XX asr boshlarida Xiva xonligida ijtimoiy siyosiy vaziyat - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	77.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Март 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

203 Продаж

XX asr boshlarida Xiva xonligida ijtimoiy siyosiy vaziyat

Купить

MUNDARIJA
Kirish ……………………………………………………………………….. 4–6
I BOB. XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA XIVA XONLIGIDA
IJTIMOIY SIYOSIY VAZIYAT . ……………………..…..…….… ……… 7–19
1.1 XIX asr oxiri XX asr boshlarida siyosiy jarayonlar…....…………...…….. 7-
12
1.2 XX asr boshlarida Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar…….. 13-
19
II BOB. CHOR ROSSIYASIDA 1917-YIL DAVLAT TO‘NTARILISHI VA
UNING XIVA XONLIGIGA TA’SIRI …………………………………... 20–35
2.1 Rossiyada 1917-yilgi davlat to‘ntarilishi. Yosh Xivaliklar harakati.….... 20-
28
2.2 Xiva xonligining tugatilishi ……………………. . … …………… ………. 39–
34
Xulosa …………………………………………………………………….… 35-37
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati ………….………............... 38-
39
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. 1873 yil mart oyida Rossiya imperiyasi tomonidan
Xiva xonligiga qarshi harbiy yurish boshlandi. Bunga general fon Kaufmanning
qo‘mondonligi ostida 12300 askar jalb qilindi. Rus qo‘shinlari Xivaga to‘rt
tomondan — Toshkent, Kazalinsk, Orenburg va Kaspiy dengizining ikki portidan
(Krasnovodsk va Mang‘ishloq) yurish qildilar. 1873 yil 29 may kuni ular
xonlikning deyarli barcha asosiy strategik nuqtalarini bosib olib, Xivaga kirib
borishdi. Bir necha kun oldin Xivadan qochgan xon Muhammad Rahim II saroyga
qaytarildi va Rossiya hukumati tomonidan xonlikning oliy hukmdori sifatida
tasdiqlandi. U o‘zini «Butunrossiya imperatorining kamtarin xizmatkori» sifatida
tan oldi.
Keyingi haftalarda rus hokimiyati bosib olingan hududlarda ma’muriy-
boshqaruv tizimini tashkil etish choralarini ko‘rdi. Jumladan, 1873 yil 12 iyunda
xon «Xiva xonligida quldorlikni tugatish» to‘g‘risidagi manifestni imzoladi.
Shuningdek, saroyda Muhammad Murod (Matmurod) devonbegi rahbarligidagi
nufuzli aksilrossiya guruhi yo‘q qilindi. U o‘z safdoshi Rahmatulla Yasovulboshi
bilan birga oldin Kazalinskka, keyinchalik Kaluga viloyatiga surgun qilindi.
1873 yil 12 avgustda Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasida «Gandimiyon»
deb nomlangan tinchlik bitimi imzolandi. Hujjatga ko‘ra, Xiva xoni rus
hukumatining ruxsatisiz qo‘shni davlatlar bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri va do‘stona
aloqalar o‘rnatish, har qanday savdo va boshqa shartnomalar tuzish huquqidan voz
kechdi.
Rus qo‘mondonligi Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘ida, xonlik poytaxtidan 40
km uzoqlikda Petro-Aleksandrovsk qal’asini (hozirgi To‘rtko‘l) qurish ishlarini
boshladi. Qal’ani qurishdan maqsad - «Xivani tiyib turish va ta’sir ostida qoldirish,
unda sodir bo‘layotgan voqealarni doimiy kuzatib borish va ulardan o‘z vaqtida
xabardor bo‘lish» edi.
Mavzuni o‘rganganlik darajasi. Mustaqillik sharofati tufayli
mamlakatimiz tarixini o‘rganish masalasi yuzasidan hukumatimiz tomonidan
tubdan o‘zgarishlar amalga oshirildi. Xususan, xonliklar davri hamda Sobiq ittifoq
2

