XVIII asrda Usmonli imperiyasi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

XVIII asrda Usmonli imperiyasi

Купить

MAVZU:XVIII asrda Usmonli imperiyasi
Reja:
Kirish.
1. Mahmud I va Usmon III hukmronligi.
2. Mustafo III va Abdul-Hamid I hukmronligi davri.
3. Salim III hukmronligi.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati

Kirish.
XVIII asrda Usmonli imperiyasi tanazzulga yuz tutdi. Uning eng yaxshi
yillari ortda qoldi. Avvalgi buyuklik va qudrat silkinib ketdi va u turklarning tashqi
ekspansiyasi davridagi evropaliklar o'rtasida qo'rquvni uyg'otmadi. Sultonlar
tobora ko'proq yangi hududlarni egallashga emas, balki allaqachon bosib
olinganlarni ushlab turishga majbur bo'lishdi. Harbiy va siyosiy qarama-
qarshilikning asosiy teatri Bolqon yarim oroli, Qrim va Ukrainaning janubiy erlari
edi. Asosiy raqiblar, avvalgidek, Rossiya imperiyasi va Avstriya bo'lib qoldi, ular
Evropadagi turklarni tobora ko'proq siqib chiqardi. Usmonlilar quruqlikda va
dengizda mag'lubiyatga uchrab, pozitsiyadan keyin mavqeini yo'qotdilar. Ilgari
buzib bo'lmaydigan deb hisoblangan ko'plab qal'alar rus-avstriya qo'shinlari
oyoqlariga quladi. Ammo Turkiya G‘arbiy Yevropada – Fransiyada do‘st topdi.
Usmonlilar davlati harbiy, maorif va ma muriy islohotlarga muhtoj edi. Buni ʼ
sultonlarning har biri aniq anglagan. Ular mamlakatni Yevropa modeliga ko‘ra
o‘zgartirishga umid qilishgan, lekin har safar turk jamiyatining turli tabaqalarining
qarshiliklariga duch kelishgan. Harbiy va diniy elitaning ossifikatsiyasi juda zarur
bo'lgan o'zgarishlarga katta to'siq bo'ldi. Bu mavhum asar Usmonli imperiyasi
tarixida XVIII asrga bag'ishlangan.

1. Mahmud I va Usmon III hukmronligi.
Mahmud 1696 yilda tug‘ilgan. U Sulton Mustafo II va Soliha Sultonning o‘g‘li
edi. Mahmud Usmonlilar saltanatining hukmdori bo lgunga qadar yigirma yetti yil ʻ
kafelarda (davlat qamoqxonasida) o tirgan edi. U ilgari Admiral Patron Bey
ʻ
kemasida oddiy dengizchi bo lib xizmat qilgan alban homiysi Xalil qo zg oloni
ʻ ʻ ʻ
tufayli taxtga o tirdi. Bu qo zg olon natijasida shaharning quyi qatlamlari Sulton
ʻ ʻ ʻ
Ahmad va keyinroq qatl etilgan Sadr vazir Ibrohim Nevshehirlini ag dardi.
ʻ
Qo'zg'olonning sababi mamlakatdagi og'ir iqtisodiy vaziyatdan va madaniy
o'zgarishlardan norozilik edi, bu esa katta mablag'larni talab qildi va xazinani
vayron qildi.
1730-yilda taxtga o‘tirgan Mahmud amalda davlatga rahbarlik qilmadi,
barcha haqiqiy hokimiyat qo‘zg‘olonchilar qo‘lida bo‘lib, ular ilgari kiritilgan bir
qator soliq va yig‘imlarni bekor qildilar. Sulton qo zg olonchilar boshlig ini qabul
ʻ ʻ ʻ
qilib, uning barcha talablarini bajarishga qasam ichdi. Biroq Mahmud va’da berib,
Xalilni yo‘q qilish uchun zamin hozirlay boshladi. 1731 yil noyabrda u
qo'zg'olonchilarning barcha rahbarlarini davlat masalalarini muhokama qilish
uchun taklif qildi, ammo qotillar allaqachon ularni Sultonning qarorgohida qirg'in
qilishgan va keyin jasadlarini dengizga tashlashgan. Bu qirg indan so ng Mahmud
ʻ ʻ
I ga sodiq qo shinlar Xalil tarafdorlarini ta qib qila boshladilar. Bir necha kun
ʻ ʼ
ichida poytaxtda yetti ming kishi hibsga olinib, qatl etildi. Omon qolganlar yangi
qo'zg'olon ko'tarishdi, ammo u tezda askarlar tomonidan bostirildi. Sultonning
shafqatsizligi uning zamondoshlari tomonidan asosan shu bilan oqlangan
davlatning og‘ir ahvolga tushib qolgani, shunday qonli bo‘lsa ham markaziy
hokimiyatni mustahkamlash zarurligi. Mahmudning o zi ham bosiq va urushqoq
ʻ
bo lmagan, yaxshi ta lim olgan, bu esa uni ma rifatli hukmdor sanash imkonini
ʻ ʼ ʼ
bergan. U urushdan ko'ra diplomatiyani afzal ko'rdi. Shuning uchun u hokimiyatni
o'z qo'liga o'tkazgach, tashqi siyosatga e'tiborini qaratdi. 1
Fors bilan muvaffaqiyatsiz to'qnashuv avvalgi sultonlar davrida ham
davom etdi. 1733-yilda Eronning yangi hukmdori Nodirshoh Kirkukda
usmonlilarni mag‘lub etdi, 1734-1735 yillarda turklar Shimoliy Ozarbayjon,
Sharqiy Gruziya va Shimoliy Armanistonni tark etishga majbur bo‘ldi. 1736 yilda
Erzerumda muxoliflar tinchlik shartnomasini tuzdilar, unga ko'ra Fors 1722 yildan
1
Usmonlilar imperiyasi tarixi. Vizyon Usmon / Karolin Finkel

