdagi tasiri, qirg`izlar va ruslar o`rtasidagi
siyosiy qutilmalarni shakllantirgan. Angliya Iroqning siyosiy tuzilishini shakllantirib,
qirg`izlarni yengib olishga yordam berib, xalqaro siyosiy holatni shakllantirgan.
2. Iqtisodiy rivojlanish: Angliya Iroqning iqtisodiy rivojlanishiga ham juda katta
ta`sir ko`rsatgan. Angliya kompaniyalari Iroqda neft, gaz va boshqa maqsadlar uchun
yoqilg`i resurslarni olish uchun katta qo`llanma etishdi. Bu, Iroqning iqtisodiy
tarixidagi eng muhim voqealardan biri bo`ldi.
3. Iqtisodiy va ijtimoiy o`zgarishlar: Angliya tasiri bilan birga Iroqda iqtisodiy va
ijtimoiy o`zgarishlar sodir bo`ldi. Neft sanoati rivojlandi, transport tarmoqlari
yaxshilandi va mamlakatning boshqa sohalarida ham rivojlanish sodir bo`ldi.
4. Siyosiy ko`rsatkichlar: Angliya tasiri Iroqning siyosiy ko`rsatkichlarini ham ta`sir
etdi. Iroqning mustamlakachilik tizimi, siyosiy partiya tashkiloti va siyosiy
madaniyati Angliyaning tasiridan tortib o`zgarib ketdi.
Shuningdek, Angliya tasiri Iroqning xalqaro munaqashalar, masalan, Yevropa Ittifoqi
va qirg`izlar orasidagi munosabatlarda ham katta rolini o`ynadi. Bu sababli, XVII asr
oxiridan XX asrning 70-yillariga qadar Iroqda Angliya tasiring kuchayishi muhimligi
zarurdir.
3

Maqsad va vazifalari. XVII asr oxiri XX asrning 70-yillarida Iroqda Angliya
tasiring kuchayishi mavzusidagi kursning maqsadi va vazifalari quyidagilar bo`lishi
mumkin:
1. Tarixiy Kontekstni Tushunish: Kurs, Iroq va Angliya orasidagi munosabatlarni va
tushunchalarini o`rganuvchilarga eng yaxshi tarzda tushuntirishga yo`naltirilishi
mumkin. Ushbu davrning siyosiy, iqtisodiy, va ijtimoiy jarayonlarini tushunishga
yordam beradi.
2. Ta`lim Materiallarini Tuzish: Kurs, Iroq va Angliya orasidagi munosabatlarga oid
maqolalar, darsliklar, va boshqa ta`lim materiallarini tuzishga yordam berishi
mumkin. Bu materiallar orqali o`qituvchilar va o`quvchilar Iroq va Angliya tarixini
keng qamrovli o`rganishlari mumkin.
3. Analitik Qobiliyatni Rivojlantirish: Kurs, o`quvchilarga tarixiy matnlar va
ma`lumotlarni analiz qilish, ularning siyosiy va iqtisodiy ta`sirini o`rganishga
qaratilgan bo`lishi mumkin. Bu, o`quvchilarning analitik qobiliyatlarini rivojlantirishi
va ularni tarixiy hodisalarga samarali qarashlarini ta`minlashda yordam beradi.
4. Munosabatlar va Muqobil Ko`rsatkichlar: Kurs, Iroq va Angliya orasidagi
munosabatlar va ularning muqobil ko`rsatkichlarini o`rganuvchilarga yetkazishga
qaratilgan bo`lishi mumkin. Bu, ularning xalqaro siyosiy tizim va joriy siyosiy
holatlar bo`yicha chuqur tushunishlariga imkon yaratishi mumkin.
5. Mustamlakachilik va Iqtisodiy O`zgarishlar: Kurs, Angliya tasirining Iroqda
mustamlakachilik, iqtisodiy va ijtimoiy o`zgarishlarga o`z ta`sirini qanday ta`sir
qilganligini o`rganuvchilarga tushuntirishga yo`naltirilishi mumkin. Bu, ularning
o`zaro munosabatlarni va mustamlakachilikning xalqaro tizimiga o`zgartirishlarni
chuqur tushunishlari uchun muhim bo`ladi.
Kursning asosiy maqsadi Iroq va Angliya orasidagi munosabatlar va Angliya
tasirining Iroqning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotiga o`z ta`sirini
chuqurlashtirish, shuningdek, o`qituvchilar va o`quvchilarning tarixiy tushunchalarni
rivojlantirish va tarixiy materiallarni samarali o`rganishlarini ta`minlash bo`lishi
mumkin .
4

Mavzuning o‘rganilishi .. Angliya tasirining Iroqqa nisbatan kuchayishi bu juda
dolzarb mavzularda biri bo`lib bu mavzuni millliy va xorijiy tarix maktablari
tarixchlari ma’lum darajada o`rganishgan. Ayniqsa, asarlari jahon ilm-fanida sharafli
o‘rin egallagan S.L.Agayev 1
, R.I. Kantimirova 2
, D. Kerzon 3
, L.M. Kulagina 4
Iroq
tarixini o‘rganishdagi yutuqlari katta.
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi jami 31 varoqdan iborat bo’lib, uning asosiy
qismida XVII asr oxiridan XX asrning 70-yillariga qadar Iroqda Angliya tasiri haqida
ma’lumot berilgan , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati keltirilgan.
1
Агаев С.Л. Иран в прошлом и настоящем. – М.: Наука, 1981.
2
Кантимирова Р.И. Русские концессии в Иране в конце XIX – начале XX вв. // Россия и общества Востока:
динамика социального развития, политические отношения, межкультурная коммуникация: Материалы
межвузовского научного семинара. – Уфа: Гилем, 2005.
3
Керзон Дж. Персия и персидский вопрос // Сборник географических и статистических материалов по Азии.
Вып. 52. – СПб., 1893.
4
Кулагина Л.М. Экспансия английского имперализма в Иране в конце XIX – начале XX в. – М.: Наука, 1981.
5

I BOB. XVII ASR OXIRI XX ASRDA IROQ
1.1 Iroq XVII-XIX asrlarda
Mamluklar davri 1831 yilda tugadi, kuchli toshqin va vabo Bag'dodni vayron
qilib, Usmonli sultoni Mahmud II ga Iroq ustidan Usmonli suverenitetini tiklashga
imkon berdi. Usmonli hokimiyati beqaror edi, Bag'dod 1831-1869 yillarda o'ndan
ortiq gubernatorni almashtirdi. 1869 yilda Midxat Posho Bag'dod gubernatori etib
tayinlanganda turklar hokimiyatni tikladilar. Midxat darhol Iroqni G'arb modeli
bo'yicha modernizatsiya qilishga kirishdi. Midhat islohotining asosiy maqsadlari:
armiyani qayta tashkil etish, jinoyat va tijorat huquqini yaratish, maktab tizimini
sekularlashtirish, provinsiya ma'muriyatini isloh qilish. U gubernatorga yordam
berish uchun viloyat assambleyalarini va yirik shaharlarda saylangan shahar
kengashlarini tashkil etdi. Midhat rejasining eng muhim elementi yer huquqini isloh
qilish bo'lib, uning davomida yer egaligining feodal tizimi almashtirildi, soliq
solinadigan mulk huquqi bilan yer xo'jaliklari tashkil etildi. Amalda, yangi qonun
qabila shayxlariga yirik er egalariga aylanishiga imkon berdi; oddiy aholi, yangi
qonun soliqlarni yanada samarali yig'ish yoki harbiy xizmatni joriy etishga urinish
sifatida qabul qilinganidan qo'rqib, o'zlarining jamoaviy qabila erlarini shayxlarga
ro'yxatdan o'tkazdilar yoki ularni shahar chayqovchilariga sotdilar. Natijada, qabila
shayxlari asta-sekin foyda keltiradigan er egalariga aylandilar, ularning qabilalari esa
kambag'al aktsiyadorlarga aylandilar. 5
Midxat, shuningdek, ruhoniy ta'lim tizimini G'arb modeli bo'yicha dunyoviy
modelga o'zgartirishga harakat qildi. Islohot natijasida Iroq ziyolilari ko'paydi.
Talabalar birinchi marta chet tillarini o'rganishni boshladilar. Maktablarda G'arb
fanlarining joriy etilishi Iroqda G'arbning siyosiy va iqtisodiy ishtiroki oshishi bilan
birga keldi. Inglizlar 1802 yilda Bag'dodda konsullik tashkil etishdi, frantsuz
konsulligi bir necha yildan so'ng paydo bo'ldi. G'arbning tijorat manfaatlarini
engillashtirish uchun Iroqni modernizatsiya qilishga Evropaning qiziqishi Usmonli
5
Агаев С.Л. Иран в прошлом и настоящем. – М.: Наука, 1981.
6