davri tarixi xolislik tamoyili asosida qaytadan tadqiq etildi. O‘rganilayotgan mavzu
doirasida ko‘plab tarixchi olimlarimiz tadqiqot ishlarini amalga oshirishgan.
Xususan, B.Ahmedov, A.Ziyo, A.Sagdullayev, D.Yusupova, R.Shamsutdinov,
Sh.Karimov kabi tarixchilarimiz shular jumlasidandir.
Mavzuning amaliy ahamiyati. Rossiyaning siyosiy doiralari bilan yaqin
aloqada bo‘lgan nufuzli bosh vazir Said Islomxo‘janing o‘ldirilishi albatta rus
ma’muriyati e’tiboridan chetda qolmadi. Ammo xon va unga aloqador doiralar
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan oqibatlarni inobatga olmasdan va Rossiya
hukumati bilan munosabatlarning keskinlashish ehtimolini pasaytirmasdan turib,
Said Islomxo‘jani o‘ldirish haqida qaror qabul qilishi dargumon edi.
Shuningdek, Asfandiyorxonning rus elitalari orasida ancha nufuzli homiylari
ham bor edi. Aynan ularning yordamida xon rus ma’muriyatining Xorazmga oid
ko‘plab tashabbuslaridan barvaqt xabardor bo‘lib turardi.
Suiqasd tashabbuskorlari bosh vazirning jismonan yo‘q qilinishi imperator
hokimiyati tomonidan sanksiyalarga sabab bo‘lmaydi, ular bilan kelishib olish
mumkin va ular munosabatlarning murakkablashib ketmasligini afzal ko‘rishadi,
deb ishonishlari uchun yetarli asosga ega edilar. Yakunda aynan shunday bo‘lib
chiqdi. Aks holda, qotillik tafsilotlarini tekshirish uchun Sankt-Peterburg
tashabbusi bilan tuzilgan komissiyaning sust harakatlarini qanday izohlash
mumkin?
Bundan tashqari, bosh vazir o‘ldirilganidan so‘ng, Asfandiyor Rossiya
hukumatining bir qancha tashabbuslariga peshvoz chiqishga tayyorligini bildirdi.
Bunday ishoralar Xiva hokimiyatining Said Islomxo‘ja yo‘q qilinganidan keyin
ham rus ma’muriyati bilan muloqotni og‘riqsiz davom ettirishga tayyorligidan
dalolat berardi.
Qanday bo‘lmasin, bu qotillik ortida Xiva saroyida ham, undan tashqarida
ham juda ta’sirli kuchlar turganiga shubha yo‘q va bu Asfandiyorxonning xabarisiz
va ruxsatisiz sodir bo‘lishi mumkin emas edi.
Kurs ishi tadqiqotining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi:
- XIX-XX asrlarda Xiva xonligining ijtimoiy-iqtisodiy hayotini o‘rganish;
3

- 1917-yilgi Rossiya davlat to‘ntarilishi hamda uning Xiva xonligiga ta’sirini
yoritib berish;
- Yosh Xivaliklar harakati to‘g‘risida ma’lumotlar taqdim etish;
- Xiva xonligining rasman tugatilishi kabi masalalarni tadqiq etish hisoblanadi.
Tadqiqot ob’yekti. Ushbu kurs ishining tadqiqot ob’yekti X asrdan boshlab to
hozirgi kunda qadar ilmiy nashriyotlarda nashrdan chiqqan yozma manbalar, ilmiy
adabiyotlar, xrestomatiyalar va arxiv hujjatlari hisoblanadi. Yuqoridagilardan
tashqari mazkur kurs ishida ilmiy nashriyotlarda nashrdan chiqqan ilmiy
maqolalardan ham alohida foydalanilgan.
Davriy (xronologik) chegaralanishi. Kurs ishining xronologik chegarasi XIX-
XX asrlarni qamrab olgan.
Kurs ishining predmeti va obyekti. Mazkur kurs ishi nazariy asosini XIX-
XX asr tarixiga oid ilmiy adabiyotlar, yangi davrda yozilgan manbalar hamda
keyingi davrlarda nashrdan chiqqan adabiyotlar, maqolalar, ilmiy ishlar,
mustaqillik davrida e’lon qilingan xolis yoritilgan tarixiy materiallar maqola va
monografiyalar shu kabilarga qaratilgan.
Kurs ishining tuzilishi. Kirish, ikki bob, to‘rt reja, xulosa, foydalanilgan
manba va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
4

