XVII-XVIII ( 17 – 18 ) asrlar va XIX ( 19 ) asrning birinchi yarmida Turkistonda ta’lim, tarbiya rivoji - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	90.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	История

XVII-XVIII ( 17 – 18 ) asrlar va XIX ( 19 ) asrning birinchi yarmida Turkistonda ta’lim, tarbiya rivoji

Купить

XVII-XVIII ( 17 – 18 ) asrlar va XIX ( 19 ) asrning
birinchi yarmida Turkistonda ta’lim, tarbiya rivoji.
Reja:
1.XVII-XVIII asrlar va XIX asrning birinchi yarmida Buxoro, Xiva va
Q o’ q on xonliklarida
ilm-fan va ta’lim-tarbiya.
2.Jaxon Otin U vaysiy va uning ta’lim-tarbiyaga q o’shgan xissasi.
3. Q izlar maktabida ta’lim-tarbiya mazmuni, metod va usullari.

1. XVII-XVIII asrlar va XIX asrining birinchi yarmida Buxoro, Xiva va
Qo’qon xonliklarida ilm-fan va ta’lim-tarbiya.
Movarounnaxrda bir yuz ellik yil asrnit birinchi yarmida xukumronlik
qilgan temuriylar sulolasi inkirozga yuz tutib, uning xonxikxarida ilm-fan va
o’rniga Shayboniylar xukumronligi o’rnatildi. Lekin Shayboniyxon xam (1451-
1510) kuchli markazlashgan davlat barpo kilishga qay darajada xarakat qilgan
bo’lsa xam, uning o’limidan so’ng o’zaro urushlar avj olib ketib, bu xududda uch
xonlik, avvalo Buxoro va Xorazm, XVIII asr oxiriga kelib, Qo’qon xonligi paydo
bo’ldi.
Xonliklar davrida boshqa davlatlar bilan aloqalar o’rnatildi. Jumladan,
Hindiston Shox Akbar, Sharqiy Ovrupodan Ivan Grozniylar bilan do’stona aloqa
o’rnatildi.
Buxoro xoni Abdullaxon 1001 ta rabot va sardobalar qurdirdi, madrasa,
masjidlar, xonaqox va ko’priklar, suv omborlar va boshqa inshootlar qurildi- Bu
davrda «Abdullanoma» nomli tarixiy kitob yozildi. Tibbiyot soxasida Sultonali
Samarqandiyning «Dastur al-iloj», Muqammad Yusuf Mahxolning «Taxqiq al
xumayyot», «Zubdat ul-qaxxolin» asarlari, Shayboniyxonning «Tavorixi guzidayi
nusratnoma», Boburning «Boburnoma», Vosifiyning «Badoye’ ul-vaqoye»,
fazliddin Ibn Ro’zbekxonning «Mexmonnomayi Buxoro» kabi asarlarida o’sha
davrning ijtimoiy, siyosiy, tarixiy, adabiy, ma’rifiy xayoti o’z aksini topgan.
XVII-XVIII asrlarda me’morchilik soxasida ham katta inshootlar qurildi.
Masalan, Buxoroda Imomqulixonning nufuzli amaldoridan Nodir devonbegi
masjid, xovuz, madrasalardan iborat katta me’moriy ansambl qurdirdi.
Shuningdek, Samarqanddan 4 chaqirim Janubda Xo’ja Axror qabri oldiga madrasa
va Nomozgox barpo etdi.
Bu davrda Muxammad Balxiyning 5000 baytdan iborat
«Subxonqulixonnoma», Mirmuxammad amir Buxoriyning «Ubaydullanoma»,
Muxammad Vali Samarqandiyning 200 nafar adabiyot arboblarining tarjimai
xoliga oid ma’lumotlar berilgan «Muzakkirul asxob» nomli asari, shuningdek,
Sayido Nasafi, So’fi Olloyor, Boboraxim Mashrablarning asarlari yuzaga keldi. Bu

