XX asr boshidagi adabiy bahslar va ularning adabiy-estetik tafakkur rivojidagi o‘rni - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

XX asr boshidagi adabiy bahslar va ularning adabiy-estetik tafakkur rivojidagi o‘rni

Купить

XX asr boshidagi adabiy bahslar va ularning adabiy-estetik tafakkur
rivojidagi o`rni
1. Adabiyot – so’z san’ati.
2. XX asr boshidagi o’zbek adabiyoti.
3. Jadid adabiyotining rivojlanishi.

San’at turlari orasida adabiyot alohida o’rin tutadi. Badiiy adabiyotda
hayot boshqa san’at turlariga qaraganda to’laqonliroq aks ettiriladi.
Shuningdek, badiiy adabiyotda aks ettirilgan hayot serqirra va ta’sirchan
bo’ladi. Tasavvur qilaylik, siz Abdulla Qodiriyning “O’tgan kunlar” romanini
o’qish bilan mashg’ulsiz. Bilasizki, romandagi voqealar, bundan bir yarim yil
oldin ro’y bergan, asar qahramonlarining dunyodan o’tib ketganligi ham
sizga yaxshi ma’lum. Buning ustiga, ular sizga qarindosh ham, yaqin
bo’lmaganlar. Lekin asardan bosh ko’tara olmaysiz. Roman
qahramonlarining taqdiri sizning taqringizga, ularning tuyg’ulari siznikiga
qo’shilib ketganday bo’ladi. Ular qiynalsa, azob chekasiz, quvonsa, rohat
qilasiz. Ba’zan esa, hatto, yig’lab olishga ham to’g’ri keladi. Kumushni
opangizday, balki undan ham ortiqroq , Otabekni akangizday yaxshi ko’rib
qolasiz.
Fanlar orasida badiiy adabiyotga eng yaqin turadigani tarixdir. Chunki
tarix ham odamlar hayoti, ularning faoliyati va o’zaro munosabatlarini
o’rganadi. Lekin bir-biriga g’oyat yaqin deb hisoblanadigan tarix bilan badiiy
adabiyot o’rtasida ham jiddiy farqlar mavjuddirki, bu farqlar solishtirganda
ko’zga yaqqol tashlanadi.
Ijodkor yaratgan asl badiiy manzaradadoimo fikr bilan birgalikda tuyg’u,
hissiyot ham bo’ladi. Yozuvchi hamisha yo nimanidir yoqlaydi, yoki inkor
qiladi. Betaraf badiiy ijod bo’lishi mumkin emas. Chunki inson tafakkuri va
ruhiyatida betaraflik tugagandan so’nggina chinakam badiiy asar
yaratiladigan holat paydo bo’ladi.adibning tuyg’ulari nechog’lik kuchli,
nigohi qanchalar o’tkir, tili qanchalik boy bo’lsa, o’quvchi uning asariga
ta’siriga shunchalik qattiq beriladi. Yaratilgan badiiy matnning qanchalik
hissiy, ta’sirchan bo’lishi uning timsoliyligi – obrazliligi darajasiga bog’liq.

Shunday qilib, badiiy adabiyotning ilmiy adabiyotdan asosiy hal qiluvchi
farqi uning obrazliligidadir. Badiiy adabiyot obrazli bo’lganligi uchun ham
odamga kuchli ta’sir etadi. Xo’sh, u holda badiiy timsol – obrazning o’zi
nima degan savol tug’iladi. Bu haqda oltinchi sinfda ham qisman fikr
yuritilgan edi. Yuqoridagi misollardan kelib chiqadigan bo’lsak, ijodkorning
fikr, tuyg’u, hissiyot va kechinmalari singdirilgan tasvirni badiiy timsol yoki
obraz, deyish mumkin.
Badiiy adabiyot san’atining boshqa turlaridan asosiy ish quroli ham, asosiy
materiali ham so’z ekanligi bilanfarq qiladi. Yozuvchi insonning ko’z bilan
ko’rish, quloq bilan eshitish, qo’ying-chi, biron-bir sezgi a’zosi bilan bilish
imkoni bo’lmagan eng yuksak fikrlari , murakkab tuyg’ulari, nozik sezgilarini
birgina so’z orqali ifoda etadi.
Ko’p asrlik o’zbek adabiyoti tarixida XX asr adabiyoti alohida mavqeni
egallaydi. Zero, xuddi shu davrda adabiyotimiz xazinasida roman, qissa,
drama, komediyalari ilg’or jahon yozuvchilarining badiiy tajribalaridan tom
ma’noda bahramand bo’la boshladilar. Adabiyotning xalq va jamiyat hayoti
bilan aloqasi barqarorlashdi.
XX asrda o’zbek xalqi hayotida ro’y bergan bir qator voqealar olamshumul
ahamiyatga molik bo’lib, ular shu asr adabiyoti tarixini turli davrlarga ajratib
o’rganishni taqozo etadi. Bu davlar esa quyidagilardir:
1. Asr boshidagi o’zbek adabiyoti (1905-1917-yillar).
2. 20-yillar adabiyoti.
3. 30-40-yillar adabiyoti.
4. 50-80-yillar adabiyoti.