I BOB. XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA XIVA XONLIGIDA
IJTIMOIY SIYOSIY VAZIYAT
1.1 XIX asr oxiri XX asr boshlarida siyosiy jarayonlar
O‘rta Osiyo davlatlari ichida Xiva xonligi qo‘shni mamlakatlarga tez-tez
talonchilik yurishlari uyushtirib turuvchi davlat sifatida ma’lum edi. Xonlikda eng
oliy bosh qo‘mondon xon bo‘lgan. Xondan keyingi mavqeda turuvchi inoq ham
o‘z hizmat vazifasiga ko‘ra harbiy-ma’muriy amaldorlarga yetakchilik qilardi.
Undan keyingi harbiy mansabdor amir ul-umaro bo‘lib, qo‘shinlar boshlig‘i
sarkarda deb atalar edi. Xonning shahsiy gvardiyasi boshlig‘iga yasovulboshi
unvoni berilgan bo‘lib, u xonni qo‘riqlash, tartib-intizomni saqlashga mas’ul
bo‘lgan. Qo‘shinlar otliq va piyoda navkarlardan tashkil topgan. Xonlikda
yollangan turkman sarbozlari, turli o‘zbek qabilalaridan tuzilgan qo‘shinlar asosiy
kuch edi. Asosiy hujum qurollari o‘q-yoy, qilich va nayza bo‘lgan. Qo‘shinning
miltiq bilan ta’minlanishi past darajada edi. Zambaraklar ham xonlikda keng
tarqalmagan edi. Jang olib borish usuli Chingizxon va Amir Temur davridagi
harbiy qonun-qoidalarga asoslansada, ammo bu harbiy tartiblar ijodiy
rivojlantirilmadi 1
.
Xonlikda asosiy sudlov idoralari qozilik mahkamalari hisoblangan. Bu
mahkamalar bir necha pog‘onadan tashkil topgan. Qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi
oliy shaxs xon bo‘lib, og‘ir jinoiy ishlarni shaxsan u ko‘rardi. Undan keyingi
o‘rinda xonlikda bosh sudya qozikalon bo‘lgan. Bundan tashqari har bir viloyat
tuman va qasabalarda xon tomonidan tayinlangan qozilar faoliyat olib borgan.
Xonlikda davlat yerlari, vaqf yer egaligi va hususiy yer mulklari mavjud edi.
Davlat xazinasiga xonning shaxsiy mulki sifatida qaralgan. Vaqf yerlariga
odatdagidek madrpasalar va diniy mahkamalar, masjidlar, qabristonlar harajatlari
uchun ajratilgan yer-mulklar kirgan. Xususiy shaxslarga tegishli yer mulklar ichida
yirik mansabdor va harbiylarga tegishli yerlar katta miqdorni tashkil etgan.
Qishloq jamoalari egalik qiladigan yerlar dehqonlarga odatda 8-12 tanob qilib
bo‘lib berilgan. Dehqon bu yerda o‘z oila a’zolari bilan birga ishlagan.
1
Xudayberganov K. Xiva xonlari tarixidan. “ Xorazm ”,2008. – B .32.
5