keyin Usmonli imperiyasi tomonidan tortib olingan hududlarni qaytarib berdi.
1746-yilda yangi shartnoma 1639-yildagi Kasr-i-Shirin shartnomasida belgilangan
chegaralarni belgiladi. Osiyodagi urush hali tugamagan edi, yangisi boshlanganda,
lekin 1735 yilda Rossiya bilan. Bu qarama-qarshilikka Avstriya ham qo'shildi.
1736 yil iyun oyida rus armiyasi Azovni egallab oldi. Biroz vaqt o'tgach,
avstriyaliklar Bosniya, Serbiya va Valaxiya chegaralarini bosib olishdi. Xuddi shu
yilning iyul oyida Rus askarlari Ochakovni olib, Baxchisaroyga yaqinlashdilar.
Ammo askarlarning charchashi va epidemiyalar, shuningdek, oziq-ovqat
etishmasligi tufayli keyingi taraqqiyotni to'xtatish kerak edi, shuning uchun Qrimni
tark etishga majbur bo'ldi. Biroq, avgust oyida ruslar Stavuchany jangida Usmonli-
Qrim qo'shinlarini mag'lub etishdi va ularni tartibsiz parvozga qo'yishdi. Ushbu
g'alaba tufayli Xotina taslim bo'ldi va 1739 yil sentyabrda ruslar Iasini egallab
oldilar.
Mahmud I bir qator harbiy muvaffaqiyatsizliklardan so'ng Buyuk vazirni
bosh qo'mondon Yehen-Muhammad etib tayinladi. U qo'shinlarning ruhiy holatini
tikladi va avstriyaliklarni bosib olingan yerlardan quvib chiqardi. Belgrad
yaqinidagi Grocka jangida turklar avstriyaliklarni mag‘lub etishdi. Belgradning o'zi
qamal qilindi. Avstriyaning urushdan chiqib, Usmonlilar bilan alohida sulh
tuzishdan boshqa chorasi qolmadi. Banat, Temesvar, Bosniyaning shimoliy qismi,
Belgrad va Kichik Valaxiya bilan Shimoliy Serbiya turklarga chekindi. Mahmud
nafaqat o‘z mulkini saqlab qolgan, balki sobiq sultonlar tomonidan boy berilgan
yerlarni ham qaytarib bergan. Shunga qaramay, Rossiya Azovdan voz kechib,
Donning Cherkasskiy orolida qal'alar qurilishiga ruxsat berishga majbur bo'ldi.
Rossiyaga Azov va Qora dengizlarda kemalar bo'lishi taqiqlangan edi. Shu bilan
birga, Usmonlilar Qrim, Kuban va Budjak tatarlarini Rossiya chegaradosh
yerlariga hujum qilishdan tiyishga va'da berishdi.
Barcha urushlardan keyin o'n besh yillik tinchlik keldi. Mahmud armiyani
yevropacha tarzda isloh qilishga harakat qildi. Bunda unga islomni qabul qilgan
frantsuz grafi Klod Aleksandr de Bonneval yordam berdi. Ammo yangichalar
o'zgarishlardan qo'rqishdi, bu esa islohotning barbod bo'lishiga olib keldi. Mahmud
I hokimiyatni ukasi Usmonga topshirib, 1754 yilda vafot etdi.
Usmon III taxtga o‘tirishdan oldin “Qafas” deb atalgan To‘pqopi saroyida
ellik yil davomida jamiyatdan ajratilgan edi. U bepusht ayollar va kar-soqovlar

