XX asr Amerika adabiyotida tanqidiy realizm tamoyillarining aks ettirilishi(Mark Tven ijodi misolida) - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	73.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

XX asr Amerika adabiyotida tanqidiy realizm tamoyillarining aks ettirilishi(Mark Tven ijodi misolida)

Купить

XX asr Amerika adabiyotida tanqidiy realizm tamoyillarining aks ettirilishi(Mark Tven ijodi misolida) 1

M U N D A R I J A Sa h ifa lar KIRISH.....……………………………………………………………..... 3 I BOB. Realizm - voqelikning haqqoniy in ’ ikosi …... ……………........ 5 1.1 . Realizm – ijodiy metod sifatida……….. … ......................................... 7 1.2. Tanqidiy realizm ijodiy oqimi va uning asosiy xususiyatlari .............. 14 II BOB . Mark Tven – XX asr Amerika adabiyotining mashhur namoyondasi ……………………………………........................................ 24 2.1. XIX asr oxiri XX asr boshi Amerika adabiyoti …….……………….. 26 2.2 . Mark Tvenning hayoti va adabiy faoliyati ……………….. ................ . 32 2.3 . Tven satirasida hajviyot va haqiqat uyg’unligi..... .......................... ..... 43 XULOSA…………………………………………… ... …………………… 54 BIBLIOGRAFIYA ………………………………………………………… 57 Kirish Mavzuning dolzarbligi . Hozirgi k

namoyon bo’ladi. XX asr Amerika realistik adabiyotining yirik vakili Mark Tven adabiy faoliyatini har tomonlama o’rganish orqali adib o’z asarlarida targ’ib qilgan ezgulik, haqiqat uchun kurash, matonat va iroda, mehnat sevarlik va odamiylik kabi yuksak ahloqiy fazilatlarning barkamol inson ma’naviyatini shakllantirishdagi o’rni va ahamiyatini yoritib berish ushbu bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligidir. Bitiruv malakaviy ishning maqsadi. Ushbu malakaviy bitiruv ishining maqsadi Amerika Qo ‘ shma Shtatlari adabiyotida tanqidiy realizmning shakllanishi , buyuk hajvchi , tanqidiy realizm oqimining yirik vakili Mark Tvenning ijodida realistik san ‘ atning asosiy prinsiplarining izchil targ ‘ ib qilinishi , adib ijodining jahon adabiyotidagi o ‘ rni va hozirgi kundagi ahamiyatini yori

ilmiy maqolalar yozishda foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi: kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan ilmiy hamda badiiy adabiyotlar ro’yhatidan iborat. Ishning umumiy hajmi 58 sahifadan iborat. I BOB. Realizm - voqelikning haqqoniy in’ikosi . Ushbu bitiruv malakaviy ishning birinchi bobida jahon adabiyotining eng asosiy ijodiy metodlaridan biri bo‘lgan realizm va uning yuqori bosqichi hisoblangan tanqidiy realizmning mohiyati, asosiy xususiyatlari va tamoyillari, kelib chiqish tarixi haqida batafsil fikr yuritiladi. Shu xususda taniqli adabiyotshunos olimlar va tanqdchilarning aytgan fikr-mulohazalari havola qilinadi. 4

Ma’lumki, chet ellar adabiyoti tarixida tanqidiy realizm XIX asrning 20- yillari oxirida paydo bo‘lib, 30-40 yillarda o‘z taraqqiyotining cho‘qqisiga ko‘tarildi. Bu jarayonning yuzaga kelishi Yevropada (Angliya va Fransiya) XIX asrning birinchi yarmiga Amerika Qo‘shma Shtatlari hamda Slavyan mamlakatlarida XIX asrning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Tanqidiy realizm asosan ijtimoiy roman janrida (Balzak, Dikkens) o‘z ifodasini topadi. Bu adabiyot kapitalistik jamiyat ziddiyatlari kuchayib borayotgan bir paytda burjuaziya bilan ishchilar sinfi o‘rtasidagi qarama-qarshilik keskinlashgan sharoitda kelib chiqadi. XIX asrning birinchi choragiga kelib Yevropaning bir qancha mamlakatlarida inqilobiy chiqishlar, zulm ostiga tushib qolgan mamlakatlarda esa milliy ozodlik harakatlari avj olib ketad

tanqidiy realizm adabiyotining yirik vakillari Stendal, Balzak, Dikkens, Flober kabi mashhur so‘z san‘tkorlari ijodida o‘z ifodasini topgan. Bu yozuvchilar burjua sharoitida harakat qilayotgan, o‘sha sharoitda qaror topgan hamda o‘sha muhit va sharoit uchun xarakterli bo‘lgan tipik xarakterlarni, tipik obrazlarni yaratishga muvaffaq bo‘lganlar. Stendalning Jyulen Sorel, Balzakning Votren, Rastinyak Dikkensning Nikolas Nikklbi, Tekkereyning Rebekka Sharp kabi qahramonlari tipik sharoitning tipik obrazlari hisoblanadi. 1.1 . Realizm – ijodiy metod sifatida . Voqelikni qayta tiklashning tarixan o‘ziga xosligiga qarab, jahon adabiyotida klassisizm, romantizm va realizm ijodiy metodlari mavjuddir. Bu ijodiy metodlardan jahon adabiyotida eng ko‘p tarqalgani realizm bo‘lib uning ko‘pgina o‘ziga x

jahon adabiyoti tarixi uchun universal ahamiyatga ega. Metod san‘atkorning asar yaratish uchun zarur bo‘lgan umumiy prinsiplarini belgilab beradi. Shu sababli, metod prinsiplari ko‘pchilik yozuvchilar uchun umumiy bo‘ladi. Masalan: romantizm hayotda aynan o‘xshash bo‘lmagan ideal obrazlar fantastik sujetlar yaratish prinsiplarini taqozo etadi. Realizm esa sujet voqealarining ham, obrazlarning ham hayotdagi voqealar va kishilar bilan yaqin bo‘lishini talab qiladi. Romantizimda hayotda uchramaydigan voqea-hodisalar bo‘lib o‘tganday qilib tasvirlanadi. Realizm metodi asosida ijod qilingan asarlarda esa bunday prinsip yo‘q. Metod ijtimoiy taraqqiyot bilan uzviy bog‘liqdir. Shu sababdan dunyoni idealistik tarzda tushunish hukmron bo‘lgan vaqtlarda adabiyotda romantizm hukmron bo‘lgan. Shu bilan

bezamasdan, rost tasvirlashni talab etadi”. 1 Shu ma‘noda “realizm” termini adabiyot va adabiyotshunoslikda faqat XIX asrda dastavval Fransiyada (ya'ni realistik adabiyot ilk marotaba shakllangan mamlakatda) qo‘llanila boshladi. Realizm terminini faqat Yevropa xalqlari adabiyoti tarixining XIX asriga (uning asosan ikkinchi yarmiga) nisbatan ishlatish asosli ekani haqidagi fikr adabiyotshunos olimlarning asosiy qismi tomonidan ma‘qullandi. Shunday qilib XIX asrda, ayniqsa uning ikkinchi qismida Yevropa xalqlari adabiyotida ijodiy metod ma‘nosidagi realizm shakllanadi. Avvalgi davrlar adabiyotida rivojlangan hislatlar realizm adabiyotida yuksak darajaga ko‘tarildi va adabiyotning asosiy prinsiplariga aylandi. Gumanizm, insonparvarlik realizmning bayrog‘i bo‘lib qoldi. Adabiyot endi inson

