XVII asrdan XIX asrning yarmigacha tarbiya maktab va pedagogic fikrlar rivoji. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning 90-yillarigacha bo‘lgan davrda tarbiya va ta’lim tizimi

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	171.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

XVII asrdan XIX asrning yarmigacha tarbiya maktab va pedagogic fikrlar rivoji. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning 90-yillarigacha bo‘lgan davrda tarbiya va ta’lim tizimi

Купить

Mavzu: XVII asrdan XIX asrning yarmigacha tarbiya maktab va pedagogic
fikrlar rivoji. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning 90-yillarigacha
bo‘lgan davrda tarbiya va ta’lim tizimi .
Reja:
1. XVII - XVIII asrlar va XIX asrning birinchi yarmida Buxoro, Qo`qon
va Xiva xonliklarida ilm - fan taraqqiyoti.
2. Jahon Otin Uvaysiy va uning qizlar maktabi.
3. Nodiraning tarbiyaga oid qarashlari.
4. Muhammad Sodiq Qoshg`ariyning "Odob as-solixin" asari va uning
tarbiyaviy ahamiyati.
5. Muhammad Rizo Ogahiy, Munis Xorazmiylarning pedagogik
qarashlari.
6. Jadidchilik harakatining kelib chiqishi va rivojlanish tarixi.
7. 2. Jadidchilik harakatining asosiy g’oyalari va namoyondalari.
8. 3. 1917-1991 yillarda O’zbekistonda maktab va pedagogika fani.

XVII - XVIII asrlar va XIX asrning birinchi yarmida Buxoro, Qo`qon va
Xiva xonliklarida ilm - fan taraqqiyoti.
XV asrning oxiri va XVI asr boshlarida Movorounnahrda 150 yil
hukmronlik qilgan temuriylar sulolsai inqirozga uchradi. XV asr oxirida
Shayboniyxon Utror qalasaini, Turkistonni so`ngra Buxoro, Samarqand, Farg`ona
vodiysini, 1506 yili Hirotni bosib oldi. Eron shohi bilan urushda Shayboniyxon
(1510) halok buldi. XVI asrda Ashtorxoniylar hukmronligi o`rnatildi. O`zaro
nizolar avj olib ketdi, natijada Movarouunahrda uchta xonlik, avvalo, Buxoro va
Xorazm, XVIII asr oxiriga kelib Qo`qon xonligi qaror topdi.
Buxoro xoni Abdullaxon davrida boshqa davlatlar bilan har tomonlama aloqalar
o`rnatishga erishildi. Jumladan Xindistonda shox Akbar, SHarqiy Ovrupada Ivan
Grozniy bilan do’stona munosabatlar o’rnatildi.
Abdullaxon o’z atrofiga yozuvchi, shoir va olimlarni to’plab ularga homiylik qildi.
SHoirlar orasida, Ayniqsa Mushfikiy o’z madxiyalari, lirik she’r va
hajviyalari bilan shuhrat topdi. Abdullaxonning topshirig’i bilan u turli
binolar uchun tarixlar bitdi.
Abdullaxon 1001 ta rabot va sardoba, ko`plab madrasa, masjid, ko`prik, suv
omborlari qurdirdi. U yozuvchi, shoir, olimlarni to`plab ularga homiylik qildi.
Saroy muarrixlaridan Hofiz Tanish dalillar asosida "Abdullanoma" nomli
tarixiy asarini yozdi.
Tibbiyot sohasida Sultonali Samarqandiy "Dastur al-iloj", Muhammad
Yusuf Maxxol "Zubdat ul-kaxollin" asarlarini, shoir va adiblar Bobur, Solix,
Majlisiy, Hasan Nisoriy, Binoiy, Vosifiy, Ubaydiylar ijod qildilar.
Shu davrlarda Muhammad Balxiyning "Subxonqulixonnoma", Mir-
Muhammad Amin Buxoriyning "Ubaydullanoma", Muhammad Vali
samarqandiyning 200 adib haqida ma’lumot beruvchi "Muzakkirul asxob" nomli
asarlari, Sayido Nasafiyning Naqshbandiyga bag`ishlab yozgan qasidalari, Sufi
Olloyor va Boborahim Mashrabning she’rlari yuzaga keldi.

Bu davrda ko`proq adabiyot, tarix, me’morchilik, tasviriy san’at rivojlandi.
Ayniqsa, Abulg`oziyning "Shajarai turk" asari mashhur edi. Abdulg`oziy 1645-
1663 yillarda hukmronlik qilgan. xukmdor, olim, tarixchi va adib bo`lgan.
U Xorazmda ilm-fanni taraqqiy ettirish maqsadida o`z saroyiga binokorlar,
tabib, shoir va boshqalarni to`playdi. Xonlik tarixini yaratishga kirishadi. "Shajarai
taroqima" (1661), "Shajarai turk" (1664) va tabobatga oid "manofe’ ul-inson"
(1644) kabi asarlarni yaratadi. Xorazm tarixchilik maktabiga asos soldi.
XVIII asrda yashab ijod etgan ma’rifatparvarlar orasida Sufi Ollayor ancha
mashhur bo`lib, uning asarlari maktab va madrasalarda o`quv qo`llanmasi sifatida
ishlatilgan.
U fikxga oid "Siroj ul-ojizin", "Sabot ul-ojizin", "Murod ul-orifin", "Najot
ul-tolibin" asarlarini yaratadi. "Sufi Olloyor" nomi bilan mashhur bo`lgan "Sabot
ul-ojizin" asari maktablarda savod chiqarilishi bilan o`qitilar edi.
Bu davrda ijod etgan Fazliy Namongoniy, Mushfiqiy, Turdi, Maxmur,
Gulxaniy, Nodira, Shermuhammad Munis va Ogahiy, Kiromiy, Mulla
Shermuhammad, Akmal, Muhammad Aminxoja Kosoniy, Mavlono Nodirlar o`z
zamonasining zabardast siymolaridan edilar. Ko`plab me’morchilik obidalari
qurildi.
Bu davrda maktab va madrasalarda grammatika, xandasa,mantiq, qiroat,
tafsir, shariat, hikmat, islom tarixi va aqidalariga oid nazariy bilimlar, ish yuritish,
savdo - sotiqqa oid o`nlab ilmiy bilimlar, dunyoviy va diniy bilimlar o`rgatilar edi.
barcha madrasalarda majburiy fan sifatida "Qur’on", "tafsir", "Odob as-solixin",
"Sabot ul-ojizin", "Kimyoi saodat", "Xadis" kabilar o`qitilardi. O`qish muddati 15-
20 yilni tashkil etgan. Masjid yonidagi maktablarda bolalarga 7 yil alifbe, abjad,
Qur’on, chor kitob, Xoja Xofiz, Mirzo Bedildan savod o`rgatilgan.
O`zbek bolalari o`qiydigan maktablarda "Kitobi Fuzuliy", "Lisonut - tayr",
"Devoni Alisher Navoiy", "Huvaydo", "Qissai devona Mashrab", "sabot ul-ojizin"
kitoblari o`qitilgan. Savod chiqqandan barcha maktablarda Sufi Olloyor o`qitilgan.
Lug`atshunoslik, tarixnavislik, she’riyat rivojlandi. Ko`plab asarlar fors, arab
boshqa tillardan tarjima qilindi.

Ta’lim - tarbiya jarayonida xotin qizlarga, ayollar tarbiyasiga katta e’tibor
berildi. O`qimishli, ziyoli ayllar tomonidan maktablar tashkil qilindi va ular
Xotinlar maktabi nomi bilan shuhrat qozondi.
Madrasani bitirganlaridan mudarris, mutavali, qozi, imomlar, shuning bilan fan
arboblari, adiblar, shoirlar ham yetishib chiqardi. Chunonchi: Boboraxim Mashrab,
Muhammad Amin Kosoniy - Namangoniy, Sayido Namangoniy, Shavqiy
Namagoniy, Sayido Nasafiy, Sufi Olloyor, Zebuniso, Dilshod - Barno, Muhammad
Mir Olim Buxoriy, Abulg’ozi Bahodirxon kabilar boshqa kasb egalarini to’pladi.
Abulg’oziy ota-bobolarining quntsizliklari tufayli yozilmay qolib ketayotgan
xonlik tarixini yaratishga qat’iy kirishdi va qobiliyatli xattotlarni bu ishga jalb
etdi. Xorazmning o’tmish madaniyati Abulg’oziyning katta ishtiyoq qiziqish
uyg’otgan edi. Abulg’oziy "Shajarai tarokima" (1661), "Shajarai turk" (1664) va
tabobatga oid "Manofe’ ul - inson" (1664) kabi nodir asarlar yozdi va Xorazm
tarixchilik maktabiga asos soldi.
Abulg’oziy asarlari Sharq tarixchilarining - olimlarininggina emas balki, 1880
yillardan boshlab rus va G’arbiy Ovrupa olimlarining ham diqqat e’tiborini o’ziga
torta boshladi. Muallifning "Shajarai turk asri 1825 yilda Kozonda Rumyansev ,
1854 yilda G.S. Sablukov, 1871 yil P.I.Demizonlar tomonidan , "SHajarai
tarokima" asari esa 1898 va yillarda bir necha marotaba rus tilida nashr ettirildi.
O’zbekiston xududidagi xonlik va amirliklar davrida fan, adabiy san’at, ma’rifat
bir muncha rivojlangan. Ko’proq xon saroylari doirasida ham diniy, ham dunyoviy
adabiy asarlar yozilgan. O’zbek tilida yozilgan asarlar orasida muallifi xaligacha
noma’lum "Tavorixi Go’zida" turkiy qabilalar tarixi va nomlari keng yoritiladi. Bu
davrda boshqa ko’plab tarixiy, asarlar yaratilganki, biz ularni o’rganishimiz orqali
o’tmishni to’g’ri tasavvur qila olish imkoniyatiga ega bo’lamiz. Jumladan bu
paytda Muhammad Yoqubning "Gulshan ul-muluk", Muhammad Olimning "Tarixi
amir Nasrullo", Mulla Ibodulla va Mulla Muhami Shariflarning "Tarixi amir
Xaydar", Muhammad Xaqimxon Turam "Muntaxabut tavorix", Mulla Avazifa
Muhammadning "Tavern jaxonnumoyi", Mulla Niyoz Muhammadning "Tarixi

Shoxruh Abduraxmon Tolening "Abo’lfayzxon tarixi", Muhammad Vafo
Kirmoniyning "Tuxfai xoniy" kabi asarlari diqqatga loyiqdir.
XVIII asrda yashab ijod etgan ma’rifatparvarlar orasida So’fi olloyor (asli ismi
Olloxyor) anchagina mashhur bo’lib, uning asarlari maktab va madrasalarda o’quv
qo’llanmasi sifatida keng foydalanilgan.
So`fi Olloyor fikriga oid "Siroj ul-ojizin", "Sabot ul-ojizin”, "Murod ul-orifin",
"Maxzan ul-orifin", "Najot ul-tolibin" asarlarini yaratdi. "So`fi olloyor" nomi bilan
halq orasida mashhur bo’lgan "Sabot ul-ojizin" degan asar maktablarda savod
chiqarilishi bilan o’qitilar edi. Unda islom dinining asosiy qoidalari, aqidalari
bayon etilgandi. Ul insoniy fazilatlar badiiy hikmatlar hamda hikoyalar tarzida
ifodalanadi. Kitobda ilgari surilgan masalalar oyatu xadislarga muvofiq
yozilganligi namoyon bo’ladi. Asar fors va arab tilini bilmagan oddiy halq uchun
mo’ljallangan. Bu uning muqaddimasidan ham ko’rinib turibdi. Unda Allox
taoloni tanimoq bayonida", "alloh taolo ma’rifatining bayoni", “Allox taoloning
sakkiz sifatining bayoni"dan so’ng iymonning, rishtalarning bayoni,
payg’ambarlarga iymon keltirish bayonidan so’ng islom dinining asosiy qoidalari
yuksak ahloqiy talablar, hikoyatlar, hikmatlar asosida bayon etilib beriladi.
Masalan: "Kamtarinlik, haqida mav’iza", "Ta’madan tiyilish haqida", "Yomonlar
suhbatidin qochib, yaxshilar suhbatinda bo’lmoqning bayoni", "Nafsi shum
bayonida" , "Banda ahdida turmog’i bayonida", "Yaxshi hamroh bayonida",
"Xiyonatdin yirok bo’lmoq bayonida", "Javonmardlik nishoni" kabi boblar bunga
misoldir.
Jahon Otin Uvaysiy va uning qizlar maktabi.
Jahon Otin Uvaysiy (XVIII asrning 80-yillarida tug`ilib, 65 yoshlarida
vafot etgan) Marg’ilon shahar CHilduxtaron mahallasida, Farg’ona tumani,
Arsun qishlog’ida tug’ilib yashagan. Uning otasi Qaynar devona yoki Devonai
Qalandar deb yuritilgan. (Uning Ismini Siddiqbobo deb ataganlar). Onasining nomi
esa CHinnibibi edi. Ularning Uvaysiydan katta Oxunjon hofiz degan o’g’li ham
bor edi. Qaynar devona Kocondan kelib, Marg’ilonda turg’un bo’lib qolgan.

Dastlab Jaxonbibi ota-onasi va akasining ko’magida o’z-o’zicha
mutolaaga beriladi. O’zbek, tojik mumtozlari, ayniqsa Jomiy, Fuzuliy asarlarini
sevib o’qib, ulardan o’rganadi. Uvaysiy taxallusi bilan she’rlar mashq qila
boshlaydi. U aruz vaznini hamda u bilan bog’langan muammo san’atini
mukammal egallaydi.
Uning otinlik faoliyati ham ancha vaqtli boshlanadi U onasi Chinibibi
o`qitadigan maktabda avval xalifalik qilgan, keyin o`zi qizlarni o`qitgan.
Nodira Uvaysiyni o’z himoyasiga oladi. Ikkala shoira egachi-singil tutinadilar.
Nodira egachisiga Qo’qondan hovli-joy in’om qiladi. Uvaysiy Qo’qonda
Nodiraning eng yaqin kishisi, suhbatdoshi, sirdoshi bo’lib qoladi. Halq orasida
tobora uning obro’yi, shuhrati ortadi, Nodira sayohatga qayerga borsa, Uvaysiyni
ham o’zi bilan birga olib boradi. Nodira bilan u Konibodom, Xo’jand, O’ratepa,
Toshkent, Andijon, O’sh va boshqa shaharlarda bo’ladi.
Buxoro amiri Nasrullo 1842 yilda Qo’qon talon-toroj qilib, Nodirani vahshiyona
o’ldirgandan keyin, Uvaysiy Marg’ilondan butunlay ketib qoladi va umrining
oxirgacha u Qo’qonda yashaydi.
Uvaysiyning muallimlik faoliyatini o’rganar ekanmiz, uning o’qitish usullari
haqida, o’sha davrdagi qizlar maktabi, ularning mazmunida otinlarning o’rni
haqida muayyan ma’lumotga ham ega bo’lamiz.
XIX asrda O’zbekistonda, umuman Markaziy Osiyoda ta’lim-tarbiya muammolari
bilan maxsus shug’ullanuvchi mutaxassislar, olimlar, mutafakkirlar bo’lmagan.
Lekin davrning ilg’or kishilari shoir va mutafakkirlari o’z ma’rifiy qarashlari
asosida ta’lim-tarbiyani rivojlantirganlar. SHubhasiz, ta’lim-tarbiyaning mohiyati,
ijtimoiy roli, maqsad va vazifalari, tarbiyachining ijtimoiy hayotda tutgan o’rni
singari masalalar haqida u yoki bu shaklda o’z fikrini bildirmagan, chinakam
tarbiyachi bo’lishi qiyin.
O’tmishdagi barcha sharq mutafakkir va shoirlari singari o’zbek otinlarining ham
pedagogika nazariyasiga oid asarlari yo’q. Lekin ularning ko’pchiligida nazm
iqtidorli bo’lganligi tufayli bizga meros qilib qoldirgan she’riy durdonalariga
asoslangan holda ta’lim-tarbiya to’g’risidagi qarashlari, halqqa ma’rifiy tarqatish

sohasidagi intilishlarini aniqlash mumkin. Bir so’z bilan aytganda, pedagogika
ularning asarlariga singib ketgandir. Ana shunday ma’rifatparvar o’zbek
ayollaridan biri, halqimiz orasida Uvaysiy taxallusi bilan mashhur bo’lgan shoira
Jahon Otin Uvaysiydir.
U 1796-97 yillarda onasi otinlik qilgan xususiy maktabda dastlab halifalik va
keyinchalik mustaqil ravishda otinlik qilgan Jahon otin o’z maktabida ta’lim-
tarbiya sohasida o’ziga xos ilg’or usullarni qo’llashga harakat qilganligini
ko’ramiz.
Avvalo, shuni ta’kidlash keraki, XIX asr sharoitida maktablarning aniq ta’lim-
tizimi haqidagi gapirish bir oz qiyin.
Bu davrda asosan maktablarning, ya’niy ta’lim muassasalarining quyidagicha
boshlang’ich maktablar tuzilishiga ega ekanini ko’ramiz: o’g’il bolalar maktablari -o’g’il bolalarga diniy
ta ’lim -tarbiya beradigan boshlang ’ich
maktablar ;
otinoyi maktablari -qiz bolalarga islom
qoidalarini o’rgatadigan va boshlang ’ich
ta ’lim beradigan maktablar ;
madrasalar -o’g’il bolalarga diniy ta ’lim
beruvchi oli y ta ’lim muassasalari ;
Bu davrda ta ’lim muassasalari quyidagicha
tuzilishiga ega edi :
3-13. chizma
Qizlarga boshlang’ich diniy ta’lim berishradigan otinbibi maktablari esa asosan
xusu s iy bo’lib, otinlarning uylarida tashkil qilinardi. Bunday maktablar muayyan
bir o ’ quv rejasi va dasturiga ega emas edilar . O ’ quvchilar ham sinflarga bo ’ lib
emas , balki bolalar o ’ qitiladigan kitoblarni o ’ zlashtirish darajasiga qar a b
gur u hlarga bo ’ lib o ’ qitilardi .

Domla yoki Otinoyi darsni berilgan vazifani o ’ qitib ko ’ rish va yangi topshiriq
berishdan boshlar edi . H ech bir domla otinoyida o ’ ziga xos ishlar , umumiy o ’ quv
darsligi yo bo ’ lmasa o ’ quv uslubi bo ’ lmasa edi .
Otinoyi maktabida o ’ qitishning sifati otinoyining bilim darajasiga nihoyatda
bog ’ liq ekanligini alohida ta ’ kidlamoqchimiz . CHunki , qizlar uchun mutlaqo
notanish bo ’ lgan arab grafikasida o ’ qitish va yozishga o ’ rgatish nihoyatda qiyin
sharoitda kechadi , maktablarni bitiruvchilar orasida ko ’ plab oqila va bilimdon
qizlar yetishib chiqqanligi haqida tarixda misollar ko ’ p .
Uvaysiy Umarxon saroyida shoir sifatida she ’ r san ’ atidan , musiqadan shu tarzda
muallimali qilgan .
Jaxon Otin Uvaysiy faoliyat ko ’ rsatgan qizlar maktabi ham ana shunday ibrat olsa
arziydigan bilim o ’ choqlaridan sanalgan . O ’ zining butun faoliyati davomida
halqimiz orzu umidlarini ro ’ yobga chiqarishga harakatta qilgan Jahon Otin
halqimizning oqila qizlarini tarbiyalash , go ’ zal hayotga erishishning birdan bir
yo ’ li deb o ’ ylab , o ’ zining butun umrini yosh qizlarga ta ’ lim va tarbiya berishrishga
bag ’ ishladi . O ’ zberishk ayollarining ma ’ naviy ozodligi ularning nazm dunyosiga
kirib , baralla kuylashida muhim o ’ rin tutadi .
Jaxon otinning murabbiylik faoliyati nimadan ibrat bo ’ lganligiga bir misol va bu
faoliyatning kichik bir lavxasi .
Uvaysiyning avlodlari shoiradan 4 ta devon qolganini aytdilar . Uvaysiyning o ’ z
qo ’ li bilan ko ’ chirgan devonlaridan ikkitasi yoshlik chog ’ ida yo ’ qolgan . Qolgan
ikkitasi Andijonlik lo ’ li xotin olib ketib yo ’ qotgan . Ulardan ko ’ chirilgan uch nusxa
qo ’ lyozma devon Andijon Davlat pedagogika instituti kutubxonasida
saqlanmoqda .
Uvaysiy xaqiqiy do ’ stni « soxibi idrok » aqli raso bo ’ lishi lozimligini ta ’ kidlash
bilan aqliy tarbiyaga e ’ tibor berishradi .
U o ’ z asarida halqning ongi , tili , dilida yod bo ’ lib ketgan xikmatli so ’ zlar ,
maqollar , iboralardan keng foydalanadiki , Bular ham uning asarlarini tarbiyaviy
ahamiyatini yanada oshiradi .

Chunonchi, Jahon otin(Uvaysiy) mashxur shoira bo`lishi bilan birga mohir
muallima ham bo`lgan. U o`z darslarida qizlarning z е xnini tarbiyalashda quyidagi
chiston, muammo, muvashshaxlardan foydalangan (chiston-topishmoq, muammo-
sh е 'rda kishi noma, sana va shu kabilar yashiringan janr, misralar boshidagi
xarflarni to`plaganda kishi nomi chiqadigan sh е 'r-muvashshaq):
Ul na qush ko`rinmaskim, shafaq bolu pari,
Misli ul raf-raf suvoru bilsangiz, yo`tur tani.
Voqif erur k е cha-kunduz xizmatida to`rt tani,
Qon ilan ermish murassa bul chiyiston maskani.
(qalb, to`rt g`ulom-ko`z, oshz, qulok, burun)
Ul nadurkim sabz to`nlik, yoz yog`ochning boshida,
Qish yalanyuch aylanga aylagay barcha xaloyiq qoshida.
Barcha kushlarning so`ngoqi ichida,
Ul na qushdirkim so`ngoki toshida .(yong`oq)
Ikki m е xbubni ko`rdim, bir-birisin ko`rmagan,
Nkkisining o`rtasiga, do`stlar kil sigmagan. (kun va tun)
Ul nadurkim poyi yo`q, yursa boshi birla yurar,
Yurganida xok surmay, ancha ustolik qilar. ( suv)
Jaxon otin Uvaysiy o’zbek pedagogikasi maktablari tarixida o’z o’rniga ega
bo’lgan buyuk shaxs.
U o’zining maktabdorlik va ijodiy faoliyati bilan yoshlar ta’limida yuksak o’ringa
ega. Uvaysiyning ma’rifiy faoliyatida uning ayollar savodxonligini oshirish, aqliy
tarbiya, musiqa san’ati, qobil i yatli qizlar bilan ish usullari alohida o’ringga ega. U
o’z davrining yosh tolibalariga hayotga mu h abbat tuyg’ularini singdirib borgan, tez
fikrlash, chiroyli so’zlash va boshqa tarbiyalash vositalari bilan bog’liq bo’lgan
chiston topishmoq usullarini yaratishni o’rgatgan. Shuning uchun ham Uvaysiy
ijodiy merosini o’rganish va uni hozirgi davr maktablari ta’lim - tarbiya tizimi
mazmuniga kiritish muhimdir.
Nodiraning tarbiyaga oid qarashlari .