islohotlariga to'g'ri keldi. Paroxodlar daryolarda 1836 yilda paydo bo'lgan, telegraf
1861 yilda kiritilgan. Suvaysh kanali 1869 yilda ochilgan bo'lib, Iroqqa Evropa
bozorlariga kengroq kirish imkoniyatini berdi. Qabila shayxlarining er egaliklari
G'arb kapitalistik bozorlariga tovarlarni eksport qila boshladi.
1908 yilda yangi hukmron klik, yosh turklar, Istanbulda hokimiyatni qo'lga
kiritdi. Yosh turklar G'arb namunalari asosida Usmonli imperiyasini yagona milliy
davlatga aylantirishga intildilar. Ular Pan-Islom mafkurasi asosida dunyoviy siyosat
va vatanparvarlikni targ'ib qildilar. Iroq tarixidagi eng muhim narsa-yosh turklar Iroq
ziyolilari tomonidan rad etilgan va yosh Arab millatchilik harakatining shakllanishiga
olib kelgan "turklashtirish" siyosatini qat'iyat bilan amalga oshirdilar. 1908 yilgi
inqilobdan ruhlanib, Iroqdagi millatchilar siyosiy faoliyatini kuchaytirdilar. Iroq
millatchilari Qohirada Usmonli imperiyasining markazsizlashtirish partiyasi bilan
uchrashdilar va ba'zi iroqliklar 1913 yilda Bayrutdagi millatchi Arab jamiyatlariga
qo'shilishdi. G'arbdan katta moliyaviy infuziyalar tufayli Arab millatchilari Basrada
hokimiyatni egallab olishdi va avtonomiyani talab qila boshladilar. Usmonli
hukmronligi ostida qariyb 400 yil o'tgach, iroqliklar yangi davlatni shakllantirish
uchun yaxshi jihozlanmagan. Usmonlilar Iroqdagi isyonkor qabilaviy hududlarni
nazorat qila olmadilar va hatto shaharlarda ham ularning kuchi zaif edi.
Usmonlilarning viloyatda tinchlik o'rnatolmasligi Usmonli Iroq hududida ko'plab
avtonom jamoalarning shakllanishiga olib keldi. Natijada, Iroq XX asrga zamonaviy
davlat qurish jarayonini jiddiy ravishda qiyinlashtirgan murakkab ijtimoiy mojarolar
tarmog'i bilan kirdi. 6
Eng qadimgi va eng chuqur ildiz otgan mojaro Dajla va Furot daryolari bo'yida
oziq-ovqat ishlab chiqarishni nazorat qilish uchun qabilalar va shaharlar o'rtasidagi
ziddiyat edi. Usmonli imperiyasining markazlashgan siyosati, ayniqsa XIX asrda,
ko'chmanchi tuzilmalar uchun to'g'ridan-to'g'ri tahdid edi. Qabila va shahar
6
Кантимирова Р.И. Русские концессии в Иране в конце XIX – начале XX вв. // Россия и общества
Востока: динамика социального развития, политические отношения, межкультурная коммуникация:
Материалы межвузовского научного семинара. – Уфа: Гилем, 2005.
7

mojarolaridan tashqari, qabilalar o'zaro ham jang qilishgan. Shaharlarda jamiyat
kasbiy va diniy sabablarga ko'ra bo'lingan. Shialar va sunniylar shaharlarning turli
mahallalarida yashagan. Oxir-oqibat Iroq davlatiga aylangan hudud juda katta
mintaqaviy farqlarga ega edi; shimolda joylashgan Mosul tarixan Suriya va
Turkiyaga qaragan, janubda Bag'dod va shia shaharlari Eron bilan yaqin aloqada
bo'lgan.
G'arbning tez o'sib borayotgan ta'siriga duch kelgan yosh turklar imperiyani
turk tili va madaniyatini tarqatish orqali markazlashtirishga harakat qilishdi va shu
bilan yangi siyosiy erkinliklarni cheklashdi. Ushbu turkiylashtirish siyosati oxir-
oqibat iroqliklarni avtonomiyani emas, balki o'zlarining mustaqil davlatlarini olishga
intilishga olib keldi. Nisbatan kichik bo'lishiga qaramay, yangi paydo bo'lgan Iroq
ziyolilari bir nechta yashirin millatchilik jamiyatlarini tuzdilar. Ushbu jamiyatlarning
eng muhimlari Al-ahddir, uning a'zolari Usmonli imperiyasi armiyasidan Iroq
ofitserlari edi. Al-ahd tezda o'sib, Bag'dod va Mosulda hujayralar yaratdi, birinchi
jahon urushi boshlanganida a'zolar soni 4000 kishini tashkil etdi. 1918 yilda Usmonli
imperiyasi parchalanib, Iroq mandat hududiga aylandi Mesopotamiya.
Turkiya bir muncha vaqt Mosul vilayetiga da'vo qilib, inglizlar uni noqonuniy
egallab olgan deb da'vo qildi, chunki 1918 yilgi Mudros tinchligi shartlari unga ta'sir
qilmadi. Savol Millatlar Ligasiga topshirildi. 1925 yil 16 dekabrda Millatlar Ligasi
Kengashi bir yil oldin o'rnatilgan demarkatsiya liniyasini (ya'ni Bryussel liniyasi)
asos sifatida qabul qilib, Mosul vilayetini Iroqqa qoldirishga qaror qildi. 7
7
Кулагина Л.М. Экспансия английского имперализма в Иране в конце XIX – начале XX в. – М.:
Наука, 1981.
8

1.2 Ingliz-Iroq shartnomalari
1920 yil 25 aprelda San-Remoda bo'lib o'tgan Antanta konferensiyasi Buyuk
Britaniyaga Iroqni 4 yil muddatga boshqarish mandatini berdi. 1922 yil 14 iyunda
Buyuk Britaniya mustamlakalari vaziri Uinston Cherchill Iroqning ingliz ma'muriyati
Arab hukumati bilan almashtirilishini e'lon qildi.
1922 yilgi shartnoma 10 oktyabrda Bag'dodda Britaniya hukumati tomonidan
1920 yil iyul-dekabr oylarida Iroqdagi Britaniyaga qarshi isyon bostirilgandan so'ng
tashkil etilgan vaqtinchalik Iroq hukumati bilan 20 yil muddatga tuzilgan. 1924 yil 11
iyulda faqat Angliya bosimi natijasida Iroq ta'sis yig'ilishi tomonidan ratifikatsiya
qilingan. Iroqning Buyuk Britaniyaga mandatli qaramligini rasmiylashtirdi (1924 yil
sentyabr oyida Millatlar Ligasi Kengashi tomonidan tasdiqlangan). Shartnomaga
ko'ra, Iroq mustaqil ravishda tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum bo'lgan va
moliya va xalqaro munosabatlar bilan bog'liq masalalarda Britaniya Kengashlariga
rahbarlik qilish majburiyatini olgan. Qurolli kuchlar, moliya, mamlakatning barcha
siyosiy va iqtisodiy hayoti ustidan nazorat ingliz oliy komissari qo'liga o'tdi. 1922
yilgi shartnoma Iroqda katta qarshilikka duch keldi va Angliya 1923 yil 30 apreldagi
protokol bo'yicha 1922 yilgi Angliya-Iroq shartnomasining amal qilish muddatini 4
yilga qisqartirishga majbur bo'ldi.
1926 yilgi shartnoma
1926 yilgi shartnoma 13 yanvarda Bag'dodda imzolangan. Millatlar Ligasi
Kengashining roziligi bilan shartnoma 1922 yilgi Angliya-Iroq shartnomasining amal
qilish muddatini 1950 yilgacha uzaytirdi, Agar shu vaqtgacha Iroq Millatlar Ligasiga
a'zo bo'lmasa, bu uni avtomatik ravishda Britaniya mandatidan xalos qildi.
1927 yilgi shartnoma
1927 yilgi shartnoma 14 dekabrda Londonda imzolangan, ammo Iroq xalqining
kuchli qarshiligi tufayli ratifikatsiya qilinmagan. Rasmiy ravishda Iroqni suveren
davlat deb tan oldi. Aslida, ingliz hukumati 1922 yilgi shartnomada nazarda tutilgan
barcha huquqlarni saqlab qoldi.
1930 yilgi shartnoma
9