davrda ijtimoiy xayotning barcha jabxalarida; turmushda xam, oilada xam xar bir
kishi aloxida diniy talablarga rioya etar edi. Madrasalarda deyarlik iloxiy bilimlar
berilishiga qaramay, madrasani bitirganlardan mudarris, mufti, qozi, imomlar bilan
bir qatorda mashxur shoir, olimlar xam yetishib chiqdi. Boboraxim Mashrab,
Muxammad Amin Kosoniy-Namangoniy, Fazliy Namangoniy, Sayido Nasafiy,
So’fi Olloyor, Muxammad Mir Olim Buxoriy, Abdulg’oziy Baxodirxon ana
shunday ilm soxiblaridandir. Bu davrda ko’proq adabiyot tarix, me’morchilik,
tasviriy san’at rivojlandi. Lekin tabiiy fanlarga xam oid ajratilgan «Xisoblash
usullari xaqida risola» nomli matematikaga doir muxim asar xam yuzaga keldi.
Abdulg’oziyning «Shajarai turk» asari xam Sharq, xam Ovrupo olimlarning
diqqatini o’ziga tortdi. Bundan tashqari qator tarixiy asarlar xam maydonga keldi.
XVII asrda yashagan ma’rifatparvar olim So’fi Olloyorning «Sabot ul-
ojizin» asari «So’fi Olloyor» nomi bilan mashxur bo’lib, maktablarda savod
chiqarilishi bilan o’kitilar edi. Unda islom dinining asosiy qoidalari, aqidalari
bayon etilgan. Qo’qonda xam ko’plab ilmiy, ma’rifiy maskanlar paydo bo’lib,
yirik adabiy muxit yaratilgan. fazliy va Mushrif tomonidan tuzilgan «Majmuat
ush-shuaro» to’plami buning misolidir. Buxoro, Samarqand, Qo’qon, Xivada bino
bo’lgan Shayx Jalol madrasasi, Samarqandda Registon maydoni, Sherdor va
Tillaqori, Devonbegi, Xivada Arabmuxammad madrasalari ilm-ma’rifatning
rivojlanishga katta xissa qo’shdi.
Bu davrda maktab va madrasalarda grammatika, xandasa, mantiq, qiroat,
tafsir, shariat, xikmat, islom tarixi va aqidalarga oid ilmiy-nazariy bilimlar, ish
yuritish, xuquqshunoslik, savdo-sotiq ishlariga oid, meros va boylik
taqsimoti kabi dunyoviy xamda ilmiy bilimlar o’rgatilar edi. Shuningdek, barcha
madrasalarda albatta fan sifatida «Qur’on», «Tafsir», «Odob-os-solixin», «Maslik
ul-Mutakkin», «Sabod ul-ojizin», «Kimyoi saodat», «Xadislar» o’qitilar edi.
Uqish muddati 15-20 yilni tashkil etib, masjid yonidagi maktabda esa
bolalar 7 yil alifbo, abjad, Qur’on, farzi ayn, Chor kitob, Xoja Xofiz, «Maslik ul-
Mutakkin», Mirzo Bedildan savod o’rgatilar edi. uzbek bolalari o’qiydigan
maktablarda «Kitobi Fuzuliy», «Lison ut-tayr», «Devoni Alisher Navoiy», «Qissai