bilan o'ralgan edi. U diniy matnlar va tibbiy adabiyotlarni o'qishga vaqt ajratdi.
Ozodlikka chiqqandan keyin, uzoq vaqt qamoqda bo'lganligi sababli, u nutqida
muammolarga duch keldi. U juda asabiy va tez jahldor fe'l-atvorga ega edi, lekin
shu bilan birga u mehribon suveren sifatida tanildi. U oddiy kiyimda kiyinishni va
poytaxt bo'ylab kezib, muhtojlarga sadaqa tarqatishni yaxshi ko'rardi. Sulton
musiqaga toqat qilmadi, shuning uchun u barcha musiqachilarni qarorgohidan
haydab yubordi. U ayollarga nisbatan sovuqqon edi, garchi uning bir nechta xotini
bo'lsa ham. Maxsus nishon kiyishga buyurilgan nasroniylar va yahudiylar ham
uning dushmanligini boshdan kechirdilar. Usmon korruptsiya va o'zlashtirishga
qarshi kurashdi. Uning qo'l ostida sadrlar etti marta almashgan. Ko'pincha
zodagonlar va saroy a'yonlarining mulki ularning foydasiga musodara qilingan. U
bor-yo'g'i uch yil hukmronlik qildi, shuning uchun uning hukmronligi davrida 1755
va 1756 yillarda Konstantinopoldagi yirik yong'inlarni hisobga olmaganda,
shaharning ko'p qismini vayron qilgan katta qo'zg'alishlar bo'lmadi. Ko'plab
masjidlar, uylar, tegirmon va do'konlar yonib ketdi va ular bilan birga egalari ham
yonib ketdi. Fojiadan keyin Usmon poytaxtni qayta qurishga kirishdi. Usmon III
ham xuddi Mahmud I kabi insult natijasida tabiiy sabablarga ko‘ra vafot etgan.
2. Mustafo III va Abdul-Hamid I hukmronligi davri.
Mustafo 1717 yilda tug'ilgan va Ahmad III va kanizak Mihrishahning o'g'li edi.
Hokimiyatga erishgunga qadar u umrining yigirma yetti yilini yakka holda,
amaldorlar va bepusht ayollar qurshovida o‘tkazdi. Mustafo ziyofat va o‘yin-
kulgilarni, san’at va xattotlikni yaxshi ko‘rardi. U olimlarni, ayniqsa
ilohiyotshunoslar va huquqshunoslarni qo'llab-quvvatladi. U jismoniy mehnatdan
qochmadi va nisbatan pok turmush tarzini olib bordi. U 1757-yilda hokimiyat
tepasiga kelgach, o‘z fuqarolarini undirilgan soliqlarning yarmidan xursandchilik
bilan ozod qildi va musulmon bo‘lmaganlarga rang-barang kiyim kiyishga ruxsat
berdi. Ammo yangi sulton o‘zining barcha saxiyligiga qaramay, qonunlari va
o‘rnatilgan tartib-qoidalarini buzgan taqdirda, saroy a’yonlarini ham, oddiy
odamlarni ham darhol qatl qildi. Maqsadli va uzoqni ko'ra oladigan siyosatchi
sifatida korruptsiyaga qarshi kurashdi. yagona boshqaruv tizimini tashkil etishga
va imperiyaning sobiq kuchini tiklashga intildi. G arbiy Yevropa davlatlari va ʻ
Rossiya bilan bo lgan tafovutni yo qotish uchun armiya va davlat apparatini isloh
ʻ ʻ