olimning fikricha, realistik metodning mohiyatini uning jonini, uning qalbini ijtimoiy analiz, insonning ijtimoiy tajribasini tadqiq etish va tasvir qilish, ham shaxs bilan jamiyat orasidagi ijtimoiy munosabatlarni, ham jamiyatning o‘zining strukturasini o‘rganish va tasvir etish tashkil etadi. Adabiyotda realizm davri hayotga juda yaqin yangi hikoya, povest, roman va drama kabi adabiy janrlarning keng rivoji bilan ham bog‘liqdir. Realizm hayotdan nusxa ko‘chirish emas, hayotni fikr “elagi” dan o‘tkazib, uning “mag‘zini chaqib” tasvirlashni talab etadi. Realist yozuvchi tipiklashtirish va individuallashtirish usullaridan foydalanadi. Realizm asarida hayot konkret shaxslarning (obrazlar va xarakterlarning) ishonarli taqdiri manzarasi tarzida o‘quvchi ko‘z oldida namoyon bo‘ladi. Bizga ma‘lu

giperbolizatsiya (mubolag‘a) ga keng o‘rin beriladi va bu mubolag‘a hayotiy haqiqatga zid bo‘lmaydi. Realizm adabiyoti vositalari xilma-xil va boy bo‘lib, hayotni hayotning o‘z shakllarida tasvirlashdan boshlab, masal, ertak va afsonalargacha hamma shakllarini o‘z ichiga oladi. XIX asr yozuvchilar ijodida realizmning hayotga, xalqqa yaqinligi yana ham oshdi, uning vositalari yana ham mukammallashdi. Realizm xususida AQSh ning Shimoliy Karolina Universiteti professori, taniqli adabiyotshunos olim Uilyam Xarmon (William Harmon) quyidagicha fikr bildiradi: “Realism, in the broadest literary sense, fidelity to act reality in its representation: a term loosely synonymous with Verisimilitude: and in this sense it has been a significant element in almost every school of writing. So give it more p

asoslarini ishlab chiqdi. Tabiiy fanlarning tabiat sirlarini o’rganish borasidagi yutuqlaridan ilhomlangan naturalistlar jamiyatni, insonni shu kabi teran, yuksak darajadagi aniqlik bilan tadqiq etishni o’z oldidalariga maqsad qilib qo’yganlar, ularga ko’ra, badiiy bilish ilmiy bilishga monand bo’lmog’i zarur. Shunga ko’ra, ular asarning badiiylik darajasini ham unda bilish amali nechog’li ko’lanli va chuqur amalga oshganidan kelib chiqqan holda belgilaganlar. Ular hayotni boricha, bo’yab-bejamasdan, biron- bir mafkura yoki ahloqiy tarbiya maqsadlariga yo’naltirmagan holda tasvirlash kerak deb bilishadi. Ya’ni naturalistlar adabiyot hayot materialini tanlab tasvirlashi kerak emas, uni boricha tasvirlashi kerak, adabiyot uchun begona mavzu yoki syujet yo’q, deb hisoblaydilar. Naturalistlar

namunalari obro’sizlantirgan realistik rasvir prinziplariga qarshi o’laroq, vujudga kelgan adabiy oqim. Simvolizmning adabiy-estetik asoslari XIX asrning 60 – 70- yillarida P.Verlen, A.Rembo, S.Mallarme kabi fransuz shoirlari ijodi bilan qo’yilgan. Mutaxassislar simvolizmga romantizm vorisi sifatida qaraydilar, shu bois ham uning falsafiy asoslarini A.Shopengauyer, E.Gartman va qisman, F.Nitsshe ta’limotida ko’radilar. Simvolistlar konkret-hissiy idrok doirasidan tashqarida turuvchi go’yalar, “o’zi-o’zidagi narsa”larni badiiy aks ettirishga intiladilar. Ularga ko’ra, simvol kundalik maishat domidan qutulish va dunyoning ideal mohiyatini anglash uchun obrazdan ko’ra samaraliroq vositadir. Ular shoir qalban mutlaq haqiqatga yaqin turadi, shu bois u olamni simvolar orqali intuitiv tarzda idro

boshlanadi (V.Bryusov). Simvolizm vakillari uchun simvol – mangulikka ochilgan daricha. Ayni chog’da, simvollar voqelik qa’ridan tabiiy ravishda va beixtiyor oqib chiqishi lozim, mabodo ijodkor biron bir g’oyani ifodalash uchun ularni o’ylab topsa, uning o’lik allegoriyadan farqi qolmaydi. Ya’ni konkret mazmunga bog’langan allegoriyadan farqli o’laroq, simvol doimiy harakatda – u turfa mazmun qirralarini ochib boraveradi; simvol vositasida ifodalangan fikr sirli miltirab, hamisha o’ziga jalb etib turadi, u inson qalbiga so’z bilan aytgandan ko’ra kuchliroq ta’sir qiladi. Maydonga kelgan qavr ijtimoiy hayotidan bo’hronlar, ma’naviy tanazzul bilan bog’liq holda, simvolizmda iqtidorli vakillari ijodi umumbashariy va mangu muammolarning badiiy idrokiga qaratilgan bo’lib, badiiy tafakkur rivoji

1.2. Tanqidiy realizm ijodiy oqimi va uning asosiy xususiyatlari Tanqidiy realizm ijodiy metodi haqida adabiyotshunos olim N.Hakimov quyidagi fikrlarni bildiradi: Tanqidiy realizm – Tanqidiy realizm XIX asr rus realizmi , sanoat va adabiyotning ijodiy metodlaridan biri. Tanqidiy realizmning asosiy xususiyati hayotdagi salbiy hodisalarni chuqur va haqqoniy tasvirlashdan iboratdir. U xalqparvarlik, vatanparvarlik g‘oyalariga asoslanadi; shu ilg‘or g‘oyalar pozisiyasidan turib, turmush hodisalariga baho beradi, mehnatkash xalq manfaatlariga, ijtimoiy hayot taraqqiyotiga, adolatli turmush uchun olib borilgan kurashlarga va bu yo‘ldagi intilishlarga to‘sqinlik qilgan turmush illatlarini keskin qoralaydi ularni tanqid ostiga oladi, fosh etadi. 1 Taniqli adabiyotshunos olim D.Qurbonov tanqidiy re