Moxlaroyim - Nodira (1792-1842) Andijonda hukmdor oilasida tug ` iladi . U
1808 yili Qo ` qon hokimi Umarxon bilan turmush quradi . U madaniyat , adabiyot
ahllariga rahnomalik qiladi . Shaharlardan olimlar , hattotlar , naqqoshlarni o ` z
xizmatiga oladi
Nodira o ` zi ham o ` zbek va tojik tillarida she ’ rlar yozgan . Uning she ’ rlari ,
qarashlarida tarbiyaga oid fikrlari ham ko ` zga tashlanadi . Uning fikricha inson
barcha mavjudotlarning eng oliysi , eng ulug ` idir . Inson hayot go ` zalligidan
bahramand bo ` lmog ` i lozim .
Shoiraning tarbiya haqidagi qarashlarida insonparvarlik g ` oyalari adolat , insof ,
xalq manfaati muhim o ` rin egallaydi .
Nodira hayotining tub mohiyatini yaxshilik binosini barpo etishdan iborat deb
biladi . Inson o ` zidan keyin yaxshilik bilan nom qoldirish kerak .
U chinakam do ` slikni targ ` ib qiladi . shoira o ` z she ’ rlarida barkamol insonni
ulug ` laydi .
Muhammad Sodiq Qoshg ` ariyning " Odob as - solixin " asari va uning
tarbiyaviy ahamiyati .
Muhammad Sodiq Qoshg ` ariy (1740-1843) Qoshg ` arda kambag ` al dehqon
oilasida tug ` iladi . Uning qoldirgan merosidan pedagog - olim ekanligini bilib
olamiz . Uning " Odob as - solixin " ( Yaxshi kishilar odobi ), " Zubdat al - masoyil "
( Masalalarning qaymog ` i ), " Kumakdoshlarning durdonasi ", " Xojalar tazkirasi "
asarlari bizgacha yetib kelgan .
" Odob as - solixin " muqaddima , 7 bob hamda har bir bob 4 fasldan iborat .
Asarda odob qoidalari : salomlashish va ruxsat surash , muloqot odobi , uxlash va
yo ` l yurish , suhbatda o ` zini tutish , er - xotin odobi , tozaliq qoidalari , mehmon
kutish , ziyofat va ovqatlanish odobi , safar qoidalari bayon etiladi .
" Zubdat al - masoyil » (« Masalalarning qaymog ’ i ») asarlari turkiy tilda yaratildi . U
5 marta : Toshkentda 1889, 1901 yillar va Ista m b u lda 1891-92, 1986 yillarda qayta
nashr etilgan .
Mazkur asar mazmuni , nomidan ham ko ’ rinib t u rganidek , insonning hayoti
davomida zarur xulq - odob qoidalariga o ’ rgatish g ’ oyasi ilgari suriladi . Unda

kundalik turmushimizda har bir yosh egallab olishi zarur bo ’ lgan zoxiriy ( tashqi )
va botiniy ( ichki ) odob va ahloq qoidalari nimalardan iborat bo ’ lishi zarurligi va
shunda b ularning ( tolib sodiqlarning ) ham o ’ sib , barkamol inson darajasiga
yetishishi ta ’ kidlanadi . Muhammad Qoshg ’ ariyning « Odob as - Solixin » asari
muallifining o ’ zi ta ’ kidlaganidek , muqadima va 7 bobdan hamda har bir bob 4
fasldan iborat .
Har bir inson odobi zoxiriy hamda odobi botiniyni bilib , unga amal qilishi zarurligi
va u odob qoidalarini mu ’ tabar kitoblardan jam etganligini . So ’ ng yuqorida
ta ’ kidlaganimizdek , insonning barkamol bo ’ lib yetishishida kundalik turmushida
zarur zoxiriy va botiniy odob qoidalari : salomlashish va ruhsat so ’ rash , muloqat
odobi , uxlash va yo ’ l yurish , suhbat axlining o ’ zini to ’ tishi , er - xotin odobi , tozalik
va ozodalik qoidalari , mehmon ko ’ tish , ziyofat va ovqatlanish odobi , safar
qoidalari bayon etiladi .
Birinchi bob ruhsat so ’ rash va salomlashish , ko ’ rishish , qo ’ l olishish haqida bo ’ lib ,
u 4 fasldan iborat .
Ma ’ lumki , sharq halqlarida biror kimsa birorta uyga kirganda u yerga ruhsatsiz
kirib boravermay , ma ’ lum urf - odat qoidalariga rioya qiladi . Ana shu qoidalarining
eng muhimlari , Muhammad Sodiq Qoshg ’ ariy har bir odam kelganligini bildirish
( eshikni qoqish yoki yo ’ talish ), ovoz berilgandan so ’ ng ichkariga kirishga ruhsat
so ’ rash va so ’ ng kirish ker ak ligi bayon etiladi .
Ikkinchi faslda esa salomlashishning 12 odob qoidasi haqida fikr yuritiladi .
SHunda salom berish va javobi masalasida hozirgi paytda ham yuz berayotgan
munozarali fikrlarga nuqta qo ’ ygandek bo ’ ladi . Muallif aytishicha , adabi avval 2
mo ’ min kishi kelsalar xox oshno xox nooshno , salom berishgaylarki , salom berish
sunnatdir , javobi farzi ayndir , deydi .
Mazkur bobda yana salomlashishidagi xatti harakattalar , jismonan zaif kishilar va
salomlashish qoidalari , erkak va xotin - qizlarning salomlashish qoidalari , salom
bermaslik va xotin - qizlarning salomlashish qoidalari , salom berma s lik va javob
qaytarmaslik h aqida ham hozirgi davr uchun muhim tavsiyalar mavjud .

Birinchi bobning uchunchi faslida berilgan muloqat ( uchrashuv ) odbiga oid
tavsiyalar ham diqqatga sazovar . Bunda uchrashganda qo ’ l berib ko ’ rishish , lekin
qo ’ l uchida emas , astoydil , lekin qo ’ lni silamay , ochiq yuz bilan ko ’ rishish bayon
etiladi .
Ikkinchi bobda uxlamoq kiyim kiyish , yo ’ l yurish odoblari xaqida fikr yuritiladi .
Masalan , uxlash oldidan eshiklarni ma h kamlash , idishlarni og ’ zini yopish ,
o ’ rindagi ko ’ rpani qoqib yozish , o ’ t , chiroqni o ’ chirish , uxlaydigan o ’ rinni
yumshoq qilmaslik o ’ ng qo ’ liga bir oz suyanib yotish tavsiya etiladiki , bu
qoidalarga rioya qilmaslik natijasida ko ’ plab noxush voqealar ro ’ y berishrganligi
aytiladi . Libos kiyish qodalari ham xulq - odob qoidalarinng tarkibiy qismi
sanaladi . Bunda eng muhimlaridan kishi imkon darajasida kiyinishi lozimligi ,
qulayligi va yoshi , jinsiga , joyiga , fasliga mos bo ’ lishi , uni toza t u tish , yaxshi
libos kiyganda manmanlik qilmaslik , kiymaydigan ortiqcha liboslaridan
mu h tojlarga in ’ om qilish kabi tavsiyalar hozirgi davrda ham o ’ z ahamiyatini
yo ’ qotmagan .
Yo ’ l yurish qoidalari har bir inson uchun bo ’ lishi zarur bo ’ lgan qoidalar bo ’ lib , bu
xaqda quyidagilar : yo ’ lda yurganda me ’ yorida qadam tashlash , atrofga
alanglamaslik , jamoat joylarida boshqalarga ozor berishrmaslik , keksalardan keyin
yurish , o ’ ztozlar bilan birga ketayotganda ularning hurmatini saqlash , yo ’ lda
hamkorlari bo ’ lsa ular bilan birga ketishlik , yo ’ lda esa biror kishi bilan uchrashib
qolsa , salomlashib , tez o ’ tib ketish , agar zarur bo ’ lsa biror chekkaga chiqib
so ’ zlashish , yo ’ lda og ’ iz suvi yoki bal g’ amni to ’ pursa yuzini berkitish , uni o ’ ng
tomonga yoki oldiga emas , chap tomonga yoki orqasiga tashlash , yo ’ lda
yordamga muxtojlarga yordam berishrish , kishilarga aziyat yetkazadigan
narsalarni olib tashlash , mazlumlar g ’ am anduxlariga sherik bo ’ lib ularga yordam
berish , yaxshi ishni ma ’ qullab , yomon ishdan qaytarish k abilar bayon etiladiki ,
Bularni bilish katta - yu kichikka birdek zarurdir .
Uchinchi bobda suhbatlashish odobi bayon etiladiki , bu odob qoidalariga inson har
bir daqiqada rioya etishi zarur .

Er kishi xotiniga yaxshi muomala qilishi , uni bexuda g ’ azablantirmasligi , olijanob
bo ’ lishi , muruvvat ko ’ rsatishi , xavoyi nafs balosidan saqlanishi , agar ayol takkabur
va jafo ko ’ rsatsa , unga avval nasi h at qilib adab berishrishi , yaxshi tomonga yuz
tutsa avf etishi zarurligi bayon etiladi . Xotin esa erining ruhsatisiz hech joyga
bormasligi va hech kimni uyga keltirmasligi , erining mol dunyosini sarf etmasligi ,
o ’ z mas ’ ulyatini bajarishi , eri xursand bo ’ lsa - xursand , g ’ amgin bo ’ lsa - g ’ amgin
bo ’ lishi , erning topish - t u tishiga qanoat qilish , er vafot etganda motam t u tib
mar h umning ru h ini pok saqlash xaqida ibratli pandlar bayon etiladiki , bu narsalar
hozirgi kunda ham dolzarbdir .
Muhammad Sodiq Qoshg ’ ariy « Odob as - solixin » asarida , kasal holini so ’ rash ,
ta ’ zim va m u sibat odoblari xaqida ham fikr yuritadi . Bu narsalarni h ar bir
kishining bilishi muhimdir .
Bemor ham o ’ z navbatida kasalidan nolishi mumkinligini , og ’ ir dardga
chalinganda o ’ ziga o ’ lim tilamasdan umr tilashi , og ’ irlashgani sezila boshlaganda
guno h laridan tavba qilib , qarzlarini ado etib , farzandlarini , qarindosh va
do ’ stlaridan rozilik so ’ rashi va vasiyat qilishi hamda ularga sabr qanoat tilashi eng
muhim qoidalar ekanligi takidlangan .
Asarda m u sibat odoblari haqida ham bayon etilganki , Bularni bilish , ayniqsa
yoshlarga zarurdir .
Asarda ziyofat , mehmondorchilik odobi xaqida ham ko ’ pgina ibratli gaplar yozib
qoldirilgan . Jumladan mehmondorchilik odobi xaqida quyidagilar ifodalanadi .
Asarda mehmoning ham so h ibi xonodonga qiladigan odob qoidalari xaqida ham
batafsil to ’ xtalib o ’ tilgan .
Yettinchi bobda eng zaruriy safar qoidalariga to`xtalib o`tiladi. Safar qilishni olim
uch qismga bo`ladi: farz, fazilat, muboh (ruxsat etiladigan). Bundan safar farzining
o`zini b е sh bo`g`inga bo`ladi: jihod, hajji farz, ota va ona chaqirig`iga binoan,
raddi mazolim (zulmni qaytarish uchun) va b е shinchisi ilm olish uchun safar
qilish.
Safar mubohni ham ikki bo`g`inga bo`ladi: birinchisi, o`z manfaati yo`lida
birovdan ta'ma qilmaydigan tijorat safari; agar kim tijoratda faqat mol-dunyo

orttirish maqsadida bo`lsa, unda bu tijorat safari ham unga ziyon е tkazadi, d е ydi
olim. Ikkinchi, ma'naviy tafarruj (ko`ngil ochish) uchun safar qilish. Ba'zida
bunday safarlarning ham joizligi ta'kidlanadi. Ammo safarlarning barchasida ?h m
ayollarga albatta mahrumib haromlik qilishi zarur, d е b hisoblaydi.
So`ng olim safarlarning foydalari haqida og`iz ochadi, unda safar qilgan kishi
birinchidan, ham-anduhdan forig` bo`lishi, ikkinchidan tirikchilik uchun
sarmoya yig`ish, uchinchidan ilm olish, to`rtinchidan, to`liq odob va axloq
o`rganish, b е shinchidan, ulug` kishilarning suxbatlaridan baxramand bo`lish
mumkin d е yiladi. Olim safarning ba'zan mashaqqatlari xam bo`lishi mumkin
d е gan savolga yoshlarga chaqimchi va xasadchilar orasida tirik yurgandan ko`ra,
safar mashaqqatlari afzalroqdir, d е b to`g`ri xulosa chiqaradi. Mazkur bobda safar
odobi xaqida fikr yuritiladiki, bu quyidagilardan iboratdir:
Safarga x е ch qachon tanxo chiqmaslik, eng kami uch kishi safar qilishi, ko`pchilik
bo`lsa, bir-biriga yain manzilga tushish, bir gurux bo`lib safarga chiqqanda
o`rtalaridan biror kishini boshliq etib, uning maslaxati bilan ish tutish va
boshliqning xam o`z xizmatini boshqalardan ayamasligi, zaifu notavonlar xamrox
bo`lsa, ularga madadkor bo`lish xam eng muxim safar odoblari sifatida bayon
etiladi. Safarga eng zarur ashyolarni, ya'ni lobos, oyoq kiyimi, soqoltarosh, misvoq
(tish tozalagich), qaychi va boshqalarni unutmaslik, borayotgan shaxrida biror
yuqumli kasallik tarqalgan bo`lsa, u shaxarga kirmaslik, agar shaxarga kirgandan
so`ng kasallik tarqalsa, u е rdan chiqib k е tmaslik k е rakki, aks xolda kasallik
tarqatuvchi o`zi bo`lib qolishi mumkin.
Safardan qaytganda to`satdan uyga kirib bormay, avval uydagilarni xabardor etish,
k е chasi kirib borish xam noloyiq xisoblanadi. Safardan qaytganda xonadondagilar
va qarindosh, yor-do`stlarga sovg`alar ulashish, uni ko`rgani k е lganlarni taom
bilan siylash xam muximdir. Agar xabar k е lsa, musofirni kutib olishga p е shvoz
chiqish, uni xurmat bilan kutib olish, uni so`roqqa tutmaslik, musofir xoxishini
farosat bilan bilib olish, uning manzili, yotish-turishi, yeyish-ichishidan xabardor
bo`lib turish, agar sayoxat qilish xoxishi bo`lsa, diqqatga sazovor joylarni

ko`rsatish, uning k е lishidan maqsadini bilish, yordam qilish kabi eng oddiy odob
qoidalari xam bayon etiladi.
Muhammad Sodiq Qoshg’ariyning «Odob as-solixin» asari yoshlarning barkamol,
ma’naviy yuksak yetuk axloqli bo’lishlarida katta ahamiyatga ega. Mazkur asar
kundalik turmushimizda h ar kuni , har daqiqada bilish zarur bo ’ lgan turmush
odobiga oid xulq - odob qoidalarining majmuidir . Shuning uchun ham Sharq
pedagogikasi tarixida « Qobusnoma » kabi bu asar ham , o ’ z o ’ rni , o ’ z mavqeiga
ega . Bu asarni bobma - bob o ’ rganish yosh avlodning ma ’ naviy kamol topishiga
foydalaniladigan berish baho xazinadir , deyish joiz .
Muhammad Rizo Ogahiy , Munis Xorazmiylarning pedagogik qarashlari .
Muhammad Rizo Erniyozbek o ` g ` li Ogahiy (1809- ) XIX asrning atoqli
adibi va tarjimonidir . U yoshligida tog ` asi Munisning tarbiyasida bo ` ladi . Sungra
Xivadagi madrasada o ` qiydi . Fors , arab tillarini o ` rganadi . U o ` z faoliyati
davomida Mirxondning " Ravzat us - safo ", Muhammad Mahdixonning
" Nodiranoma ", Sharofiddin Ali Yazdiyning " Zafarnoma ", Ahmad Xiraviyning
" Tabkoti Akbarshoxiy ", Rizoqulixon Hidoyatning " Ravzat us - safon Nasriy " kabi
tarixiy , Nizomiddin Ganjaviyning " Xaft paykar ", Sa ’ diy Sheroziyning " Guliston ",
Dehlaviyning " Xasht bixisht ", " Jomiyning " Bahoriston ", Hiloliyning " Shohi gado ",
Vosifiyning " Badoye ’ ul - voqe ’" kabi adabiy asarlarini , Kaykovusning
" Qobusnoma ", Voiz Koshifiyning " Axloqi Muxsiniy " kabi falsafiy - axloqiy
asarlarini o ` zbek tiliga tarjima qiladi .
Ogahiyning " Ta ’ viz ul - oshikin " ( Oshiqlar tumori ) nomli she ’ riy devonida
yaxshilik , olijanoblik , poklik , to ` g ` rilik , himmat , shijoat , mardlik , saxovat , iffat ,
hayo , vafo , qanoat sifatlarni ulug ` lanadi , nodonlik , munofiqlik , yolg ` onchilik ,
xiyonat , haad , g ` iybat , xasislik kabi illatlar qoralanadi .
U yaxshilik qilishni insoniy burch deydi , xalqa yaxshilik qilish ma ’ naviy
qashshoqlikning oldini oladi , deb biladi .
Olim inson qadr - qimmati uning oltinu - kumush bilan emas balki ilmu -
hunari , kishilarga himmati va muhabbati bilan o ` lchanadi . U ilm o ` rganish , til

bilishga , yoshlarni nafosat tarbiyasiga ham alohida e ’ tibor beradi . U davlat
boshlig ` iga xos bo ` lgan fazilatlar haqida ham fikr bildiradi .
Munis Xorazmiy (1778 - ) shoir , tarixchi , tarjimon va kalligraf olimdir .
Maktab , madrasada o ` qiydi . Mumtoz adabiyotni o ` rganadi . Uning ijodida " Savodi
ta ’ lim " asari ta ’ limiy jihatdan muhim o ` rin tutadi . Asarning 1 - qismida xat mashq
qilishga tayyorgarlik , kerakli o ` quv anjomlari haqida gapiriladi . 2- qismida esa xat
mashqi xususida amaliy ta ’ lim beriladi .
Munis Xorazmiy o ` z she ’ rlarida xalqning orzu istaklarini aks ettiradi ,
ma ’ rifatparvarlik g ` oyalarini olg ` a suradi , xalqni bilimli , adolatli bo ` lishga da ’ vat
etadi . U tarbiyaviy qarashlarida do ` stlik , vafo masalasiga e ’ tibor beradi .
Umuman , Munis Xorazmiy o ` zining pedagogik qarashlarida rostguylik ,
do ` stlik , vafo , adolat , shirinsuzlikni ulug ` ladi , xalqni savodli bo ` lishga , ilm
o ` rganishga chaqiradi .
XIX asrning boshlariga kelib Turkistonda islom dini keng tarqalib, mustahkam
o’rnashib o’z mavqyeiga ega edi. Bu davrga kelib diniy e’tiqod asosiy tarbiya
kuchi sifatida maydonga chiqdi. Islom dini murakkab ta’limot bo’lganligidan u
turlicha talqin qilina boshladi. Islom dinida turli xil oqimlar vujudga kela boshladi.
Bu holat islom dinini sofligi uchun kurashuvchi ilg’or kishilarni qoniqtirmas edi.
Shuning uchun ham Buxorodagi ma’rifatparvarlar, musurmon ruhoniylar va
ziyolilar orasida madrasa va maktablar tizimiga hamda islom diniga kirib qolgan
bid’atlarni isloh qilish fikri paydo bo’la boshladi. Shunday islohot tarafdorlarini
jadidlar, ya’ni yangilik tarafdorlari deb atay boshladilar.
«Jadid» - so’zi arabcha so’z bo’lib, «yangi», jadidizm esa yangilik tarafdorlari
degan ma’noni anglatadi.
XIX asr boshlarida qancha ma’rifatparvarlar, mudarislar Buxoro shahridagi 200 ga
yaqin madrasani isloh qilish g’oyasi bilan chiqdilar. Bu harakat boshida madrasa
mudarisi Abu Nasr al-Kursaviy turgan. Ammo kadimistlar oqimi ularni kofirlikda
ayblaydilar va Buxoro amiri Kursaviyni o’lim jazosiga hukm etadi. Abu Nasr al-
Kursaviy zindondan qochishga muvofiq bo’ladi va Qozonda o’z faoliyatini davom
ettiradi.