qilishga harakat qildi. Ammo, qilingan sa'y-harakatlarga qaramay, 18-asr boshida
boshlangan Usmonli imperiyasining tanazzulini to'xtatish qiyin edi. O zgartirishlar ʻ
kiritish niyatida bo lgan barcha tashabbuslar yangichalar, imomlar va davlat
ʻ
xizmatchilarining jiddiy qarshiliklariga duch keldi. Rejalashtirilgan islohotlarni
amalga oshirish uchun Sulton yevropalik maslahatchilar yordamiga murojaat
qilishga majbur bo'ldi. Poytaxtda matematika, navigatsiya va fanlar akademiyasini
ochdi. 18-asr boshida boshlangan, to'xtatish qiyin edi. O zgartirishlar kiritish
ʻ
niyatida bo lgan barcha tashabbuslar yangichalar, imomlar va davlat
ʻ
xizmatchilarining jiddiy qarshiliklariga duch keldi. Rejalashtirilgan islohotlarni
amalga oshirish uchun Sulton yevropalik maslahatchilar yordamiga murojaat
qilishga majbur bo'ldi. Poytaxtda matematika, navigatsiya va fanlar akademiyasini
ochdi. 18-asr boshida boshlangan, to'xtatish qiyin edi. O zgartirishlar kiritish
ʻ
niyatida bo lgan barcha tashabbuslar yangichalar, imomlar va davlat
ʻ
xizmatchilarining jiddiy qarshiliklariga duch keldi. Rejalashtirilgan islohotlarni
amalga oshirish uchun Sulton yevropalik maslahatchilar yordamiga murojaat
qilishga majbur bo'ldi. Poytaxtda matematika, navigatsiya va fanlar akademiyasini
ochdi. 2
Mustafo 1760 yilda poytaxtning yog'ochga bo'lgan ehtiyojlarini qoplash
uchun Qora dengiz - Sapanja ko'li - Izmit ko'rfazi bo'ylab kanal qurishni boshladi,
ammo yuqori xarajatlar tufayli loyiha qisqartirildi. Xuddi shu yili u Laleli Sulton
masjidiga asos solgan bo lsa, oradan bir yil o tib Uskudar Ayazma hududida
ʻ ʻ
masjid ochilib, 1732 yilda vafot etgan onasi Emine Mixrishah sharafiga qurdirgan.
Sulton ayollar kiyimlarini juda ochiq deb hisoblagan taqiqni kiritdi, ammo ayollar
o'zlarining kichik erkinliklaridan voz kechishni xohlamadilar va o'lim jazosi
ayollarga taalluqli emasligini ta'kidlab, uning farmoniga e'tibor bermadilar. 1766
yilda "Katta zilzila" sodir bo'lib, Konstantinopolning ko'p kvartallarini vayron
qildi, keyin yana uchtasi. Mustafo davlat xazinasi hisobidan shaharni qayta tikladi.
Hukmdor qo‘shini ayni damda yaxshi holatda emasligini tushundi va
mojarolardan qochadi. Ammo 1768 yilda u Polsha bilan qarama-qarshilikda
qatnashgan va turklarga qarshi kerakli miqdordagi qo'shinni to'play olmagan
Rossiya bilan urushga kirishdi. Usmonlilar katta kuchga ega edilar, ammo bu
ularga yordam bermadi. Mojaroning boshidayoq ular mag'lubiyatga uchragan.
2
Usmonlilar imperiyasi tarixi. Vizyon Usmon / Karolin Finkel