ham bor, demak, butun boshli adabiy-badiiy hodisa mohiyatini inkor ruhi bilangina belgilash unchalik to‘g‘ri bo‘lmaydi. Hozirgi adabiyotshunoslikda Tanqidiy relizm termini ananaviy ravishda qo‘llanilib turgan bo‘lsada, uning faolligi sezilarli darajada pasaygan. 1 XIX asr yozuvchilari ijodida realizmning hayotga va xalqqa yaqinligi yana ham oshdi, uning vositalari yana ham mukammallashdi. Realizmda ijodkorning shaxsi va uning ijtimoiy estetik ideali ham katta rol o‘ynaydi. Realizm insoniyatning ezgu orzulari jahondagi hamma kishilarning haqiqiy insonlarcha yashashga erishuvi uchun kurashni shior qilib oldi. Shuning uchun ham buyuk realist yozuvchilar ijodi izchil xalqchillik ruhi bilan sug‘orilgandir. Realizmning yirik vakillari G.Geyne, V.Gyugo, G.Mopassan, J.London, B.Shou, L.Tolstoy kab

bo‘lgan hodisalar ham o‘zlarining tarixan konkretligini saqlagan holda bir birlariga o‘xshamaydilar. Tanqidiy realizm metodida hatto ikki muhit yoki tarixiy sharoitga mansub kishilarni bir muallif tasvirlaganda ham qahramonlar bir birlariga sira o‘xshamaydilar. I.Turgenevning “Otalar va bolalar” hamda “Arafa” asarlarida yosh avlod vakillarining tasvirini esga olaylik. Tanqidiy realizm metodidagi bu fazilatning sababi va bu metodning xususiyatlaridan biri unda ijtimoiy va psixologik determinizmning tantana qilishidir. Determinizm termini s hartlanganlik demakdir. Ijtimoiy determinizm kishida bo‘lgan xususiyatlar bu kishi tug‘ilgan va o‘sgan ijtimoiy sharoitning natijasi mevasi ekanini tasdiq etadi. Tanqidiy realizm adabiyoti kishi psixologiyasidagi hamma yaxshi va yomon xususiyatlarning aso

yo‘g‘rilgan ham bu metodda yozilgan asarlar ijobiy idealdan mahrum emas. Tanqidiy realizm o‘z zamonasi voqeligini porloq kelajak tufayli shu kelajakning muqarrarligiga ishongan holda va uni yaqinlashtirish niyatida o‘z zamonasining yaramas voqeligini rad etadi. Tanqidiy realizm adabiyoti va san’atining yana bir xususiyati unda janrlarning katta rivoji va tasvir vositalarining boyligidir. Ayniqsa epik va dramatik janrlar ijtimoiy roman, psixologik roman, tarixiy roman va qissa, psixologik drama, maishiy drama va hokazolar. Tanqidiy realizmda keng rivoj topadi. Roman epopeya darajasiga ko‘tariladi. Tanqidiy realizm turli mamlakatlarda va turli konkret tarixiy sharoitlarda yana ko‘p o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ladi. XIX asrda bu usulning gurkirab rivojlanishi, ijtimoiy ziddiyatlarning to

zaxmatkashlardagi insoniylik va haqqoniylikni nihoyatda hurmatlar edi. Shunga ko‘ra yozuvchi Dombi, Jonas Chezlvit, Baunderbi tipidagi burjuaziya vakillarining g‘ayri insoniy xatti-harakatlarini haqqoniy aks ettiradi. U ishxonalar, qamoqxonalar, qashshoq kulbalarning unutilmas ayanchli manzaralarini chizib beradi. Nihoyat dunyoqarashi va ijodining asosiy yo‘nalishiga muvofiq holda yozuvchi David Kopperfild, Agnessa, Mitti Dorrit, Nikolas Niklbe, Florens, Pegoti, Xem singari jozibali qahramonlar obrazini yaratadi. Balzak va Dikkens ijodlaridan ayon bo‘lishicha, realizmning muhim prinsiplaridan biri unda voqelikning ob’ektiv tarzda aks ettirilishi edi. Tanqidiy realizm san’atning qaror topishda Stendal qarashlari ham muhim rol o‘ynaydi. Stendal o‘zining “Rasin va Shekspir” (1825) risolasida

Biroq bu realizm adabiyotining vakillari o‘zlari ayovsiz tanqid qilgan burjua tuzumini ag‘darib tashlashga chaqirmadilar. Ular burjua jamiyatining qayoqqa qarab rivojlanib borayotganini tushuna olmadilar. Kapitalizmni yo‘q qilib uning o‘rniga adolatli ijtimoiy tuzum o‘rnatishni ko‘ra olmadilar. Lekin, bu kamchiliklarga qaramay, tanqidiy realistlarning asarlari kitobxonda burjua tartiblariga qarshi kurashish kerak, degan haqqoniy fikrni tug‘diradi. Eng yangi davr chet el adabiyotidagi asosiy oqim bo‘lib hisoblangan tanqidiy realizm oqimi yozuvchilari XIX asrning birinchi yarmida rivojlangan klassik realizm vakillari Stendal, Balzak, Dikkens va boshqa adiblarning ijodiy an’analariga asoslanganlari holda “Ijtimoiy revolyusiya arafasi” hisoblangan davrning o‘ziga xos belgilarini ham ifodalaydi

adabiy oqimlarga duch kelgan va qisman ular ta’sirida ham bo‘lgan. Masalan: naturalizm Mopassan, Genrix Mann, Teodor Drayzer; Simvolizm Ibsen, Gauptman, Rollan ijodiga ta’sir etgan. Romantizm esa Mark Tven, Jek London, Ibsen ijodlarida realizm bilan qorishlik holda davom etgan. Bu taraqqiyparvar yozuvchilar turli adabiy an’analardan foydalanadilar, lekin ular ijodiga xos narsa demokratizm, ozodlik va tenglik bo‘lib burjua hayosizligiga qarshi kurash asosiy masala tarzida qolaveradi. Tanqidiy realizm jahonning ko‘p qismida hozirga qadar ham rivojlanib kelmoqda. Tanqidiy realizm taraqqiyoti davom etgani holda XX asrda g‘arbda ham, Rossiyada ham adabiyotda sotsialistik realizm degan usul maydonga keladi. Bu usulda yaratilgai aksariyat asarlarda sotsializmni madh etish ustunlik qiladi. Adabiyo

Tarixiy tanqidning rivojlanishi qadimiy bitiklarni tushunishda muhim rol o’ynaydi va kamida ikki asrlik rivojlanish yo’lini bosib o’tgan bu oqim, nihoyat, fransuz adiblari Sent Byure, Va Tein asarlarida o’z ifodasini topdi. Viktoriya davri tanqidchilari adabiyotning mazmuni, unda axloqiylik, tasavvur, yo’nalish va hajviy nazariyalar to’g’risidagi masalalarni muhokama qilishgan.Tanqidda impressionalistik usullarning ishlatilishi, nemis tili ta’sirining fransuz tiliga yon bosishiga asos bo’ldi. Fanga yuksak hissa qo’shgan arboblar: ingliz hajvchilari orasida Tekkerey, she’riyatda Jon Stuart Mil, san’at yo’nalishida Pater, psixologik hajvda Jorj Meridit hisoblanadilar. Ba’zida savol tug’iladi: nimaga asosan Amerika adabiyoti taqlidiy yoki ko’chirib olingan hisoblanadi? Qanday qilib Amerika ad