1930 yil "do'stlik va ittifoq to'g'risida" gi shartnoma 30 iyun kuni Londonda 26
yil muddatga tuzilgan, 1922 va 1926 yillardagi shartnomalarni almashtirgan. Iroq
Millatlar Ligasiga qabul qilinganidan so'ng (1932 yilda) kuchga kirdi. Mandatni
bekor qilishni nazarda tutgan va Iroq mustaqilligini rasman tan olgan. Aslida, u
mamlakatning tashqi siyosat va harbiy sohadagi qaram mavqeini mustahkamladi.
Buyuk Britaniyaga Iroqda ikkita harbiy bazaga (el-Xabbaniya va Shuaybada) ega
bo'lishga va u erda o'z qo'shinlarini saqlashga ruxsat berildi. Iroq armiyasi ingliz
nazorati ostiga olindi.
1948 yilgi shartnoma
1948 yilgi shartnoma 15 yanvarda Portsmutda imzolangan. "Qo'shma mudofaa
komissiyasi" ni tashkil etishni nazarda tutgan, unda hal qiluvchi so'z Britaniya
ofitserlariga tegishli edi. Iroq hududi ingliz qurolli kuchlarining bazasi bo'lib qoldi va
Iroq hukumati tashqi siyosatda mustaqillikni yo'qotishda davom etdi. Portsmut
shartnomasi yangi Iroq hukumati tomonidan 2 fevral kuni 17 yanvar — 2 fevraldagi
xalq to'ntarilishi munosabati bilan rad etildi.
1955 yilgi shartnoma
1955 yilgi shartnoma 4 aprel kuni Bag'dodda Angliya Bag'dod paktiga kirishi
bilan bir vaqtda imzolangan. "Birgalikda mudofaa" to'g'risidagi bitim bo'lib, 1930
yilgi shartnomani almashtirdi, Angliyaning Iroqdagi mavqeini saqlab qoldi. Angliya
o'z harbiy bazalarini Iroqqa topshirib, urush paytida va hatto "urush tahdidi"bo'lgan
taqdirda ham ulardan foydalanish huquqini saqlab qoldi. Iroqda ingliz harbiy-havo
kuchlari qoldirildi, Iroq armiyasini o'qitishda Angliya-Iroq hamkorligi, Iroq hududida
ingliz harbiy samolyotlarining erkin parvoz qilish huquqi, ingliz mutaxassislari
tomonidan Iroq aerodromlariga xizmat ko'rsatish va boshqalar sabab bo'ldi.
1959 yil 24 martda bir yil oldin e'lon qilingan Iroq Respublikasi hukumati
Bag'dod paktidan chiqishini rasman e'lon qildi va bir vaqtning o'zida 1955 yilgi
Angliya-Iroq shartnomasini denonsatsiya qildi. 8
8
Ферман министра иностранных дел Ирана Хосейн-хана Мошир одДоуле от 24 сафара 1306 г.х. об
открытии судоходства по р. Карундия иностранных судов // Новая история Ирана. – М.: Наука, 1988.
– С. 129-130.
10

II.bob. Iroqqa Angliya tasirining oshishi
2.1 Iroq-Angliya Britaniya mandati
Buyuk Britaniyaning Iroq mandati boshqaruvining dastlabki davri, Britaniyaga
qarshi 1920 yilgi isyon. Xronologik ramka 1916 yil maydan 1921 yil oktyabrgacha
bo'lgan davrni qamrab oladi va 1916 yil may oyida yaqin Sharqdagi voqealarni tahlil
qilishni o'z ichiga oladi I jahon urushi tugaganidan keyin Usmonli imperiyasi
hududlarini bo'lish to'g'risidagi bitim (bitimlarSayks-Piko) Faysal Iroq shohi deb e'lon
qilinishidan oldin va mamlakat hukumati tuzilishidan oldin. Belgilangan davr 10-20-
yillar oralig'idagi Iroq-Britaniya munosabatlarida muhim ahamiyatga ega.
XX asr. Muallif birinchi jahon urushi davridagi ingliz-frantsuz muzokaralariga
e'tibor qaratadi, Parij tinchlik konferentsiyasi arafasida va Usmonli hududining
bo'linishi to'g'risida arablar yashaydigan hududdagi imperiyalar va mandatlarga
tegishlilik. Ushbu muzokaralar davomida mandatlarni Suriyaga ( Livan bilan)
Fransiyaga, Falastin va Mesopotamiyaga o'tkazish to'g'risida qaror qabul qilindi
(Iroq) Buyuk Britaniya. Iroqdagi inglizlar darhol kuchli qarshilikka duch kelishdi
sunniylar va shialar 1920 yilgi inglizlarga qarshi qo'zg'olon Muallif sabablarni
bildiradi, ushbu qo'zg'olonning borishi va oqibatlari. 1918 yil 8-yanvarda AQSh
prezidenti Vudro Uilson qo'shma yig'ilishda Kongressning ikkala palatasi ham
dasturni o'z ichiga olgan xabar bilan chiqdi urushdan keyingi dunyo tuzilishi,
keyinchalik 14 punkt deb nomlangan. Buyuk Britaniyaning sobiq bosh vaziri Lloyd
Jorjning so'zlariga ko'ra, bular " "mustamlaka muammolarining yagona adolatli
echimi edi va Usmonli turkiy bo'lmagan aholining milliy avtonomiyasini e'lon qilish
imperiyalar. Ular "arablar bilan ajralishning oldini olishlari" kerak edi 1, p. 62
Urushdan keyingi siyosiy tartibga oid sakkizta band urushda mag'lubiyatga uchragan
davlatlar hududlari va asosan ularda yashovchi xalqlarga o'z taqdirini o'zi belgilash
huquqini berish. Element Usmonli imperiyasiga bag'ishlangan: "zamonaviy Usmonli
Turk qismlariga
11

imperiyaga qat'iy suverenitet kafolatlanishi kerak, ammo boshqalarga hozirgi vaqtda
turk hokimiyati ostida bo'lgan millatlarga, haqiqiy hayot kafolati va mutlaqo xavfsiz
bo'lishi kerak avtonom rivojlanish imkoniyati..."2, 275-sahifa. 1919 yil 20 yanvarda
Parij tinchlik konferensiyasi ishtirokchilari Usmonli hududlarining kelajagi to'g'risida
qaror. Ushbu qarorda shunday deyilgan: quyidagilar: "Ittifoq kuchlari va qo'shilgan
davlatlar S. S. shchevelevni qaror qildilar. Armaniston, Suriya, Mesopotamiya va
Kurdiston, Falastin va Arabiston bo'lishi kerak Turkiya imperiyasidan butunlay
ajralib turadi. Ushbu qaror saqlash bilan qabul qilinadi Turkiya imperiyasining
boshqa qismlariga tegishli masalalarni hal qilish huquqlari" 2,276-sahifa. Ushbu
hududlar liga mandati ostida bo'lishi kerak edi. Yaratilishi kelajakdagi tinchlik
shartnomasi bilan yaratilishi kerak bo'lgan Millatlar. Millatlar Ligasining mandatlar
tizimi sobiq mulklarni topshirishni nazarda tutgan Yaqin Sharqdagi Usmonli
imperiyasi va Afrika va Okeaniyadagi Germaniya mustamlakalari Antanta
a'zolarining mandatari davlatlarini vaqtincha boshqarish uchun. Bosh vazir D. Lloyd
Jorj o'z xotiralarida shunday yozgan: mandatlarni taqsimlash uzoq vaqt davomida
ikki tomonlama muhokama qilingan Parij tinchlik konferentsiyasidagi muzokaralar.
AQSh taxmin qilingan ular Istanbul va Armaniston, Frantsiya Suriya va Kilikiyaning
bir qismi uchun mandatlarni oladilar va Buyuk Britaniya Falastin va
Mesopotamiyaga, shu jumladan Mosulga 3, p.253. Ichida 1918 yil dekabr oyida
Londonda D. Lloyd Jorjning Fransiya bosh vaziri J. Klemenso bilan uchrashuvi bo'lib
o'tdi. Frantsiya tomonidan Mosul va Falastinni buyuk Britaniyaning ta'sir doirasi
sifatida tan olinishi. Ichida uning imtiyozini almashtirish uchun Frantsiya Buyuk
Britaniyadan rozilik oldi Suriya va Kilikiya ustidan nazorat. Bu qo'shma bayonotda
qayd etilgan 1918 yil 7 yanvarda Frantsiya va Buyuk Britaniya hukumatlari 4, 57.
1919 yil 7 mayda mandatlar tizimi Antanta Oliy kengashi tomonidan tasdiqlangan.
Biroq, AQSh Kongressi 72 Versal tinchlik shartnomasini ratifikatsiya qilmadi
mamlakatning kirib kelishini istamagan izolyatsionistlarning ustunligi bilan
buyuk Britaniya va Frantsiya hukmronlik qilgan deb hisoblagan tashkilot va
shuningdek, Vashingtonning Sharqiy yarim sharga aralashuvi. Shuning uchun AQSh
12