1769 yilda ruslar Iasi, Azovni egallab, Kabardani qo'shib oldilar. 1770 yilda Larga
daryosi va Kagul ko'lida general Rumyantsev Usmonlilarni mag'lub etdi va
Bessarabiya, Moldaviya, Valaxiyani egallab, Dunayga yetib keldi. Xuddi shu yili
Chesme ko'rfazidagi dengiz jangida turk eskadroni butunlay yo'q qilindi. Va 1771
yilda imperator Ketrin II Qrimni yirtib tashladi va bu butun kampaniyaning asosiy
yutug'iga aylandi. Usmonlilar tor-mor etildi, bu esa ularni muzokara boshlashga
majbur qildi. Mustafo ko'p qurbon qilishga tayyor edi, lekin Qrimning mustaqil
deb tan olinishiga rozi bo'lolmadi, shuning uchun urush davom etdi. 1774 yilda
Sulton tabiiy sabablar tufayli vafot etdi va Laleli masjidiga dafn qilindi. Hamma
narsaga qaramay, u juda ko'p jamoat binolari, masjidlar va saroylar qurdi, garchi
Istanbulda biron bir maydon yoki bino uning nomi bilan atalmagan.
Mustafo III o rniga Abdul-Hamid I keldi. U 1725 yilda tug ilgan va Sulton ʻ ʻ
Ahmad III ning o g li edi. Shuningdek, akalari singari, o'rnatilgan tajribaga ko'ra, u
ʻ ʻ
qirq yildan ortiq asirlikda o'tkazgan. Uzoq davom etgan izolyatsiya uni taqvodor va
sokin odamga aylantirdi va uning fe'l-atvorini zaif va itoatkor qildi. Uning davrida
davlat moliyasi butunlay buzildi. Ish shu darajaga yetdiki, yangichalarga maosh
to‘lash uchun mablag‘ yo‘q edi. U Rossiya imperiyalari bilan nihoyatda halokatli
va muvaffaqiyatsiz urushni meros qilib oldi. Muvaffaqiyatsiz muzokaralardan
so'ng mojaro 1773 yilda Mustafo III davrida qayta boshlandi va 1774 yilda rus
qo'shinlari Dunay daryosidan o'tib, Bolgariyaga bostirib kirishdi. Buyuk vazir
qo'mondonligi ostidagi asosiy turk bo'linmalari Shumenda joylashgan edi. 20 iyun
kuni Kozludjada qarama-qarshi tomonlar o'rtasida hal qiluvchi jang bo'lib o'tdi.
A.V.Suvorov boshchiligidagi rus ekspeditsiya korpusi bor-yo‘g‘i sakkiz ming
kishidan iborat edi, bu esa vahima ichida qochishga oshiqayotgan qirq minginchi
turk qo‘shinini mag‘lub etishga to‘sqinlik qilmadi. Bu g'alaba ruslarga Bolqon
tog'laridan tashqariga chiqish imkonini berdi. Abdul-Hamid I og'ir ahvolga tushib
qoldi va muzokara boshlashga majbur bo'ldi. 1774 yilda tuzilgan Kyuchuk-
Kaynarji tinchlik shartnomasiga ko'ra, Rossiya Qora dengizda dengiz flotiga ega
bo'lish va Bosfor va Dardanel bo'g'ozlaridan erkin foydalanish huquqini oldi. Qrim
yarim oroli Usmonlilar imperiyasidan mustaqil deb e'lon qilindi. Rossiya,
shuningdek, Katta va Kichik Kabarda, Azov, Kerch, Yenikale, Kinburg va Dnepr
va Bug o'rtasidagi yaqin dashtni qo'lga kiritdi. 1775 yilda Avstriya va Turkiya