yaratiladigan asarlarning kishilarga ta’sirini, ya’ni ma’naviy talablarini uni yaratuvchiga bog’liqligini ko’ra bilgan va tushungan. Asr so’nggida fransuz tili ayniqsa Zolyaning ta’sirida bir guruh Amerika yozuvchilari ochiq-oydin taqlidga asoslangan nazariyani ilgari surishdi, bu esa borliqni rassom tomonidan tasvirlanishini yaxshilashga olib keladi, mana bu ilmiy uslubning talabidir. Bu nazariya naturalizm bo’lib Frank Norris uning asr so’nggida eng yorqin namoyondasi bo’ldi. Ammo Genri Jeyms o’zining allaqachon yozilgan hamda 20 asrning birinchi o’n yilligida nashrga tayyorlangan asarlarida Amerikaliklar yaratgan tanqidiy prinsiplarni yanada samaralisini yaratishga erishdi. Jeyms hamda Po 20-asrda Amerikada o’z davrining eng kuchli va haqiqiy tanqidchilari sifatida namoyon bo’lishdi. Je

ideologiyasini qo’llab quvvatlaydigan tanqidchilar oqimi paydo bo’ldi, bu pragmatik nazariyaning o’ziga xos shakli sifatida namoyon bo’ldi. 23

II BOB. Mark Tven – XX asr Amerika adabiyotining mashhur namoyondasi . XIX asrning oxirlari va XX asrning boshlarida kapitalizm o‘zining so‘nggi va yuqori bosqichi imperializm davriga o‘tdi. Yirik monopoliyalar paydo bo‘ldi. Moliya oligarxiyasi hukmronligi boshlandi. Imperialistik davlatlar (Angliya, Fransiya, Germaniya va AQSh) o‘rtasidagi ziddiyatlar ortdi. Ular yer kurrasining turli tomonlarida, mustamlakalar bosib olish siyosatini kuchaytirdilar. Kapitalistik davlatlar o‘rtasidagi bu qarama-qarshiliklar oqibat natijada ularni jahon imperialistik urushiga olib bordi. “O‘tkinchi kapitalizm” yoki “O‘lib borayotgan” kapitalizm davrida adabiy jarayon ham murakkab sharoitda rivojlandi. Realist yozuvchilar burjua-tushkunlik adabiyotning turli ko‘rinishlariga qarshi kurash olib bordilar. Eng

“Tom Soyerning boshidan kechirganlari” (1876), “Geklbberri Finnining boshidan kechirganlari” (1884), “Qirol Artur saroyidagi Konnektikutlik yanki” (1889) kabi romanlari, “Shaxzoda va gado” (1882) povesti va boshqa asarlarida “Amerikacha hayot” ning keng manzaralari o‘z ifodasini topdi. XIX asrning boshlarida yaratgan hajviy pamfletlarida Tven monopolistik kapitalning ichki va tashki siyosatini qoraladi. Mark Tven hayotining so‘nggi yillaridagi pessimistik kayfiyat “Inson o‘zi nima?” ilmiy risolasi (1906) va “Sirli notanish kishi” (1916) da aks etdi. Jahon taraqqiyparvar adabiyotining buyuk namoyondasi Mark Tvenning realizm ruhi bilan sug‘orilgan roman va povestlari, sarguzasht hikoyalari, esse va ocherklari zamonaviy kitobxonlar orasida ham mashhur bo‘lib, kitobxonlarning samimiy muhabbati

2.1. XIX asr oxiri XX asr boshi Amerika adabiyoti XIX asrning ikkinchi yarmida Amerika ijtimoiy hayotida katta o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. 1861-1865 yillaridagi fuqarolar urushi natijasida Shimol burjuaziyasi quldorlar janubi ustidan g‘alaba qilib butun mamlakat bo‘ylab o‘z hukmronligini o‘rnatadi. AQSh jadal kapitalistik taraqqiyot yo‘liga kiradi. Sanoatning muhim tarmoqlari ildam qadamlar bilan rivojlana boshlaydi. 70-80 yillarda monopoliya birlashmalari yuzaga kelib, ular ishchilarni qattiq ekspluatatsiya qilishlari oqibatida katta foyda oladilar. Kapitalizm o‘zining yuqori va so‘nggi bosqichi imperializm davriga o‘tgach, uning ziddiyatlari yana ham keskinlashib ketadi. 1886 yilning may oyida ishchilar uyushtirgan katta qo‘zg‘olon shafqatsizlik bilan bostiriladi. Amerika burjuaziyasinin

ikkinchi yarmida Amerika hayoti fojeali ekanligi, xalq ommasining noroziligi va boshqa sabablar tobora kuchayib, butun Amerikani larzaga solganligiga qaramasdan, Amerika Qo‘shma Shtatlari burjua adabiyoti soxta, real hayotdan o‘ta uzoqligicha qoldi. “Boston maktabi” deb atalgan adabiyotchilar uyushmasi ana shunday adabiyotning ustuni bo‘lib hisoblanardi. Uning vakillari reaksion romantizm estetikasiga tayanib, haqiqiy hayotni tasvirlovchi yozuvchilarni masxara qiladi. Adabiyot ularning fikricha, o‘quvchini iflos, qo‘pol, yalang‘och hayot haqiqatlariga emas, balki orzu va xayollar dunyosiga boshlashi lozim. XIX asrning 70 yillarida Boston maktabining izdoshlari sifatida Amerika adabiyotida turli xil oqimlar paydo bo‘ldi. (Naturalizm, simvolizm, pozitivizm va hokazolar) XIX asrning oxiri va

America, besides reblecting, sometimes tardily, European attiudes, has been concerned with questions peculiar to a literature growing out of a transplanted culture. To what extent is American literature derivative and imitative ? How can American literature develop a purely American spirit ? Early nineteenth-century criticism, as evideced by the earlier numbers of the north American Reviev, was conservative and neoclassic. After the civil war a strong critical movement toward realism found two powerful exponents, William Dean Howelles and Henry James. Interested almost exclusively in fiction, they advanced a theory that the fidelity of the universe, defined in a materialistic or psychological-social sense, was the object of art. Realism was defined by Howells as “nothing more and nothing l

American literature” kitobidan olingan quyidagi sitata fikrimizning tasdigi bo‘lib xizmat qiladi. “By the end of the 19 century the coplacent, optimistic tone, of the popular poets and novelists had been challenged by Mark Twain, Crane and James, to name only the best known, and the enduring writing of the first quarter of the 20 century is, more often than not, critical of the quality of American socilty, Its tone is satirical, the stereo typed American is made a figure of fun or an object of pathos, the American dream is shown to be illusory. The occasional yea-sayer lixe sandburg stands out almost as an anachronism” 1 Adabiyotlarda yozilishicha yarim asr davomida AQSH tarixida katta o’zgarishlar bo’ldi. XIX asrning o’rtasigacha mamlakatda fermerlik asosiy o’rinda edi. Savdo-sotiq va ish

ovozga ega bo’lib, bu esa Imajistlar paydo bo’lishiga sabab edi va E.A.Robinsono’zining o’tkir kinoyaga yo’g’rilgan birinchi asarini nashrdan chiqardi. Bu davrda yana bir nazm Jeyms U.Rileyning mashhurligi haqida gapirib o’tish joizdir. Hech kim Rileyning she’rlarini teran yoki chigal deb davo qilmaydi, lekin bu she’riyat vatanparvarlarcha va jozibali sayqalga ega va nafaqat iliqlik balki sezilarli darajada mantiqiy tugallanish va asllikka ega (Riley birinchi Amerika villanillasini yozgan). Uning Ezra Paundning Amerikacha nutq haqidagi fikrlari ta’siriga borib taqaladi va juda uzun qatorli komik she’r, o’ta ahamiyatli Brodvey musiqiy komediyasi va Ragedi Anna qo’g’irchoqlarini paydo bo’lishiga ilhom bag’ishlagan. “Kichik yetim Anni” asarining muallifi sharafiga biror narsa qayd etish lozim