emas A guruhi mandatlarini taqsimlashda ishtirok etdi, ular Buyuk Britaniya va Oliy
kengash konferentsiyasi paytida Frantsiya bir-biriga bo'lindi 1920 yil 19-26 aprel
kunlari bo'lib o'tgan san-Remodagi antantalar Buyuk Britaniya Mesopotamiya (Mosul
bilan), Falastin va Transjordaniya (16 sentabr) ni oldi 1922 yil Millatlar Ligasi
Kengashi uni alohida boshqarish to'g'risida qaror qabul qildi-S. S. H. I. E. L. D.) va
Frantsiya-Livan va Suriya. Kongressmenlarning aksariyati prezidentdan talab qilishdi
Monro doktrinasiga qaytish. AQSh Arab tilida hech qanday mandat olmagan
Usmonli imperiyasining hududlari. Ammo AQSh bilan maxsus shartnomalar tuzildi
va rasmiy ravishda teng huquqlarni ta'minladilar va mandat ostidagi hududlardagi
imkoniyatlar 5, 11. 1920 yil 3-may mandatni Buyuk Britaniya Mesopotamiyaga
topshirgani rasman e'lon qilindi 6, 95-sahifa. 1919 yil 28 iyunda qabul qilingan
Millatlar Ligasi paktining 22-moddasida sobiq Usmonli imperiyasi hududini o'tkazish
zarurligi sababli ularda yashovchi xalqlar " ... hali mustaqil ravishda rahbarlik qila
olmaydilar zamonaviy dunyoning ayniqsa qiyin sharoitlarida. Farovonlik va
rivojlanish bu xalqlar tsivilizatsiyaning muqaddas missiyasini tashkil qiladi ... eng
yaxshi usul ushbu usulni amalda qo'llash bu xalqlarni vasiylikka olishdir "7, 150-
151-. 1916 yil 16 mayda Fransiya va Buyuk Britaniya o'rtasida Usmonli imperiyasi
hududlarini kelajakda taqsimlash bo'yicha maxfiy bitim (Sayks-Piko shartnomasi).
Ingliz zonasiga Mesopotamiya, Abu Kamol Ammandan oldin uning ta'sir doirasi deb
e'lon qilingan 8, 170-187-; 9, 16-18-;10, 21-sahifa. Buyuk Britaniya tomonidan bu
uzoq vaqtdan beri davom etayotgan yutuqlarga erishish uchun qadam bo'ldi
Hindistondan O'rta er dengizigacha o'z koloniyalarining chizig'ini yaratish orzulari.
Buyuk Britaniyaning Misrdagi oliy komissari o'rtasidagi yozishmalar davomida
Genri Mak-Magon va Makka sherifi Huseyn Al-Xashimi (1915 yil iyul-mart) 1916)
arablarga Arab davlatini tashkil etish va'da qilindi, unga quyidagilar kiradi Usmonli
imperiyasining Arab vilayetlari-Mesopotamiya, Suriya, Livan hududlari, Falastin,
Arabiston, Aden bundan mustasno 11, 5; 12, 4; 13, 41. Keyin ushbu va'dalarni olish
uchun arablar sherif Husaynning chaqiruvi va rahbarligi ostida Turkiyaga qarshi
isyon ko'tardi. G'arbda hali ham ko'plab sharqshunoslar borPorning ta'kidlashicha,
13

Husayn va G. Makmagon o'rtasidagi yozishmalarning turli xil talqinlari faqat ingliz
rasmiysi tomonidan yozilgan xatlarning yomon tarjimasida R. Storrsom, xususan,
distrikt so'zini vilayet deb tarjima qilishda. Parij tinchlik konferensiyasida arablar
Makka sherifining uchinchi o'g'li Amir Faysal boshchiligidagi delegatsiya Hijoza.
Frantsiya Arab Faysalining rasmiy rahbarligiga qarshi edi delegatsiyalar, shunga
qaramay, buyuk Britaniyaning bosimi ostida frantsuzlar majburlanmoqda biz yon
berishga majbur bo'ldik. 1920 yil mart oyida Suriya Kongressi majlisida Amir Faysal
Suriya va Falastin qiroli deb e'lon qilindi. O'z navbatida, Amir Faysal Parij
konferensiyasida Arab davlatini tashkil etishni talab qilgan memorandum bilan
Aleksandretta-Diarbakir chizig'ining janubidagi hududlar. Yozda 1920 yilda
frantsuzlar Suriyaning yana hukmronlik qilishga uringan qismini egallab olishdi
pishirilgan Qirol Faysalva ikkinchisini Suriyadan qochishga majbur qildi 6, p.104.
Britaniya mandati o'rnatilishidan oldin Iroq, u o'z ichiga olgan Arabcha Iroq
(Bag'dodning janubidagi Daryo oralig'idagi hududlar), Al-Jazira qismi (Bag'dod
shimolida), Janubiy Kurdiston va Suriya cho'lining bir qismi. Ko'pincha bular
hududlar Mesopotamiya yoki Turk Arabiston deb nomlangan. Usmonlilar davrida
bular hududlar Bag'dot, Mosul va Basriya vilayetlariga bo'linadi . I jahon urushi
davrida Buyuk Britaniya Arab vilayetlarini egallab oldi Usmonli imperiyasi. Inglizlar
darhol fuqarolikni boshladilar ma'muriy organlar. Bular shunday boshqariladigan
okruglar edi to'g'ridan-to'g'ri hisobot bergan "siyosiy komissarlar" deb nomlangan
Britaniya oliy Komissarlari Falastin (Quddusda) va Iroq (Bag'dodda). Mandatlarning
kiritilishi Buyuk Britaniyaning hech qachon emasligini yana bir bor tasdiqladi u
yagona Iroq davlatini saqlab qolish haqidagi va'dalarini bajarmoqchi edi, shu bilan
birga, kurdlarni "mustaqil Kurdiston" va ossuriyaliklar yaratilishiga ishontirish
"mustaqil Ossuriya" ni va'da qilish. Mandat Iroq aholisi uchun detonator bo'ldi.
Poytaxtda qarshi kurash mandat hokimiyatiga "Haras Al-Istiqlol" tashkiloti
(qo'riqchi) boshchilik qildi mustaqillik), 1919 yil fevral oyida tashkil etilgan.
tashkilot o'z kurashini e'lon qildi konstitutsiyaviy monarxiya asosida Iroq mustaqilligi
uchun. "Xaras" yo'nalishni oldi mandat hokimiyatiga qarshi qurolli isyonni
14

tayyorlash va joylashtirish uchun. Tashkilotning shiori "erkinlik berilmaydi, balki
kuch bilan olinadiXaras Al-Istiqlol" Bag'dodda 1919 yil fevral oyining oxirida tashkil
etilgan. Arab ziyolilari, ruhoniylar va savdogarlar vakillari. Rahbarlar tashkilotlar edi
Bag'dod savdogar Jafar Abu at-Timann, shia ilohiyotchisi Muhammad as-Sadr
(tashkilot rahbari), yirik yer egasi sunniy Yusuf As-suvaydi, Ali Al-Bazirkan xususiy
maktabi direktori, shoir Muhammad Bakir ash-Shabibi. Tashkilotning eng yirik
bo'limlari Bag'dod, Qozimiya, Baakube, Najafe. Uning tarafdorlari mustaqil Iroqning
fikricha, bu maqsad uchun ham Britaniya bosqinchilariga qarshi qurolli kurash
"Haras al-istiqlol" a'zolari "Al-ahd al-Iraqi" kabi vakillardan biri boshchiligidagi
konstitutsiyaviy monarxiyaning o'rnatilishi Hashimiylar sulolasi. Bu davrda Iroqda
yana bir muhim tashkilot mavjud edi "Al ahd al-Iraqiy" (Iroq ahdi) millatchilik
ma'nosida paydo bo'lgan sherif Huseynning o'g'li Amir Faysal qurolli tuzilmalari
Falastin frontida Usmonli qo'shinlariga qarshi inglizlar bilan birga. Al Ahd al-Iraqiy"
kurash maqsadini e'lon qildi – mustaqil Iroq konstitutsiyaviy monarxiya boshqaruv
shakliga ega bo'lib, vaqt o'tishi bilansobiq Arab hududlarida tashkil etilgan 9
Birlashgan Arab davlati Usmonli imperiyasi. 1920 yilgi isyon arafasida "Al ahd Al-
Iraqi" o'z Iroqning uchta shahridagi bo'limlar: Bag'dod, Basra, Mosul va rahbariyat
Damashqda 1919 yilning bahorida Sulaymoniya provinsiyasida qurolli qurol paydo
bo'ldian'anaviy rahbarlardan biri boshchiligidagi Britaniyaga qarshi qo'zg'olon Shayx
Mahmud Barzanji kurdlarining va'dalarini tezda anglagan inglizlar o'z – o'zini
boshqarish aldashdan boshqa narsa emas. Isyonchilar
viloyat Sulaymoniya, ingliz ma'muriyati hibsga olingan. Va isyon bo'lsa ham kurdlar
inglizlar tomonidan bostirildi, bu inglizlarga qarshi prologga aylandi b1920 yilgi
qo'zg'olonlar Iyun oyining ikkinchi yarmida Kerbelda shia ruhoniylari vakillari, O'rta
Furot qabilalarining shayxlari va "Haras al-istiqlol" vakillari qo'zg'olonga
tayyorgarlik rejasi, ular qo'zg'olon qo'mitasi - "maktab assaura" ni tuzdilar, u
qo'zg'olon shtabi vazifasini bajarishi kerak edi. "Maktab As-Saura" hind harbiy
9
Blue Books. Persia. Report bu Major – General F.E. Gordon on Journey from Tehran to isfaran. – L., 1891.
15