Konstantinopolda shartnoma imzoladilar, unga ko'ra Bukovina Vena shahriga
ko'chirildi.
Harbiy mag'lubiyatlar va bir qator hududlarning yo'qolishi Sultonni harbiy
va ma'muriy islohotlar o'tkazishga ishontirdi. 1783 yilda Rossiya nihoyat Qrimni
qo'shib oldi va shu bilan Kyuchuk-Kainarji tinchligi shartlarini buzdi. Turkiya
yangi katta urushga mutlaqo tayyor emas edi, jamoatchilik fikri Sultonni 1787
yilda sodir bo'lgan buni e'lon qilishga majbur qildi. 1788 yilda Avstriya Dunay
knyazliklarini: Bosniya, Gersegovina va Serbiyani o'z ichiga olmoqchi bo'lgan
mojaroga kirishdi. Avstriyaliklar Usmonlilarni bir necha bor mag'lub etib,
muvaffaqiyat qozonishdi. Ruslar o z ittifoqchilaridan qolishmadi va Fidonisi oroli ʻ
yaqinida dengiz jangida turklarni mag lub etdilar. Keyin Avstriya-Rossiya
ʻ
qo'shinlari Xotin qal'asini egallab olishdi, keyin ruslar Ochakovni qo'lga olishdi.
Abdul-Hamid I bu zarbalarga chidamadi va 1789 yilda apopleksiyadan vafot etdi.
3. Salim III hukmronligi.
Abdul-Hamid I vafotidan keyin taxtga uning jiyani Salim III o‘tirdi. Hozirgi
Sulton 1761 yilda tug'ilgan va Mustafo III va Mixrishah Sultonning o'g'li edi. U
urushlar va iqtisodiy inqirozlar tufayli vayron bo'lgan mamlakatni meros qilib oldi.
Shuning uchun asosiy vazifa davlatni Yevropa modeliga muvofiq qayta tashkil
etish edi. Selim baquvvat siyosatchi bo‘lib, turk jamiyatining barcha qatlamlari
orasida mashhur bo‘lib, nasroniylar va yahudiylar o‘rtasida adovat uyg‘otmagan. U
she'riyatni yaxshi ko'rardi va musiqani yaxshi ko'rardi, hatto o'zi musiqa
asboblarida ham chalar edi.
1787 yilda boshlangan Rossiya bilan to'qnashuv turklar g'alaba quvonchini
bilmas edi. 1789 yilda Rimnik daryosi yaqinida rus-avstriya qo'shinlari Yusuf
posho qo'mondonlik qilgan turklarni boshlarida mag'lub etdilar. Noyabr oyida
Bendery qal'asi qulab tushdi va 1790 yilda Kerch dengiz jangi boshlandi, bu
Kapudan Posho Husayn boshchiligida Usmonlilar uchun to'liq mag'lubiyat bilan
yakunlandi, u erda qo'mondonning o'zi qochib ketdi. Ruslar dushmanning Qrimga
tushish rejasini buzdi. Sentyabr oyida Gajibey yaqinidagi yana bir dengiz jangi
turklarning muvaffaqiyatsizligi bilan yakunlandi. Dekabr oyida rus qo'shinlari
bo'lib bo'lmas deb hisoblangan Izmoil qal'asini egallab olishdi. 1791 yilda Kaliakra

burnidagi dengiz jangi yana Usmonlilar tomonidan yutqazildi. Bir qator harbiy
muvaffaqiyatsizliklar urushayotgan tomonlar o'rtasida Iasi tinchlik
shartnomasining imzolanishiga olib keldi. Rossiya Shimoliy Qora dengiz mintaqasi
va Qrim yarim orolini tark etdi. Bundan tashqari, Rossiya Janubiy Bug va Dnestr
o'rtasidagi hududlarni oldi, u erda yangi chegara o'rnatildi. Turklar ham Gruziyaga
bo'lgan da'volaridan voz kechishdi, Moldaviya va Valaxiya oldingi kelishuvda
belgilangan oldingi imtiyozlarni tasdiqladi. Turk sultoni Kavkazda o'z qo'l ostidagi
xalqlarni Rossiyaga bosqinlardan saqlab qolishga qasam ichdi. 3
1798 yilda general Napoleon Bonapart Misrga bostirib kirdi. Bu tajovuz
Usmonlilarni frantsuzlarga qarshi turishga majbur qildi va 1800 yilda raqiblar
o'rtasida birinchi jang bo'lib o'tdi. Heliopolisda general Jan-Baptiste Kleber
boshchiligidagi frantsuzlar Suriyadan kelgan Usmonli qo'shinlarini mag'lub etdilar.
Ammo oradan ikki yil o‘tib, Fransiya Turkiya bilan shartnoma tuzdi va Misrni
Selim III ga qaytardi. Mamlakatlar o'rtasidagi munosabatlar yaxshilana boshladi.
Parij uchun Usmonlilar bilan ittifoq muhim edi, ikkinchisi ular tomonidan Angliya
va Rossiyaga qarshi tashqi siyosat quroli sifatida qaraldi. Fransuzlar turklar bilan
savdo shartnomasi tuzib, Turkiya iqtisodiyotiga katta miqdorda sarmoya kiritdilar.
Salimning o'zi ham evropaliklarga hamdard bo'lib, davlatni isloh qilish nuqtai
nazaridan bu do'stlikdan foydalanishga harakat qildi.
Tashqi mojarolardan tashqari, Usmonli imperiyasi Bolqon yarim oroli
xalqlarining tartibsizliklari bilan larzaga keldi. Georgiy Petrovich Karageorgiy
boshchiligidagi serblarning qo zg oloni Belgradning ular tomonidan bosib ʻ ʻ
olinishiga va turklarning shahardan quvib chiqarilishiga olib keldi. 1806 yilda
Moldaviya va Valaxiya bo'yicha kelishmovchiliklar tufayli yana bir rus-turk urushi
boshlandi. Keyinchalik, Usmonlilar Fransiya bilan ittifoq tuzdilar va 1807 yilda
Buyuk Britaniyaga urush e'lon qildilar, uning qit'aviy blokadasida Parij tomonida
qatnashdilar.
Selim islohotlarni ham unutmadi. U elliklarning harbiy boshqaruvini bekor qildi
va o'z fuqarolarining ta'lim-tarbiyasiga katta e'tibor berdi. Harbiy ishlarga oid
3
Usmonlilar imperiyasining buyukligi va qulashi. Cheksiz ufqlar hukmdorlari /
Jeyson Gudvin - Nashriyotchi: KoLibri, 2012