Amerikaning fuqarolar urushidan so’nggi davr hodisalari boshqa hech qaysi tarixiy xujjatlarda aytilmagan tafsilotlar aniq qilib tasvirlangan. 31

2.2 Mark Tven – hayoti va adabiy faoliyati Jahon adabiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan ulkan yozuvchi Mark Tvenning haqiqiy ismi Semyuel Lengxorn Klemens bo’lib 1835 yil 30 noyabrda Amerikaning Missuri shtatiga qarashli Florida qishlog‘ida dunyoga keldi. Otasidan yosh yetim qolgan Tven bolaligidanoq mehnat qilib, kun ko‘rishga majbur bo‘ldi. Klemens Missuri qishloqlarida tug’ilgan, ammo u hali kichkina bola bo’lgan paytida oilasi Missisipi daryosi bo’yidagi Hannibal degan joyga ko’chib boradi. U yerda Sem daryoga nisbatan juda kuchli qiziqish bilan ulg’aydi va kema boshqaruvchisi bo’lishni juda hohladi. Bu hamma bolalarning orzusi edi va Tven keyinchalik haqiqiy boshqaruvchi bo’lgach, o’zi bilan g’ururlandi. Klemensning otasi huquqshunos bo’lishni hohlardi, va ma’lumotlarga qaraganda u tinchl

1853 yildan boshlab yosh yozuvchi o‘z mamlakati — AQSh bo‘ylab kezib yuradi. Ana shu safar chog‘ida Tven sayyor “harf teruvchi” ham bo‘ladi, kemalarda lotsmanlarga shogirdlik qiladi, hatto o‘zi lotsman bo‘lib, Missisipi daryosida kema haydaydi. G‘aroyib sayohat kezlarida bo‘lajak buyuk yozuvchi hayotning achchiq-chuchuk saboqlarini boshidan kechiradi, inson psixologiyasini o‘rganadi, hayotga, jamiyat hamda haqiqatga munosabati shakllanib boradi. Yosh bo‘lishiga qaramay, chuqur realizm ruhi bilan sug‘orilgan hajviy hikoyalar yozadi. Ko‘p o‘tmay, Mark Tven dunyo bo‘ylab sayohatga otlanadi: Yevropani kezib, Italiya, Fransiya, Gretsiya singari ko‘p yurtlarga boradi, ayrim Sharq mamlakatlarini ham aylanib chiqadi. Bu sayohatlar Tven ijodiga katta ta’sir qiladi. Yuksak iste’dod egasi, hajviyotga

tashvishlarini o‘zinikidek qabul etgan Tven “Geklberri Finn” romanida oddiy mehnatkash xalqqa bo‘lgan samimiy mehr-muhabbatini yorqin aks ettirgan amerikacha hayot tarzi, zolimlik va ochko‘zlikni qahr bilan fosh qilgan. Mark Tven o‘rta asr hayotiga oid ko‘plab asarlar yaratadi. Bu— bejiz emas. U feodalizm asoratidan ezilgan oddiy mehnatkashlar taqdirini tasvirlar ekan, qahramonlar qismatida o‘zi yashab turgan zamondagi amerikaliklar hayotidagi ko‘pgina illatlarni ham ko‘rganday bo‘ladi. 1889 yilda dunyoga kelgan “Yanki va qirol Artur” romanining bosh qahramoni o‘n to‘qqizinchi asrdan oltinchi asr Angliyasiga tushib qoladi. Bosh qahramonning Amerikaning Konnektikut shtatida bo‘lishi bejiz emas. Yozuvchi o‘zining so‘nggi yillarini Konnektikut shtatiga qarashli Redding qishlog‘ida o‘tkazadi v

Jahon taraqqiyparvar adabiyotining buyuk namoyondasi Mark Tvenning realizm ruhi bilan sug‘orilgan asarlari ko‘p tillarga tarjima etilgan va o‘quvchilarning samimiy muhabbatiga sazovor bo‘lgan. Buyuk hajvchi, tanqidiy realizm oqimining yirik vakili Mark Tven jahon bolalar adabiyotining klassigi sifatida tan olingandir. Adabiyot olamida buyuk hajvchi, yozuvchi, publisist, jurnalist sifatida tanilgan Mark Tven adabiy faoliyatini kech boshlagan. Fuqarolar urushi yillarida Nevada va Kaliforniyada chop etiladigan gazetalar Tvenni adabiy "cho‘qintirgan” joylar edi. Mashhur taxallus ostida imzo qo‘yilgan birinchi maqolasi 1863 yilga tegishli. Birinchi kitobi - “Chet ellardagi soddadil kishilar” yana olti yildan so‘ng bosilib chiqdi. Biroq bu ilk asarlarini yozishdan oldin Mark Tven o‘zi uchun

so‘ngra harf teruvchi, keyinroq akasi Orion Gannibalda nashr etadigan gazetaning xodimi bo‘lib ishladi. 1857 yilda u mashhur lotsman Biksbi bilan tanishdi va unga shogird tushdi, bir yil o‘tib esa daryodan ilk bor kemani o‘zi olib o‘tdi. U to fuqarolar urushigacha lotsmanlik xizmatida bo‘ldi. Keyinchalik Mark Tven “Missisipidagi hayot” asarida o‘z bolaligi haqida shunday yozadi: “When I was a boy, there was but one permanent ambition among my comrades in my village on the west bank of the Missisippi River, That was, to be a steam boatman. We had transient ambitions of other sorts, but theywere only transient. When a circuscame and went, it left us all burning to become clowns, the first Negro. Minstrel show that came to our section left us all suffering to try that kind of life, now and th

1873 yilgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi.Yosh yozuvchining xalq hayotiga yaqin turishi unda demokratik dunyoqarashning shakllanishiga va bu esa, uning tez orada Amerika burjua jamiyati illatlarini payqab oluvchi va ularni fosh etuvchi yirik gumanist yozuvchi sifatida tanilishga yordam qiladi. Mark Tven ijodining birinchi davriga xos bo‘lgan xususiyat shuki, yosh adib hikoya va ocherklarida xalq og‘zaki ijodida mavjud bo‘lgan yumor, dag‘al hazil, kinoya, mubolag‘adan ustalik bilan foydalanadi. U xushchaqchaq kulgi orqali oddiy kishilardagi kamchiliklarni bartaraf etishga intiladi. Shu bilan birga u muttaham, yulg‘ich o‘g‘ri va munofiqlarni qattiq qoralaydi va odamlarni ular tuzog‘iga ilinmaslikka undaydi. Mark Tven dastlabki asarlarida qulchilikning feodal shakllarini ochib tashlaydi.