xizmatchilaridan muntazam ravishda Britaniya qo'shinlari tomonidan qabul qilingan
armiya ingliz armiyasining harbiy rejalari haqida ma'lumot. Shu bilan birga,
Kerbela oliy mujtahidi Muhammad taki ash-Shirazi u shariat nuqtai nazaridan
qonuniy deb e'lon qilgan fatvo chiqardi, uning aholisi tomonidan mamlakat
manfaatlarini himoya qilish uchun qurol ishlatdi 1920 yil 30 iyun Shayx Shalan Abu
al-Jun qabilalarining otryadi o'sha kuni erni to'lamaganligi uchun hibsga olingan Bani
xuchaym qabilasi soliq, Rumaysga bostirib kirdi, qamoqxona qo'riqchilarini o'ldirdi
va uni kuch bilan ozod qildi. Ichida buning ortidan tuman bo'ylab ommaviy qurolli
namoyishlar bo'lib o'tdi Rumayslar, 1 iyul kuni isyonchilar inglizlar bilan qattiq jang
qilishdi Divaniya yaqinidagi bo'linmalar tomonidan 4 iyulda isyonchilar Samava
garnizoni. Shu bilan birga, ular temir yo'lni vayron qilishdi Rumaysa-div, Rumaysa-
Samava va Samava-Basra yo'llarining ayrim qismlarida, bu Britaniya qo'shinlarining
ushbu hududdagi ahvolini murakkablashtirdi, Iyul oyi boshida inglizlar qo'zg'olonni
bostirish uchun 300 ga yaqin harbiy xizmatni yuborishdi Rumaysuda qisman
mag'lubiyatga uchragan, qolganlari esa harbiy qismda bloklangan shahar. 6 iyul kuni
inglizlar bloklanganlarga yordam berish uchun yana bir otryad yuborishdi, u orqaga
chekinishga majbur bo'ldi. 19 va 20 iyul kunlari shahar yaqinida isyonchilar bilan
katta jang. General Kaningem buyruq berishga majbur bo'ldi dushmanni orqa
tomondan chetlab o'tish uchun Furot qo'li bo'ylab ko'prik qurish. Inglizlar shaharga
bostirib kirib, kazarmada blokirovka qilingan inglizlarni ozod qilishdi, ammo 21
iyulda shaharni tark etishga majbur bo'lishdi. Turli ma'lumotlarga ko'ra, Angliya-
Hindiston qo'shinlar 400 dan 500 gacha odamni o'ldirdi va yaralandi,. 11 va 14 iyul
kunlari Kufa va Shamiya qabilalari isyon ko'tarishdi. Isyonchilar otryadlari fatla
qabilasining boshlig'i Abdulvahid Sikkar Shayx Alvan Al-Yaseri va diniy rahbar
Hadi zavin. Xazail qabilasining boshlig'i, Shayx Salman Al-Ubtan va hamidat
qabilasining boshlig'i Shayx Raih Al-Atiya kapitan Mannga taklif qildi, ularning
sobiq ittifoqchisi Hamidiyani tark etib, uni Kufaga kuzatib qo'yishdi. Davomida
mamlakatning turli hududlarida qo'zg'olonlar vaqti-vaqti bilan inglizlar va isyonchilar
o'rtasidagi sulh. Ularning deyarli barchasi buzilgan. Shunday qilib, inglizlar xilladan
16

Kufaga bir nechta paroxodlarni jo'natishdi o'q-dorilar va qurollar bilan. Bu sulh
shartnomasini ochiqdan-ochiq buzish edi. 21 iyul kuni Bani Hasan qabilasining
qurolli a'zolari ushbu karvonga hujum qilishdi,. Shundan so'ng Bani Hasan qo'shinlari
Kufuni o'rab olishdi. 10
Boshqa qabilalar va uning bir qismi Alvan Al-Yaseri va
Abdulvahid Sikkar boshchiligidagi Bani Hasan qabilasi 22 iyulda Kifl shahri ozod
qilindi. Isyonchilarga qarshi polkovnik boshchiligidagi 800-900 kishilik Anglo-hind
otryadi yuborildi Hardkestl. - qaniydi? Jang natijasida inglizlar 180 kishini o'ldirdi va
60 kishini yo'qotdi yaradorlar tomonidan. 70 ingliz va 81 hindistonlik asirlikka
olingan. Isyonchilar kattalarni egallab olishdi kuboklar: miltiqlar, pulemyotlar va
bitta qurol. Ushbu g'alabadan keyin isyonchilarga yana bir necha qabilalar qo'shildi.
nAmmo hamma qabilalar qo'zg'olonni qo'llab-quvvatlamadilar. Dulayn va
amaratanaiza qabilalarining rahbarlari inglizlarga sodiqliklarini e'lon qilishdi. 1920
yil yozida xuddi shu narsa e'lon qilindi Bag'dod, Basra, Mosul va boshqa yirik
shaharlarning notabli. Iroqning bo'lajak qiroli Faysal Iroqdagi Arab-ingliz Ittifoqiga
sodiqligini bir necha bor ta'kidlagan. Hamidiya okrugining siyosiy zobiti kapitan
Mann va Kufa Norberining siyosiy zobiti xazail qabilalarining shayxlarining
betaraflikni saqlashga va'da berib, kelishuvga erishdilar
ular fatl qabilasi yerlarining bir qismini tashkil etadi. Inglizlar shunchaki boshliqlarga
pora berishdi betaraflik. Masalan, Shibl qabilasining shayxi tomonidan 2 ming funt
berilgan sterling. - qaniydi? Bu yagona holatdan uzoq 30 iyul kuni Samava tumanida
shia Seyidi Hadi Al-Muxtar paydo bo'ldi Hijratga kelgan najafa mahalliy qabilalarni
jihodga qarshi chaqirdi Kafirov va mintaqadagi Britaniya hokimiyatining ag'darilishi.
Boshqa seyidlar, ulamolar va "Haras al-istiqlol" emissarlari Garraf, chodir va Hidra
tumanlarida faoliyat ko'rsatgan, ular ham jihodga chaqirishdi. 6 avgust kuni jihod
boshlanishi haqida Britaniya hukumati Kerbelda ham e'lon qildi. Ushbu hududdagi
qabilalar ko'tarila boshladilar birin-ketin qo'zg'olon. Britaniya qo'shinlari ko'pchilikni
10
История Востока: в 6 т. / Гл. ред. кол.: Р.Б. Рыбаков; Институт востоковедения. – М.: Вост. лит.,
1995. – Т. 4.
17

tark etishga majbur bo'ldi aholi punktlari. 1920 yilgi isyonda shialarning diniy rahbari
Mirza bo'ldi Muhammad Taki Shirazi. Mujtahidlar va seyidlar yashash joyida va
ko'chmanchi qabilalar "Alloh nomi bilan" mandatariya davlatlariga qarshi qurolli
kurashni faol targ'ib qildilar Avgust oyida Samava hududida bir nechta harbiylar
eskarpatsiya ostiga qo'yildi avgust oyida isyonchilar shahar va Hidr stansiyasini
egallab olishdi. Katta shaharlar, birinchi navbatda Bag'dod va Basrada inglizlarga
hujumlar ko'paydi harbiy patrullar. 13 avgust kuni ingliz qo'shinlari Bag'doddagi
qo'zg'olonning oldini olish. Rahbarlardan birining uyini tintuv qilishda "Haras al-
muddati tugagan" tashkilot hujjatlari va ro'yxatlari topildi Bag'doddagi yer osti
askarlari. Ularning aksariyati hibsga olingan, Bag'dodda esaharbiy holat e'lon qilindi.
12 avgust kuni shaharning g'arbida isyon boshlandi az-tish qabilasi. Bag'dod-
Fallujaga temir yo'l kesilib, shahar Ramadi isyonchilar bilan o'ralgan edi. Sentyabr
oyi boshida Iroqdagi qo'zg'olon ko'tarildi uning tepasi. Mamlakatning katta qismi
isyonchilar qo'lida edi. Inglizlar faqat Bag'dod, Basra, Mosul, Dajla sohilidagi harbiy
bazalar Bag'doddan Basragacha. Inglizlarning qamal qilingan Samavani blokirovka
qilishga urinishlari muvaffaqiyatsiz. Inglizlar 2 ta zirhli poezdni, bir nechta qayiqlarni
yo'qotishdi, parashyutlarga tashlangan o'q-dorilar va qurollar ko'pincha qo'llarga
tushdi isyonchilar. Bu vaqtda 130-135 ming isyonchiga 16 ming kishi to'g'ri kelgan
zamonaviy va 43 ming eskirgan qurol. 1920 yil avgust oyining oxiridan boshlab
inglizlar keng hujum operatsiyalarini boshladilar isyonchilarga qarshi. General
Koningemning 34-brigadasi uchrashuvga yo'l oldi Shimoliy-G'arbiy Erondan olib
chiqilgan ingliz qo'shinlariga. Avgust oyi oxirida – sentyabr oyining boshida inglizlar
ikki shahar uchrashgandan so'ng bir nechta shaharlarni egallab olishdi Britaniya
ustunlari, ularning soni 15 ming kishini tashkil etdi. Sentyabr oyining boshiga qadar
Diyala viloyatining barcha shayxlari inglizlarga taslim bo'lishdi va 14 qabila nomidan
40 Shayx hukumatga qarshi hech qachon urush qilmaslikka va'da berib, taslim
bo'lishni imzoladilar, barcha soliqlarni to'lang va o'g'irlangan yoki o'g'irlangan mol-
mulk qiymatini qoplang vayron qilingan. Oktyabr oyida inglizlar Kerbelani qamal
qilishdi, shundan so'ng shahar hukumat taslim bo'lish to'g'risidagi AKTni imzoladi.
18