devona Mashrab», So’fi Olloyorning «Sabot ul-ojizin» kitobi o’qitilgan.
2.Jahon Otin Uvaysiy va uning ta’lim-tarbiyaga qo’shgan hissasi.
Ta’lim-tarbiya jarayonida ayollar ta’limi xam rivojlana boshladi.
Cho’iian hissasi. Uqimishli, ma’rifatli, ziyoli ayollar tomonidan maktablar
tashkil etiladi va bu maktablar otinlar maktabi deb nomlandi. o’zbek diyorida
otinlar maktabining yirik namoyondalaridan biri — Jaxon otin Uvaysiy edi.
Jaxon otin Uvaysiy (1789-90 Marg’ilon — 1850 y. Marg’ilon)-XIX asr
Qo’qon madaniy muxitning ko’zga ko’ringan vakillaridan biri yetuk shoira va
maktabdor muallimalardandir. Jaxon otin Uvaysiyning she’rlar va maktabdorlik
xizmatlari xalq ommasi orasida keng yoyilgan.
U Marg’ilonning Childuxtaron maxallasida she’riyatga ixlosmand Siddiq
bobo (Qaynar devona xam deb atashadi) va Chinni bibilar oilasida dunyoga keladi.
Otasi kosibchilik qilgan, onasi esa savodli ayol bo’lib, maktabdorlik qilgan va
maxalla axli qizlarini o’qitgan.
Jaxon otin yasuda yoshligidan boshlab onasidan savod o’rgangan,
kichikligidayoq akasi ikkalasi Oxunjon xofizdan dutor, tanbur chalish, musiqa
ilmining amaliy tomonlarini xam egallaydi. Otasidan esa arab, fors tillari va
adabiyot sirlarini o’rganishga xarakat qiladi.
Otasi tez orada vafot etib, onasi bilan qolgan Jaxon otin o’zi mustakil
ravishda Xofiz, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy, Bedil kabi sharq she’riyatining buyuk
namoyondalari ijodini o’rganadi. Onasi va akasi Oxunjon Jaxon otinni 17 yoshida
Marg’ilonga Xojixon ismli kishiga uzatadilar. Xojixon savodli, adabiyotga do’st va
ma’rifatli inson edi. Jaxon otin undan ikki farzand ko’radi.
Jaxon otin Uvaysiy endi mustaqil ravishda Marg’ilon va uning
atrofidagi qizlarni o’qita boshladi. Qizlarga xat-savod o’rgatadi. Ilmiy musiqadan
dars beradi. Uvaysiy qizlarga she’r yozishning uslublarini ham o’rgatadi.
Muallimlik kasbiga Uvaysiy ixlos bilan qaraydi. Ilmga tashna qizlarga sidqidil
bilan dars beradi. Bu xol uning g’azallarida xam o’z ifodasini topgandir:
Uchradi kaydin menga, chun Oy ila Kun ikkisi, Ko’rdam ahvolini alar
Farhodu Majun ikkisi.Zexni gavvosimni soldim fazal bahrin ka’riga, Chun sadaf

batnida onlar duru maknun ikkisi.
Shaxri dilda akl shoxsn lashkardur beshmor, Yuz tuman lashkarga keltirdi
shabixun ikkisi.
Keldikim ikki pari gul talab aylab kanot,
Ilm koni ichra Vaysiy, bo’ldi mamnun ikkisi.
Shunisi diqqatga sazovorki, shoira o’z toliblari va shogirdlarining
yutuqlaridan quvonib, ularga muvashshaxlar xam bag’ishlagan.
Masalan: Jahon gulzorida xoki kudumingdan yetar ziynat, o’iromingdan
topar jon gulshanu oroyshu nazhot.
Bu Jaxon bibi ismi shogirdiga yozilgan muvashshax bo’lib, Jaxon
bibi, Hayot, Baqo, Dilorom ismli qizlar Uvaysiydan ilm
o’rganganlar. Ular ham Jaxon otin yordamida fors-tojik, turkiy
tillarda yuksak saviyadagi she’rlar yozishga qodir shoiralar
bo’lganlar.
3. Kizlar maktabida ta’lim -tarbiya mazmuni, metod va usullari.
Marg’ilon tumanining xokimi Umarbek bo’lganidan keyin, bu paytda
maktabdor va shoira sifatida shuxrat qozongan Uvaysiy Nodira bilan yaqinlashadi.
Bu yaqinlik keyincha Qo’qonda Nodirabegimning fojiali qatl etilguncha davom
etadi. Uvaysiy qizi Quyoshxonga xomilador ekanligida eri Hojixon vafot etadi.
Shunda Uvaysiy erining yilini o’tkazib ikki bolasi bilan Nodira taklifiga binoan,
Qo’qonga keladi. Endi Uvaysiy Nodirabegim ximoyasida bo’ladi.
Qo’qonda Uvaysiy xon saroyida yashaydi. U xaramdagi qizlarga,
kanizaklarga xam xat-savod o’rgatadi. Kanizaklarga boshlang’ich ta’lim, ya’ni
alifboni o’qitishdan, yozishdan tortib, to ilm musiqiyning amaliy jixatdan ta’lim
berish bilan shug’ullanadi.Uvaysiy xon saroyida 3-4 yildan ortik yashay olmaydi
va boshqa yerga ko’chib o’tadi. Shoira bu yangi joyda yana o’zi sevgan
mashg’ulotini davom ettiradi. Shu bilan birga Nodira iltimosi biG’chn uning
ximoyasidagi tutqunlarni xam o’qitadi. Uvaysiy qizlarga xat-savod o’rgatish bilan
birga, sozanda-xonanda kizlar guruxini ixlosi bor qizlar ichidan yig’ib, ularga
san’atning ayrim sirlarini o’rgatadi. Yangi xovlida dars berayotgan bir paytda