XIX asrning 50-60 yillarida diniy islohotchilik harakati yanada kengaydi.
Jadidchilik harakati boshida buxorolik mudaris va tarixsi olim Marjoniy,
g’ijduvonlik domla Fozil, Mo’minjon Vobkandiy, Mulla Xudoyberdi Boysuniy va
boshqa mudarislar turar edilar.
Islohotchilar bu davrda Marjoniy rahnamoligida quyidagi masalalarni oldinga
surdilar:
1. Qur’ondagi har qanday diniy masala yuzasidan kishilar bilgan holda o’zlari
erkin fikr yuritsinlar.
2. Birovning birovga ko’r-ko’rona ergashishi qat’iy mann qilinsin;
3. Madrasalarda o’qitiladigan hoshiya va shrq kabi mazmunga ega bo’lgan va
madrasa o’quvchilari uchun foydasiz bo’lgan hamda ularning vaqtini bekorga
oluvchi darslar dars jadvallaridan olib tashlansin;
4. Madrasalarda Qur’oni Karim, Hadisi Sharif, ularning tarjimalari va islom tarixi
kabi darslar o’tilsin;
5. Arifmetika, tarix, jug’rofiya, tabobat, handasa, mantiq va boshqa dunyoviy
fanlarni o’qitishga qarshilik ko’rsatilmasin.
6. Har bir ishda musulmonchilikning Muhammad Alayhissalom davridagi qadimiy
islom madaniyatiga qaytarish ko’zda tutilmasin.
XIX asrning 80-90 yillaridagi jadidchilik harakatining keng yoyilishida Munavvar
Qori, Mahmudxo’ja Behbudiy, Said Ahmad Siddiqiy, Abdulla Avloniy, Abdurauf
Fitrat, Muhammadsharif So’fizoda va boshqalar jonbozlik ko’rsatgan.
Jadidlar 1906 yilda «Taraqqiy» deb nomlangan gazeta nashr ettirib, o’z g’oyalarini
tarqata boshladilar, oradan ko’p o’tmay, «Xurshid», «Shuxrat» singari yangi
gazetalar dunyo yuzini ko’rdi. Bu gazetalarda jadidchilik harakatining asosiy
g’oyalari talqin qilinar va muhokamaga tashlanar edi.
Bu davrda jadidlarning harakat dasturi tuzilib, u quyidagi masalalarni hal qilishga
qaratilgan edi:
1. Diniy tasavvuf va fanatizmga qarshi kurash (ko’r-ko’rona e’tiqod);

2. Diniy aqidalarga asoslangan O’rta asr maktablari o’rniga Ovro’pa qabilidagi
dunyoviy ilmlarni ona tilida o’qitishga moslangan yangi usuldagi maktablarni
tashkil etish, feodal davri maorif tizimini isloh qilish;
3. Jadidchilik g’oyalarini keng xalq ommasiga yetkazish niyatida yangi o’zbek
adabiy tilini ishlash chiqish, matbuot xurligi uchun kurashish, xalq ommasiga
tushunarli adabiyot va teartni yaratish;
4. Xotin-qizlarni paranjidan chiqarish va jadid maktablariga qatnashishlarini
ta’minlash yo’li bilan ular taqdirini o’zgartirish va oilada islohot o’tkazish;
5. Mahalliy boylar va savdogarlar ahlining siyosiy va iqtisodiy jihatdan rus
burjuaziyasi bilan bir huquqda bo’lishi, mahalliy amaldorlarning chor hukmdorlari
tomonidan siquvga olishiga qarshi kurashish, shu yo’l bilan mustamlakachilik
siyosatini isloh qilish.
Asosiy talablari ana shundan iborat bo’lgan jadidlar uchun ilm va ma’rifat yagona
qurol bo’lib, ular shu qurol yordami bilan o’lkada ijtimoiy iqtisodiy va madaniy
taraqqiyot uchun kurashmoqchi bo’ldilar.
Markaziy Osiyo jadidchilik haqida gap ketganda buni Behbudiy, Munavvar qori,
Fitrat kabi ma’rifatparvarlarning ijodi va faoliyatini alohida o’rganish maqsadga
muvofiq.
Maxmudxo’ja Behbudiy
Turkistonda jadidlar harakati asoschilaridan biri, jahonga mashhur bo’lgan o’zbek
jo’g’rofiyashunosi, atoqli jamoat arbobi, buyuk ilsshunos, ulug’ pedagog va
axloqshunos, yuksak didli jurnalist, Mahmudxo’ja Behbudiy 1874 yil 10 martda
Samarqandning Baxshitepa qishlog’ida ruxoniy oilasida tavallud topdi. Uning otasi
imomlardan bo’lib, ilm-ma’rifatga ixlosmand edi. Behbudxo’ja asl-nasabiga ko’ra
xo’ja Axmad Yassaviylar avlodiga borib taqaladi.
Maxmudxo’ja Behbudiy «Muntaxbai jug’rofiyai umumiy» (Qisqacha umumiy
jo’g’rofiya), «Kitobatul-atfol» (Bolalar maktabi), «Muxtarasi tarixi islom»
(Islomning qisqacha tarixi), «Madxali jo’g’rofi umroniy» (Axolii jo’g’rofiyasiga
kirish), «Muxtasari jo’g’rofiyai rusiy» (Rossiyaning qisqacha jug’rofiyasi),

«Amaliyoti islom» va hokazo kitoblarni yozdi va ulardan darslik sifatida
foydalandi.
«Usuli jadid» maktablarida hamma o’qish huquqiga ega bo’lgan. Bu yangi usul
maktablari chor hukumati tomonidan va mahalliy ruxoniylar, eski maktablarning
domlalar tomonidan ta’qib qilib kelinar edi.
Bunday to’siqlar va qarama-qarshiliklarga qaramasdan Behbudiy va uning
safdoshlari «Usuli jadid» maktablarida Turkiston farzandlarini o’qitish ishlarini
jadal sur’atlar bilan olib bordilar. Behbudiy barcha maqsadlarini faqat ma’rifat
orqali amalga oshirishni ko’zda tutadi. U ta’lim-tarbiya xususidagi o’z g’oyalarini
amalga oshirishda bosh yo’l sifatida yangi maktablar ochish, unda diniy ilmlar
bilan birga, aniq fanlarni ham o’qitishga, mahalliy aholini ilm-ma’rifatli bo’lishga
da’vat etadi.
Behbudiyning «usuli jadid» maktabidagi o’qitish ishlari quyidagi tartibda olib
borilar edi: «Maktab ikki bosqichdan iborat bo’lib, birinchi bosqich – ibtidoiy
qism, deb nomlangan. Buning taxsil muddati to’rt yil. Birinchi yilda: forscha va
arabcha yozuv hamda o’qishni o’rganilgan. Ikkinchi yilda: hafti yak, imon va
e’tiqoddan dars, fors, turkiy va arab tilida she’rlar, qasidalar o’qitilgan. Uchinchi
yilda: Qur’oni karim, islom ibodati, fors va turkiy til puxta o’rgatilgan. Hisobdan
turli taqsimot va ish yuritish kabi zaruriy jihatlar o’qitilgan. To’rtinchi yilda esa
Kalomu sharif, mufassal tajvid, forsiy va turkiy nazm va nasm, axloq darsi, turkiy
va forsiy til, tarix, jug’rofiya o’qitilgan. Bu to’rt sinfni tamomlagan bolalarning
muallimning o’zi taqsimlagan. Xohlasa ikkinchi bosqichgan qoldirar, ularning
o’zlashtirishlariga qarab, madrasaga yuborar, bolaning o’zi xohlasa, Yevropa
maktablariga yuborar yoki tirikchilik uchun ishlashga yo’llanma berardi».
Maktabning ikkinchi bosqichi – rushadiya bo’lib, bunga to’rt sinf kiritilgan. Unga
ibtidoiy qismni tamomlaganlar o’tkazilgan.
Behbudiy maktabida har yilning oxirida tantanali imtihonlar o’tkazilib turilar edi.
Imtihonlarga albatta ota-onalar va boshqa mehmonlar ham taklif qilinardi.

Sakkiz sinf, ya’ni ikki bosqichni tamomlagan shogird arabcha, forscha va
turkchada bemalol so’zlab, yozardi. Ruschani ham o’qib, bemalol gaplasha olar
edi.
Behbudiy butun ongli faoliyati davomida faqat xalq manfaatlarini himoya qildi,
xalqni baxtiyor etish, farzandlarini esa savodxon qilish uchun kurashdi.
Adabiyotshunos Sherali Turdiyevning yozishicha, Behbudiy Buxoro amirining
daxshatli zindonida o’z qotilini kutib yotgan og’ir damlarda ham Turkiston va
Buxoroda maorif nurlarini yoyish, xalqni jaholatdan qutqarish, ularga haqiqat,
adolat, ozodlik yo’lini ko’rsatishga, bu yo’lda qurbon bo’lganlarni unutmaslikka
undovchi vasiyat xatini zindondan ozodlikdagi do’stlariga chiqarishga muvofiq
bo’ldi. Bu vasiyatda quyidagi satrlarni o’qish mumkin: «Sizlarga vasiyat qilaman:
Maorif yo’lida ishlayturgan muallimlarning boshini silangizlar! Maorifga yordam
etingiz! O’rtadan nifoqni ko’taringiz! Turkiston bolalarini ilmsiz qo’ymangizlar!
Har ish qilsangiz jamiyat ila qilingiz! Hammaga ozodlik yo’lini ko’rsatingizlar!
Bizdek maorif qurbonlarini yo’qlangizlar! Ozodlikni tezlik ila yuzaga
chiqaringizlar! Maorifni Buxoro tuprog’ida joriy qilingizlar!» - deydi.
Mahmudxo’ja Behbudiy o’zbek xalqining milliy mustaqilligi yo’lida ulkan
iste’dodini, bilimini, butun kuch g’ayratini, aziz umrini fido qildi.
Munavvar Qori Abdurashidxon
Adburashidxon Sotiboldixon Olim o’g’li Munavvar Qori 1878 yilda Toshkent
shahrining markaziy dahasi – Shayx Xolvand Taxurning Darxon mahallasida
mudarris Abdurashidxon va Xosiyat Otin oilasida dunyoga keldi. U 7 yoshida
otasidan ajraydi. Dastlabki ta’limni onasi Xosiyat Otindan oladi, xat-savodi
chiqqach o’sha davrdagi yirik maktablardan biri – Usmon domlada o’qiydi, so’ng
Toshkentdagi Yunusxon madrasasida tahsil ko’radi. U 1901 yili jadid maktabini
ochib, bolalarni o’qitadi. Bu maktabda beshi yillik bilimni uch yilda berishga
muyassar bo’ladi.
Munavvar Qori ochgan yangi usul «namuna» maktabida bir necha yuz bola
o’qigan. Bu maktabda tayyorgarlik ancha jiddiy bo’lgan iste’dodli yoshlar
o’qituvchilik qilgan. Munavvar Qorining o’zi esa jadid maktablari uchun yangi

tovush «usuli savtiya» usulida darsliklar – «Adibi avval alifbosi» (birinchi adib
1907), «Adibi soniy» (ikkinchi adib 1907), «Yer yuzi» (Jug’rofiya), «Havoijon
diniya» (1907) kitoblarini yozib chop ettirgan. Bular o’lkadagi jadid maktablari
uchun asosiy darsliklar sifatida bir necha bor qayta nashr etildi.
Munavvar Qori o’z fikrdoshlari Ubaydulla Xo’jayev, Abdulla Avloniy,
Toshpulatbek Norbutabekov, Karim Norbekov va boshqalar bilan hamkorlikda
1909 yilda Toshkentlik bilr boyning raisligida «Jamiyati hayriya»ni tashkil etadi.
Munavvar Qori va safdoshlari bu jamiyat orqali qashshoq va kasalmand kishilar
o’qiuvchilarga yordam ko’rsatadilar, Rusiya va Turkistondagi oliy o’quv yurtlariga
talabalar yuborish bilan shug’ullanadilar. U millat bolalarini savodxon qilishdek
bunday savob ishga faqat «To’ron» jamiyati a’zolarining jalb etibgina qolmasdan,
balki mahalliy boylarning ham boshini qovushtirib, ularning e’tiborini bu hayrli
ishga tortadi. Munavvar Qori nomi faqatgina Turkistonda mashhur bo’lmay, balki
Markaziy Osiyo, Rossiya musulmonlari uchun ham tabarruk edi.
O’zbek xalqini ma’rifatli qilishga intilgan Munavvar Qori 1918 yil may oyida
Toshkent shahrida «Turk o’chog’i» ilmiy – madaniy jamiyatini tuzadi.
1918 yil 9 aprelda Munavvar Qori uyida to’plangan jadidlar Turkiston xalq
dorilfununining musulmon bo’limini tashkil etish maqsadida 9 kishidan iborat
tashkilot komissiyasini tuzadi. Komissiyaga Munavvar Qori Rais qilib tayinlangan.
Komissiya 22 kun ichida musulmon bo’limi dasturlarini tuzadilar. Dorilfununning
musulmon va o’ris bo’limi 3 bosqichdan iborat bo’lishi belgilanadi.
1918 yil 2 iyun kuni sobiq seminariya binosida dorilfununning o’zbeklar uchun
maxsus o’qituvchilar tayyorlovchi bo’limi – «Dorilmuallimin» ochildi.
Munavvar Qori 1922 yildan Turkiston maorif noziri, keyin esa Toshkentning eski
shahar maorif xodimlari quriltoyida ishtirok etib, maktab bo’limiga a’zolikka
saylandi. Do’stlari va shogirdi Qayum Ramozon va Shorasur Zunnun bilan
xamkorlikda uch bo’limdan iborat «O’zbekcha til saboqlari» kitobini (1925) nashr
ettirdi. Munavvar Qori insonlarni faqat olijanob fazilatlarga, yoshlarni halol
mehnat qilishga, ilm-ma’rifat va kasb-hunar o’rganishga rostgo’y bo’lishga
chorladi. Ammo Munavvar Qori 1926 yili GPU tomonidan qamoqqa olinib,

«Yovuz niyatli jadid va turkparast», «millatchi», «xalq dushmani» sifatida 1931
yili otishga hukm qilindi.
A bdulla Avloniy
Taniqli ma’rifatparvar adib A. Avloniy pedagogik fikr taraqqiyotiga salmoqli hissa
qo’shgan, o’z asarlarida o’zbek xalqining eng yaxshi an’analarini, ta’lim-tarbiyaga
oid muhim hayotiy masalalarni aks ettirgan pedagog, olimdir.
A.Avloniy 1878-yil 12-iyulda Toshkent shahrining Mergancha mahallasida,
mayday hunarmand- to’quvchi oilasida dunyoga keldi. O’ta iqtidorli bo’lgan
Abdulla 15 yoshida she’rlar yoza boshladi. A. Avloniy 1907-yili “Shuhrat”,
“Osiyo” nomli gazetalar chiqara boshladi, lekin chor amaldorlari tez orada
gazetalarni yoptirib qo’yadi. A.Avloniy keyinroq “ Sadoyi Turkiston” (1914-
1915), “Turon” (1917), “Ishtirokiyun” gazetalarida, “Kasabachilik harakati”
(1921) jurnalida ishlaydi. Shundan so’ng, u o’zbek matbuotining zabardast vakili,
o’zbek matbuotining asoschilaridan biri sifatida taniladi.
XX asr boshlarida O’zbekistonning ijtimoiy-siyosiy hayotida, pedagogik fikr
rivojida A. Avloniy alohida o’rin egalladi.
A.Avloniy o’zbek xalqining san’ati va adabiyoti hamda milliy madaniyatini, xalq
ta’limi ishlarini, yo’lga qo’yishda katta xizmatlar qilgan adib, jamoat arbobi va
iste’dodli pedagogdir.
A.Avloniy o’zbek ziyolilari ichida birinchilardan bo’lib, o’zbek xalq teatrini
professional teatrga aylantirish uchun 1913-yili “Turon” nomi bilan teatr truppasini
tashkil qiladi.
A.Avloniy truppa uchun “Advokatlik osonmi?”, “Pinak”, “Ikki muhabbat”,
“Portug’oliya inqilobi” kabi dramalar yozdi, “Qotili Karima”, “Uy tarbiyasining
bir shakli”, “Xiyonatkor oilasi”, “Badbaxt kelin”, “Jaholat”, “O’liklar” kabi sahna
asarlarini tatarcha va ozarboyjonchadan tarjima qiladi. Ammo bu asarlar nashr
qilinmadi.
A.Avloniy 1917-yil to’ntarishiga qadar Turkistonda juda katta ijtimoiy-ma’rifiy
ishlarni amalga oshirgan jadidlar harakatining ko’zga ko’ringan namoyandalaridan
edi. U ilg’or ziyoli kishilar bilan hamkorlikda teatr tomoshalari va matbuotdan

tushgan mablag’larga dunyoviy ilmlarni o’qitadigan “usuli jadid”, ya’ni yangicha
ilg’or usuldagi maktablar ochdi va bu maktablarda xalq bolalarini o’qitdi.
Ma’rifatparvarlar o’z millatlaridan yetuk olimlar, bilimdon mutaxasislar,
madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod, vatanni ozod, farovon etishlarini
orzu qildilar va bu yo’lda fidoyilik ko’rsatdilar.
A.Avloniy 1907-yili Toshkentning Mirobod mahallasida, keyinchalik Degrez
mahallasida yangi usuldagi maktablar ochdi. Maktablardagi o’quv jihozlarini
o’zgartirdi,o’z qo’li bilan parta va doskalar yasadi. Maktabga qabul qilingan
bolalarning asosiy qismi kambag’al kishilarning bolalari bo’lganligi uchun ularni
kiyim-kechak, oziq-ovqat, daftar-qalam bilan ta’minlash maqsadida, do’stlarining
ko’magida “Jamiyati xayriya” tashkil etadi va bu jamiyatga o’zi raislik qiladi.
“Nashriyot” shirkati tuzib, Hadrada “Maktab kutubxonasi” nomli kitob do’konini
ochdi. Avloniyning maktabi o’z oldiga qo’ygan maqsad va vazifalariga ko’ra
mashg’ulotlarni sinf-dars usuli asosida o’z ona tilida olib borilishi bilan eski usul
maktablaridan farq qiladi. U o’z maktabida bolalarga geografiya, tarix, adabiyot,
til, hisob, handasa, hikmat kabi fanlardan muayyan ma’lumotlar beradi.
A.Avloniyning ilk o’quvchilaridan biri, Toshkent davlat universitetida uzoq yillar
dars bergan taniqli pedagog, marhum Yusuf Tohiriy edi. A.Avloniy “usuli jadid”
maktablari uchun to’rt qismdan iborat “Adabiyot yoxud Milliy she’rlar” hamda
“Birinchi muallim” (1912), “Turkiy Guliston yoxud Axloq” (1913), “Ikkinchi
muallim” (1915), “Maktab gulistoni” (1917) kabi darslik va o’qish kitoblari
yaratdi. Bu asarlarida hamda publisistik maqolalarida dunyo xalqlari madaniyatini,
ilm-fanni, maktab va maorifni ulug’lab, o’z xalqini ilmli, madaniyatli bo’lishga
chaqiradi.
XX asr boshlarida yangi maktablar uchun yozilgan alifbelar anchagina edi. Shular
orasida Avloniyning “Birinchi muallim”i ham o’ziga xos o’ringa ega. “Birinchi
muallim” 1917-yil to’ntarishiga qadar 4 marta nashr etilgan. Avloniy uni yozishda
mavjud darsliklarga, birinchi navbatda, Saidrasul Aziziyning “Ustozi avval”iga
suyanadi.

A. Avloniyning pedagogikaga oid asarlari ichida “Turkiy Guliston yoxud Axloq”
asari XX asr boshlaridagi pedagogik fikr taraqqiyotini o’rganish sohasida katta
ahamiyatga molikdir.
“Turkiy Guliston yoxud Axloq” asari axloqiy va ta’limiy tarbiyaviy asardir.
Asarda insonlarni yaxshilikka chaqiruvchi, yomonliklardan qaytaruvchi bir ilm –
axloq haqida fikr yuritiladi. Shu jihatdan qaraganda, bu asar Yusuf Xos Hojibning
“Qutadg’u bilig”, Nosir Xisravning “Saodatnoma”, Sa’diyning “Guliston” va
“Bo’ston”, Jomiyning “Bahoriston”, Navoiyning “Mahbub ul-qulub”, Ahmad
Donishning “Farzandlarga vasiyat” asarlari shaklidagi o’ziga xos tarbiyaviy
asardir.
A. Avloniy pedagog sifatida bola tarbiyasining o’rni haqida fikr yuritib: “Agar bir
kishi yoshligida nafsi buzulib, tarbiyasiz, axloqsiz bo’lib o’sdimi, Ollohi akbar,
bunday kishilardan yaxshilik kutmoq yerdan turib yulduzlarga qo’l uzatmak
kabidur”, - deydi. Uning fikricha bolalarda axloqiy xislatlarning tarkib topishida
ijtimoiy muhit, oilaviy sharoit va bolaning atrofidagi kishilar g’oyat katta
ahamiyatga ega.
O’zbek pedagogikasi tarixida A. Avloniy birinchi marta pedagogikaga
“Pedagogiya”, ya’ni bola tarbiyasining fanidir, deb ta’rif berdi. Tabiiy bunday
ta’rif Avloniyning pedagogika fanini yaxshi bilganligidan dalolat beradi.
Avloniy bola tarbiyasini nisbiy ravishda quyidagi to’rt bo’limga ajratadi: 1.
“Tarbiyaning zamoni”. 2. “Badan tarbiyasi”. 3. “Fikr tarbiyasi”. 4. “Axloq
tarbiyasi”.
“Tarbiyaning zamoni” bo’limida tarbiyani yoshlikdan berish zarurligini, bu ishga
hammani: ota-ona, muallim, hukumat va boshqalarning kirishishi kerakligini
ta’kidlaydi.
“Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo
saodat – yo falokat masalasidur ”, deb uqtiradi Avloniy.
“Turkiy Guliston yoxud Axloq” kitobi ma’rifatparvarlik g’oyalarini targ’ib qiladi.
A. Avloniy kitobda ilm to’g’risida bunday deydi: “Ilm dunyoning izzati, oxiratning
sharofatidur. Ilm inson uchun g’oyat oliy, muqaddas bir fazilatdur. Zeroki, ilm

bizga o’z ahvolimizni, harakatimizni oyina kabi ko’rsatur… Ilmsiz inson mevasiz
daraxt kabidur…”. Avloniy ilmning amaliy va hayotiy foydalarini alohida
ta’kidlaydi: “Bizlarni jaholat, qorong’ulikdan qutqarur. Madaniyat insoniyatni
ma’rifat dunyosiga chiqarur, yomon fe’llardan, buzug’ ishlardan qaytarur, yaxshi
xulq va odob sohibi qilur… Alhosil, butun hayotimiz, salomatligimiz, saodatimiz,
sarvatimiz, maishatimiz, himmatimiz, g’ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilma
bog’lidur”.
“Turkiy Guliston yoxud Axloq” ning birinchi sahifasidan so’nggi sahifasigacha
Avloniyning insonparvarlik g’oyalari ifodalangan. U hammadan burun xalq
manfaatini ko’zlaydi, xalqqa bajonu dil xizmat qilishni o’zining muqaddas burchi
deb biladi. Uning nazarida, kishilar g’amini yemagan, xalqdan uzoq turgan
ig’vogar, g’iybatchi inson emas.
O’ta iqtidorli bo’lgan A.Avloniy 15 yoshida she’rlar yoza boshladi. Dastlabki
she’rlari «Tarjimon» gazetasida bosiladi. A.Avloniy 1907 yilda «Shuhrat» va
«Osiyo» nomli yangi gazetalar chiqara boshlaydi. Lekin chor amaldorlari tez orada
gazetalarni yoptirib qo’yadi. A.Avloniy keyinroq «Sadoi Turkiston» (1914-1915),
«Turon» (1917), «Ishtirokiyun» (1918) gazetalarida, «Kasabachilik harakati»
(1921) jurnalida muharrir bo’lib ishlaydi. Shundan so’ng, u o’zbek matbuotining
zabardast vakili, o’zbek matbuotining asoschilaridan biri sifatida taniladi.
A.Avloniy xalq orasida ilg’or fikrlarni tarqatishda, ilm va ma’rifatni tashviq
qilishda gazeta, jurnallarning roli katta ekanligini yaxshi bilar edi: «Matbuot har
insonga o’z holini ko’rsatuvchi, ahvol olamdan xabar beruvchi, qorong’u kunlarni
yorituvchi, xalq orasida ilm, ittifoq, himmat g’oyalari»ni yoyuvchidir, deb
baliqning suvsiz yashamog’i mumkin bo’lmagani kabi insonning ham ilmsiz
yashamog’i mumkin emasligini uqtiradi.
A.Avloniy o’zbek xalqining san’ati va adabiyoti hamda milliy madaniyatini, xalq
ta’limi ishlarini yo’lga qo’yishda katta xizmatlar qilgan adib, jamoat arbobi va
iste’dodli pedagogdir.
A.Avloniy 1917 yil tuntarishiga qadar Turkistonda juda katta ijtimoiy-ma’rifiy
ishlarni amalga oshirgan jadidlar harakatining ko’zga ko’ringan