19 oktyabrda Nejefning taslim bo'lishi to'g'risida ham xuddi shunday dalolatnoma
imzolandi. Nejefda ingliz mahbuslari darhol ozod qilindi,
Rustamiya jangida qo'lga olingan 11
11
Из договора о концессии, представленной для Ирана Наср эд-ДинШахом барону Ю. Рейтеру //
Новая история Ирана. – М.: Наука, 1988.
19

2.2 1920 yil Iroqdagi qo'zg'olon
1920 yil 2-noyabrda xazayl qabilasining boshliqlari Shayx Salman Al-Ubtan va
Shayx Muhammad Al-Utan taslim bo'ldi va boshliqlar to'liq amnistiya qilindi.
Shunga o'xshash qadamlar boshqa rahbarlar tomonidan ham qilingan. 20 noyabrda
imzolangan Bani xuchaym qabilasining harbiy harakatlarini to'xtatish to'g'risidagi
bitim. Bu kun arablar orasida 1920 yilgi isyonning oxiri deb hisoblanadi. ingliz
harbiylari, sabotajlar 1921 yil yozigacha davom etdi. inglizlar butun Basra-Bag'dod
temir yo'lini nazorat qila boshladilar. Shafqatsiz 1920 yilgi qo'zg'olonni bostirishda
general Aymler Xoldane o'z askarlarini "bo'lishga" chaqirdi muskat yong'og'i
qirg'ichi kabi qo'pol." Inglizlar yo'q qildi ekinlar, uylarni yoqib yubordi, janglarda 9
ming kishi halok bo'ldi. Sudsiz va tergovsiz qatl etildi yuzlab isyonchilar 1919 yil
noyabr oyida Mesopotamiya fuqarolik ma'muriyati rahbari
A. Vilsonning xabar berishicha, mandatariy maqomini faqat zo'ravonlik choralari. U
Mesopotamiyada yaratilishi dargumon deb hisoblagan yagona davlat:
"Mesopotamiyadagi jangovar kurdlar deyarli yarim million, hech qachon Arab
hukmronligini qabul qilmaydi shialar 1,34 million Mesopotamiya Arab hukumati
shaklini qabul qilmaydi, sunniy hukmronligiga asoslangan " 25, 78-sahifa; 27, 133-
sahifa. Qo'zg'olon paytida Londonda bob maqomini o'zgartirish to'g'risida qaror qabul
qilindi Mesopotamiyadagi ma'muriyat. Oliy komissar lavozimiga tayinlandi Persi
Koks. U 1 oktyabrda Mesopotamiyaga keldi. O'sha paytda mamlakatga 4 ming 883
ingliz va 24 ming 508 ingliz Hindiston va Forsdan ko'chirildi Hindiston harbiy
xizmatchilari, bitta raf eskadroni va tibbiy bo'linma 25, 81-sahifa; 28, 3-sahifa. Oliy
komissar P. koks mamlakatga kelgan deb da'vo qilmoqda uning maqsadi mustaqil va
suveren davlatni yaratishda unga yordam berishdir. Bu yo'lda birinchi qadam Iroq
muvaqqat hukumatini yaratish edi, 24-oktyabr oyida uning faoliyatini tartibga
soluvchi Nizom tasdiqlandi. Yaratilgan bir qator vazirliklar, ularning har biri
Britaniya maslahatchisi etib tayinlangan. Qachon bu bilan maslahatchilar Vazirlar
ega bo'lgan vakolatlarga ega edilar: ular ma'muriy kengash majlislarida qatnashish
20

(aynan shu nom vaqtinchalik hukumat oldi), u tomonidan nashr etilgan taftishlarni
amalga oshirish buyruqlar. Shia Seyddan tashqari barcha ma'muriy kengash a'zolari
Muhammad Al-Tabatabay sunniylar edi. Har qanday echim vazirliklar va umuman
ma'muriy kengash tasdiqlash uchun topshirildi veto huquqiga ega bo'lgan oliy
komissar. Qonunlar kuchga kirdi ularni oliy komissar imzolagandan keyingina, u
ham o'z hissasini qo'shishi mumkin edi ular va ularning tuzatishlari. Ma'muriy
kengash uchun yo'riqnomada shunday deyilgan: u o'z faoliyatini amalga oshirilgunga
qadar amalga oshiradi konstitutsiyaviy Assambleya qabul qilishi kerak bo'lgan
mamlakatning asosiy qonuniga muvofiq yangi to'laqonli hokimiyat organlari
shakllantirildi (Ta'sis yig'ilishi). Britaniyaliklarning tanlovi eng nufuzli vakillardan
birining vakiliga tushdi va Bag'dodning eng boy oilalari Gaylani. Ushbu nomzod juda
maqbul edi, Bag'dodni bosib olishning birinchi kunlaridan boshlab Gaylani inglizlar
juda xayrixoh pozitsiyaga ega. Biroq, gailani o'zi uzoq vaqtdan beri
men ushbu lavozimni qabul qilishga jur'at etolmadim va faqat ikki hafta faol
bo'lganidan keyin u muzokaralarga rozilik berdi. Muzokaralar paytida ham
qiyinchiliklar bo'lgan ma'muriy kengash vazirlari lavozimlariga nomzodlar. Axir,
post ichki ishlar vaziri Tolib Paşa, moliya vaziri bankir bo'ldi Sassun Haskil, Adliya
vaziri-Hasan Pachachi, vazir infratuzilma-izzat Posho, savdo vaziri – basr savdogari
Abdul Latiff, mudofaa vaziri al-Ahda rahbarlaridan biri Jafar alaskari, jamoat ishlari
vaziri Muhammad Fabhil, vazir bo'ldi ta'lim va bir vaqtning o'zida sog'liqni saqlash,
keyinchalik shia saylandi mudshtaxid Seyd Muhammad Al-Tabatabay. Keyinchalik
izzat Posho lavozimni egallaydi jamoat ishlari vaziri, Muhammad Fabhil esa vakflar
vaziri bo'ladi. Infratuzilma vaziri lavozimi tugatiladi. Ma'muriy kengash o'z ishini 27
oktyabrda boshlagan Usmonli imperiyasi bilan sulh tuzilgandan so'ng, muammolar
Mesopotamiya bilan shug'ullangan Buyuk Britaniya tashqi ishlar vazirligi, va Suriya
va Falastindagi vaziyat 1919 yil oxirigacha harbiy nazorat ostida bo'lgan buyuk
Britaniya vazirligi va tashqi ishlar vazirligi. Inglizlar Huseyn bilan muzokaralar olib
borishdi orqali Britaniya tashqi ishlar vazirligiva uning asosiy raqibi ibn Saud bilan
munosabatlar – Hindiston ishlari vazirligi orqali. 1920 yil may oyida urush vaziri V.
21