5. Hozirgi adabiy jarayon (90-yillar).
An’anaviy aruz vazni qatoriga barmoq vazni kelib qo’shildi. Og’ir
zamonadan va chor istibdodidan norozilik ruhidagi folklor namunalari, xalq
qo’shiqlari ko’paydi. Sahna asarlari paydo bo’ladi. Xalq sahnada o’z dardi,
muammolari, orzu-umidlari, ideallari badiiytalqini bilan yuzma-yuz uchrasha
boshladi. Bu o’zbek madaniyati uchun yangilik edi. Adabiy tanqid jonlandi.
Dastlabki e’lon qilingan maqollarning ta’sir kuchi va doirasi kengaydi. Davr
adabiyotida realistik, romantik, satirik yo;nalishlar paydo bo’ldi.
Inqilobiy adabiyotning tug’ilishi shu davrga to’g’ri keladi. Bu yo’nalishdagi
asarlarning ilk namunalari 1905-yildan keyin vujudga keldi.
Qilib hururiyatu erklik taloshin,
Ko’ring, yurt erlari so’ng bo’ldi badnom –
deydi Rusiyadagi hodisalar haqida Nozimaxonim 1907-yilda yozgan “Bayon
et” nomli she’rida.
Shoirlar ijodida boshqacha hayotni qo’msash ruhi kuchli bo’lgani bilan
yangi , ozod, baxtli turmushga qanday qilib erishish mumkinligi haqida
ularning bu davrdagi asarlarida aniq javob ham yo’q edi. Bu holatning aniq
ifodasiga Abdulla Avloniyning “Nadir, bilmam” radifli g’azalida (1912) duch
kelamiz.
Dunyoning o’zi, bilmam, bo’lg’usi qachon barbod,
Bu g’am uyidur hijron, ijrosi nadur, bilmam.
Biroq hayot bunday davom etishi mumkin emas, degan fikr shoirlar
dunyoqarashida yildan-yilga mustahkamlanib bordi va bu g’oya o’zining

turlicha badiiy talqinini topdi. Masalan, Zavqiy bu zamonda inqilob bo’lishi
muqarrar, degan fikrga keldi.
H.H.Niyoziy esa, bunday deb yozdi:
O’ylama o’lguncha har kim bu razolatda ketar,
Shohlar bir kun gado, bir kun gado shahzoddir.
Avloniy esa kelajakka ishonch ruhi bilan bunday yozdi:
Inqilob bo’lmak tabiiy har zamonning oxiri,
Shodlikka do’nmayurmu har fig’onning oxiri.
Oktabr to’ntarishigacha bo’lgan davrda yaratilgan inqilobiy ruhdagi asarlar,
ayniqsa, Shavkat ijodida yorqin ko’rindi. Uning “Qahramon fidokorlar
haqida”, “Toshkentlik yoshlar haqida” nomli she’rlari va “Toza hurriyat”,
“Rusiya inqilobi” kabi dostonlari o’zbek adabiyotida inqilob mavzui ancha
keng va chuqur yoritilgan dastlabki asarlardir.
Xususan, “Rusiya inqilobi”ni janr nuqtai nazaridan yangi yo’nalishdagi
birinchi o’zbek tarixiy dostoni deb atash mumkin.
Bu davrda maktab va madrasalarda “usuli jadid” degan tushunchalar paydo
bo’lib, jadid maktablari ochildi (jadid “yandi” degan ma’noni bildiradi).
Qrim-tatar xalqining buyuk farzandi Ismoilbek Gaspirali tashabbusi bilan
paydo bo’lgan bu yangilikni Turkiston maktablarida Avloniy , Hamza,
Shakuriy kabi ilg’or pedagoglar hayotda joriy eta boshladilar. Ular, ayni
vaqtda, maktablar uchun qator yangi darsliklar yaratdilar.
Mahmudxo’ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidov, Abdurauf Fitrat,
Hoji Muin, Sadriddin Ayniy, Abdulla Avloniy, Ismoil Obidiy, Abdulvohid