ko plab Yevropa asarlari turk tiliga tarjima qilindi va bosmaxona yana ishlay ʻ
boshladi. Biroq, asosiy vazifalardan biri o'sha paytga kelib harbiy mahoratini
yo'qotgan, ammo sulton saroyida muhim rol o'ynashda davom etgan, fitnalarda
doimiy qatnashib, yangi hukmdorlarni ag'darib, taxtga ko'targan yangisarlarni
tinchlantirish edi. Selim III frantsuz generali Sebastyanga yordam so'rab murojaat
qildi, bu Nizom-i-Jedidni ("Yangi qo'shinlar") yaratishga hissa qo'shdi. Ammo turk
jamiyati islohotlardan g'azablandi va yangisarlar bilan to'qnashuvda Sultonni
qo'llab-quvvatlamadi. Qolaversa, og‘ir soliqlar yuklagan dehqonlar va shahar
aholisi sulton siyosatidan mamnun emas edi. Bularning barchasi Konstantinopolni
egallab, taxtga Abdul-Hamid I ning o g li Mustafo IV ni o tqazgan yangisarlarning
ʻ ʻ ʻ
qo zg oloni bilan tugadi va Salim III o z saroyida hibsga olindi. 1808 yilda
ʻ ʻ ʻ
Mustafo Bayraktar boshchiligidagi taxtdan tushirilgan sulton tarafdorlari poytaxtga
kirib, Selimni ozod qilmoqchi bo'ldilar, ammo ulgurmadilar, amakivachchasi
Selimni o'ldirishni buyurdi, bu bajarildi. Shu tariqa tanazzulga yuz tutgan va
shuning uchun o zgarishga muhtoj bo lgan o z davlatini isloh qilishga intilayotgan
ʻ ʻ ʻ
hukmdorning davri tugadi. amakivachchasi Selimni o'ldirishni buyurdi, bu amalga
oshdi. Shu tariqa tanazzulga yuz tutgan va shuning uchun o zgarishga muhtoj
ʻ
bo lgan o z davlatini isloh qilishga intilayotgan hukmdorning davri tugadi.
ʻ ʻ
amakivachchasi Selimni o'ldirishni buyurdi, bu amalga oshdi. Shu tariqa
tanazzulga yuz tutgan va shuning uchun o zgarishga muhtoj bo lgan o z davlatini
ʻ ʻ ʻ
isloh qilishga intilayotgan hukmdorning davri tugadi.

Xulosa.