Uvaysiy Nodira xuzuriga borib qaytsa, eshigining qulfi singan, xona ichidagi
tanburlar yo’q ekan. Uvaysiy surushtirib bilsa, bu ig’vogarlarning ishi bo’lib
chiqadi. Bu xususida Nodira Umarxon orqali tanburlarni o’rniga qaytarishda
yordam beradi.
Ma’lumki, qizlar maktabida talabalar zexnini tarbiyalash, bilimlarni
mustaxkamlash, uzoq esda saqlab qolish, tafakkur qobiliyatini mustaxkamlash xam
katta e’tibor beriladi. Shu maqsadda chiston (topishmoq) larni yechish,
muvashshaxlar yozish, adabiy asarni sharxlash va izoxlash kabilardan
foydalanilgan. Bu usullar talabani rag’batlantirgan, uning o’qishga bo’lgan
qiziqishini va qobiliyatini oshirgan.
Chunonchi, Jaxon otin(Uvaysiy) mashxur shoira bo’lishi bilan birga moxir
muallima xam bo’lgan. U o’z darslarida qizlarning zexnini tarbiyalashda quyidagi
chiston, muammo, muvashshaxlardan foydalangan (chiston-topishmoq, muammo-
she’rda kishi noma, sana va shu kabilar yashiringan janr, misralar boshidagi
xarflarni to’plaganda kishi nomi chiqadigan she’r-muvashsha h ):
Ul na q ush ko’rinmaskim, sh afak bolu pari,
Misli ul raf-raf suvoru bilsangiz, yo’ktur tani.
Vokif erur kecha-kunduz xizmatida to’rt tani,
Q on ilan ermish murassa bul chiyiston maskani.
(kalb, to’rt gulom-ko’z, oshz, kulok, burun)
Ul nadurkim sabz to’nlik, yoz yo g’ ochning boshida,
Q ish yalanyuch aylanga aylagay barcha xaloyik koshida.
Barcha kushlarning so’ngoki ichida,
Ul na kushdirkim so’ngoki toshida.(yongok)
Ikki mexbubni ko’rdim, bir-birisin ko’rmagan,
Nkkisining o’rtasiga, do’stlar kil sigmagan. (kun va tun)
Ul nadurkim poyi yo’k, yursa boshi birla yurar,
Yurganida xok surmay, ancha ustolik kilar. (suv)
4. Muhammad Sodik Qoshgariy va uning “Odob as-solihin”( Yaxshi
kishilar odobi) asari, asarda ilgari surilgan hulq-odob me’yorlari.

Muxammad Sodik Qoshg’ariyning(1740-1843) «Odob as-solixin» asari,
asarda (Yaxshi kishilar odobi) ilgari surilgan xulk-odob muallifning o’zi
ta’kidlaganidek, muqaddima va 7 bobdan xamda xarbir bob 4 fasldan iborat.
Muqaddimada asarning maqsadi ifoda etiladi, ya’ni insonga yaxshi xulq
egallash zarurligi ta’kidlanadi va u odob qoidalarini egallab olmasa, nafaqat o’ziga,
balki butun dunyoga yomonlik tarqatadi, deydi.
Shunday ekan, xar bir inson odobi zaxriy xamda odobi botiniyni bilib, unga
amal qilishi zarurligi va bu odob qoidalarini mo’tabar kitoblarda xal etilganligini
aytadi. So’ng yuqorida ta’kidlaganimizdek, insonning barkamol bo’lib yetishishida
kundalik turmushda zarur botiniy va zoxiriy odob qoidalari: salomlashish va ruxsat
so’rash, muloqat odobi, uxlash va yo’l yurish, suxbat axlining o’zini tutishi, er-
xotin odobi, tozalik va ozodalik qoidalari, mexmon kutish, ziyofat va ovqatlanish
odobi, safar qoidalari bayon etiladi.
Birinchi bob ruxsat so’rash va salomlashish, ko’rishish, qo’l olishish xaqida
bo’lib, u to’rt fasldan iborat.
Ma’lumki, sharq xalqlarda biror kimsa birorta uyga kirganda u yerga
ruxsatsiz kirib boravermay, ma’lum urf-odat qoidalariga rioya qiladi. Ana shu
qoidalarning eng muximlari deb, Muxammad Sodiq Qoshg’ariy xar bir odam
kelganligini bildirish (eshikni qoqish yoki yo’talish), ovoz berilgandan so’ng
kirishga ruxsat so’rash va so’ng kirish kerakligi bayon etiladi.
Ikkinchi faslda esa salomlashishning o’n ikki odob qoidasi xaqida fikr
yuritiladi. Shunda savol berish va javob masalasida xozirgi paytda xam yuz
berayottan munozarali fikrlarga nuqta qo’ygandek bo’ladi. Muallif aytishicha,
adabi avval-ikki mo’min kishi kelsalar, xox oshno va xox nooshno, salom
berishgaydirki, salom bermak sunnatdir, javob farz ayndur, deydi.
Shuningdek, olim «Ulug kichikka, otlik piyodaga, yuruvchi o’yupirguvchi
va oz ko’ta salom bergay», deb ta’kidlar ekan, bir kishi ko’pchilik oldiga kirib
kelganda, birinchi bo’lib salom berishi, ko’pchilik esa baravar ovoz chiqarmasdan
salomga alik olish yoki auditoriyaga kirganida. «Kim oldin salom berishi kerak?»
degan muammoni yechgan bo’ladi.