Munzim va boshqalar jadidchilik g’oyalarini yoyishda nashriyot ishlariga,
matbuot sohasiga katta e’tibor berdilar. Ular va ularning maslaklari “Vaqt”,
“Osiyo”, “Shuhrat”, “Hurriyat”, “Ulug’ Turkiston”, “Buxoroyi sharif”,
“Sadoi Turkiston” gazetalarida Turkistonning ijtimoiy , iqtisodiy, siyosiy,
milliy, madaniy-ma’rifiy va tarbiyaviy ishlardagi ravnaqi uchun zarur bo’lgan
muammolarni ko’tarib chiqdilar, kezi kelganda, mustamlaka siyosatiga qarshi
fikrlarni ilgari surishda jasorat ko’rsatdilar.
Munavvar qori 20-yillardagi maqolalaridan birida “chor hukumatini
yo’qotish jadidlarning tilagida bor edi”, deb yozdi.
Mohiyat e’tibori bilan XX asr tongida dunyoqarashi shakllanib ulgurgan
o’zbek adabiyoti va madaniyatining eng ko’zga ko’ringan arboblarining
deyarli barchasi jadidchilik harakatining rahbarlari, asoschilari yoki bu
harakatga faol ravishda ijobiy munosabatda bo’lgan kishilar edi. Behbudiy,
Fitrat, Qodiriy, Cho’lpon, Ayniy, Avloniy, Tavallo, Hamza, Hoji Muinlar ana
shunday ijodkorlardir.
Jadidchilik harakatining natijalari o’laroq Turkiston hayotida jiddiy ilg’or
madaniy jarayonlar kechdi. O’lkada teatr vujudga keldi, fan-texnikaga
qiziqish kuchaydi, milliy til qadriga ahamiyat ortdi, tor biqiqlikdan chiqib,
farzandlarni jahon ma’naviyatiga, talimiga oshno etish tamoyili
mustahkamlandi , uy-joy tutish muomala-munosabat, kiyim-kechak, tabobat,
me’morchilik, matbaa, aloqa masalalarida jahonning ilg’or tajribalarini
o’zlashtirish boshlandi, ommaviy kutubxonalar ochildi va hokazo.
Matbuot va adabiyot. Bu davrda matbuot sohasida kuchli jonlanish ro’y
berdi. O’zbek matbuotining dastlabki taraqqiyoti shu yillarga to’g’ri keladi.
Munavvar qori muharrirlik qilgan, 1906-yilning sentyabridan noyabrigacha
chiqqan “Xurshid” gazetasi hech qaysi guruh yoxud firqaga mansub

emasligini e’lon qilsa-dayerli bo’lmagan sarmoyadorlarni tanqid ostiga
olgani, millatni uyg’otish yo’lida harakat qilgani uchun yopildi.
O’sha yilning boshida tashkil etilib, deyarli bir yarim yil davomida chiqib
turgan jadidlarning birinchi gazetasi “Taraqqiy” ilg’or g’oyalarni yoyishga
intildi. Uning muharriri Ismoil Obidiy eski maktablarni isloh qilishga
chaqirdi, millat manfaati yo’lida vatandoshlarni birlashishga da’vat etdi,
sinfiy tabaqalanmaslikka chorladi.
Turkistonda milliy uyg’onish, o’zlikni anglash g’oyalarini targ’ib etishda,
ayniqsa, “Sadoi Turkiston” (1914-1915) gazetasi katta ishlarni amalga
oshirdi.
Gazetaga turli muddatlarda Rauf Muzaffarzoda, Abdulla Avloniy, Ubaydulla
Asadullaxo’jayev kabi millat jonkuyarlari muharrirlik qildilar.
“Oina” (1913, Samarqand) va “Al-isloh” (1915, Toshkent) oynomalari ham
ijtimoiy-siyosiy va adabiy-madaniy hayotdagi muammolarni ko’tarib
chiqishga alohida e’tibor berdi.
Behbudiy “Oina” jurnalida e’lon qilingan “Yoshlarga murojaat”
maqolasida yoshlarni zamonaviy ishlarni , ayni vaqtda, o’ris tilini mukammal
o’zlashtirishga chaqirdi, biroq bu ishlarni milliy va diniy e’tiqodni
buzmasdanamalga oshirish kerakligini ta’kidlaydi. “Din va millatga xizmat
ilm va aqcha bilan bo’lur”, deb yozdi u.
Bu yo’nalishda Behbudiy, Avloniy, Mirmuhsin singari so’z ustalari, ayniqsa,
barakali ijod qildilar. Milliy uyg’onishni va haq-huquqni anglashga chaqirish
masalasi ilg’or publitistlarning diqqat markazida turdi. “Bilmoq kerakki, haq
olinur, berilmaydur”, deb yozdi, masalan, Behbudiy “Bayoni haqiqat” deb