Cherchill koloniya vazirligiga mandatlar nazoratini o'z qaramog'iga olishni taklif
qildi yaqin Sharq hududlari. 1920 yil 31-dekabr Britaniya hukumati bunday qarorni
qabul qiladi, koloniya vaziri Lord Milner norozilik sifatida iste'foga chiqdi va uning
o'rnini V. Cherchill egalladi. U darhol, yangi qismi sifatida idoralar, yaqin Sharq
departamenti tashkil etadi. Keyin Qohirada yig'adi yaqin Sharq bo'yicha ekspertlar
yig'ilishi. Konferensiya ishida ishtirok etish Falastin oliy komissari G. Samuel, sobiq
" fuqarolik Mesopotamiya komissari A. Uilson, uning qabul qiluvchisi P. koks,
rezidentlar Buyuk Britaniyaning Ko'rfazdagi Adeneyasida, Britaniya Somali
gubernatori, yaqin Sharqdagi taniqli mutaxassislar, jami 40 kishi. Maslahatchi
sifatida V. Cherchill yaqin Sharq ishlari bo'yicha polkovnik Lourens bo'ldi
Mesopotamiya siyosiy qo'mitasining birinchi yig'ilishi paytida, PersiKoks Iroq shohi
roliga nomzodlarni ko'rib chiqishni taklif qildi, shu jumladan u quyidagilarni sanab
o'tdi: Bag'dodning Nagib va Iroq ma'muriy kengashi rahbari – Abd Ar-Rahmon Al-
Gaylani, ma'muriy kengashning ichki ishlar vaziri Iroq-Tolib Posho, Jebel-Shammar
hukmdori bin Rashid, turk shahzodasi Burxon ad-din, shuningdek Shayx
Muhammerlar va Abd Al-Aziz bin Saud. Ushbu nomzodlarning barchasi siyosiy
sabablarga ko'ra rad etildi. Shunday qilib, davomida urushlar seyid Tolib inglizlarga
Basrani olish bo'yicha xizmatlarini taklif qildi inglizlar harbiy xizmatni tugatgandan
so'ng shaharni boshqarish huquqini tan olishdi harakatlar. Buning uchun u surgunga
yuborildi. Seyid Tolib faol harakat qildi "Iroq iroqliklar uchun"shiori ostida
yahudiylarga qarshi targ'ibot. Keyinchalik, ichki ishlar vaziri sifatida Tolibon har
doim Qirollik taxtiga ega bo'lishni orzu qilgan, Faysal Basraga kelishi kerak
bo'lganida uni yo'q qilishga qaror qildi. Va faqat Oliy komissar P. Koksning qat'iy
harakatlari tufayli Faysaldan qochishga muvaffaq bo'ldi, Tolibning o'zi esa hibsga
olinib, navbatdagi safga yuborildi. Seylonga havola 18,. 12
Bunday hollarda mumkin
bo'lgan yagona echim, kayfiyatni hisobga olgan holda P. Koksning so'zlariga ko'ra,
12
Из концессионного соглашения между персидским правительством и У. Ноксом д’Арси от 29 мая
1901 г. // Новая история Ирана. – М.: Наука, 1988.
22

Mesopotamiya aholisining aksariyati taklifnoma bo'lar edi. Hashimiylar sulolasining
vakili. Shoh Hijaz Huseynning o'g'illari orasida Faysal harbiy harakatlarni olib
borishda tajribaga ega bo'lganligi va buyuk Britaniya bilan hamkorlik qilish,
shuningdek, qobiliyatlarga ega bo'lish mamlakatda yuzaga kelgan vaziyatni hisobga
olgan holda zarur bo'lgan g'ayratli rahbar. Amir Faysal nomzodi faol qo'llab-
quvvatlandi, konstruktiv va urush yillarida u bilan samarali hamkorlik qilgan T.
Lorens, u ham konferensiya ishida ishtirok etdi 6, 103-sahifa.Ushbu konferentsiyada
Iroqni e'lon qilish to'g'risida qaror qabul qilindi Qirollik. Tez orada U. Cherchill,
o'sha paytda koloniya vaziri lavozimini egallagan bu qarorni Britaniya parlamentida
shunday tavsifladi:" Iroq faqat Arab hukumati, Arab hukmdori boshchiligida,
do'stona Angliyaga moslashtirilgan". 1921 yil 11 avgustda qirol tomonidan ma'muriy
kengash tomonidan Makka sherifining uchinchi o'g'li va ayni paytda Qirol Hijoz e'lon
qilindi Husayn Faysal. Shu konferensiyada Transjordaniyadan Falastin va yangi
amirlik tashkil etish. Mandat poytaxti amirlik Amman bo'ldi, uning rahbari esa
Huseyn abdalning o'g'illaridan biri bo'ldi. Uchun uning faoliyatini nazorat qilish
uchun Ammanga britaniyalik rezident yuborildi, Falastin oliy komissariga
bo'ysungan 13
Shunday qilib Faysal va Abdulla xashimiylar sulolasining asoschilari
bo'lishdi ikki mamlakat. Faysal Buyuk Britaniyani amalga oshirishga ko'maklashish
va'dalarini oldi
uning Millatlar Ligasi oldidagi majburiyatlari. Siyosiy partiyaning so'nggi yig'ilishida
qo'mita tuzilishi davrida saqlab qolish to'g'risida qaror qabul qilindi Iroq hukumati
oliy Komissarning to'g'ridan-to'g'ri boshqarmasi asosan kurd aholisi, shu bilan birga,
kurd tumanlari mahalliy aholining xohishisiz Arab davlati tarkibiga kiradi uning
keskin salbiy reaktsiyasini keltirib chiqaradi, bu esa millatlararo reaktsiyaga olib
keladi mojaro. U. Cherchl konferentsiyadan oldin ham "o'n yillik" rejasini ishlab
chiqdi o'tish", Iroqqa mustaqillik berilishini nazarda tutadi. Faysal Mesopotamiya
13
Diplomacy in the Near and Middle East. A Documenta ru Record, 1535- 1914 / Ed. by J. С . Hurellitz. T. I.
– N.Y., 1972. 11. Истрия Востока. Т. 4.
23

hokimi sifatida tasdiqlangandan so'ng, mamlakatda 12 ta hind batalonini qoldiring, bu
esa Mesopotamiyadagi harbiy idora xarajatlarini yiliga 5-6 million f. s.gacha
kamaytirishga imkon beradi. Bunday qisqartmalar emas mamlakatning barcha
viloyatlarini to'liq nazorat qilish imkonini berdi. Sifatida muammoni hal qilish uchun
U. Cherchill tomonidan qo'llab-quvvatlangan "havo" loyihasi qabul qilindi havo
kuchlari bosh qo'mondoni general tomonidan taklif qilingan" nazorat" X. Trenchard
Tomonidan. Loyiha ko'proq nazorat qilish funktsiyalarini o'tkazishni o'z ichiga olgan
Britaniya harbiy aviatsiyasining Iroq hududining bir qismi. Ishonish imkoniyati
harbiy samolyotlarning kengaytirilgan olov kuchi va harakatchanligi uchun ko'plab
quruqlikdagi qo'shinlar moliyaviy jihatdan sezilarli darajada kamaytirishga imkon
berdi xarajatlar, inson va materialdan ancha kam foydalanish London ijtimoiy-
iqtisodiy nuqtai nazardan juda zarur bo'lgan resurslar birinchi jahon urushi
oqibatidagi charchoq. Konferentsiyada Arab tilini shakllantirish zarurati ham tan
olindi Britaniya ofitserlari boshchiligidagi qurolli kuchlar. Bundan tashqari, bor edi
mavjud Arab tuzilmalari tarkibiga kurd va Ossuriya bo'linmalari. Hammasi
Mesopotamiya hukumatiga tushdi Arab qurolli kuchlarini saqlash uchun tegishli
xarajatlar. Yana biri konferentsiya davomida ko'rib chiqilgan masala muammo edi
Mesopotamiya hududida Ossuriya, arman va rus qochqinlari. Iroq ma'muriy kengashi
Oliy komissar Persi Koksning arizasi bilan Amir Faysalga parlament tashkil etilishi
sharti bilan Iroq tojini taklif qildi va demokratik Konstitutsiyani qabul qilish. Faysal
1921 yil 21 iyunda ham rozi bo'ldi. Basraga yetib keldi. To'g'ri, uning kelishi
mamlakatning Janubiy qismida tartibsizliklarni keltirib chiqardi, Iroqqa
da'vogarlardan biri boshchiligida qo'zg'olon boshlanganda taxt – Shammar-bin
Rashida qabilasining boshlig'i. Nihoyat qo'zg'olon bo'ldi Britaniya qo'shinlari
tomonidan faqat noyabr oyida bostirilgan 6, 105. Shunga qaramay, bu mamlakatdagi
umumiy vaziyatga ta'sir qilmadi. Faysalni shoh etib tayinlashning qonuniyligi uchun
1921 yil avgust oyining boshida plebissit tashkil etilgan bo'lib, unda mutlaq
ko'pchilik, ya'ni 96% mandat hokimiyatining hisob-kitoblari taxminan 1 milni tashkil
etdi. ovozlar, o'z ovozini berdi Mekan sherifining o'g'lini taxtga o'tirishga rozilik.
24