Biz XVIII asrdagi Usmonli imperiyasining tarixini ko'rib chiqdik. Turklar
avvalgidek Rossiya va Avstriya bilan doimiy urushlar olib borishga majbur
bo'ldilar. Endigina ularning oldida o'z davlatlarining chegaralarini kengaytirmaslik,
balki ilgari bosib olingan hududlarni saqlab qolish vazifasi turar edi. Turkiya endi
Vena yoki Vengriyani qo'lga kiritish haqida o'ylamaydi, u o'zining Bolqon yarim
oroli, Qrim va Kavkazdagi forpostlarini saqlashga e'tibor qaratgan. Ammo rus
armiyasi Usmonlilarni avvalgi pozitsiyalaridan ishonchli tarzda itarib yuboradi.
Turk garnizonlari taslim bo'lib, Usmonli qo'mondonlari jang maydoniga qochib
ketishadi. Shimoliy Qora dengiz mintaqasi, Qrim va qisman Kavkaz yo'qolgan.
Harbiy muvaffaqiyatsizliklar bilan bir qatorda xalq qo'zg'olonlari va iqtisodiy
tanazzul ham bor. Sultonlar yevropalik maslahatchilar yordamida Usmonli
davlatini o‘zgartirishga bir qator urinishlar qiladilar. G'arbiy Evropa va Rossiya
bilan farqni yo'qotish uchun, lekin aholining turli qatlamlari tomonidan qarshi.
Ko‘pincha davlat to‘ntarishlarining qo‘zg‘atuvchisiga aylanib, bir hukmdorni
ag‘darib, ikkinchisini taxtga o‘tqazib qo‘yuvchi yangichalar tomonidan tahdidni
bartaraf etib bo‘lmaydi. Shunday qilib, XVIII asr Usmonlilar imperiyasi uchun
barqaror tanazzul davriga aylandi, Usmonlilarni dunyoning qolgan imperiyalaridan
tobora uzoqlashtirdi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:

1. Usmonlilar imperiyasi tarixi. Vizyon Usmon / Karolin Finkel
2. Usmonlilar imperiyasining buyukligi va qulashi. Cheksiz ufqlar hukmdorlari /
Jeyson Gudvin - Nashriyotchi: KoLibri, 2012

Dars o’tish metodi
«Yelpig'ich» texnologiyasi
Bu texnologiya murakkab, ko'ptarmoqli, mumkin qadar, muammo xarakteridagi
mavzularni o'rganishga qaratilgan.
Texnologiyaning mohiyati shundan iboratki, bunda mavzuning turli tarmoqlari
bo'yicha biryo'la axborot beriladi. Ayni paytda, ularning har biri alohida
nuqtalardan muhokama etiladi. Masalan, ijobiy va salbiy tomonlari, afzallik, fazilat
va kamchiliklari, foyda va zararlari belgilanadi.
Bu interaktiv texnologiya tanqidiy, tahliliy, aniq mantiqiy fikrlashni
muvaffaqiyatli rivojlantirishga hamda o'z g'oyalari, fikrlarini yozma va og'zaki
shaklda ixcham bayon etish, himoya qilishga imkoniyat yaratadi.
«Yelpig'ich» texnologiyasi umumiy mavzuning ayrim tarmoqlarini muxokama
qiluvchi kichik guruhlarning, har bir qantashuvchining, guruhning faol ishlashiga
qaratilgan.
«Yelpig'ich» texnologiyasi mavzuni o'rganishning turli bosqichlarida
qo'llanilishi mumkin:
-boshida: o'z bilimlarini erkin faollashtirish;
-mavzuni o'rganish jarayonida: uning asoslarini chuqur fahmlash va anglab
yetish;
-yakunlash bosqichida: olingan bilimlarni tartibga solish.
Hukmdor Hukmronlik yili Bosib olgan
hududlari Bunyodkorlik
ishlari
Mahmud I
Usmon III
Mustafo III

KLASTER METODI
KLASTER METODI o’quvchilarni darsga qiziqtirish uchun muhim metod
hisoblanadi. Mavzuning murakkab bo’lga qismlarini ham ochib bera oladi. Bunda
o’rta aylanaga muammo yozilib atrofidagi aylanalarga muammo yechimi yoziladi.USMONIYLAR
DAVLATI
HUKMDORLARI

XVIII asrda Usmonli imperiyasi

Купить

Похожие документы
Savod o‘rgatish davrida o‘quvchilarni yozuvga o‘rgatish metodikasi Savod o‘rgatish davrida o‘qish va yozish darslari, ularga qo‘yiladigan umumdidakdik va maxsus talablar
Sharq maorifi tarixi
Sharq allomalari asarlarida yosh davrlari, ta’lim-tarbiya jarayoni hamda bilishga qiziqish masalalarining yoritilishi
Sharq uyg‘onish davri va XVI-XVII asrlarda Movarounnaxrda ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar taraqqiyoti. XIV asrning ikkinchi yarmi va XVI asrda Movaraunnahrda tarbiya va maktab
Shayboniylar davri epigrafik yodgorliklari