namoyon7dalaridan biri edi. A.Avloniy ilg’or ziyoli kishilar bilan hamkorlikda
teatr tomoshalarini va matbuotdan tushgan mablag’larga dunyoviy ilmlarni
o’qitadigan «Usuli jadid», ya’ni yangicha ilg’or usuldagi maktablar ochdilar va bu
maktablarda xalq bolalarini o’qitdilar. Ular o’z millatlaridan yetuk olimlar,
bilimdon mutaxassislar, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod, vatanni
ozod, farovon etishlarini orzu qildilar va bu yo’lda fidoyilik ko’rsatdilar.
A.Avloniy 1907 yilda Toshkentning Mirobod mahallasida, keyinchalik Degrez
mahallasida yangi usuldagi maktablar ochdi. Maktablardagi o’quv asbob-
jihozlarini o’zgartirdi, o’z quli bilan parta va doskalar yasadi. Maktabga qabul
qilingan bolalarning asosiy qismi kambag’al kishilarning bolalari bo’lganligi
uchun ularni kiyim-kechak, oziq-ovqat, daftar-qalam bilan ta’minlash maqsadida,
do’stlarining ko’magida «Jamiyati xayriya» tashkil etadi va bu jamiyatga o’zi
raislik qiladi. «Nashriyot» shirkati tuzib, Xadrada «maktab kutubxonasi» nomli
kitob do’konini ochadi. A.Avloniyning maktabi o’z oldiga qo’ygan maqsad va
vazifalariga ko’ra mashg’ulotlarni sinf-dars tizimi asosida o’z ona tilida olib
borilishi bilan eski usul maktablaridan farq qiladi. U o’z maktabida bolalarga
geografiya, tarix, adabiyot, til hisob, xandasa, hikmat kabi fanlardan muayyan
ma’lumotlar beradi.
A.Avloniyning ilk o’quvchilaridan biri Toshkent Davlat Universitetida uzoq yillar
dars bergan taniqli pedagog, marhum Yusuf Tohiriy A.Avloniy Mirobodda tashkil
qilgan maktab haqidagi xotiralarida shunday deb yozgan edi:
«Shaharning qarama-qarshi chekkasida temiryo’l ishchilari istiqomat qiladigan
Mirobodda yangi tipdagi maktab ochilganligi haqida eshitib qoldik. Tez orada bu
maktabning fazilatlari haqidagi shov-shuvlar, uning muallimi A.Avloniyning
dovrug’i butun shaharga tarqaldi. Hammaning tilida «Miroboddagi maktab 6 oyda
o’qish yozishni o’rgatarmish, geografiya, hisob, tabiatni o’rganish degan darslar
o’qitilarmish», - degan gap yurardi. Bizga juda sirli tuyulgan bu maktabni va uning
donishmand muallimini ko’rishga oshiqardik. Nihoyat bir kuni uch-turttamiz
borishga jazm qildik.

Maktab pastdakkina, nim qorong’i bo’lib, masjid yo’lagida joylashgan edi.
Xonaning tepasidagi yorug’lik uchun qoldirilgan tuynukdan qish va bahorda qor
bilan yomg’ir ham tushib turardi. Lekin xonada o’quvchilar va domlaning
shogirdlari ko’p edi. Xayolimizda domlaning allaqanday bir sirli tomoni bor edi.
Bizni qotmagina, kichik jussali, qorachadan kelgan, istarasi issiq, chuqqisoqol bir
kishi ko’tib oldi. Bu nomi tilga tushgan muallim A.Avloniy edi. O’qishga qabul
qilindik. Ko’p o’tmay ko’z oldimizda yangi bir dunyo ochilganiga to’la ishonch hosil
qildik. Bolalarimizning oldi bir necha yildan beri maktabga qatnab yurgan bo’lsalar
ham Mirobodliklar oldida uyalib qoldik. Ular o’qish, yozishda, hisob masalalarini
xal etishda, tabiat hodisalaridan xabarlari bilan hammamizni lol qoldirdi. Ayni
zamonda bizni eski maktabimiz bo’shab, Miroboddagi A.Avloniy maktabi bizdan
borgan bolalar bilan liq to’ldi. Shu tariqa bu maktab tobora shuhrat topib bordi».
A.Avloniy «Usuli jadid» maktablari uchun to’rt qismdan iborat «Adabiyot yoxud
milliy she’rlar» hamda «Birinchi muallim» (1912), «Turkiy guliston yoxud axloq»
(1913), «Ikkinchi muallim» (1915), «Maktab gulistoni» (1917) kabi darslik va
o’qish kitoblari yaratdi. Bu asarlarida hamda publisistik maqolalarida dunyo
xalqlari madaniyatini, ilm- fanni va maorifni ulug’lab o’z xalqini ilmli, madaniyatli
bo’lishga chaqiradi.
Asrimiz boshlarida yangi maktablar uchun yozilgan alifbelar anchagina edi.
Shular orasida Avloniyning «Birinchi muallim» 1917 yil to’ntarishga qalar to’rt
marta nashr etilgan.
Avloniyning «Ikkinchi muallim» kitobi «Birinchi muallim» kitobining uzviy
davomidir. Biz birinchi kitobni, shartli ravishda, alifbe deb, ikkinchi kitobni
xrestomatiya deb atasak joiz bo’lar, desak xato bo’lmas.
Abdulla Avloniyning pedagogikaga oid asarlari ichida «Turkiy guluston yoxud
ahloq» asari XX asr boshlaridagi pedagogik fikrlar taraqqiyotining o’rganish
sohasida katta ahamiyatga molikdir.
«Turkiy guluston yoxud ahloq» asari ahloqiy va ta’lim tarbiyaviy asardir.

O’zbek pedagogikasi tarixida A.Avloniy birinchi marta pedagogika
“Pedagogiya”, ya’ni bolalar tarbiyasining fani demakdir, deb ta’rif beradi. Tabiy
bunday ta’rif Avloniyning pedagogika fanini yaxshi bilganidan dalolat beradi.
Abdulla Avloniy bola tarbiyasini nisbiy quydagi to’rt bo’limga ajratdi: 1.
“Tarbiyaning zamoni”. 2. “Badantarbiyasi”. 3. “Fikr tarbiyasi”. 4. “Ahloq
tarbiyasi” va bu haqida hamda unig ahamiyati haqida so’z yuritadi.
“Tarbiya zamoni” bo’limida tarbiyani yoshlikdan berish zarurligini, bu ishga
hammani: ota-ona, muallim, hukumat va boshqalarning kirishishi kerakligini
ta’kidlaydi.
“Al-hosil tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat,
yo saodat – yo falokat masalasidur” deb uqtirardi, Avloniy.
XIX asrlarning o’rtalarida Turkiston o’lkasida boshlang’ich ma’lumot beradigan
maktab hamda o’rta va oliy diniy ta’lim beradigan madrasalar mavjud edi.
Maktablarning aksariyati shu jumladan, qishloq maktablarining ko’pchiligi diniy
ta’lim beruvchi eng oddiy boshlang’ich maktablar edi xolos. Bu maktablarda
machitlarining imomlari, savodxon muallimlar dars beradilar. Bunday
maktablarda o’qitishga eng oddiy diniy vazifalarni o’rgatish bilan, ya’ni arab tilida
yozilgan Qur’onni o’qishni o’rgatish, har bir musulmon uchun zarur bo’lgan asosiy
vazifalarni bildirish bilan cheklanardi.
Shahar maktablarida diniy ta’limdan tashqari, umumiy ta’lim elementlari –
yozish va hisoblash yo’llari o’rgatiladi, xalq orasida mashhur shoirlarning she’r va
g’azallari o’qitilar edi. Odatda bunday maktablarning o’quvchilari badavlat
oilalarning bolalari bo’lar edi. Ular o’qishni tamomlab olgach, bilimlarini savdo-
sotiq ishlarida, hunarmandchilik ustaxonalarida qo’llar edilar, ba’zilari qo’shimcha
ta’lim olib, hattotlik kasbi bilan shug’ullanar, ba’zilari madrasaga kirib o’qishni
davom ettirardilar.
Oliy diniy maktab bo’lgan madrasada o’rta asrga oid diniy falsafiy va
musulmon huquqlari, arab tilining grammatikasi va mantiq ilmidan dars o’tilardi.
Madrasani tamomlab chiqqanlar imomlik bilan shug’ullanish va qozixonalarda
ishlash huquqiga ega bo’lar edilar. Maktab va madrasalarda asosan o’g’il bolalar

o’qitilar edi. Shaharlardagi diniy maktablarda ba’zi domlalarning xotinlari –
otinoylar qizlarni ham o’qitish bilan shug’ullanar edilar. Maktab va madrasalarda
dars o’zbek, arab fors-tojik tillarida olib borilardi.
1. Quyi maktab bu maktabda o’g’il bolalarga savdo o’rgatishga (4 yil).
2. Xalilxona maktabi – (namoz) yod oldirib o’rgatilgan.
3. Qorixona – Qur’on yod olingan.
4. Maktab internat – o’rta madrasa bo’lib, bu maktabda ham diniy, ham
dunyoviy fanlar o’qitilib o’rta ma’lumot berilgan.
Markaziy Osiyoda keyinchalik ba’zi o’zgarishlar yuz berdi. Musulmon maktablari
uchun bosmaxonalarda chop qilingan darsliklar paydo bo’ldi. Qozonda
bosmaxonada nashr qilingan qur’on va xavtiyaklar, Hindiston va Erondan
shoirlarning litografiyada chop etilgan to’plamlari keltirildi. Toshkentning o’zi
ham maktablar uchun darsliklarni litografiya usulida nashr qilish yo’lga qo’yildi.
Asrimizning boshlariga kelib Turkiston o’lkasidagi yirik markaziy
shaharlarda oliy ta’lim maskani hisoblangan quyidagi madrasalar: Buxoroda – 80,
Qo’qonda – 40, Samarqandda – 22, Marg’ilonda – 28, Toshkentda – 17 1
, Xeva
xonligida – 130 2
mavjud bo’lib, ular 400 dan 5000 tagacha talaba taxsil olar edi.
1906 yilga kelib Samarqand viloyatining o’zida 1510 ta musulmon maktabi
bor edi, ular 1482 o’quvchi 12740 talabaga saboq bergan.
Umuman o l ganda Turkiston o’lkasida 1905-1906 yillarda 5290 ta maktab
bo’lib, ularda, 10955 talaba ta’lim olgan.
Bu davrga kelib maxalliy fuqaro bolalaridan ilmli kishilar tayyorlash
maqsadida Xeva xoni Sayid Muhammad Rahimxon Boxodirxonni soniy – Feruz
(1844-1910 y.) katta ishlarni amalga oshirdi. Bevosita uning tashabusi bilan 1884
yili o’z saroyida maktab ochilib, bu maktabda rus o’qituvchisi va Mirzo,
Raxmoyequl qori kabi mahoratli ta’lim-tarbiya ustalari yoshlarga bilim berish ishi
bilan shug’ullanadilar.
Feruz farmoniga muvofiq 1904 yilning 10 noyabrida Urganchda birinchi
yangi usul maktabi ochildi. Uni Xusayin Qo’shayev degan Turkiyadan kelgan
o’qituvchi yoshlarga ta’lim-tarbiya bera boshladi.

Musulmon aholisi yashaydigan joylarda qadimdan maktab-madrasa va
hakozolar mavjud bo’lib, bularga qarshi chor hukumat Rossiyadagi ko’p sonli
xalqlar maxsus hukumat maktablari barpo qilinar edi. Ularning biri – to’rt yillik,
ikkinchisi – ikki yillik edi. Ba’zi bir to’rt yillik maktablarda internatlar hamm
bo’lib, ular faqat feodallarning va maxalliy aholining boy qatlam bolalari ta’lim
olardi. Ammo mehnatkashlarning bolalari uchun yo’lga qo’yilgan ikki yillik savod
chiqarish maktablari ochilgan edi. O’qish muddati ikki yil bo’lgan milliy
maktablarda, masalan, qozoqlarda ovul maktablari, deb atalgan maktablar tipik
maktab sanalar edi.
Dastlabki ovul maktablar 1892 yilda To’rg’ay oblastining ovullarida tashkil
topgan bo’lib, aholining ko’chmanchilik turmushiga moslashtirlgan edi. Ovul
maktablarida rus tili, arifmetika, qozoq alifbosi va islom dini o’qitilar edi. 1916
yilda 169 ta ovul maktabi bo’lib ularda 5 ming o’quvchi o’qirdi, bu maktab
yoshidagi barcha qozoq bolalarining faqat bir foizinigana tashkil etardi, xolos. Rus
maktablarda o’qitish rus tilida, diniy ta’limot esa o’quvchilarning ona tilida olib
borilar edi.
O’rta asrda maktablarni isloh qilishdan bosh tortgan chorizm, ruslar
o’rnashgan yerlarni rus maktablarini Turkistonda maorif sohasida o’z siyosatining
quroli qilib olishga harakat qildi. (Toshkentda dastlabki rus maktabi 1866 yilda
ochilgan edi.) rus maktablariga ruslar bilan birga o’qish uchun mahalliy aholi
bolalari ham qabul qilinar edi. Turkistondagi boshlang’ich rus maktabalrida
hunarga Rossiyaning Yevropa qismidagiga qaraganda, ancha ko’piroq o’rgatilar
edi; bundan maqsad mahalliy aholining bolalarini maktabga ko’proq jalb qilish edi.
Turkistonda dastlabki rus o’rta o’quv yurtlari 1870 yillarda ochila boshladi:
1876 yil Toshkentda, Verniyda (hozirgi Olmaotada) erlar va xotin-qizlar
gimnaziyalari. 1879 yili esa Toshkentda o’qituvchilar seminariyasi ochildi.
Gimnaziyalarga har yerli aholining bolalari qabul qilinar edi. O’qituvchilar
seminariyalarida mahalliy aholiining 1/3 o’rin ajratilgan edi.

Chorizm maktab sohasidagi siyosati ruslashtirishdan iborat bo’lsa ham, lekin
rus bolalari bilan mahalliy aholi bolalarining birgalikda o’qishlari, ular o’rtasida
o’zaro do’stlikni tarbiyalar edi.
Rus maktabiga o’qishga kirgan bolalar rus tilini mutloq bilmas edilar,
natijada ancha qiyinchiliklar tug’ilar edi. Shuning uchun rus maktablariga kirgan,
lekin rus tilini mutloq bilmaydigan o’quvchi rus tilida so’zlashishni o’rganib
olmagunicha odatda quyi bo’limda o’qir, rus tilida so’zlashishni o’rganib olgandan
keyingina yuqori bo’limga o’tkazilardi. Yuqori bo’limlarga o’quv yilining
o’rtalarida ham o’tkazilar edi, chunki maktab kichkina bo’lib, bir vaqtning o’zida
mashg’ulotlar bir necha bo’limlar bilan olib borilar edi.
Toshkentdagi gimnaziya dastlabki yillarda, mahalliy aholining bolalarini rus tili
bilan ko’piroq shug’ullantirish uchun lotin tilini o’rganishdan ozod qilinar edi.
Buxorodagi ma’rifatparvar musulmon ruxoniylari va ziyolilar orasida madrasa va
maktablar tizimiga hamda islom diniga kirib qolgan bid’atlarni isloh qilish fikri
paydo bo’la boshlaydi. Shunday isloh tarafdorlarini jadidlar, ya’ni yangilik
tarafdorlari deb atay boshlaydilar. O’sha davrdan boshlab bunga qarama-qarshi
turgan oqim, ya’ni feodal-o’rta asrchilik, diniy fanatizm ruhida bo’lgan kishilarni
esa qadamistlar deb atay boshladi. XIX asr boshlarida bir qancha ma’rifatparvar
mudarrislar Buxoro shahridagi 200 ga yaqin madrasani isloh qilish g’oyasi bilan
chiqdilar. Bu harakat boshida madrasa mudar r isi Abu Nasr Al Kursaviy turgan edi.
Qadimistlar esa ularni kofirlik va xudosizlikda aybladilar. Buxoro amiri Haydar
esa Kursaviyni zindonga tashlatib o’lim jazosiga hukm qiladi. Ammo uning
tarafdorlari uni zindondan qochiradilar. Kursaviy Qozonda o’z faoliyatini davom
ettirib, 1813 yilda vafot etadi. XIX asrning 50-60 yillarida diniy islohotchilik
harakati yanada kengaya boshlaydi. Endi bu harakat boshida Buxorolik mudarris
va tarixchi olim Marjoniy, G’ijduvonlik domla Fozil, Mo’minjon Vobkandiy,
mulla Xudoyberdi Boysuniy va boshqa mudarrislar turar edilar. Ular madrasa va
maktablarni isloh qilishni emas, balki ortiqcha darslarni olib tashlash tarafdori
ekanliklarni yozadilar. Islohatchilar rahnamosi Marjniy o’zining dasturida quyidagi
olti asosiy masalalarni qo’yadi:

1.Qur’ondagi har qanday diniy masala yuzasidan kishilar bilgan holda
o’zlari erkin fikr yuritsinlar.
2. Birovning birovga ko’r-ko’rona ergashishi qat’iy man qilinsin.
3. Madrasalarda o’qitiladigan hoshiya va Sharq kabi quruq mazmunga ega bo’lgan
va madrasa o’quvchilari uchun foydasiz bo’lgan hamda ularning 8-10 daqiqa
vaqtini bekorga oluvchi darslar dars jadvallaridan olib tashlansin.
4. Madrasalarda Qur’oni Karim, Hadisi Sharif, ularning tarjimalari va islom tarixi
kabi darslar o’tilsin.
5. Arifmetika, tarix, jo’g’rofiya, tabobat, handasa, mantiq, falsafa va boshqa
dunyoviy fanlarni o’qishga qarshilik ko’rsatmasin.
6. Har bir ishda musulmonchilikni Muhammad alayxissalom davridagi qadimiy
islom madaniyatiga qaytarish ko’zda tutilsin.
Yangi usul maktabda quyidagilarga:
Sinfda bolalar soni o’ttiztadan oshmaslikka:
Bolalar faqat ikki daf’a – yoz va qish boshlaridagina maktabga qabul qilinishi;
Har qabul nechta bo’lishidan qa’iy nazar, bir sinfdan oshmasligi;
Har bir muallimda ko’pi bilan 3-4 sinf bo’lishi;
Agar maktab uch sinfdan iborat bo’lsa, darslar ketma-ket ma’lum uyg’unlikda
qo’yilmog’i, amal qilinmog’i kerak edi.
Yangi Sho’ro hukumati avvalgi ta’lim tizimi, o’quv-tarbiyaviy ishlarni isloh
qilish, xalq maorifi tizimining yangi shaklini joriy etish yuzasidan bir qator
vazifalarni belgilab berdi.
Bunday tadbirlani amalga oshirish Turkistonda Xalq Komissarlari
Sovetining 1918 yil 14 maydagi dekreti asosida boshlandi. O’quvchilarga ilm-
fanning zarur asoslari bilan bir qatorda, mehnat ko’nikmalarini ham bera oladiga
yagona Sho’ro “Mehnat maktabi” xalq maorifi uchun asosiy negiz qilib olindi.
Lekin yangi maktablarni vujudga keltirish bir qancha muammolarga duch
keldi. Ayniqsa, o’qituvchining yetishmasligi, darsliklarning va maktab
jihozlarining yo’qligi ishni yanada qiyinlashtirdi.