nomlangan maqolalaridan birida. Bu davr publitistikasida faol ijod
qilganlardan biri Mirmuhsin Shermuhammedov.
1917-yilda yozilgan “Tarixiy ikki voqea” Mirmuhsin ma’rifat dushmanlarini
qattiq tanqid qildi. Hatto Buxorodagi shunday kishilarni “Buxoro mikroblari”
deb atadi. Maqola katta shov-shuvlarga sabab bo’ldi. Uni e’lon qilgan
“Turon” gazetasi yopib qo’yildi. Muallifi esa dinsizlikda ayblanib, sazoyi
qilindi.
Mardikorlikka olish voqealari adabiyotda chuqur iz qoldirdi.
H.H.Niyoziyning “Salom ayting”, “Sog’inib”, Shavkatning “Rabochiylar”,
“Sizlarga mujdam” kabi asarlari vatanidan olis o’lkalarda mardikorlik tufayli
azob-uqubatlarda qolgan yurtdoshlarimizning kechinmalari, otalari,
farzandlari, erlarini kutib , ko’zlari to’rt bo’lgan jigargo’shalarning ruhiy
holatlari yoritildi:
Qachon ozod bo’lur, tangri, boshimiz,
Vatan borib qurur ko’zdan yoshimiz,
Ko’p qatori rahm aylag’il bu zora,
Ado bo’ldim ellarimni sog’inib,
deydi H.H.Niyoziyning “Sog;inib” she’ridagi lirik qahramon.
Shavkatning “Sizlarga mujdam” she’rida esa o’z yurtiga omon qaytganlar
mehri va sevinchiga aytilgan shukronalarni o’qiymiz:
G’ariblikda jafo chekkan, sitam ko’rgan, alam ko’rgan,
Qaddi g’amdin duto bo’lgan, mashaqqatparvarim keldi.

G’ariblig’ yurtida hayronu sarson o’lmasin hechkim,
G’aribu notavon o’g’lon, sitamkash rahbarim keldi.
Avloniyning “Mardikorlar ashulasi” (1917) ruhi, g’oyasi, qahramonlari,
hatto, badiiy tasvir vositalari bilan yuqoridagi asarlarga hamohangdir.
Mardikorlik bilan bog’liq mavzu Oktyabr to’ntarishidagi arafasidagi o’zbek
adabiyotining o’ziga xos xususiyatlaridan biridir. Shu sabab bu masalaga
faqat ayrim she’rlar, qo’shiqlar emas, hatto maxsus to’plam va dostonlar
bag’ishlandi, M.Ibrohimov tuzgan “Loshmon” (1916) nomli to’plam,
H.H.Niyoziyning “Safsargul” to’plami, Po’lkanning “Mardikor” dostoni ana
shular jumlasidandir.
Bu davr adabiyotida milliy uyg’onish bilan bir qatorda erk va ozodlik
ohaglari, xususan, ozodlik harakati bilan aloqador ohanglar kuchaydi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimov B. va b. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. – T.:
Ma’naviyat, 2004.
2. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti masalalari. – T.: Universitet,
1998.
3. Ziyoev N. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash. –T.: SHarq, 1998.
1. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. –T.: O’zbekiston, 2008.
2. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining xasrati tarixi. – T.: Fan,
1991.
3. Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik davri. –T.: “Minxun” xayriya
nashriyoti, 1992.
4. Narshaxiy. Buxoro tarixi. –T.: “Meros”, 1991.
5. Sahbo. Tanlangan she’rlar. –T.: Fan, 1993.

XX asr boshidagi adabiy bahslar va ularning adabiy-estetik tafakkur rivojidagi o‘rni

Купить