pozisiyalaridan qaytmaydi. Shu davrda yaratilgan eng yaxshi asarlari ya’ni “Tom Soyerning sarguzashtlari” (1876) “Shaxzoda va gado” (1882), “Geklberri Finning sarguzashtlari” (1884) kabi romanlarida yozuvchi mahoratining eng noyob qirralari namoyon bo‘ldi. Mark Tven ijodining uchinchi davri 1889-1910 yillarni o‘z ichiga oladi. Bu davrda Mark Tven “Qirol Artur saroyidagi Yanki” romani (1889), “Inson o‘zi nima?” falsafiy qissasi, “Sirli notanish kishi” (1898), “Gedlibergni buzgan odam” qissalari, “Zulmkorlar Qo‘shma Shtatlari” (1901), “Ulkan xalqaro marosim” (1902) pamfletlarini yaratdi. Realizm ruhi bilan sug‘orilgan bu asarlarning barchasida yozuvchi jamiyatdagi illatlarni o‘tkir satira tig‘i ostiga oladi. Talantli satirik bu asarlari orqali realistik san’atning asosiy prinsiplarini izchil

yerga uruvchi holatlar qayta-qayta takrorlanaveradi. Biroq shunga qaramasdan “Sirli notanish kishi”, “Inson o‘zi nima ?” asarlari yoki yozuvchi nashr qildirishni hohlamagan falsafiy traktat va avtobiografik qaydlarida Tven ijodining gumanistik mohiyati saqlanib qoldi.Uning ijodi AKSh adabiyotida XIX yakunlab, yangi davr XX asrga yo‘l ochib berdi. Mark Tven bu Samuel L. Klemensning tahallusi, yozuvchi H.L.Mincken uni “milliy adabiyotimizning haqiqiy otasi” deb atagan. Ehtimol mana shu nom Tvenni ilgarigi yozuvchilarga qaraganda Amerika milliy yumori va jiddiy adabiyotini keng miqyosda birlashtirishga sabab bo’lgandir. Bu davr mobaynida u asosan hajviy pyesalar yozdi, eng mashhur bo’lgani “The celebrated jumping frog of Calaveras county” “Bolaligimda Missisipi daryosining g’arbiy qirg’og’ida

hayot” sitata yo ko’chirmalarida u bolaligidagi daryo qayiqchisi bo’lish orzusiga qanday qilib erishganini ko’rishimiz mumkin. U Biksbi ismli tajribali odamga qanday qilib shogird tushganini hikoya qiladi. Mark Tven Missisipida bug’ qayig’idaLotsmanlik qilishning murakkabliklarini ifodalab beradi. Daryo doim o’zgarib turadi, uning oqimlari esa ayyorona harakatlanadi. Shunday bo’lganda ham Lotsman daryoni xuddi o’z kaftlarini bilgandek o’rganishga majbur. U bu qayig’ni qoyalar va to’siqlardan , sayoz suvdan va yana yuzlab g’ovlardan asrashi kerak. U bularning barchasini nafaqat kun yorug’ida balki tun qorong’usida ham bajarishi lozim. Bu sitata ochilishidan avval janob Biksbi shogirdining o’rganish bobida sustligini ko’rib g’azablandi, lekin nima bo’lganda ham u kimgadir lotsmanlikni o’rgat

topishdi. Hartfordga ko’chib kelganlarida Klemens jurnalistikani ish faoliyati haqidagi fantastik asar yaratish uchun to’xtatdi. U ba’zida ma’ruza safarlarini daromadiga qo’shimcha foyda deb qarashiga qaramasdan, uning asarlari yaxshi sotilib, mashhurlikka erishdi. Hartfordda Klemens boy, o’z davrining bir qancha yozuvchilarini o’z ichiga olgan tarbiyali jamiyat qurshovida edi, taxminlarga ko’ra bu - gazetaning jo’shqin yozuvchisining so’zamolligini va ijtimoiy tanqidlarini jilovlashiga oz muncha ta’sir ko’rsatdi. G’arbdagi hikoyalarida avtobiografik tarzda namoyon bo’lgan Mark Tven va Hartfordda jamiyatda o’z o’rni va mavqeiga ega bo’lgan Samuel Klemens haqidagi bu taxminni to’laligicha to’g’ri deb aytolmaymiz. Klemensning ishlari o’ta darajada tarbiyali bo’lishdan aziyat chekmagan va uni

yiroq bo’lgan qishloq odamlarining oddiy turmushi, yashash sharoitlarini tasvirladi. Mark Tven qo’rqinchli, ichuvchi otasidan qochib do’sti Jim bilan birgalikda Missisipi bo’ylab uzoq safarlar uyushtirgan, maktab ko’rmagan, oddiy, oq tanli bola sarguzashtlari haqida hikoya qilardi. Bu mavzu muallifga o’quvchini hayajonli va kulguli voqealar bilan tanishtirishga imkon beradi. Ammo sarguzasht va yumor ortida jiddiylik, ba’zan hatto fojea yashiringan bo’ladi. Mark Tvenning asarida Hakning (Geklberi) qochishi o’zi bunyod etgan dunyodagi kishining sayohati timsolidir. Hakning tajribalari tufayli romannavis halollik, sadoqatlilik, jasurlik va rahmdillik kabi muhim insoniy sifatlarni yoritib bergan. Kitob o’tgan yuz yillar ichida Amerikaning ko’plab yozuvchilar qo’l urgan savol sivilizasiyalashga

Biz ushbu paragrafda Mark Tven ijodining turli davrlarida yaratilgan va kitobxonlar orasida katta shuxrat qozongan mashxur asarlari xususida fikr yuritmoqchimiz. “Tom Soyerning boshidan kechirganlari” (1876) romani Mark Tven ijodida yangi davr boshlanganini ko‘rsatadi. Yozuvchi unda Amerika burjua jamiyati voqeligiga emas, balki o‘tmishiga, o‘zining yoshlik vaqtidagi “hayotga, bolalarning sof poetik” dunyosiga murojaat etadi. Shunday bo‘lsa ham, Tom Soyer haqidagi bu roman o‘z zamonasidan qochish degan ma’noni bildirmaydi. Aksincha bu asar Mark Tven realistik mahoratining rivojida ma’lum bir bosqich bo‘lib hisoblanadi. Bolalar hayoti haqidagi bu kitobni yoshlar ham, kattalar ham qiziqib o‘qiydilar, chunki unda insonning ichki dunyosi psixologik jihatdan asoslangan holda real buyoqlarda ber

harakatlariga nisbatan chin muhabbat uyg‘otadi va ularning ichki dunyosini to‘laroq tushunishiga yordam beradi. Bu oddiy bolalar turmushda uchraydigan har xil voqealarga duch keladilar, lekin ular asosiy masalalar haqida to‘g‘ri fikr yuritadilar. Dastavval Tven bu romanda bolalik davridagi halol va tartibli provinsial hayotning xayoliy saxnasini tasvirlab yozishni fikr qilgandi. Biroq, realistik umumlashtirish qonun, qoidalari mutlaqo boshqacha yondashuvni talab qildi. Asarda yozuvchi uchun ma’rifatparvarlik ideali - tabiat bilan hamnafas hayot “soddalik” tuyg‘usi dunyo va inson munosabatlarining uyg‘unligi hali ham o‘z ta’sirini yuqotmagan edi. Hayotning o‘ziga xos qonunlari baxt garoviga aylanadi. “Tom Soyer qahramonlarining dunyosiga qarama-qarshiliklar va shafqatsizlik soya solmaydi, u