Mazkur bobda yana salomlashishdagi xatti-xarakatlar, jismonan
zaif kishilar va salomlashish qoidalari, erkak va xotin-qizlarning salomlashish
qoidalari. Salom bermaslik va javob qaytmaslik haqida ham hozirgi davr uchun
muhim tavsiyalar mavjud. Birinchi bobning uchinchi faslida berilgan muloqot
(uchrashuv) odobiga oid tavsiyalar ham diqqatga sazovor. Bunda uchrashganda
qo’l berib ko’rishish. Lekin qo’l uchi bilan emas, astoydil, lekin qo’lni silamay,
ochiq yuz bilan ko’rishish odobi bayon etiladi. Quchoqlashib ko’rishish, safardan
qaytgan kishi bilan ko’rishish va yosh bolalar bilan ko’rishish, o’pib ko’rishish
odoblari bayon etiladi.
Ikkinchi bobda uxlamoq, kiyim kiyish, yo’l yurish odoblari haqida fikr
yuritiladi. Masalan, uxlash oldidan eshiklarni mahkamlash, idishlarni og’zini
yopish, o’rnidagi ko’rpani qoqib yotish, o’t, chirokni o’chirish, uxlaydigan o’rnini
yumshoq qilmaslik, o’ng qo’lga bir oz suyanib yotish tavsiya etiladiki, bu
qoidalarga rioya qilmaslik natijasida ko’plab noxush voqyealar ro’y berganligi
aytiladi.
Libos kiyish qoidalari ham xulq-odob koidalarning tarkibiy kismi sanaladi.
Bunda eng muhimlaridan kishi imkon darajasida kiyinishi lozimligi, kulayligi va
yoshi, jinsiga, joyiga, fasliga mos bo’lishi, uni toza tutish, yaxshi libos kiyganda
manmanlik qilmaslik, kiymaydigan ortiqcha liboslaridan muhtojlarga in’om qilish
kabi tavsiyalar hozirgi davrda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan.
Io’l yurish qoidalari ham har bir inson uchun bilishi zarur bo’lgan qoidalar
bo’lib, bu haqda quyidagilar: yo’l yurganda me’yorida qadam tashlash, atrofga
alanglamaslik, jamoat joylarida boshxalarga ozor bermaslik, keksalardan keyin
yurish, ustozlar bilan birga ketayotganda ularning hurmatini saqlash, yo’lida
hamrohlari bo’lsa ular bilan birga ketishlik, yo’lida esa biror kishi uchrashib qolsa,
salomlashib birga ketishlik, yo’lida og’iz suvi yoki balg’amni tupursa yuzini
berkitish, uni o’ng tomonga yoki oldiga emas, chap tomonga yoki orqasiga
tashlash, yo’lida yordamga muhtojlarga yordam berish, yaxshi ishni ma’kullab,
yomon ishdan qaytarish kabilar bayon etiladiki, bularni bilish katta-yu kichikka
birdek zarurdir.

XVII-XVIII ( 17 – 18 ) asrlar va XIX ( 19 ) asrning birinchi yarmida Turkistonda ta’lim, tarbiya rivoji

Купить