1918 yilning iyunida Toshkenda maorif xodimlarining birinchi syezdi
ochilib, unda xalq maorifi sohasidagi ahvol muhokama qilindi hamda uni qayta
qurish bo’yicha tadbirlar belgilandi.
1918 yil dekabrda Turkiston Respublikasi xalq maorifi komissarligi buyruq
chiqarib, hamma maktablarda ona tili v rus tili o’qitish to’g’risida qaror qabul
qilindi.
Ushbu qarorni qo’llab-quvvatlanishi natijasida mahalliy millatga mansub
xotin-qizlarni madaniyatga, ilm-fanga, ijtimoiy hayotda faol qatnashishga jalb
qilish harakati jadal yo’sinda avj olib ketdi.
XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning birinchi yarmida yashab ijod
etgan yirik allomalardan biri Isxoqxon Ibratdir. U ma’rifatparva shoir, zabardas
tilshunos, tarixshunos olim, ilk o’zbek matbachiligidan biri sayyoh, kalligraf,
naqqoshin publisist va ilg’or pedagogdir.
Is’hoqxon 1279 xijriy (1862 milodiy) yilda Namangan yaqinidagi
To’raqo’rg’on qishlog’ida tug’ildi. Uning otasi Junaydullaxo’ja Sunattilaxo’ja
o’g’li ancha bilimli sohibkor bog’bonlardan edi. U adabiyotga, she’riyatga ancha
ixlos qo’ygan va “Xodim” taxallusi bilan bir muncha she’rlar bitgan kishi bo’lgan.
Onasi Xuribibi, o’z davrining o’qimishli, Bedil, Mashrab kabi buyuk shoirlarning
asarlarini mutola qilish bu xonadon uchun sevimli mashg’ulot hisoblanardi.
Oiladagi bunday hayotiy vaziyat Is’hoqxonda adabiyotga muhabbatning erta paydo
bo’lishi uchun asosiy omil bo’ldi.
Is’hoqxon Ibrat madrasa beradigan ilmlar bilan cheklanib qolmadi u o’qish
moboynida buyuk Sharq mumtozlari asarlarini mustaqil tarzda qunt bilan mutolaa
qildi va bu asarlar umrining oxirigacha unga eng yaqin xamroxi bo’ldi. Is’hoqxon
madrasada arab va fors tillarini chuqur o’rganish bilan birga bo’sh vaqtlarida rus
tilni ham mustaqil o’rgandi u rus va o’zbek tillarida chiqadigan “Turkistanskiye
vedemosti” (Turkiston viloyatining gazeti) biln ilk bor Qo’qon madrasasida o’qib
yurgan kezlarida tanishib chiqdi.
Is’hoqxon Ibrat 1886 yilda Qo’qon madrasasini tugatib o’z qishlog’i
To’raqo’rg’onga qaytib keldi va u o’z ijodini ilg’or o’qituvchi sifatida qishloqda

ma’rifat tarqatish bilan boshladi. O’sha yili u o’z qishlog’ida maktab ochdi.
Is’hoqxon ochgan maktab eski mahalla maktablaridan ancha farq qilar edi.
Is’hoqxon o’z maktabiga nisbatan ilg’or bo’lgan tovush (savtiya) metodini tadbiq
qildi va Usuli savtiyaning eski metod taraftorlaridan himoya qildi.
Rus tili bilan bir qatorda yaqin Sharq va G’arb tillarini ancha mukammal
bilgan Isohqxon Ibrat bu muhim masalada ham o’z xalqiga yordam qo’lini cho’zdi.
U olti tildagi arabcha, forscha, hindcha, turkcha, sardcha (o’zbekcha) va ruscha
so’zlarni o’z ichiga olgan “Lug’ati sitta-al-sina” nomli mukammal lug’at kitobini
yaratdi. Muallif ruscha yozuv sistemasini bilmaydiganlarga ham qulay bo’lishi
uchun rus so’zlarini arab yozuvi bilan beradi. Ma’lumki, rus va yevropa so’zlarini
arab yozuvida ifodalash ancha murakkab ish, lekin Is’hoqxon Ibrat bu murakkab
ishni muvaffaqiyatli hal qildi.
Is’hoqxon Ibrat 1886 yilda eski maktablarga nisbatan bir muncha ilg’or
bo’lgan maktab ochdi. 1907 yilda ikkinchi Marmuncha qishloq bolalari uchun eski
maktabalardan butunlay farq qiluvchi bepul yangi usuli savutiya maktabini ochdi.
Saidahmad Siddiqiy hunarmand - dexqon oilasida tug’ilib o’sdi.
Boshlang’ich maktabni tugatganidan so’ng madrasaga o’qishga kirdi. Shuning
bilan bir vaqtda rus tilida tashkil etilgan maktabga ham qatnay boshlaydi va rus tili
ham adabiyotni mukammal egallab bordi.
Saidahmad Siddiqiy Samarqand viloyatidagi Xalavon nomli o’z qishlog’ida
dexqon va hunarmandlarning bolalariga yangi usul maktabini tashkil etib, unda
ta’lim-tarbiyani o’sha davr ilg’or maktablarining tajribasi asosida quradi. U eski
maktab ish faoliyatida xato-kamchiliklarni qattiq tanqid ostiga oladi va yangi usul
maktabning ijtimoiy, siyosiy va pedagogik yutuqlarini keng yoritishga dalil e’tibor
beradi.
Siddiqiy viloyatda birinchi bor katta yoshlar uchun yangi usul maktab ochib,
madaniy hayotda katta o’zgarishlar yasadi. U 1914 yil “Zarafshon” nomi bilan
kitob savdo do’koni ochib, unda ko’rgazmali qurollar, metodik, darslik
adabiyotlar, o’quv qurollari hamda jurnallar bilan savdo qilishga sharoit yaratdi.

Siddiqiy ta’lim usuliga katta mehr bilan munosabatda bo’lib, o’qitishning
yangi usulini ilmiy, ongli, tushunib o’qitish prinsiplarini eskicha hijjalab o’qitishga
qarama-qarshi qo’ydi. Mohir o’qituvchi darslarni qat’iy tartib dars jadvali asosida
tashkil etib, o’zbek, rus tillarida chuqur ta’lim bera olgan. U tabiatshunoslik,
geografiya darslarida mashg’ulotlarni Bulung’ur daryosi yonida ochiq havoda
amaliy mashqlar bilan o’tishga erishgan.
Saidahmad Siddiqiy 1918-21-yillar davomida huquq ishlari komissari
vazifasida ishladi. 1921 yildan umrining oxirigacha pedagogik ishda ishlagan,
“Xizmat ko’rsatgan o’qituvchi” yuksak univoniga sazovor bo’lgan.
Abdurauf Fitrat
XX asr boshlarida Vatan mustaqilligi va millat farovonligi uchun kurashgan jadid
harakatining namoyondalaridan biri Abdurauf Fitrat bo’lib, u yirik davlat arbobi,
yetuk olim, mohir pedagog va buyuk ma’rifatparvar ham edi. Abdurauf Fitrat 1886
yili amirlikning poytaxti Buxoro shahrida tug’ildi. «Fitrat» Abduraufning
taxallusidir, bu so’z «tug’ma tabiat», «tug’ma iste’tod» degan ma’nolarni
anglatadi.
Abdurauf dastlab eski maktabda, so’ngra Buxorodagi Mirarab madrasasida tahsil
ko’radi. Abdurauf Fitratning ijodiy faoliyati Turkiyada boshlandi. U islohotchilik
yo’liga kiradi. Uning jamiyatni isloh qilish haqidagi g’oyalari 1909 yili fors tilida
Turkiyada yozilgan dastlabki asarlari «Hindistonda bir farangi ila bir mudarrisning
bir necha masala ham usuli jadid xususida qilgan munozarasi »(1909 y) va «Hind
sayyohi bayonoti»da (1911 y) ifodalanadi.
1913 yili 4 yillik o’qishdan so’ng Fitrat ilg’or qarashlari bilan Buxoroga qaytadi.
Yangi usul maktablari ishlarida faol ishtirok etadi. Fitrat turli bilim muassasalari
uchun qator darslik va qo’llanmalar yaratadi. 1917 yili uning «Ibtidoiy
maktablarning so’nggi sinflar uchun mo’ljallab tuzilgan o’zbek tilidagi o’quv
darsligi» Bokuda nashr etiladi.
Uning turli mavzudagi publisistik maqolalari o’sha davr matbuotida tez-tez e’lon
qilib turiladi. Ayniqsa, «Ittifoq etaylik», «Yurt qayg’usi», «Maorif ishlari»,
«Maktab ishlari», «Maktab kerak», «Tilimiz» kabi maqolalar bevosita maorif

masalasiga bag’ishlangan edi. Adib 1918 yilning aprelida Toshkentga kelib
o’qituvchilik qilagan. Shu bilan birga u Toshkentda «Chig’atoy gurungi»
tashkiloti faoliyatini yo’lga qo’ydi. U jamiyat safida madaniyatimiz tarixida
alohida kasb etgan o’tmish ilmiy, adabiy va madaniy merosimizni o’rganish va
ulardan xalqni bahramand etish, avlodlarni aedodlarning o’lmas ruiyati bilan
bog’lshada katta xizmat qilgan.
Fitrat 1921 yili Buxoroda hukumat bilan ochilgan Sharq musiqa maktabining
tashabbuskori bo’ladi va maktabga o’z hovlisini hadya etadi.
1922-1923 yillarda Fitrat Buxoro Xalq Respublikasining maorif noziri sifatida
barcha o’zbek, tojik va bosha millatlarning bolalari uchun maktablar ochish,
o’qituvchilarga metodik qo’llanmalar tayyorlash sohasida katta ishlar olib bordi.
Xotin-qizlar maktablarini ko’paytirishga, xotin-qizlarni ma’rifatga tortishga
alohida e’tibor beradi.
Fitrat 1920-1924 yillarda Moskva va Leningradda yashab ijod qiladi. U bu yillari
Lazerev nomidagi Jonli sharq tillari institutida ilmiy xodim bo’lib ishlaydi, shu
yerda va Leningrad universitetida ma’ruza o’qiydi. Leningrad universiteti uni
klassik adabiyot namoyondalari to’g’risidagi tadqiqotlari uchun professorlik
unvoniga tavsiya qiladi. Jonli sharq tillari institutining ilmiy kengashi unga
professorlik unvoni berish tavsiyani tasdiqlaydi. Fitrat O’rta Osiyoning birinchi
professori bo’lib tarixga kiradi.
30-yillarga kelib Fitrat ijodidan «Panturkizm», «Millatchilik» g’oyalari axtarilib,
uni qoralash boshlanadi. U 1937 yilning 23 aprelidan 24 apreliga o’tar kechasi
hibsga olinadi. «Xalq dushmani», «Millatchi» kabi ayblar qo’yilib, sud Fitratni
1938 yil 5 oktyabrda otishga hukm qiladi. Bu hukm bir kun oldin ijro etiladi.
Abdurauf Fitrat O’zbekistonda maktab va ta’lim-tarbiya rivojiga katta hissa
qo’shgan yetuk ma’rifatparvar va mohir islohotchi pedagog sifatida xalq xotirasida
qoldi.
Abdurauf Fitrat zullisoniy yozuvchi sifatida Abdurahmon Jomiy va Alisher
Navoiy an’analarini davom ettirib, o’zbek va tojik tillarida birday mukammal
asarlar yarata oldi. U tojik tilida yozgan “Sayyohi hindi bayonati”, “Rahbari najot”,

“Sayha”, “Vose qo’zg’oloni”, “Amir Olimxonning hukumronlik davri” kabi
asarlarida va o’zbek tilida yaratgan “Oila”, “Qiyomat”, “Begijon”, “Munozara”,
“Oq mozor”, “Abdulfayzxon” va boshqa maqol hamda asarlarida xal orasida
madaniyat tarqatish va ma’rifatparvarlik g’oyalarini ilgari surdi. Shuning uchun
ma’rifatparvar Fitratning barcha asarlarida ta’lim-tarbiya masalalariga alohida
e’tibor beriladi.
Fitrat ota-onaning vazifasi o’z farzandlarini yetuk kishilar qilib
tarbiyalashlari zarurligi, bunda ayniqsa, uch tarbiya: 1. Jismoniy tarbiya –
salomatlik, 2. Aqliy tarbiya – sog’lom fikrlilik, 3. Ahloqiy tarbiya – ahloqiy sano,
ya’ni ahloqiy poklikka e’tibor berish kerakligi ta’kidlanadi.
U bola tarbiyasi faqat oiladagina olib borilmasdan, bu ish bilan keng
jamoatchilik, davlat ham shug’ullanishi kerakligini, chunki davlatning kelajagi
mana shu yoshlar qo’lida bo’lishini ta’kidlab o’tadi. “Bolalarni barkamol qilib
yetkazish uchun uning tarbiyasiga faqat oilagina javobgar bo’lmasligi, butun qavm
a’zolari javobgardirlar, chunki yoshlar har tomonlama yetuk inson bo’lib
tarbiyalansa, qavmning kelgusi taraqqiyotida katta ahamiyatga ega bo’ladi”.
Shuni ta’kidlash lozimki, hozirgi O’zbekiston hududida podsho hokimiyatining
ag’darilishi natijasida madaniy hayot va ma’naviyat sohalarda murakkab, ziddiyatli
jarayonlar kechdi. Oldingi qariyb ellik yillik mustamlakachilik siyosatiga
qaramasdan xalq ommasi uz madaniyati, urf-odatlarini saqlab, himoya qilib
kelgan. Ko’p asrlik o’zbek milliy madaniyati, qadriyatlari qatori yangi shakllar
qaror topdi. Xalq farzandlari maktab va madrasalarda ta’lim olardilar, qushimcha
yangi usul maktablari, rus-tubjoy maktablari, gimnaziyalar faoliyat ko’rsatardi.
Gazeta va jurnallar, kutubxonalar, turli milliy jamiyatlar, ziyolilar ma’rifatchilikni
rivojlantirdilar. Ko’tarilgan jadidchilik harakati ma’rifatchilik va islohotchilik
harakatlarini kengaytirib yubordi. Jadidchilik 1917 yilga kelib ijtimoiy va
demokratik harakat darajasiga ko’tarildi. Xalq ma’naviyati asos-mohiyatini islom
dinining poklantiruvchi-tarbiyaviy aqidalari, milliy urf-odatlarimizning sermazmun
va insonparvarlik sifatlari tashkil qildi.

Xalq ommasining madaniy an’analari, ma’rifatchiligi, ma’naviyati, e’tiqodi, milliy
urf-odatlari, san’ati, og’zaki ijodiyoti nihoyat darajada sermazmun, ko’p qirrali,
yuksak insonparvarlik g’oyalari bilan yo’g’irilgan ko’p asrlik tariximiz mahsuli
bo’lib keldi. Og’ir jarohatlar yetkazilgan bo’lishiga qaramasdan milliy iymon-
etiqod va ma’naviyat saqlanib keldi, aholi turmush tarzining asosini tashkil qildi.
Madaniyat va ma’naviyatdagi elimiz oldida turgan yagona yo’l boy merosimizga
tayanib, uni inkor qilmasdan yangi sharoit vazifalarini belgilash, jamiyatning
barcha qatlamlari ishtirokida, har birining istak-intilishlaridan kelib chiqib
yuksalish, istig’lol sari harakat qilish bo’lib qoldi. Asriy xalq merosi bilan bir
qatorda ilg’or milliy ziyolilar, jumladan, jadidlar yuzaga keltirgan ma’rifatchilik
ko’rinishlari bo’lmish maorif, matbuot, badiiy ijod va boshqalarning ahamiyati,
qadr-qimmatiga tayanish, tegishli o’rin berish zarurati ham ko’zga tashlandi. Bu
ilg’or qarashlar, milliy mustaqqillik va istiqlolga yug’rilgan yuksak tuyg’ular ulug’
davlatchilik, kolonial siyosat, konservativ zo’ravonliklarga qarshi kurashda
chiniqib, kamolatga va yuksaklikka tomon intildi.
Elimizdagi milliy madaniyatimizni zamonaninng ilg’or sivilizasiyasi, madaniyati
maorifi bilan uyg’unlashtirib davom ettirishga qodir, layokatli ijodiy kuchlar
yetishib chiqqan va yetishib chiqmoqda edi. Xalq ommasining ma’rifatini
rivojlantirishga intilib kelgani milliy ziyolilarimizga kuch-quvvat, ilhom
bag’ishladi.
Ammo O’zbekiston hududida ma’naviyat va madaniyat 1917 yildan boshlab
murakkab vaziyatni boshdan kechirdi, jiddiy tusiqlar va buzg’unchiliklarga
uchradi. Turkistonni Qizil imperiya koloniyasiga aylanitirishga kirishgan
bolsheviklar siyosati va amaliyotini halq ommasi, milliy ziyolilar qabul qilmadilar.
Milliy ziyolilar va arboblarning faoliyati keng tus oldi, ijtimoiy-madaniy mazmun
kasb etdi. Jadid ziyolilar, ijod axli bo’lmish Munavaar Qori, Maxmudxo’ja
Bexbudiy, Sadriddin Ayniy, Fitrat, Chulpon, A.Avloniy, Hamza, va boshqalar
bilan bir qatorda XX asr bo’sag’asida tug’ilgan iste’dodli yoshlar Mashriq
Yunusov (Elbek), Naim Sayd, Rafiq Mumin va boshqa qator ziyolilar madaniyat,

maorif sohalarida jonbozlik qildilar, ijtimoiy yo’naltirilgan ijod bilan
shug’ullandilar.
Ana shu davrda milliy xalq ta’limini tashkil etish muammosi alohida keskin bo’lib
turgan edi. Turkiston o’lkasining markazi — Toshkentda 1917 yil 9-14 may
kunlari o’qituvchilarning 1-o’lka qurultoyi bo’lib o’tdi, u ta’lim tizimining axvoli
bilan bog’liq ko’pgina masalalarni muxokama qildi va "Turkiston o’qituvchilar
ittifoqini» tashkil etdi. Qurultoyda ma’ruzalar qilgan Muvaqqat xo’kumat
Turkiston qo’mitasinint a’zosi S.Mahsudov, yirik sharqshunos L.Zimin, Farg’ona
viloyatinint maorif buyicha inspektori F.Yegorov maxalliy aholiga ta’lim berish
ishida rus- tubjoy maktablarining yaroqsiz ekanligini isbotlab berdilar. Qurultoy
ana shu tipdagi maktabni ona tilida o’qitiladigan milliy maktab bilan almashtirish
fikrini ma’qullab chiqdi.
Oradan ko’p o’tmay, 1917 yili 20 maydan 23 maygacha Toshkentda musulmon
o’qituvchilarning qurultoyi bo’lib o’tdi. Unda asosan musulmon maktablaridagi
o’qituvchilarning ishi masalasi muxokama qilindi. Qurultoy qarorlarida asosan rus
— tubjoy maktablarini milliy maktablar bilan almashtirish zarurligi ko’rsatib
o’tildi, bu maktablar uch bosqichga - Quyi, o’rta va yuqori bosqichga bo’linishi
lozim edi. Boshlang’ich ta’lim umumiy, majburiy, bepul, olti yillik bo’lishi kerak
edi. Asosiy o’qitiladigan fanlar orasida islom ta’limoti asoslari, ona tili, rus tili (4-
sinfdan boshlab), arifmetika, tabiatshunoslik, tarix (milliy va rus tarixi), geografiya
( umumiy va rus geografiyasi ) ham bor edi.
Qurultoyda tashkil etilgan «Musulmon o’qituvchilar kengashi» (rais — Murod
xo’ja Solixo’jayev, kotibi ~ S.Abdusamatov ) rus — tubjoy maktablarini milliy
maktablarga aylantirish dasturini ishlab chiqdi. Yangi o’quv yili arafasida uning
loyixasi Toshkent shaxar dumasi tasdiqga taqdim etildi. 1917 yil 10 sentyabrdagi
Duma majlisida so’zga chiqqan Munavvar Qori maktabni isloh qilish xaqidagi
«Musulmon o’qituvchilar kengashi» ning ma’ruzasini takdim qildi va unda
musulmon maorif xodimlari — o’qituvchilarga nixoyatda extiyej sezilmokda, deb
ko’rsatib o’tdi.

Oktyabr to’ntarishidan so’ng yangi sovet maktabini tashkil etish vazifasi ilgari
surildi. Bu jarayonga komissarliklar tizimida tashkil topgan Maorif xalq
komissarligi (birinchi xalq komissari K.Ya.Uspenskiy) rahbarlik qilishi lozim edi.
Biroq ma’lum vaqtgacha maktab tarmoqlarini boshqarishning eski tizimi ham
saqlab qolindi.
1918 yilning martigacha Turkistonda Vasiylik qumitasi mavjud bo’lib turdi.
qumita o’quv yurtlari tarmoklariga rahbarlikni amalga oshirib, Turkiston
pedagoglarining manfaatlarini ifodaladi maktabni siyosat ta’siridan saqlashga
harakat qildi.
Yangi xokimiyat o’z navbatida Vasiylik qo’mitasi va o’lkaning barcha
o’qituvchilarni Xalq Komissarlari Kengashi bilan hamkorlikda ishlashlarini talab
qildi, hamkorlik qilishga javob tariqasida maktab xodimlari maoshini
ko’paytirishga va o’quv yurtlariga mablaglar ajratishga vada qildi. Biroq
o’qituvchilar ittifoki Xalq komissarlari Kengashi bilan hamkorlik qilishni
istamaganligi sababli ular ish xaqini oshirish va maktablarning moddiy axvolini
yaxshilash uchuy mablag’lar ajratmadilar. Buning ustiga mart oyida ma’murlar
o’rta o’quv yurtlarini yopib quyish xaqida farmoyish berdilar, bundan maqsad
navbatdagi o’quv yilining boshlanishiga qadar ularni «yangicha asoslarda» tashkil
etishdan iborat edi.
1918 yilning o’rtalaridan boshlab yangi tipdagi maktablarning tez, asosan miqdor
jihatidan o’sishi ko’zga tashlandi. Turkiston jamiyati aholisining badavlat
qatlamlaridagi juda ko’p mikdordagi mablag’ning tortib olinganligi o’lka
iktisodiyotini kambag’allashtirib quydi, ayni bir vaqtda sovet xokimiyatini zarur
mablag’lar bilan ta’minlandi,buning natijasida maktab qurilishiga rahbarlik
qiluvchi Maorif xalq komissarligi 1918 yilda ma’lum darajada kreditga ega bo’ldi.
Bolsheviklar ijtimoiy, sinfiy mazmuniga ko’ra yagona maktabni tashkil etar
ekanlar, milliy shaklning zarurligini e’tirof etdilar, shu boisdan Turk respublika
milliy asosda - ukrain, arman, yaxudiy maktablari va tabiiyki, «Turkistonda milliy
turk ommasi ustuvor bo’lganligi» uchun hammadan ko’prok. va birinchi navbatda
o’zbek maktablari tashkil qilindi. 1