contrasted with the hypocrisy and crwlty of the adult world” 1 “Tom Soyerning sarguzashtlari” romani nafaqat bolalar haqida, balki muallifning qalb to‘rida saqlangan “Sof yurak” to‘g‘risidagi xayolini mujassamlantirgan kitobdir. Unda inson-ijtimoiy mavjudlik agar inson saqlash qobig‘iga o‘ralashib qolmay, tabiiylikka intilsa, o‘zining ezgu va samimiy niyatiga munosib rag‘batlanadi degan g‘oya yotadi. Romanning tarbiyaviy ahamiyati katta. U bolalarni do‘stlik, adolat, tashabbuskorlik ruhida tarbiyalashga yordam beradi. Asarning o‘ziga xos xususiyatlardan yana biri unda realizm (kichik shaharda yashovchi meshchanlar hayoti tasviri) bilan romantizm (Tom va do‘stlarining xayoliy romantik dunyosi) ning mavjud bulishidur. Mark Tven tarixiy mavzudagi romanlaridan biri “Shaxzoda va gado” (1882) da

cousin, the lady Jane Grey, is of my own age. They both are very kind to me, but the lady Mary, my other sister, is not kind to anybody. She does not allow the servants to smile. Do your sisters not allow their servants to smile ? Tom: Oh, do you think they have servants. Edward: Why not ? Who helps them to in the morning and undress at night ? Tom: Nobody, sir. Do you think they take off their clothes at night and sleep without them, like beasts ? Edward: But have they only one dress ? Tom: Of course, sir. They have only one body, so they have only one dress. Edward: (laughs thought fully) Is your life very hard in Offal Court? Tom: No, not very. Only when I am hungry. But we, lads of offal Court have much fun too. In summer, we play together; an we fight to see who is the strongest and w

yashagan va e’zozlangan Eduard xalq orasiga kiradi, mehnat ahlining azob- uqubatlarini o‘z boshidan kechirib, turmushga endi ancha to‘g‘ri qaraydigan bo‘ladi. Yozuvchi gumanizmi kambag‘al bola Tom Kenti shaxsiyati tasvirida, ayniqsa, ochik ko‘rinadi. Tom Kenti har bir masalaga omma manfaati nuqtai nazaridan qaraydi. U o‘zida xalq donoligini mujassamlashtirgan kishi obrazidir. “Shaxzoda va gado” asarida o‘sha davr Angliya hayoti keskin qarama- qarshilik fonida berilgan. Bir tomonda hamma yoqda sang‘ib yurgan gadoylar, kulbalarda yashayotgan ochlar ko‘zga tashlansa, ikkinchi tomondan hashamatli qasrlarda ziynat ichida dabdabali hayot kechirayotgan boy badavlat kishilar Saroy ahillarini ko‘rish mumkin. Yozuvchining bu romanida yorqin bo‘yoqlar, yengil yumor o‘rnini kinoya va achchiq kulgi ega

ketayotganida qochoq negr Jimga duch keladi. Uni turli xayollar qurshab oladi. Janubda qulning qochishi qattiq jinoyat hisoblanar edi. O‘sha muhit ta’siri ostida Gek negrni ushlab bermoqchi ham bo‘ladi. Lekin yaramas muhit qoidalaridan undagi tabiiy odamlik hissi ustun chiqadi. Endi u Jimni ochik himoya qilish yo‘liga o‘tadi. “Tom Soyer” asarida Gek qadrlaydigan bola tarzida tasvirlangan bo‘lsa, endi bu romanda negr qulning ozod yashashi uchun qayg‘uruvchi jonkuyar inson sifatida gavdalanadi. Mark Tven irqchilarning soxta nazariyasini fosh etib, negr Jimni ham halol, mard, o‘ylab ish ko‘radigan, insoniylikning qadriga yetadigan odamshavanda sifatida tasvirladi. Bunday oliyjanob fazilatlar Gek bilan Jimni bir-biriga yaqinlashtiradi. Jimning haqiqiy inson ekanligi, o‘z hayotini havf ostida q

hukmron ekanligini ko‘rishlari misolida ko‘zga tashlanadi. Bu kitob markazida umumlashtiruvchi ramziy xususiyatga ega, biroq har qanday patetika va mubhamlikdan ham yuqori Missisipi obrazi turadi. Daryo ozodlik, erkinlik, borliqning cheksiz xilma-xillik va tabiiyligini o‘zida mujassamlashtiradi. Bu esa asarning ikkinchi bir motivi: konkret tasvirlangan irqchilik, kambag‘allik va ma’naviy qashshoqlik motividan keskin ravishda farq qiladi. “Gek Finn” o‘tgan asr Amerika hayoti tasviri sifatida butun AQSh adabiyotida beqiyos asar hisoblanadi. Romandagi asosiy konflikt gumanizmning burjuacha olam yuzaga keltirgan antigumanizmning xilma-xil shakllari bilan to‘qnashuvi Tvendan keyingi Amerika adabiyotida muhim ahamiyat kasb etdi va bu Gek haqidagi qissaga alohida, o‘zgacha ruh bag‘ishladi. Tven y

mumkin. Zero, tasavvurimizdagi qonun yoki udum uzoq o‘tmishda mavjud bo‘lmagan bo‘lsa ham, boshqa qonun yoki udumlar mavjud edi, deyishga to‘la asos bor. Ushbu kitobda podsho amri vojib, deb atalmish masala chetlab o‘tilgan. Bu masala nazarimizda haddan ziyod murakkab ko‘rindi. Davlatning bosh hukmdori yuksak qalb nodir iste’dod egasi bo‘lishi lozimligi, bunday odamni saylab olishda yolg‘iz tangrining o‘zi qodir ekanligi ham shak-shubhasizdir, binobarin, bunday odamni saylashni ikkilanib o‘tirmay, tangrining o‘ziga havola qilishdan o‘zga choramiz yo‘q va bu fikr, davlatning bosh hukmdorlarini hamisha tangrining o‘zi belgilaydi, degan muqarrar xulosaga olib keladi. Har holda kamina toki Pompidur xonim, Kastlmen oyim va shu kabi bosh hukmdorlarning namoyondalariga duch kelmaguncha shunday fi