Voxa iqtisodining asosini dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va
savdo-sotiq tashkil qilgan. Dehqonchilikda Amudaryo quyi oqimidan olingan
Pitnak kanali, Polvon kanali, Qazovot kanali, Shohboz kanali, Yarmish kanali,
Qilich Niyozbiy kanali, Qorako‘z kanali, Arna kanali, Bo‘zsuv kanali, Suvvoli,
Xon kanallari muhim o‘rin tutgan. Xonlikda suv manbalarining yetarli bo‘lishiga
qaramay, dehqonchilik taraqqiyoti Buxoro xonligidagidek emas edi.
Dehqonchilikda asosan g‘alla ekinlari yetishtirilgan. Paxtachilik esa asosan,
Gurlan, Yangi Urganch, Xiva, Xonqa, Shohabbosda rivojlangan edi. Paxta
chigitidan yog‘ olinar, tolasi mahalliy hunarmandlar ehtiyojiga va tashqi bozorga
chiqarilardi. Xonlikda bog‘dorchilik va polizchilik ham ancha taraqqiy etgan edi.
Lekin ipakchilik unchalik rivojlanmagan edi. Xiva xonligida chorvachilik yaxshi
yo‘lga qo‘yilgan.
Xonlikning hunarmandchilik markazlari sifatida asosan yirik shaharlar –
poytaxt Xiva, Urganch, Xazorasp, Toshxovuz, Xonqa va boshqa shaharlar muhim
o‘rin tutgan. Mahalliy xomashyo manbalari (jun, teri, ipak, paxta va boshqalar) va
boshqa mahsulotlar Xorazm voxasi hunarmandchiligi taraqqiyotini belgilab turgan.
Xonlikda to‘qimachilik, kulolchilik, misgarlik, degrezlik, temirchilik, duradgorlik,
ko‘nchilik kabi an’anaviy hunarmandchilik turlari, shuningdek, oziq-ovqat
mahsulotlari tayyorlash bilan bog‘liq xunarlar keng rivoj topgan edi. Mahalliy
hunarmandlar mahsulotlari ichki bozor ehtyojini ta’minlab qolmasdan ba’zi
mahsulotlar qo‘shni Buxoro, Qo‘qon xonliklariga ham chiqarilgani ma’lum.
Savdo-sotiq mamlakat iqtisodining asosini tashkil etardi. Geografik jihatdan
qulay hududda, yirik karvon yo‘llari chorrahasida joylashgan Xorazm voxasi
qadim davrlardan beri davom etib kelayotgan tijoratchilik an’analariga sodiq
yurtdir. Bu xonlikda ham ichki va tashqi savdo ancha rivojlangan edi. O‘zaro
nizolarga qaramasdan xonlik viloyatlari, shahar va tumanlari o‘rtasida yaqin
iqtisodiy savdo aloqalari mavjud edi. Ichki savdoda asosan mahalliy mahsulotlar
katta o‘rin tutgan. Xonlikdan chetga chiqariladigan mahsulotlar ichida xivalik
hunarmandlarning nafis buyumlarini, turli dehqonchilik mahsulotlarini aytib o‘tish
mumkin. Rossiyadan qo‘rg‘oshin, mis, temir, cho‘yan kabi turli metallar, Buxoro,
6

Qo‘qon, Eron, Rossiyadan oltin, kumush, hunarmandchilik hamda qishloq xo‘jalik
mahsulotlari keltirilgan.
Xivalik savdogarlar tranzit savdo aloqalarida ham faol ishtirok etishardi.
Xonlik hududi orqali o‘tuvchi savdo karvonlari (Rossiya, Buxoro savdogarlari) dan
olinadigan boj to‘lovlari ham saroy xazinasiga katta daromad keltirgan.
Xonlikdagi soliqlar asosan xiroj, zakot, boj, jiz’ya kabi barcha qo‘shni
musulmon davlatlariga xos bo‘lgan soliqlar undirib olingan. Ularning miqdori
shariatda belgilanganidek bo‘lgan. Soliqlardan tashqari aholi turli majburiyatlarni
ham bajarishi lozim edi. Xususan, kanallarni tozalash, yangilarini qazish uchun ilk
bahorda o‘z yeriga ega bo‘lgan har bir xonadaondan bir kishi jalb etilib, 15 kun
ishlab berishi shart bo‘lgan 2
.
Xiva xonligi madaniyati ko‘pgina o‘ziga xosliklarga ega. Bu adabiyot,
tarixnavislik, me’mochilik va madaniyatning boshqa sohalarida yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Xiva xonligida ham asosiy ilm dargohlari madrasalar edi. Quyi ta’lim,
ya’ni boshlang‘ich maktablarda savodini chiqargan kishilar xonlik poytaxti
Xivadagi madrasalarda, shuningdek, Buxoro madrasalarida o‘qib ta’lim olardilar.
Manbalarning guvohlik berishicha, 19-asrda xonlikda 1500ga yaqin boshlang‘ich
maktab va 130ta madrasa bo‘lgan. Xususan, Xivada 22ta madrasa bo‘lib, ular
ichida Muhammad Rahimxon, Sherg‘ozixon, Raxmonberdiboy, Olloqulixon, Xoja
Mahram, Fozilbek, Davlat Qorako‘z, Bekniyoz Devonbegi madrasalari katta
mavqega ega edi.
Xorazm madaniyatining eng rivojlangan davri 19-asrga to‘g‘ri keladi. Bu
davrda adabiyot, tarixnavislik va xattotlik, musiqa san’ati, me’morchilik va
madaniyatning boshqa sohalarida katta yutuqlar qo‘lga kiritildi. Adabiyot sohasida
Muhammad Rizo Ogahiy (1809-1874) badiiy merosi katta o‘rin tutadi.
Shuningdek, shoir, musiqashunos, xattot va taniqli naqqosh Komil Xorazmiy
(1825-1899) o‘z o‘rniga egadir. Xorazm muhitida yaratilgan tarixiy asarlar orasida
Abulg‘ozixonning “Shajarayi turk” asari yetakchi o‘rin egallaydi. Ogahiy
2
Кун А.Л. Порядок взимания податей в Хивинском ханстве. Заметки о податях в Хивинском ханстве //
“Туркестанские ведомости” газетаси
7