Dastlabki o’zbek sovet maktablari mablag’laridan qisib kuyilgan bo’lib, ularga
o’quv vositalari va qullanmalar yetishmasdi. Moddiy ahvolning og’irligiga ko’p
jihatdan ma’murlarning yerli aholining bilimli bo’lishiga nisbatan
mustamlakachilik munosabatda bo’lishi ta’sir qildi, bu esa 1918-1920 yillar
davrida rus tilidagi o’quv yurtlari va tub yerli aholi bolalari uchun muljallangan
maktablarni mablag’ bilan teng asosda ta’minlamaslikka olib keldi. Bundan
tashqari, ko’pincha xalq ta’limi uchun ajratilgan mablag’ni deputatlar kengashlari
boshqa maqsadlar uchun ishlatishardi.
Maorif xalq komissarlarm uchun kadrlar masalasi maktab qurilishdagi bosh
muammo edi. Yangi tuzum pedagoglarni tayyorlash ayniksa, birinchi navbatda
maxahliy maktablar o’qituvchilarni tayyorlash uchun har tomonlama chora-
tadbirlar belgilandi. Binobarin, o’qituvchilar tayyorlash butunlay yangicha negizga
– qisqa muddatli kurslar orqali yo’lga qo’yildi. 1918 yilning yozida Samarkandda
«musulmon o’qituvchilari uchun pedagogik kurslar» ochildi. O’sha yilning kuzida
Toshkentda — Toshkent uyezdining tub yerli aholisi uchun maktab o’qituvchilari
kurslari ochildi.
Yukori bosqich- dorilmuallimin (o’qituvchilar kursi, keyinroq oliy o’quv yurti):
o’rta bosqich — boshlang’ich maktablarni o’z ichiga olar edi. Xalq dorilfununi
tarkibining bu shaklda bo’lishi sharoitning o’zidan kelib chiqqan holda zamonaviy
bilim va savodxonlikka extiyojdan tug’ilgandi.
O’sha yilning 3 mayida dorilfunununning Musulmon bo’limi rahbariyatiga saylov
bo’lib, unda Munavvar Qori rais (rektor), Iso Tuxtaboyev birinchi muovin, Burxon
Habib ikkinchi muovin, Abdusamid Qori Ziyobov xazinador, Muxtor Bakir
sarkotib bo’lib saylandi. 13 may (yakshanba) kuni Toshkentning eski shaxar
qismida Bikula Morozovning sobik do’qoni binosi (xozirgi o’zbek yosh
tomoshabinlar teatri)da musulmon aholi uchun «xalq dorilfununi» ochiladi. Bu
bo’lim tez orada o’ziga xos yirik bilim maskaniga aylandi. Dastlab 9 ta
boshlang’ich maktab ochish mo’ljallangan bo’lsa-da, aholi extiyojiga ko’ra,
ularning soni 24 taga yetdi. Dorilfununning musulmon bo’limi 15 demokratik

tashkilot vaqillari uyushgan 45 kishilik kengash tomonidan boshqariladi. Undagi
muallimlar soni 18 nafarga yetadi.
1918 yil 2 iyun kuni sobiq seminariya binosida dorilfununining o’zbeklar uchun
maxsus o’qituvchilar tayyorlovchi bo’limi — «Dorilmuallimin» ochildi. Unda
Fitrat sna tilidan: Kamol Shams arifmetika va geometriyadan, Haydar Shavqiy
gigiyena, gimnastika va nemis tilidan, Raximboyev arifmetikadan, Abdurahmon
Ismoilzoda san’atdan, Rizayev madaniyat tarixi va siyosiy iqgisoddan, Munavvar
Qori ona tilidan dars berishadi. Bu bo’limning ochilish marosimida Munavvar Qori
nutq so’zlab, inson ma’rifatli bo’lib, ko’zi ochilmaguncha vijdoni uyg’onmasligini,
vijdon uyg’onmasa na o’zini, na xalqni erkin muxofaza qila olmasligini, bu
iymonsizlik ekanini mutafakkirona noziklik bilan ifoda etadi.
Munavvar Qori 1922 yildan Turkiston maorif noziri, keyin Toshkentning eski
shaxar maorif bo’limi muboshiri (inspektori) bo’lib ishladi, o’sha yili 23-25 martda
bo’lib o’tgan 2-Umumturkiston maori xodimlari kurultoyida ishtirok etib, maktab
bo’limiga a’zolika saylandi. Keyinchalik Alisher Navoiy nomli ta’lim-tarbiya
yurtida va turli maktablarda o’zbek tili va adabiyotidan dars do’stlari va shogirdlari
Kayyum Ramazon va Shorasul Zunnun hamkorlikda uch bo’limdan iborat
«O’zbekcha til saboklari» kitobini (1925 yil) nashr ettirdi,
1917-1920 yillardagi qiska davrga shu jumladan, xalq ta’lim sohasida ruy bergan
o’zgarishlarga 1920 yilda yakun yasaldi. Sovet maktablarining tez o’sishi
Turkiston maktab tizimini boshi berk ko’chaga olib kirdi. Jiddiy moddiy
ta’minotning yo’qligi va kadrlar bilan ta’min etilmaganlik ko’pgina «qog’ozdagi
maktablar»ning mavjudligini shart qilib qo’ydi. Natijada maktab yoshidagi
bolalarning 70 %dan ko’pi maktabga jalb qilinmadi.
Turk MIQ yangi ijtimoiy tuzumining kelajagi yosh avlodning umumta’lim
saviyasiga bog’lik ekanligini tushunib, 1920 yilning noyabrida maktab tizimi
axvolini yaxshilash maqsadida qaror qabo’l qildi. Unda Maorif xalq komissarligi
zimmasiga «savod o’rganish ishini birinchi Oliy ta’limning shakllanishi va kadrdar
tayyorlash muammolari (1917-1924 yillar) o’ringa qo’yish» va maktab
o’quvchilarining ta’minoti hamda ovqatlanishini yaxshilash uchun chora-tadbirlar

belgilash vazifasi yuklandi. XXMK (Xalq Xo’jaligi Markaziy Kengashi) «imkon
boricha» maktab o’quvchilari uchun o’quv qullanmalari va birinchi galda zarur
bo’ladigan ashyolar ishlab chiqarishni ko’paytirishi lozim edi. Xalq Komissarlari
Kengashiga o’quv yurtlarini binolar bilan ta’minlnsh va «imkon boricha Maorif
xalq komissarligi xay’ati ko’rsatmalari buyicha sarflanadigan pul belgilari fondini
ko’paytirish» buyurildi 1
.
Oliy ta’lim masalasiga kelganda shuni aytish kerakki, Turkistonniig milliy ziyolilar
va shu jumladan, ilgor rus olimlari (akad. S.F.Oldenburg) XX asrning
boshlaridayoq Toshkentda universitet tipidagi oliy o’quv yurtini ochish zarurligi
masalasini O’zR ko’tarib chiqqan edilar. Biroq axvol quruq gaplardan nariga
siljimagan edi. 1918 yilning fevraliga kelib Toshkentda «Oliy ta’lim dustlari
jamiyati» faoliyat ko’rsata boshladi, uning tarkibida pedagoglar, shifokorlar,
muxandislar, agronomlar va maxalliy ziyolilarning boshqa vaqillari ham bor edi.
Jamiyat oliy tipdagi o’quv yurti tashkil etilishiga qadar dastlab bepul ta’lim
beradigan keng ixtisosdagi o’quv yurti tashkil etishga xarakat qildi, bu o’quv
yurtda ta’lim oluvchilarning qaysi millatga mansubligidan qati nazar aholining
barcha qatlamlariga qulay bo’lishi lozim edi. Bu xildagi o’quv shakli keyinchalik
ta’limni oliy yurtlarida davom ettiradigan kadrlar tayyorlashi, shuningdek,
ulardagi, tinglovchilarga xalq hujaligining turli sohalari bo’yicha hunarlarga,
(agronom, texnik, montyor, transport xaydovchilari, etikduzlik va tikuvchilik kabi)
ega bo’lishlaridya yordam berishi kerak edi.
1918 yil 21 aprelda tantanali ravishda ochilgan Turkiston xalq universitet shu
tariqa vujudga keldi. Universitet o’ziga Toshkentning eng yaxshi o’qituvchilarini
jalb qilgan edi. Uning ixtiyoriga Toshkentdagi bir qancha boshlang’ich maktablar
(13 ta musulmon va 11 ta rus maktabi), 8 bolalar maydonchasi, Turkiston xalq
kutubxonasi, Xalq muzeyi va konservatoriyasi berib quyilgandi. Maxalliy millat
yoshlaridan kadrlar tayyorlash uchun universitet qoshida musulmonlar shu’basi
tashkil etilib, u Toshkentning eski shaxar qismida faoliyat ko’rsatdi. Shu’ba «Xalq
dorilfununi» degan ilmiy adabiy gazetani chiqarib turdi.

Universitet tarkibida ijtimoiy-iktisodiy, tabiiy-matematika, tarix-filologiya, qishloq
hujaligi va texnika fakultetlari bor edi. 1919 yil fearaldan universitet qoshida ishchi
fakulteta ham faoliyat ko’rsata boshladi. 1920 yilning oxiriga kelib, universitetda
ta’lim! oluvchilaryaing 60 % ini maxalliy millat vaqillari tashkil qilgan edi. O’zbek
tilidagi mashg’ulotlarni Axmad Fayziy, Burxon Xabib, Ibroxim Toxiriy,
Usmonhujayev, Xodi Fayziy va boshqalar olib borishdi.
1918-1920 yillarda O’zbekiston madaniy xayotida tanilgan xalq universitetining
tashkilotchilari va arboblari bo’lgan G.Abduraigidov, A.A.Divayev, A.Qodiriy,
Murod Xoji, G.NLerdansev, R.Yusupbekov va boshqa ko’pgina ziyolilar faoliyat
ko’rsatgan edilar.
Oradan ko’p o’tmay Toshkentda maxsus sharqshunoslik ixtisosligidagi oliy
ta’limning tung’ichi Turkiston sharq instituti vujudga keldi. U o’z faoliyatini 1918
yil noyabrda boshladi. Institut haqidagi nizomda uning asosiy vazifalari qilib
Turkiston mahalliy aholini va qo’shni mamlakatlar aholisi tilini yaxshi biladigan
sharqshunos olimlar va amaliyogchi xodimlar tayyorlash, Turkiston tarixi va
madaniyatini hamda uning aholisi tilini o’rganish deb belgilab berilgan edi.
1920 yilda bolsheviklar rejimi Turkiston Xalq universitetiga muqobil sifatida
Turkiston Davlat universtiteti (keyin o’rta Osiyo, xozirgi M.Ulugbek nomidagi
O’zbekiston milliy Universiteti) ni tashkil qildi.
Turkiston davlat universiteti tashkil qilingan birinchi kundanoq uning professor va
o’qituvchilar tarkibi asosan rus olimlaridan iborat bo’lganligi sababli, rus tilini
bilmaydigan maxalliy aholi yoshlari uchun universitetda o’qish dastlabki kundanoq
muammo bo’lib qoldi. Natijada dastlabki yillarda universtitetda asosan
yevropaliklar ta’lim oldilar. Universitet faoliyatining birinchi yili oxiriga kelib
unda 6 ta fakultet: ijtimoiy-iktisodiy, tarix-filolgiya, fizika-matematika, texnika,
tibbiyot, qishlok xo’jalik fakultetlari ish olib bordi.
Shuni aloxida ta’kidlash kerakki, vaqt o’tishi bilan universitet faqat eng yirik o’quv
yurtigina emas, balki ilmiy-nazariy va amaliy tafakkurning, tabiiy va amaliy
fanlarning juda xilma-xil sohalari buyicha olib boriladigan tadqiqotlarning eng
muxim markazi ham bo’lib qoldi.

1918-20 yillarda sovet maktabi qurilishiga milliy o’qituvchilar) ham jalb qilindi.
Masalan, o’sha davrning tajribali o’qituvchilardan Oqilxon Sharafiddinov, Jura
Odilov, T.Shermuxzmmedov, T.Sodiqov, K.Dodamuhammedov va boshqalar
o’zbek sovet maktablarini tashkil etish sohasida ish olib bordilar.
Shuningdek, o’qituvchi kadrlar tayyorlashni tezlashtirish maqsadida 7 ta bilim
yurti, shu jumladan, bitta xotin-qizlar bilim yurti, 5 ta pedagogika texnikumi, 2 ta
pedagogika bilim yurti va bir necha qiska muddatli kurslar ochildi. Birgina 1921
yilning o’zida Turkiston Respublikasi bo’yicha 850 ta o’qituvchi xodimlar
tayyorlash qisqa muddatli kurslari ochildi. Shu bilan birga o’lkada 7 ta maorif
institutlari ish olib bordi va ularda 1145 talaba ta’lim oldi. 1
Lekin ularning
ko’pchiligi rusiyzabon aholi farzandlari edi.
Maxalliy xotin-qizlarni maorif maskanlariga jalb qilish oson bo’lmadi. Mavjud
maktablarda va xunar-texnika o’quv yurtlarida maxalliy millatlarning qizlari
o’quvchilarning 7-8 % ini tashkil qilar edi. (qizlarni maktablarga tortishda
shoshma-shosharlik, urf-odatlar va an’analarni hisobga olmaslik bir qator
murakkabliklar tug’dirdi. Xotin-qizlar uchun alohida maktablar, xotin - qizlarni
o’qituvchi pedagoglar bo’lishi kerak edi. Bu muammoni xal qilish uchun sovet
xukumati respublikaning bir qator shaxarlarida xotin-qizlar uchun maxsus
pedagogika texnikumlari ochdi.
Umumiy ta’lim maktabi bilan bir qatorda xunar-texnika ta’limi maktablari ham
ochila boshladi. O’lka shaxarlarida oltita qishloq xo’jalik texnikumi, bitga
medisina texnikumi, 16 ta xunar-texnika maktabi va bir necha kurslar tashkil
qilindi. 1924 yilning oxirida xunar-texnika ta’limi maktablarida 6800 dan ko’proq
yoshlar ta’lim oldilar.
Turkistondagi oliy o’quv yurtlar xalq xo’jaligining turli sohalari uchun
mutaxassislar tayyorlash bilan bir qatorda xalq maorifi maktablari uchun ham
malakali pedagoglar tayyorlashga jalb qilingan edi. Shu maqsadda o’rta Osiyo
Davlat universtiteti qoshida maxsus pedagogika fakul’teti ochildi. Lekin bu
fakultet bir yil ishlar-ishlamas yopib qo’yildi va Nizomiy nomli Toshkent davlat
pedagogika institut tashkil etilgunga qadar, respublikada o’qituvchi kadrlarni

tayyorlash mushkul muammolardan biri bo’lib qolaverdi. Yana eng muhim
muammolardan biri shu ediki, oliy va maxsus o’quv yurtlariga qabo’l qilingan
yoshlarning aksariyati rusiyzabon talabalar edi.
Masalan, 1923-24 o’quv yilida O’rta Osiyo Davlat universitetiga o’qishga kirgan
2047 talabadan faqat 51 nafarigina mahalliy millat yoshlaridan edi xolos.
1924/25 o’quv yilida bu universitetda 2440 talaba va ishchilar fakultetida 889
yoshlar ta’lim oldi.
1924 yilda Qo’qon bilim Yurtini 13 ta yigit-qizlar bitirib chiqdi. Unda keyinchalik
"O’zbekiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti Qori Niyoziy dars berdi,
bitirganlardan akademiklar, yirik fan madaniyat arboblari yetishib chiqdi. Chet
mamlakatlar bilan madaniy alokalar, yoshlarning o’qib kelishlari XX asr
boshlarida kengayib bordi va keyinchalik ham davom etdi. Buxoro Respublikaa
xukumati tashabbus ko’rsatib, bu ishga tashkiliy tus berdi. 1922 yilda Turkiston,
Buxoro, Xorazmdan 70 ga yaqin yoshlar Germaniyaga o’qishgaa jo’natildi.
Buxoro respublikasi xukumati Berlinda yotokxona uchun bino sotib oldi,
o’qituvchilarni moddiy ta’minlab turdi, ularning ahvoli o’qishlaridan ogoh bo’ldi.
Yoshlarimiz Germaniyaning turli o’quv yurtlarida muvaffaqiyat bilan o’qidilar,
mutaxassislar bo’lib yetishdilar. Afsuski, o’z ona yurtiga qaytgan yigit qizlarimiz
mustabidlik qatag’oniga uchradi.
2. Ma’lumki, 1924 yilda amalga oshirilgan milliy davlat chegaralanishi natijasida
mintaqa xaritasi qaytadan tuzildi. Shuni ta’kidlash lozimki, 20-30 yillardagi juda
murakkab, siyosiy ijtimoiy va ijtimoiy iktisodii jarayonlar respublikaning milliy
madaniyatiga xar xil tarzda ta’sir o’tkazdi, barcha sohadagi o’zgarishlarni qarama-
qarshi tusga kiritdi va respublika taraqqiyotining asosiy tendensiyalari hamda
yunalishlarini uzoq yillarga belgilab berdi.
1924-25 o’quv yilida Respublika byudjetiniig 24 % xalq maorifi uchun ajratildi.
Bu maktab qurilishini tezlashtirishga imkon berdi. I-II boskichdagi umumta’lim
maktablarining soni 1928 — 29 o’quv yiliga kelib deyarli 2,5 mingtaga yetdi.
Shu bilan bir vaqtda katta yoshli aholi o’rtasida savodsizlikni tugatish yuzasidan
keng miqyosda kompaniya avj oldirildi. 1921-22 o’quv yilidayok respublikaning

ko’pgina shaxarlari va qishloq joylarida mingdan ortiq savod maktablari,
savodsizlikni tugatish kurslari va tarmoqlari faoliyat ko’rsatdi. Ulardan 50 ming
kishi xat savod chiqardi. Savodsizlikni tugatish ishi, tiklash davrining dastlabki
yillarida katta qiyinchiliklarga duch keldi: o’qituvchilar, maktab binolari, asbob
jixozlar, o’quv qo’llanmalari, pul mablag’lari yetishmas edi. Biroq bu soha garchi
qiyinchilik bilan bo’lsada, izga tusha boshladi. Katta yoshli kishilarni o’qitish va
shakl va usullari takomillashtirildi. Savod maktablari tarmoqlari birmuncha
kengaytirildi, savodsizlikli tutatuvchi o’qituvchilar soni ko’paydi. Bu dastlabki
yutuqlar keyingi yillarda savodxonlik oshirish yuzasidan avj olgan umumxalq
xarakatining debochasi bo’ldi.
Hamza Xakimzoda Niyoziy, T.Shermuhammedov, N.T.Qoriniyoziy, E.Komilov,
A.Nabixo’jayev, G.Nazarov, M.Qodirova Z.Polvonova, P.Kayumov,
K.Abdurashidov kabilar yangi maktab yaratish, rivojlantirish uchun faol
kurashdilar. Shu yillarda Markaziy rahbariyat sovet tuzumiga sodiq bo’lgan
pedagog kadrlarni ko’p mikdorda tezkorlik bilan tayyorlab, ular orqali aholini
ayniksa, yosh avlodni kommunistik g’oyalar asosida tarbiyalash maqsadida
qarorlar va rejalar ishlab chiqdi. Ularni og’ishmay amalga oshirish uchun zarur
mablag’larni ayamadi, bor ma’rifatchilarni hamda partiya, sovet, jamoat
tashkilotchilarining kuch - quvvatini safarbar qildi.
Maktablarning pedagogik kadrlarga bo’lgan extiyojlarini qondirish uchun
pedagogika o’quv yurtlarining keng tarmoga yaratildi: texnikumlar, maorif
institutlari, o’quv yurtlari ochildi. Ularda jadal suratlar bilan ommaviy mikyosda
yangi o’qituvchi kadrlar yetishib tayyorlandi. 20 - yillarning oxiriga kelib ularning
soni respublikada deyarli besh yarim mingtaga yetib qoldi. Xalq, maorifi rivojlanib
bordi .
Shunday bo’lsada bu jarayonlar partiyaning madaniy sohada zo’ravonlik
ko’rsatishi tufayli mushkulliklarga uchradi. Xalq maorifida, bu narsa avvaliga
milliy ta’lim shakllari yoyiladigan sohalarni cheklab qo’yish, keyinchalik esa
ularni butunlay yo’q qilib yubori щ da aksini topdi. Chunonchi 20 yillarning
boshlarida sovet maktablari bilan birgalikda eski usul maktablari, diniy tashkilotlar

tomonidan ta’minlab boriladigan vaqf maktablari va madrasalari ham ishlab turar
edi. 1925 o’zbekistonda 97 ta vaqf maktablari va 1,5 mingdan ortik eski maktablar
bo’lib, ulardan 250 tasi yashirin xolda ish olib borgan. Lekin sovet xokimiyatining
insonparvarlikka zid siyosati natijasida ular 1928 yilga kelib o’z faoliyatini amalda
tugatdilar,
Xalq ma’rifatining yuksalish yo’lida aholining savodliligini oshirishga,
savodsizlikka barham berish davr talabi edi. Bu ko’plab yangi savod maktablari va
kurslar ochildi. Minglab savodli bo’ldi. Shuni aytish joizki, 1930 yili umumiy
boshliach ta’limni joriy etish savodsizlikni kamaytirishga yordam berdi.
Birok raqamlar ortidan quvish va shoshma-shosharlik oqibatda umumiy ta’limni
joriy qilishda ko’pgina jiddiy xatolarga yul quyildi. Jumladan, maktab yoshidagi
bolalarning bir qismi o’qishga tortilmay qoldi… O’qishni tashlab ketayotgan
o’quvchilar soni (ayniqsa maxalliy millat yoshlari orasida) ortib bordi. Ko’pgina
maktablarda o’qitish saviyasi mutlaqo talabga javob bermasdi, chunki
muallimlarning bilim darajasi yetarli emasdi.
Ayniqsa ularning moddiy axvoli yomon edi, maktablar son jihatdan muttasil ortib
borayotgan bo’lsada, ularning o’quv moddiy bazasi nochor axvolda qolayotgan
edi,
Ma’lumki, bolsheviklar mafkurasi negizida asosan sinfiylik kurash g’oyasi
ustivorlik qilgan. O’zgacha fikrlashga bo’lgan xar qanday urinish «sinfiy dushman
qarshiligi» deb baholandi. Guyo, «sinfi». dushman» ijtimoiy xayotning barcha
jabhalarida, ta’limda, adabiyot va san’atda, ishlab chiqarishda mavjud bo’lib uni
qidirib topish, barchani shubxa ostita olish odat tusiga kirib bordi.
Ziyoli kadrlarni tayyorlashda sinfiy jihatdan ishonchli, aholining «mexnatkash»
tabaqalaridan chiqkan kishilarini tanlab olish kerak, degan g’oya ilgari surildi.
Chunki, avvaldan yaxshi ma’lumki, aqliy va mantikiy mushohada etish darajasi
qancha past bo’lsa, savollar ham, noroziliklar ham shuncha kam bo’ladi. Shuning
uchun ham madaniyat xodimlarning tarkibini ijtimoiy jihatdan ishonchli bo’lgan
«mexnatkashlar» xisobiga soddalashtirish, ular orasidagi eng zakovatli va omilkor
qatlamni siqib chiqarishni maqsad qilib quyildi. Bu «madaniy ishqilob»ning asosiy