U gazetalar chiqaradi, fabrikalar qurdiradi, xalq ahvolini yaxshilashga intiladi, yoshlarni ma'rifat va kurash g‘oyasi bilan qurollantirib, ular yordami bilan feodal tuzumini yo‘q qiladi. “Qirol Artur saroyidagi Yanki” romani yozuvchining ilgarigi romanlariga nisbatan oldinga tashlangan bir qadam bo‘ldi. Asarning demokratik va antiburjua xarakterini adibning “xalq hokimiyatning birdan-bir qonuniy egasi” degan so‘zlar ham tasdiqlaydi. Yanki Tom Soyer, Geklbberri Finn va negr Jimlar qatorida turadigan ijobiy obrazdir. Mark Tven asarining qahramoni Amerikaning Konnektitut shtatida bo‘lishi bejiz emas. Yozuvchi o‘zining so‘nggi yillarini ushbu shtatga qarashli Redding qishlog‘ida o‘tkazadi va shu yerda vafot etadi. Yuqorida aytib o‘tilganidek VI asrga tushib qolgan Yanki g‘addor va qoloq f

Cherkovning kirdikorlarini fosh etib, uni qattiq tanqid tig‘i ostiga oladi. Mark Tven keyinchalik fransuz xalqining milliy qahramoni Janna D’Ark shaxsiyatiga qiziqadi va “Janna D’Ark” (1896) tarixiy romanini yaratadi. Janna D’Ark ingliz bosqinchilariga qarshi yuz yillik urush vaqtida o‘z jasorati bilan xalqni jangga ruhlantirib turgan Fransiyaning milliy qahramoni sifatida ma’lum. Bu asarda yozuvchining monarx, diniy reaksiyaga qarshi nafrati ko‘zga tashlanib turadi. Roman Jannaning quroldoshining bu mard qiz haqidagi eslashlari asosida yozilgan. XIX-XX asr chegarasi imperializm davriga o‘tgan Amerika burjuaziyasi mustamlakalar qo‘lga kiritish uchun bosqinchilik urushlari olib borar edi. U mahalliy xalqlarning qarshiligini yovuzlarcha bostirib, Filippin orollari, Kuba , Puerto-Rikoni shu d

ezish kabi sharmandali hol va irqiy kamsitishlarni qoralab, bunga qarshi turishga chaqiradi. Ammo uning nazarida kurashga qobil kuchlar yo‘q. Yozuvchidagi zaif tomon jamiyatdagi progressiv kuchlarni ko‘ra bilmaslik va ularga tayanmaslikdir. “Qorong‘ilikda yurgan kishiga” (1901) pamfletida Amerika imperializmining kolonial siyosati fosh etiladi. Kapitalistik davlatlarning kam rivojlangan mamlakatlar ichki ishlariga aralashuvlarini, madaniyat tarqatish baxonasi bilan tilida xudoyu, dilida yovuz niyat va makkorlik (aldash, sotib olish, o‘ldirish va qo‘rqitish) yo‘li bilan odamlarni qul qilish siyosatini fosh etadi. Mark Tven burjuaziyaning mustamlakachilik siyosatining yemirilishi muqarrar ekanini ko‘ra bilgan yirik demokrat yozuvchi edi. XULOSA Amerika adabiyotining taniqli vakili Mark Tven

o‘rganilib quyidagi xulosaga kelindi: Ushbu malakaviy bitiruv ishida buyuk satirik, AQSh tanqidiy realizm adabiyotining yirik vakili Mark Tven ijodi va shu bilan bog‘liq holda realizm ijodiy metodi, uning mohiyati, jahon adabiyoti xususan Amerika adabiyotida tanqidiy realizmning shakllanishi o‘rganib chiqildi. Bundan tashqari XIX asr boshlaridagi tarixiy shart-sharoit, ijtimoiy-siyosiy voqealarning o‘sha davr adabiyotiga ta’siri masalasiga alohida e’tibor qaratildi. 1) Jahon adabiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan ulkan yozuvchi Mark Tven mashaqqatli va sermaxsul ijod yo‘lini bosib o‘tdi. Yuksak iste’dod egasi, hajviyotga boy so‘z ustasi ko‘plab xalqlarning hayoti va tarixini, og‘zaki ijodiyotini chuqur o‘rganadi. Pirovard natijada Mark Tvenning o‘nlab asarlari Amerikada va butun dunyoda katta

almashtirish kerak, degan ob’ektiv xulosaga keladi. Ta’sirchan kulgi san’atini egallagan va uning beqiyos kuchiga ishongan Tven o‘zi yashab turgan daxshatli kapitalistik dunyo va uning “zarxallangan asri” da nihoyat avj olgan qalloblik, zo‘ravonlik va munofiqliklarni fosh etish bilan birga, zamondoshlarining diqqatini o‘sha qaboxatlarga qarshi kurashga qaratadi. Bu esa, demokrat va satirik yozuvchining o‘z xalqi va jahon progressiv jamoatchiligi oldidagi katta xizmatini ko‘rsatadi. Amerika yozuvchisi X.L.Menken Mark Tvenni: Bizning milliy adabiyotimizning haqiqiy otasi, deb atagan edi. Uning fikricha Mark Tvenga qadar hech kim Amerika adabiyotida xalq yumori bilan jiddiy adabiyotning uyg‘unligiga bu qadar yuqori darajada erisha olmagan edi. Jahon taraqqiyparvar adabiyotining buyuk namoyond

The present qualification work is aimed at studying the principles of Critical realism in American literature on the example of Mark Twain’s creative career. The paper consists of the introduction, two chapters, conclusion and the list of used literature. Total amount of the work is 58 pages. Introduction deals with the aim and tasks, actuality of the theme, scientific novelty and practical value of the paper. Chapter I is devoted to the characteristics of realism in world literature. The origin and evolution of crtical realism in Evropean literature is investigated in this chapter as well. Chapter II deals with literary activity of the greatest American satiric writer Mark Twain. The main facts of his life and career are traced in it. The analysis the writer’s popular novels, characterist

BIBLIOGRAFIYA 1. Боброва М.Н. Марк Твен. М., 1962. 2. Засурский Я.Н. Американская литература XX в. М., 1966. 3. Литературная история США. т.1-2. М., Прогресс 1990. 4. Михальская Н.П, Пурищева О.А. История зарубежной литер. М., 1981. 5. Мулярчик А.С. Американский писатели. М., 1990. 6. Ромм А.С. Марк Твен. Л., 1977. 7. Самохвалов Н.И. История Американской литературы. М., 1971. 8. Султон И . Адабиёт назарияси . Т ., 1980. 9. Шукуров Н . Адабиётшуносликка кириш . Т., 1984. 10. Худойбердиев Э . Адабиётшуносликка кириш . Т ., 1995. 11. Қаюмов О. Чет эл адабиёти тарихи. Т., 1979. 12. Curry Dean. “Highlights of American Literature”. Washington, D.C. 1988. 13. Fones Philip S. “Mark Twain: social critic” New York, 1958. 14. Holman H., Harmon W. A Handbook to Literature. London., 1992. 15. The Norto

3. The Oxford Russian Dictionary M., 2004 4. Quronov D., Mamajonov Z. Adabiyotshunoslik lug’ati. Toshkent, 2010 Internet manbalari: 1. http://www.ziyonet.uz / 2. http:// www.mail.ru / 3. http:// www.rambler.ru / 4. http:// www.education.uk.org/ 5. http:// www.yandex.com / 6. http://www.englishliterature.com/ 7. http://www.searhenglish.britishcouncil.org/ 8. http://www.onlineenglishliterature.com 58

Купить