Taxminan 4% qarshi chiqdi (ichida asosan Kerbela va Najafdan kelgan shialar, bu
vaqtda mujtahidlar yashagan). Shu bilan birga, Sulaymoniya va boshqa kurd
tumanlari qamrab olinmagan referendum orqali ovoz berish imkoniyatidan mahrum
qilindi va katta qismi mamlakat Arab aholisi 1921 yil 23-avgust Faysal rasmiy
ravishda Iroq shohi taxtini egalladi. Shoh Faysal o'zi uchun eng muhim ustuvor
vazifa deb e'lon qildi diniy va milliy bo'lishidan qat'i nazar, Iroqning barcha aholisini
birlashtirish yagona millatga mansublik. Bu hozirgi kungacha amalga oshirilmadi,
mamlakatdagi eng murakkab etno-konfessiyaviy vaziyatni hisobga olgan holda. Iroq
musulmonlarining aksariyati (aholining 56%) shialar edi. Ma'lumotlarga ko'ra 1919
yilda inglizlar tomonidan o'tkazilgan yozishmalar Mesopotamiyada taxminan 1,5%
yashagan 1991-yil 19-dekabrda Iroqning umumiy aholisi 2,85 million shia bo'lib,
Iroqning umumiy aholisi 2,85 million kishini tashkil etdi.,131-sahifa. Shiizmni
Iroqning Janubiy va Markaziy qismida yashovchi o'tirgan arablar, shuningdek,
forslar, lurlar, hindlar va Iroq turkmanlarining uchdan bir qismi tan olishgan.
Chegaralarda Britaniya mandati arafasida bo'lajak Iroq davlati musulmon bo'lmagan
aholi soni 6-7 foizni tashkil etdi Iroq qiroli Faysal afsus va takabburlik bilan shunday
deb yozgan edi: "Kechirasiz, - va men buni qayg'uga to'la yurak bilan aytaman, - Iroq
yo'q xalq. Faqat tasavvur qilish qiyin bo'lgan odamlar massasi mavjud diniy urf-
odatlardan ilhomlangan har qanday vatanparvarlik g'oyasi va hech qanday umumiy
aloqalar bilan bog'liq bo'lmagan, illat va anarxiyaga moyil bo'lgan bema'nilik, doimiy
ravishda har qanday hukumatga qarshi isyon ko'tarishga tayyor". Mashhur
britaniyalik sharqshunos Pirs Brendon haqli ravishda yozganidek Buyuk
Britaniyaning Mesopotamiyadagi siyosati:" ... , hukmronlik qilish. Iroqning uch
million aholisi ... deyarli millat deb hisoblanmaydi. Bu qabilalarning chalkashligi,
shayxlarning turli xil mulklari " 1921 yil 5 oktyabrda Iroq doimiy Vazirlar Kengashi
tuzildi, vaqtinchalik ma'muriy kengash o'rnini egallagan sunniylar, uni yana Abd Ar-
Rahmon Gaylani boshqargan. Kabinet tarkibiga, ichki ishlar vaziri sifatida vazir Hoji
Ahmed Namji moliya yana Sassun Efendi Haskil, Mudofaa vaziri Jafar bo'ldi
Askariy, Adliya vaziri Naji bin Yusuf Suveydi, savdo vaziri yana Abdul Latif, jamoat
25

ishlari vaziri-izzet-Paşa, vazir ta'lim - Shayx Abdul Karim Jaziri, sog'liqni saqlash
vaziri-doktor Xanna Xayyat va vakflar vaziri-Seyid Muhammad Ali Fotih 25, 88.
Iroqdagi qo'zg'olon Buyuk Britaniyani o'tishni boshlashga majbur qildi Iroqni
bilvosita to'g'ridan-to'g'ri boshqarish, e'lon qilish kampaniyasi boshlandi. Iroq
monarxiyasi, Makka sherifi Husayn Faysal boshchiligidagi uchinchi o'g'li.
26

Xulosa
XVII-asr oxiridan 1970-yillarga qadar Iroq tarixida, xususan,
Britaniyaning ta'siri jihatidan muhim davr bo'ldi. Sizning kursingiz uchun qisqacha
ma'lumot:
1. Erta kelishuvlar: XVII-asrning oxirida Britaniyaning Sharqiy
Hindiston kompaniyasi fors ko'rfazida, shu jumladan keyinchalik Iroqning bir
qismiga aylangan Basrada o'z o'rnini topdi. Bu Britaniyaning mintaqadagi ishtirokini
boshladi.
2. XIX-asr: XIX-asr davomida Britaniyaning Iroqdagi ta'siri sezilarli
darajada oshdi, birinchi navbatda strategik va iqtisodiy manfaatlar. O'sha paytda
Iroqni boshqargan Usmonli imperiyasi Britaniya kompaniyalariga turli loyihalar,
jumladan temir yo'llar va telegraf liniyalari uchun imtiyozlar bergan.
3. Birinchi Jahon urushi va mandat davri: birinchi Jahon urushidan
keyin Versal shartnomasi Iroqni Britaniya mandati ostiga qo'ydi. Bu davrda Britaniya
nazorati, shu jumladan monarxiya o'rnatilishi va mahalliy qo'zg'olonlarning
bostirilishi mustahkamlandi.
4. Mustaqillik va neft: Iroq 1932 yilda Britaniyadan mustaqillikka
erishdi, ammo Britaniya manfaatlari ta'sirida davom etdi, ayniqsa neft sohasida.
Britaniya kompaniyalari katta ulushga ega bo'lgan Iroq neft kompaniyasi Iroqning
neft qazib olishning katta qismini nazorat qildi.
5. 1958 inqilobi va oqibatlari: Iroqdagi 1958 inqilobi monarxiyaning
ag'darilishiga va respublikaning o'rnatilishiga olib keldi. Shunga qaramay,
Britaniyaning ta'siri, ayniqsa neft sanoatida saqlanib qoldi.
6. 1968 Baasistik to'ntarish: 1968 yilda Baas partiyasining Iroqda
hokimiyatga kelishi munosabatlarning o'zgarishiga olib keldi. Yangi hukumat tashqi
ta'sirni, shu jumladan Britaniyaning ta'sirini kamaytirishga intildi.
7. 1970 va undan keyingi yillar: 1970-yillarga kelib Iroq neft sanoatini
milliylashtirdi va Britaniya ta'sirini yanada kamaytirdi. Biroq, Buyuk Britaniya Iroq
ishlarida, xususan Eron-Iroq urushi va Fors ko'rfazi urushi paytida ishtirok etishda
davom etdi.
Britaniyaning Iroqdagi ta'sirining ushbu davri iqtisodiy, siyosiy va
strategik manfaatlarning murakkab o'zaro ta'siri bilan ajralib turdi, Iroqning
zamonaviy tarixi va G'arb davlatlari bilan munosabatlarini shakllantirdi .
27

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Агаев С.Л. Иран в прошлом и настоящем. – М.: Наука, 1981.
2. Кантимирова Р.И. Русские концессии в Иране в конце XIX – начале XX вв. //
Россия и общества Востока: динамика социального развития, политические
отношения, межкультурная коммуникация: Материалы межвузовского
научного семинара. – Уфа: Гилем, 2005.
3. Керзон Дж. Персия и персидский вопрос // Сборник географических и
статистических материалов по Азии. Вып. 52. – СПб., 1893.
4. Кулагина Л.М. Экспансия английского имперализма в Иране в конце XIX –
начале XX в. – М.: Наука, 1981.
5. Ферман министра иностранных дел Ирана Хосейн-хана Мошир одДоуле от
24 сафара 1306 г.х. об открытии судоходства по р. Карундия иностранных
судов // Новая история Ирана. – М.: Наука, 1988. – С. 129-130.
6. Blue Books. Persia. Report bu Major – General F.E. Gordon on Journey from
Tehran to isfaran. – L., 1891.
7. История Востока: в 6 т. / Гл. ред. кол.: Р.Б. Рыбаков; Институт
востоковедения. – М.: Вост. лит., 1995. – Т. 4.
8. Из договора о концессии, представленной для Ирана Наср эд-ДинШахом
барону Ю. Рейтеру // Новая история Ирана. – М.: Наука, 1988.
9. Из концессионного соглашения между персидским правительством и У.
Ноксом д’Арси от 29 мая 1901 г. // Новая история Ирана. – М.: Наука, 1988.
10. Diplomacy in the Near and Middle East. A Documenta ru Record, 1535- 1914 /
Ed. by J. С . Hurellitz. T. I. – N.Y., 1972. 11. Истрия Востока. Т. 4.
28

KURS ISHINI YAXSHILAB KO'RIB OLING, YOQSA XARID QILING, YUKLAB OLGANDAN KEYIN FOYDASI YO'Q!!!

Купить