tezislaridan biri bo’lib, «shaklan milliy, mazmunan proletar madaniyati»ni vujudga
keltirishdan iboart edi. Bu g’oya sovet davlatining barcha o’n yilliklari davomida
yashab keldi. 30-yillarda uni amalga oshirish borasida quyilgan dastlabki qadam
madaniyatning barcha sohalari uchun kadrlar tayyorlash, yuqorida ayttanimizdek,
«mexnatkashlar», ya’ni, «proletar qatlamdan» boshlanganligi ham bejiz emas edi.
O’sha yillarda komsomol safiga ijtimoiy jihatdan faqat «mexnatkashlar»
qatlamidan qabul qilinganligini e’tiborga oladigan bo’lsak, nima uchun
komsomollar safarbar qilinib, ularni qiska muddatli kurslarda o’qitib maktablarga
muallim sifatida yuborilganligini anglab yetamiz. Buning natijasida respublikada
o’qituvchilar soni 1928-29 o’quv yilidagi 5,5 ming kishidan 1932-33 o’quv yilida
kariyib ming kishiga 3
1941 yili esa 1
42 ming kishiga yettan. Bu raqamlar shundan
dalolat beradiki, 1933 yil boshlarida xalq ta’limi tizimlarida o’tkazilgan «tozalash»
oqibatida ijtimoiy kelib chiqishi nuqtai nazaridan «ishonchsiz» bo’lganlar o’rniga
qiska muddatli kurslarni bitirgan saviyasi past, lekin ijtimoiy jihatdan «ishonchli»
qatlamlardan qushimcha muallimlar tayyorlanib, ular maktablar va madaniyatning
boshqa sohalarida ishlash uchun yuborildilar.
1930 - yillarning birinchi yarmida avj olgan bu tadbir amalda ziyolilar safini
malakasi va saviyasi past kishilar bilan to’ldirishga, yuzakilik, omilsizlik,
qog’ozbozlik kabi noma’qul illatlarning ildiz otishiga olib keldi. Kishining
qobiliyati, madaniy saviyasi va ma’lumot darajasi emas, balki ijtimoiy kelib
chiqishi asosiy mezon qilib olindi.
Mazkur siyosat tufayli o’zbek xalqi o’z tarixi, milliy urf-odati, an’ana,
umuminooniy qadriyatlarni bilish va o’rganish imkoniyatlaridan maxrum bo’ldi.
Millat taqdiri, maorif ravnaqi uchun jon fido qilgan, erkin, hur fikrli alloma
ma’rifatparvarlar: Abdurauf Fitrat, Munavvar Qori Abdurashidxonov, Elbek,
Otajon Hoshimov, Shokir Sulaymon, Chulpon, Abdulla Qodiriy qatl etidi.
Shorasul Zunun, Usmon Nosir, va boshqalar Sibirga surun qilindi. Sobiq
tuzumning totalitar siyosati to’la xukmron kuchga kirib, mafkuraviy kurash
kuchaydi. Natijada xalq ta’limiga. buyro’qbozlik nuqtai-nazaridan turib ekstensiv
ravishda yondoshish tarkib topdi. Buning natijasida sifat muammolari chetga

surilib, miqdor ko’rsatkichlari birinchi o’ringa o’tdi. Ahvolni xo’ja ko’rsinga
yaxshilash orqasidan quvish jamiyatning madaniy hayyotiga yomon tasir o’tkazdi,
hamda oliy va o’rta maktabga sezilarli darajada zarar yetkazdi.
3 .Ikkinchi jahon urushi boshlangan dastlabki kunlardanoq O’zbekiston halqlari
ma’navii madaniyatining boy salohiyati insoniyatning eng yovuz dushmani
bo’lgan fashizmni tezroq tor-mor qilish ishiga safarbar qilindi. O’zbekiston
madaniyatining barcha yunalishlari uning arboblari va xodimlarining fidoyiligi va
vatanparvarligi tufayli juda qisqa muddatlarda urush davri ehtiyojlari va talablari
oqimiga yunaltirildi. Urushning og’ir sharoitlarida o’zbek olimlaring ilmiy va
amaliy ishlari front, aholi va g’alaba uchun beqiyos ahamiyatga ega bo’ldi,
xalqimiz ahlining ona-Vatanga bo’lgan mehr-muhabbatini kuchaytirdi,
vatanparvarlik tuyg’ularini uyg’unlashtirdi, mexnat faoliyatiga kuch-quvvat
bag’ishladi.
Urushning suronli yillarida respublika oliy o’quv yurtlari va texnikumlar o’z
faoliyatlarini davom etgirdilar. Katta qiyinchiliklarga qaramay, ular sanoat, qishloq
xo’jaligi, maorif, tabobat va boshqa sohalar buyicha malakali mutaxassislar
tayyorlab beradigan chinakam manba bo’lib qoldi. 1943 yilda respublikada 41 oliy
o’quv yurti ( ularnng 12 tasi ko’chirib kelingan) va 52 o’rta maxsus bilim yurtlari
faoliyat ko’rsatdi. Urush yillari davomida ularda 20 mingdan ziyod oliy va o’rta
maxsus ma’lumotli mutaxassislar yetishtirildiki, bu xalq xo’jaligini yukori
malakali kadrlar bilan ta’minlash imkonini berdi.Ular o’z navbatida samarali,
mexnat qilib, fashizmni tor-mor keltirish ishiga munosib xissa qushdilar.
Pedagogik kadrlar tayyorlashga aloxida e’tibor berildi, chunki urush davri
sharoitlarida ularga extiyoj ayniksa sezilarli edi.
Urush yillari o’zbekistonda barcha turdagi qushinlar uchun zobit kadr va
mutaxassislar ham tayyorlandi. Toshkentga piyodalar bilim yurti ham ko’chirib
keltirilib, respublikamiz joylashtirilgan bir necha harbiy bilim yurtlari, oliy o’quv
yurtlarining harbiy fakultetlarida, o’nlab turli kurslarda kadrlar tayyorlandi.
Urush xalq ta’limi muassasalari faoliyatini yanada murakablashtirib yubordi.
Ko’pgina o’qituvchilar harakatdagi armiya safiga chaqirildi, yuqori sinflarning

o’quvchilari ishlab chiqarishga safarbar qilindi. Maktab binolarining anchagina
qismi gospitallarga, evakuasiya kilingan xarbiy qismlarga, bolalar uylariga va
harbiy o’quv punktlariga berildi. Natijada respublikadagi maktablarning umumiy
soni 1942-43 o’quv yillarida 1940-41 o’quv yilidagiga nisbatan 421 taga qiskarib,
4795 tadan 4374 taga tushib qoldi. Binolar va o’qituvchilar yetishmasligi tufayli
ko’pchilik maktablarda mashg’ulotlar 3 smenada olib borilardi. Darsliklar, o’quv
qurollari va boshqa jixozlar ha m yetishmasdi.
Lekin barcha qiyinchiliklarga qaramasdan, O’zbekiston maktablarining jamoalari
gospitallarni otaliqqa oldilar, yaradorlar huzurida konsertlar quyib berdilar, frontga
ketganlarning oilalariga, urush nogironlari oilalariga yordam berdilar. harakatdagi
armiya jangchilari uchun sovg’alar tayyorladilar, kishloq ho’jalik ishlarida ishtirok
etdilar.
O’zbek fan axlining urush sharoitidagi izlanishlari, ilmiy tadqiqotlarining
yunalishlari front va xalq xo’jaligi talablari hamda manfaatlariga moslashtirildi-
Bu boradagi ilmiy va tashkiliy ishlarni muvofiklashtirish, ularga rahbarlik qilish
sobiq SSSR FA O’zbekistan filiali (O’zFA) va keyinrok, 1943 yil 4 noyabrda
uning asosida tashkil etilgan O’zbekiston Fanlar akademiyasi zimmasiga tushdi.
Bu akademiyaning birinchi prezidenti etib T.N.Qori-Niyoziy saylandi. Fanlar
akademiyasining tashkil etilishi o’zbek xalqi xayotida muxim tarixiy voqia bo’ldi.
Bu akademiya O’zbekiston ilmiy tafakkurining markazi bo’lib qoldi. Shu bilan
respublikada ilmiy tafakkurni yanada rivojlantirish uchun mustahkam zamin
yaratildi- Bu davrda taniqi matematik olimlar T.N.hori-Niyeziy, T.A.Sarimsoqov,
geolog-olimlar M.Abdullayev, faylasuf I.Mo’minov, kimyogar olimlar
O.S.Sodiqov, S.Yu.Yunusov, energetik A.N.Askochenskiy va boshqalar samarali
izlanishlar olib bordilar. Fanlar akademiyasi tarkibida 22 ta ilmiy muassasa mavjud
bo’lib, ularda 818 ilmiy va ilmiy-texnik xodimlar faoliyat ko’rsatdilar. Urush
tufayli Moskva, Leningrad, Kiyev, Minsk va boshqa shaharlardan ko’chirib
kelingan olimlar o’zbekiston olimlari bilan mahkam aloqada ish olib bordilar.
Ularning birgalikdagi sa’y-xarakatlari ilm-fan yuto’qlarini front extiyojlari uchun
xizmat qildirishga qaratilgan edi.

Matematika, fizika, mexaniqa, energetika hamda boshqa mavjud fanlar sohasidagi
olim va ilmiy xodimlarning izlanishlari — metalni qayta ishlash, mashinasozlik va
mudofa sanoati bosh tarmoqlarining rivojlanishini ta’minladi. Respublika olimlari
artilleriya aslohasini mustahkamlash, jangovar samolyotlarning yuk
ko’tarish salohiyatini oshirish, mavjud harbiy texnika yaxshilash va yangi
turlarini yaratish kabi eng dolzarb amaliy masalalarni hal etdilar.
Urush asoratlari umumta’lim maktablarining holati va faoliyatiga ham qattiq ta’sir
qildi: o’qituvchilarning xarbiy xizmatga chaqirilib, frontga yuborilishi oqibatida
ularning soni keskin kamayib ketdi, bu o’z navbatida maktablar sonining
qisqarishiga olib keldi. Faqat 1942-43 o’quv yilida respublikada 200 ta
boshlang’ich va o’nlab o’rta maktablar faoliyati tuhtatildi; turli sabablarga ko’ra
o’quvchilarning maktabdan ketib qolishi, maktab yoshidagi bolalarning o’qishga
jalb etilmasligi tufayli o’quvchilarning soni tobora kamayib bordi. 360 ta maktab
binosi respublikaga ko’chirilgan xarbiy qismlar, kasalxonalar va shu kabilarga
berildi. Mavjud maktablarni yoqilg’i bilan ta’minlash qiyinlashdi, yozuv qurollari,
darslik va ko’rgazmali qurollar yetishmas, o’quvchilarni kiyim-kechak va
poyabzal bilan ta’minlash og’ir bo’lib qolgandi. Bular hammasi maktab ishida
o’zining sezilarli izini qoldirdi, o’zlashtirish foizi pasayib ketdi.
Zero maktablar oldida turgan tarbiyaviy masalalarni bajarishga qator tadbiriy ishlar
amalga oshirilishi muhim hisoblanadi.
1. Maktab yoshidagi bolalarning zhammasini umumiy tortish ishini davom
ettirish;
2. O’quv-tarbiya ishlarini qayta qurish va sifatini yuqori ko’tarish, fan asoslarini
yuksak siyosiy-g’oyaviy saviyada o’qitish, o’quvchilarga zaruriy jismoniy tarbiya
berish, yoshlarni ijtimoi foydali ishlarda keng katnashini ta’min etish uchun ularga
agrotexnika ta’limini berish;
3. Aholi o’rtasida ommaviy mudofa va siyosiy oqartuv ishlarini olib borish;
4. o’quvchilarning korxona va qishlok xo’jaligida mudofa extiyoji uchun
qilinadigan mexnatlarini yulga qo’yish kabi masalalri shular jumlasidandir.

Urush davrida o’qituvchilardan hamda barcha maorif xodimlaridan, o’z o’rnida
qattiq turib o’quvchilarning o’z vaqtida darsga kechikmasdan kelishini, sababsiz
dars qoldirmasliklarini, uyga berilgan vazifalarni to’la bajarishlarini,
o’quvchilarning maktabda va maktabdan tashkari ijtimoiy-foydali ishlarga faol jalb
qildirish yuli bilan ularda yuqori ahlok malakalarini, mustaxkam irodani, e’tiqodni
tarbiyalashlari lozimligini juda ko’p martalab ta’kidlab o’tgan edi. Bunday talabni
bekamu-ko’st amalga oshirish o’qituvchilardan avvalambor, ota-onalar bilan
yakindan alokada bo’lib hamkorlikda ish olib borishlarini taqozo etadi. Bu metod
esa o’z navbatida o’quvchilarnint nazoratdan chetda qolmasligini ta’minladi.
Natijada har ikki tomonlama kuzatish bolalarning tarbiyasini yaxshilashta olib
keldi. Bu esa albatta o’sha davr ruxiyatining jiddiyligini, xar bir insonning xox u
katta bo’lsin, xox kichik bo’lsin jamiyatda o’z o’rni va uz mavqyei borligini tug’ri
tushunishiga katta yordam berdi. Biz urush yillarida maktablardagi qiyinchiliklar
hakda gapirar ekanmiz, shaxarlardagi maktablarda o’qish uch smenada olib
borilganligini ham tilga olish joiz deb uylaymiz, chunki bu xol tabiiy xolatda
talim-tarbiya jarayonini qiyinlashtirishga olib kelgan. Darslar 40 minutga
qiskargan. Ashula va rasm darslari umuman o’tilmagan.
Respublikamizda o’zbek maktablarida darslar juda kam olib borildi. Chunki urush
boshlanmasdan sal oldin o’zbek yozuvini rus grafikasiga o’tkazish tug’risidagi
qonun qabul qilingan edi. Lekin bu qonun amalga oshirilguncha urush boshlanib
ketdi. 1941-42 yillarda ko’p hajmda kitoblar chop etilishi ham kuzda tutilgan edi.
Afsuski, bu ish ham amalga oshirilmay qoldi. Shunday
( bo’lishiga qaramay, ilg’or
o’qituvchilarning tashabbusi darslarda samarali natijalar bera boshladi.
o’qituvchilar og’zaki tushuntirishga katta e’tibor berdilar. Yangi utiladigan dars
o’qituvchi tomonidan doskaga yozilar, o’quvchilar uni daftarga ko’chirib olishar
edi.
2. Respublika xalq ta’limi uchun urushdan yillarda bir qator jiddiy qiyinchiliklarni
yengib o’tishga tug’ri keldi.Urush yillarida ta’lim tizimiga e’tibor berilmadi. Ana
shu «odat» urushdan keyingi dastlabki yillarda ham davom etdi.

Urush davrida utishga jalb etilmagan maktab yoshidagi bolalarni urushdan keyingi
dastlabki yillarda ta’lim tizimiga tortish juda . muxim masala bo’lib qoldi. Bundan
tashkari, urush yillarida ta’lim sifati ham juda pasayib ketgan bo’lib, 20-yillardagi
qoloq uslublarda olib borilardi. Bu esa o’quvchilarni o’qishdan bezdirar, o’qishni
tashlash va sinfda qolish xollari ko’paymokda edi. Masalan, 1945-46 o’quv yilida
O’zbekistan maktablaridagi o’quvchilar soni rejadagi 1 mln.10 mshg kishi o’rniga
823 ming kishidan iborat bo’ldi. Sinfda kolgan o’quvchilar soni ham ko’p bo’lib,
1946 yilda u barcha o’quvchilarning 37%ini tashkil etardi. Ayniksa qiz bolalarni
maktabga jalb qilish, ularni o’qishni tugatguncha ushlab turish aloxida muammo
sifatida kundalang bo’lib turardi.
O’qituvchi xodimlar, masalasi urushdan keyingi yillardagi eng jiddiy
muammolardan biri edi. Chunki malakali o’qituvchilar vatan urushga yuborilgan,
ularning ko’pchiligi halok bo’lgandi. Xususan, 1947 yilda respublika buyicha 4
ming o’qituvchi yetishmasdi. Tuman xalq maorif bo’limlari mudirlari, maktab
direktorlari va ta’lim buyicha direktor muovinlarning 60%dan ko’progi tegishli
ma’lumotga ega emasdi. 1950 yilda 7125 maktab o’qituvchilarga muxtojlik
sezardi.
O’zbekiston SSR Oliy Sovetining 1957 yil 1 oktyabrdagi sessiyasida «O’zbekiston
SSR da majburiy yetti yillik ta’limni to’liq amalga oshirish to’g’risidagi qonunning
qabul qilinishi maktablgrda ta’lim tizimini takomillashtirishga karatilgan dastlabki
kdham bu;di. Yangi konunga kura umumta’lim makhhbi hamma uchun majburiy
bo’lgan kamchiliklar barham topmadi. Aksincha, maktab xakikly xayotdan ajralib
kolli, o’quvchilarga berilayoggan bilimlar fan-texnika - tarakkiyogi darajasiga turri
kelmasdi. Shuning uchun ham 1959 yil margda O’zbekiston Oliy Soveti «Maktab
xalq ta’limi tizimini yanada rivojlantirish tugrisida»yangi konun qabul qildi.
Ammo, sovet mustabit tuzumiga xos bo’lgan boshlangan ishni oxiriga
yetkazmaslik odati bu gal ham muammoni xal qilish yulida to’g’anoq bo’lib
xizmat qildi, okibatda xalq ta’limida axvol o’zgarmadi.
60-yillar O’zbekistonda «rivojlangan sosializm» bosqichi deb e’lon qilindi.
Jamiyat mamlakat rahbariyatidan ijtimoiy-iktisodiy va madaniy- ma’rifiy

sohalarda jiddiy sifat o’zgarishlarni amalga oshirishni kutmoqda edi. Birok amalda
unday bo’lmadi. Lekin buning o’rniga siyosiy rahbariyat akidaparasglikni,
lutgiboz, ommaviy-siyosiy ishlarni avj oldirdi. Xalq ta’lim tizimi ham ana shu
«girdobga» tashlandi.
Rasmiy hokimiyat soxta proletar baynalmilalligini amalda kuchaytirish maqsadida
maktablarda rus tili va adabiyotini kengroq o’qitishga urg’u berdi. Natijada 60-
yillarda O’zbekiston tarixi, o’zbek tili va adabiyoti, chet tili, musiqa va
qushiqchilik darslari hajmi keskin qisqardi va ular o’quv rejasida belgilanganidan
xaftasiga 16,5 soatga kamayib ketdi. Ulardan bo’shagan soatlarga esa rus tili va
adabiyoti fani o’qitildi. Masalan, o’qituvchilar «XIX asr ikkinchi yarmi—XX asr
boshlarida o’zbek adabiy-badiiy muxiti», «Milliy madaniy jarayonlar» tug’risidagi
mavzularda dars o’tishi lozim butan soatlarda rus madaniyatining «progressiv»
ahamiyatini ko’rsatib berishga majbur bo’ldilar. Nihoyatda boy va ko’xna o’zbek
xalqi tarixini o’rganishga 52 soat ajratilgan holda boshlang’ich maktablarda rus
tili va adabiyoti fanlari uchun 1600 soat ajratilgan.
70-80 yillarda O’zbekistan maktablarida ahvol sifat jihatidan o’zgarmay q olaverdi.
Maktablar jahon tajribalaridan, zamonaviy texnika va o’qitish vositalaridai
foydalanilmadi. Ularning moddiy — texnika bazasi yaxshilanmadi. To’g’ri, bu
yillarda maktablar, o’quvchilar, o’qituvchilar soni yildan-yilga ortib bordi, son
ko’rsatgichlari kishini xayratga solar darajasida ortdi. Masalan, O’zbekistonda
1945-46 o’quv yilida jami 4525 maktab bo’lib, ularda qariyb 998 ming o’quvchi
o’qigan bo’lsa, 1970-71 o’quv yilida respublikaniyag umumiy ta’lim maktablari
soni 7072 taga, ularning o’quvchilari esa 3 mln. 164 ming kishiga yetdi.
Birok, ularning sifat darajasi ( ayniksa, qishlok maktablari ) ancha past edi.
Chunki, ko’klarga ko’tarib maqtalgan «rivojlangan sosializm» bosqichi ham 20-
30-yillarda shakllangan «qoldiq prinsipi»ning ijtimoiy oqibatlarini yo’qota
olmagan edi. 1970-1980-yillarda xalq ta’limi uchun davlat tomonidan ajratilgan
mablag 11%dan 8%ga kamayib ketdi. Resnublikaning barcha viloyatlaridagi
maktablarning 20-60%i zarur o’quv jixozlari, asbob-anjomlar bilan jixozlanmay
kolaverdi, 50%dan ortiq maktablarda issiq ovkat bufetlari tashkil etilmadi, kuni

uzaytirilgan guruhlar ishi ayniksa o’lda-jo’lda qoldi. 70-80—yillarda 1-8-sinf
o’quvchilarining atigi 8-9%ini bunday guruxlarga jalb etilgan edi, xolos.
Umumta’lim maktablarining faoliyati asosan «rivojlangan sosializm» g’oyasini
o’quvchilarga singdirish, ularni «kommunistik ruhda» tarbiyalashdan iborat bo’ldi.
«Kommunisgik tarbiya» dan ko’zlangan maqsad esa yoshlarni «proletar
internasionalizmi» ga, «katta og’aga» sodiqlik, sinfiylik, partiyaviylik ruhida
tarbiyalashdan iborat edi. Milliylik esa o’zbek maktablari mazmunidan chiqarila
boshlandi. Maktablardagi tarbiya Yevropa tarixi misolida olib borildi. Yevropa
madaniyati, tarixi amalda baynalminallik namunasi sifatida talqin etildi.
Maktablarda iktidorli bolalarni o’qitishga e’tibor berilmas edi. Maktab bolalari
qalbida ona-Vatan tuyg’usi, ulug’ allomalarimiz va ular qoldirgan ma’naviy meros,
o’z ona tili, urf-odatlari bilan faxrlanish hissi shakllantirilmasdi.Maktablarda
ayniksa ijtimoiy fanlarni o’qitish o’ta siyosatlashtirildi. Ko’zdan kechilayotgan
davrda maorif sohasida erishilgan yutuqlar bilan bir qatorda, yoshlarni milliy
an’analar va ma’naviy madaniyat manbalaridan uzoqlashtirish an’anasi ko’zga
tashlanib bordi. Ta’lim va tarbiya ishlariga partiyaviylik va sinfiylik prinsiplari
asosida yondashish yoshlarning milliy urf-odatlarni o’rganishiga tusqinlik qildi.
Natijada, o’zbek o’quvchilarida milliy o’zlikni anglash, urf-odat, milliy
an’analarga sodiqlik kayfiyatidan ajralish xollari ruy bera boshladi.Maktab
o’quvchilarining o’quv rejasidagi soatlarini o’zlashtira olmasligi odatiy xol bo’lib
qoldi. Bu ularni paxta va boshqa xo’jaligi ishlariga ko’proq jalb qilinishi bilan
izoxlanadi. yilining 3-4 oyi ana shunday majburiy tadbirlar bilan band bo’lishiga
ketar edi. Bu esa o’zbek o’quvchisi jahon standartlaridan ortda qoldirib, zamonaviy
fan sohalarini o’zlashtirishga imkon bermasdi.
Ikkinchi jaxon urushidagi katta yo’qotishlar oliy ma’lumotli xodimlarning son va
sifat jihatidan kamayib ketishiga olib keldi. Bu esa o’z navbatida uru щ dan keyingi
yillardayok oliy ta’limni rivojlantirish zarur ekanligini taqozo etardi.
1950 yilda respublika xalq xo’jaligi uchun kadrlar tayyorlashda 26 ta oliy o’quv
yurtlari, shuningdek, 2 ta universitet faoliyat ko’rsatdi. Shu bilan birga 92 ta
texnikum o’rta maxsus ta’lim tizimida ish olib bordi. 1950-1953 yillarda

respublika oliy o’quv yurtlarida 16600, o’rta maxsus bilim yurtlarida qariyib ming
mutaxasis tayyorlandi. Birok, o’zbek qishloqlari va shaxarlaridagi ogir iktioodiy
axvol maxalliy aholi yoshlarini oliy maktablarda o’qishga imkon bermas, ulardan
yuqori malakali mutaxassis xodimlar tayyorlash ishiga tusqinlik qilardi. Xususan,
1950-1953 yillarda oliy o’quv yurtlari bitiruvchilarning 33%ini o’zbek millati
tashkil qildi xalos.
O’zbek millatiga mansub yoshlarni oliy va o’rta maxsus ta’lim maskanlariga
bunchalik kam jalb etilishining yana boshqa o’ziga xos sabablari ham bor edi,
albatta. Bulardan birinchisi, o’quv yurtlariga kiruvchi yoshlar o’rta maktablarda
ommaviy-siyosiy tadbirlarga, qishloq xo’jaligi va boshqa ishlarga (ayniqsa, qishloq
yoshlari) asossiz ravishda ko’plab jalb qilinishi okibatida ular oliy o’quv yurtlariga
kira olishlari uchun talab hilinadigan bilimni olish imkoniyatiga ega bo’lmasdilar.
60-yillardan boshlab oliy o’quv yurtlari qoshida maxsus tayyorlov kurslarining
tashkil qilinishi va ularga asosan qishloq yoshlaridan jalb qilinishi fikrimizning
tug’riligidan dalolatdir. Yana muxim sabablardan biri, oliy o’quv yurtlariga kirish
uchun sinov sifatida xorijiy tillardan imtixon quyilishi va talabalarga rus tilida (80-
yillardan boshlab) dars o’tilishi edi. Natijada respublika oliy o’quv yurtlarida
qishloq yoshlarining salmog’i kamayib ketdi. Chunki, qishloq maktablarida na
xorijiy tillar, na rus tili (bu soha o’qituvchilarining yetishmasligi yoki ularning
qishlok maktablarida ishlashni xoxlamasliklari natijasida) yetarli darajada, ayrim
maktablarda esa umuman o’qitilmasdi. Bu xol oliy maktablarda shaxarlik
yoshlarning ko’payib borishiga, qishloqlarda esa oliy ma’lumotli mutaxassislar
muammosining yuzaga kelishiga olib keldi.
Ayni paytda, qayd etish lozimki, respublikada yildan-yilga oliy o’quv yurtlari soni
ham ortib bordi. Yangi institutlar-Andijon medisina instituti, O’rta Osiyo
medisina-pediatriya instituti, Toshkent jismoniy tarbiya-fizkultura instituti,
Toshkent aloka va elektrotexnika institutlari ochildi. 1959 yilda respublika Oliy va
o’rta maxsus ta’lim vazirligi tizimida 31 ta oliy o’quv yurtlari mavjud bo’lib,
ularda 88 ming kishi ta’lim olgan bo’lsa, 1985 yilga kelib oliy o’quv yurtlari soni

42 taga, talabalar soni esa 285,5 ming kishini tashkil qildi. Shuningdek,
respublikadagi 249 o’rta maxsus bilim yurtlarida 281,7 ming o’quvchi bilim oldi.
Biroq bo’lar miqdor ko’rsatgichlardagi ayrim siljishlar edi. Lekin masalaning
asosiy jihati-oliy ta’lim muassasalarini bitirib chiqayottan mutaxassislarniyag sifati
va saviyasi masalasida ko’plab muammolar mavjud edi. «Sosializmning
afzalligi»ni «ko’z-ko’z» qilish maqsadida asosiy e’tibor oliy ma’lumotli
mutaxassislar tayyorlashning son ko’rsatgichlariga qaratildi. Bu esa
mutaxassislarning jahon talablaridan jiddiy ortda qolishiga, xalq xo’jaligi uchun
keraksiz mutaxassislarning tayyorlanishiga, mablag’larning bexuda sarflanishiga,
mutaxassislardan ishlab chiqarishda samarasiz foydalanishiga olib keldi.
Shu bilan birga, oliy va o’rta maxsus ta’lim tizimida o’quv-tarbiyaviy ishlarni
mafkuraviy andozalarga solish kuchaydi; mutaxassislik buyicha asosiy fanlarni
o’qitishni takomillashtirish o’rniga barcha oliy o’quv yurtlarida. kommunisgik
mafkurani shaklllantiruvchi KPSS tarixi, marksizm-leninizm falsafasi, siyosiy
iqtisod, ilmiy kommunizm, jamiyatshunoslik fanlarini o’qitishni yanada yaxshilash
tug’risida tadbirlar ishlab chiqildi va amalga oshirildi. O’quv jarayoni uchun
muhim bo’lgan demokratik va ijodiy jihatlar inkor etildi. Natijada oliy ta’lim
tizimida ma’suliyatli, tashabussiz, lokayd, «o’rtamiyona» mutaxassislar tayyorlash
mexanizmi yuzaga keldi.
Respublikada urushdan keyingi yillarda fan yutuqlari avvalo O’zbekistan Fanlar
akademiyasining olimlari, ilmiy xodimlari faoliyati tufayli qo’lga kiritildi. Urush
tugagan yili akademiya tarkibida geologiya, fizika-texnika, kimyo,
tuprokshunoslik, matematika va mexaniqa, energetika, iktisodiyot, tarix va
arxeologiya, sharqshunoslik, til va adabiyot institutlari hamda boshqa muassasalar
bor edi. O’sha davrdi akademiya olimlarining kuch-quvvati xalq xo’jaligini tiklash,
respublika ishlab chiqaruvchi kuchlarini rivojlantirish, madaniy kurilish sohasida
olimlar oshirishga qaratildi. Urushdan keyingi dastlabki O’zbekiston fanlar
akademiyasining yangi institutlari: botaniqa, zoologiya va parazitologiya
institutlari, O’zbekiston ishlab chiqarish kuchlarini laboratoriyalar tashkil qilindi.

Akademiya tashkilotlarining moddiy-texnik mustaxkamlandi. Yangi sohalar
buyicha mutaxassislar soni ko’paydi.shunga muvofiq ravishda ilmiy jamoalarning
tadkikotchilik faoliyati istikboli, ilmiy tadkikotlarning yunalishlari kengaydi. 50-60
— yillarda O’zbekiston Fanlar akademiyasi tarkibida yadro fizikasi, o’simlik
moddalari kimyosi, kibernetika, seysmologiya, elektronika, biokimyo, fiziologiya
va biofizika institutlari tashkil qilindi.
Akademiya olimlari fizika-matematika, mexaniqa, boshqaruv jarayonlari va
informatika, kimyo-texnologiya, tuprokshunoslik, biologiya,ijtimoiy-gumanitar fan
sohalarida katta yutuqlarni qo’lga kiritdilar. Bu yutuqlar akademiya
laboratoriyalari va institutlari olimlarining ko’plab avlodlari fidokorona va yukori
kasbiy darajada olib borgan ilmiy tadkikotlari natijsi bo’ldi. Aynan ularning
mexnati tufayli keng e’tirof etilgan ilmiy maktablar vujudga keldi, yangi ilmiy
yunalishlar rivoj topdi., ilmiy xodimlar tayyorlandi., ilmiy ishlovlar amaliyotga
tadbiq etildi. O’zbek olimlari: geologlar Habib Abdullayev, Ibrohim Hamroboyev,
biokimyogar Yolkin Turaqulov, kimyogarlar Obid Sodikov,N.Nabiyev,Sobir
Yunusov, fizik va matematiklar T.N.Qori-Niyoziy, Toshmuhammad
Sarimsaqov,Ubay Oripov,texnika fanlari sohasidagi olimlar Muxammad
O’rozboyev, Vosit Qobulov, faylasuf Ibroxim Muminov, tarixchi Yaxyo
G’ulomov, pedagog Siddih Rajabov, Iminjon Qodirov va boshqa ko’plab
olimlarning nomlari O’zbekistondan tashqarida ham shuxrat qozondi.
Xususan, Siddiq Rajabovning respublikada pedagogika fanini rivojlantirishdagi
xizmati katta bo’ldi. U pedagogika fanining eng muxim muammolari ustida ilmiy
tadkikot ishlarini olib borib respublikamiz xalq maorifining tarqiyoti va bu
taraqqiyotning obyektiv qonuniyatlari, xalq maorifining rivojlanish istiqbollari,
pedagogika fani metodologiyasi, yoshlar tarbiyasi va xalq pedagogikasiga doir
o’nlab asarlar yaratdi.
Siddik Rajabov o’zining butun xayoti va faoliyatini pedagogika fani va ravnaqi
uchun bag’ishlandi. U 1937 yili aspiranturani tamomlagach, o’zbekiston
pedagogika fanlari ilmiy-tekshirish institutiga ilmiy xodim va Nizomiy nomli
Toshkent Davlat pedagogika instituta pedagogika kafedrasiga o’qituvchi qilib

tayinlandi. Yosh olim ilmiy tadqiqot ishini pedagogik faoliyati bilan qushib olib
bordi. Shu yillarda S.Rajabov kechki pedagogika instituti direktorining o’quv
ishlari buyicha o’rinbosari lavozimida ham yosh o’qituvchi sifatida mutaxassilar
tayyorlashda katta faoliyat ko’rsatdi, o’z ishini puxta bilgan rahbar, yetuk ilmiy
xodim va mahoratli o’qituvchi sifatida elga tanildi.Yosh olim matbuotda tez-tez
ilmiy, pedagogik, publisistik maqolalari bilan chiqa boshladi. Jumladan,
urushgacha bo’lgan davrda S.Rajabovning «Oliy pedagogika o’quv yurtlarining ish
sifatini yukori ko’taraylik», «Oliy o’quv yurtlari xayotida muxim davr»,
«Maktabdan tashkari tarbiyaviy ishlar», «Yan Amos Komenskiyning pedagogik
qarashlari», «Imtixonlarning yuqori sifati uchun kurashaylik», kabi ishlari
matbuotda e’lon qilindi. Shu yillarda u «XIX asr va XX asr boshlarida Buxoroda
maktab va maorif taraqiyoti ocherki» asarini yozib tamomladi. 1941 yilda ana shu
mavzuda nomzodlik dissertasiyasini respublikasida birinchi bo’lib muvaffakiyatli
ximoya qildi. Bu orada u Respublika matbuoti va rahbari idoralarida samarali
mexnat qildi.
S.Rajabov 1947 yilda Nizomiy nomli Toshkent Davlat pedagogika instituti
pedagogika kafedrasiga mudir qilib tayinlangandan keyin uning o’z ilmiy
pedagogik faoliyatini yanada rivojlantirishga keng imkoniyat yaratildi.
1958 yilda Siddik Rajabovning ilmiy faoliyatida unitilmas vokea sodir bo’ldi. 1961
yilda Siddiq Rajabov O’zbekiston Pedagogika fanlari ilmiy-tadqiqot institutiga
direktor qilib tayinlandi. Olim mazkur institutga olti yil rahbarlik qildi. Institutni
yuqori malakali mutaxassis xodimlar bilan ta’minlash,olib borilayotgan ilmiy-
tadkikot ishlarini xayotga maktab amaliyotiga yaqinlashtirish, pedagogik
tadkikotlarni respubliki buyicha muvofiqlashtirish ishlariga boshchilik qildi hamda
tadkikot natijalarini o’quv-tarbiya jarayoniga tatbiq etish buyicha bir qator
tadbirlarni amalga oshirdi.
Institutda yangi sektorlar tuzildi. Sektorlar xuzurida laboratoriyalar tashkil etildi.
Sektor va laboratoriyalarga ilmiy tadqiqot ishlari yuzasidan tajriba va yetarli
malakaga ega bo’lgan xodimlar rahbarlik qila boshladilar.

Bu davrda olim pedagogika faniii chin qalbdan sevgan mutaxassislarni, ko’pgina
iqtidorli yoshlarni o’z atrofiga chorladi. Yosh olimlarga hamisha yordam berib
keldi. Yoshlarni xar tomonlama qullab-quvvatlash uning xayotiy e’tikodi va
turmushining mazmuniga aylanib ketdi. Shu bois 10 dan ortik fan doktorlari, 200
ga yaqin fan nomzodlari bevosita Siddik Rajabovning ilmiy maslaxatchiligi va
ilmiy rahbarligi asosida dissertasiyalarini muvaffakiyatli himoya qildilar
1964 yilda S. Rajabovning ilmiy pedagogik faoliyatiga yuksak baholandi, unga
«Respublikada xizmat ko’rsatgan fan arbobi» unvoni berildi.
S.Rajabov 1966-1990 yillarda Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika
instituti, «Umumiy pedagogika» kafedrasining katta jamoasiga boshchilik qildi. U
kafedra a’zolarining har biriga murabbiy, ustoz edi. Bugina emas, olim o’qituvchi
mutaxassislar tayyorlash sohasida fidokorona mehnat qilayotgan hamkasabalari-
institutning yetuk olimlari bilan bir qatorda o’rta va oliy ta’limga aloqador juda
muammolarni hal qililishda hormay-tolmay faoliyat ko’rsatdi.
Professor S.Rajabovning Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika
institutidagi chorak asrlik uzluqsiz ilmiy-pedagogik faoliyati alohida muhim davr
bo’ldi.
U safdoshlari, kasbdoshlari va o’zi mudirlik qilib turgan kafedra a’zolari,
shogirdlari bilan hamkorlikda katta ilmiy va tashkiliy-pedagogik muammolarni hal
qilishga alohida e’tibor berdi. Birinchi navbatda kafedrani yuqori malakali ilmiy-
pedagogik xodimlar bilan ta’minlash, ma’ruza va amaliy mashgulotlar sifati va
samaradorlini oshirish, qolaversa, kafedra jamoasining ilmiy va metodik saviyasini
yuqori ko’tarish kabi masalalar hal qilina bordi. S.Rajabov kafedra yig’ilishlari,
nazariy seminarlar, metodbirlashma yig’inlari suhbatlarda ana shu masalalarga
alohida to’xtalardi.
Respublikamiz fanini rivojlantirshpga bekiyos katta xissa qo’shgan olimlarimizdan
yana biri akademik Xabib Abdullayevdir.
Uning geologiya, jumladan, bu fanning petrologiya-metallogenik tarmog’i
sohasidagi tadqiqotlari O’zbekistondagina emas, chet mamlakatlarda ham e’tirof
etildi. X.Abdullayev 1956-1962 yillarda O’zbekiston fanlar akademiyasining

prezidenti lavozimida xizmat qilish bilan birga, yirik ilmiy tadqikotlar olib
bordi.yuqori malakali ilmiy xodimlar tayyorlashga aloxida e’tibor berdi. Uning
tashabbusi va jonkuyarligi bilan tayyorlangan yuzlab fan nomzodlari va doktorlari
fanning yangi yunalishlariga asos soldilar.
Urushdan keyingi yillarda mamlakatda keng ildiz otgan ma’muriy-buyruqbozlik
tizimi O’zbekistan faniga, uning milliy ilmiy kadrlar tayyorlash ishiga salbiy ta’sir
ko’rsatdi. Respublikada o’zbeklar soni ruslarga nisbatan olti baravar ko’p
bo’lishiga karamay, 1963 yilgi ma’lumotlarga ko’ra, ilmiy xodimlar tarkibida
o’zbeklar (5,5 mingdan sal ortiq ) va ruslar(5,5 mingdan sal kam) nisbati deyarli
teng edi. o’zbeklardan 97, ruslardan 96 nafar fan doktorlari ish olib boradi.
Yukori malakali milliy ilmiy kadrlarni ko’paytirishga xarakat qilgan O’zbekiston
Fanlar akademiyasi rahbarlari millatchilikda ayblandilar. Markazning
o’zbekistondagi rus rahbar kadrlari Fanlar akademiyasi prezidenta H.Abdullevning
o’zbeklardan fan nomzodlari, doktorlarini ko’paytirishga qaratilgan to’g’ri
faoliyatini asossiz keskin tankid qildilar. O’zbekistan Fanlar akademiyasi ilmiy
muassasalari olimlari totalitar targ’ibot sunn’iy ravishda keskinlashtirgan
sharoitlarda ishlashga majbur bo’ldilar. Shunga qaramay, olimlar o’z bilim va
iktidorlarini o’zbekiston iktisodiyoti, madaniyati va ilmiy-texnik qudratini oshirish
ishiga baxshida etdilar.
Urushdan keyingi yillarda respublika oliy o’quv yurtlari Markaz ko’rsatmasi,
dasturlari asosida o’quv-tarbiya ishlarini olib bordi. Bu davrda oliy maktabda
mutaxassis kadrlar tayyorlash son jihatdan o’sdi, lekin ularning sifati talab
darajasida bo’lmay keldi.
Talabalar doirasi ancha kengaydi. 1960-61 o’quv yilida O’zbekiston oliy
maktablarida 100 ming nafar talaba ta’lim olgan bo’lsa, 1970-71 o’quv yilida
ularning soni 230 mingga yetdi. Bu davr ichida oliy maktab respublika xalq
xujaligi uchun yetkazib bergan Diplomli mutaxassislar soni 2,5 baravar ortgan.
Oliy o’quv yurtlari soni 1940 ychldagi 30 tadan 1970 yilda 38 taga ko’paydi. Xalq
xo’jaligining rivojlunishi yangi oliy o’quv yurtlarini ochishni talab qildi. Urushdan
keyingi yillarda Toshkent avtomobil yullari instituti, Buxoro ozik-orqat va yengil

sanoat texnologiya instituti, Fargona politexnika instituti va boshqa oliy o’quv
yurtlari malakali kadrlarga bo’lgan talabni qondirdi. Maorif, sanoat, kurilish,
transport, iqtisodiyot, qishloq xujaligi, sog’liqni saqlash, san’at va boshqa
sohalarda mutaxassis kadrlar tayyorlandi.
XX asrning 80-yillarida, jamiyatimizning barcha bo’g’inlarida kayta qurish keng
quloch yezdi. Uning mazmunida xayotni demokratlashtirish, tezkor iktisodiy
islohot, ma’naviy poklanish milliy qadriyatlar va axloqiy g’oyalarning tiklanish
muammolarini hal etish zaruriyati yuzaga keldi. Qayta qurishning xal qiluvchi
bosqichida jamiyat uchun chetdan tomoshabin emas, balki mamlakat iktisodiy,
siyosiy,madaniy xayoti rivojiga javobgar, ma’suliyatli, sog’lom fikrli g’oyaviy-
siyosiy dunyokarashi shakllangan shaxs zarur edi.
Shuni hayd etish zarurki, o’zbek maktablari to’ntarishdan so’ng milliy zamindan
batamom uzilib qoldi. Qarsakbozlik billan o’qish-o’qitishda Ovrupo , xususan urus
tizimini qabul qildik. Ammo bizning avlodlarimiz ongiga, qoniga bu zurma-
zurakilik singmadi. Buni bugungi xayot, turmush tarzi ko’rsatib turibdi. Eng
achinarli hol shu ediki, ayniqsa, o’tgan yetmish yil ichida Mustabid tuzimning
«Yangi» davr «bilimdon» va «zukko» tashkilotchi rahbarlari ming yillik
yozuvimizni ham qayta-qayta almashtirib, kimlargadir yaxshi ko’rinmoqchi yoxud
o’zini dono xisoblab shuxrat qozonmoqchi bo’ldilarki, natijada maktablarimiz
o’quv-tarbiyaviy ishlarda ham xayotiy asoslar va xalq ruxiyatidan deyarli ajralib
qoldi, avlod-ajdodlarimizning dunyoviy-xayotiy, axloqiy, ma’naviy, ruxiy xazinasi
bo’lgan kitoblar esa umuman o’qitilmay, o’rgatilmay tashlab kuyildi.

Adabiyotlar:
1. Pedagogika (Pedagogika nazariyasi va tarixi) O‘qituvchilar tayyorlash va
pedagogika fani sohasi: bakalavriat yo‘nalishi uchun
darslik//prof.M.X.Toxtaxadjaevaning umumiy tahriri ostida, O‘zbekiston Respublikasi
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – Toshkent “O‘zbekiston faylasuflar milliy
jamiyati” nashriyoti, 2010.
2. Pedagogika. O‘quv qo‘llanma//A.Munavvarovning umumiy tahriri ostida.
Toshkent “O‘qituvchi”, 1996.
3. Pedagogika nazariyasi va tarixi. Pedagogika nazariyasi. 1-qism / Oliy o’quv yurtlari
uchun darslik. M.X.Toxtaxodjayevaning umumiy tahriri ostida. – Toshkent: “ Iqtisod-
moliya”, 2007.
4. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat / S.A.Madiyarova va boshq. –
Toshkent: “Iqtisod-moliya”, 2009.
5. Azizxo’jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – Toshkent:
Nizomiy nomidagi TDPU, 2006.
6. Axmedova M.E “Pedagogika nazariyasi va tarixi” o’quv qo’llanma T:2011
“Tafakkur bo’stoni” nashriyoti 157 b
7. Axmedova M.E Niyozov G. “Pedagogika tarixidan seminar mashg’ulotlari” o’quv
qo’llanma T:2011, Noshir nashriyoti 157 b
8. Mavlonova R. va boshqalar. “Pedagogika”, -Toshkent, “O‘qituvchi”, 2001.

XVII asrdan XIX asrning yarmigacha tarbiya maktab va pedagogic fikrlar rivoji. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning 90-yillarigacha bo‘lgan davrda tarbiya va ta’lim tizimi

Купить

Похожие документы
2 Miloddan oldingi III II asrlardagi o‘zbek davlatchiligi tarixini
5.Shayboniylar davri epigrafik yodgorliklari
Adabiy tanqid fanining tarixiy bosqichlari. Abdurauf Fitrat, Cho‘lponning adabiy tanqidiy qarashlari
Adabiyotshunoslikka oid fanlar tizimida tarixiy poetikaning mohiyati va o‘rni. (nazariy poetika, dinamik poetika, struktural poetika va b.)
Antik Davrda Xorazm

Информация о документе

Продавец

XVII asrdan XIX asrning yarmigacha tarbiya maktab va pedagogic fikrlar rivoji. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning 90-yillarigacha bo‘lgan davrda tarbiya va ta’lim tizimi

Похожие документы