tomonidan yaratilgan “Zubdat ut-tavorix”, “Riyoz ud-davla”, “Jomiy’ ul-voqeoti
sultoniy” kabi tarixiy asarlar ham Xorazm tarixnavislik maktabining nodir
namunalaridir. Xiva xonligining tarixiga bag‘ishlangan asarlar ichida Muhammad
Yusuf Bayoniy (1859-1923) ning “Shajarayi Xoramshohiy” asari katta o‘rin tutadi.
Xiva xonligidagi me’morchilik avvalo shaharlar rivoji bilan bog‘liq ravishda
taraqqiy etib bordi. Xiva eng katta shahar bo‘lib, u 3 qismdan: xon qarorgohi,
saroy (Ichonqal’a, Dishonqal’a), bevosita shahar va shahar atrofi – rabotdan iborat
edi. Shaharda 19-asr boshlarida 22ta madrasa, 17ta masjid, bir necha karvonsaroy,
hammom va yopiq bozorlar mavjud bo‘lgan. Xazorasp, Gurlan, Urganch,
Toshxovuz, Vazir, Shohabbos, Xonqa, Xo‘jayli, Qo‘ng‘irot kabi o‘rta kattalikdagi
shaharlar, Pitnak, G‘azovot, Mang‘it va boshqa kichik shaharlar bor edi. Xorazm
O‘rta Osiyoda o‘ziga xos uslubga, o‘z me’morchilik maktabiga ega bo‘lgan
vohadir. Buni Xivada va xonlikning boshqa shaharlarida 16-19-asrlarda qurilgan
ko‘plab inshootlarida ko‘ramiz. Xivadagi me’moriy obidalar ichida 1616 yilda
barpo etilgan Arab Muhammad madrasasi, Anushaxon tomonidan qurilgan masjid
va hammomlarni (17-asr oxiri), 1719 yilda qurilgan Sherg‘ozixon madrasasini va
boshqa binolarni misol qilish mumkin. Ular Xiva me’morchilik maktabining
birinchi davriga xosdir.
Xiva me’morchiligining eng rivojlangan davri 19-asrga to‘g‘ri keladi. Bu
davr inshootlari ichida Eltuzarxon tomonidan 19-asr boshlarida qurilgan
Ko‘rinishxona binosini, Olloqulixon davrida qurilgan Toshxovlini (1832), Said biy
masjidini (1835), madrasani, karvonsaroy va bozorni, Muhammad Raxim birinchi
davrida barpo etilgan Polvon darvozani, Muhammad Aminxon madrasasini,
Polvon ota masjidini (1811) va boshqa inshootlarni aytib o‘tish mumkin.
Hali, 1873 yilgi bosqindan 10 yil oldin—1863 yili Xivaga kelgan venger
sayyohi Vamberi «O‘rta Osiyoga sayohat» kitobida «Xiva xonligida Rossiyadan
keltirilgan biron bir narsa bo‘lmagan xonadon yo‘q» deya yozgandi.
XIX asr oxirida esa xonlik iqtisodiyoti shu tariqa Rossiyadan olib
kelinadigan mahsulotlar bilan rivoj topib, bozorlar savdogarlarning savdo-pul
munosabatlarida asosiy vosita makoni edi.
8

Ayniqsa, Qo‘ng‘irot, Ko‘hna Urganch, Chimboy va Xo‘jayli singari
bekliklarda har kuni bozor uyushtirish huquqi xon tomonidan berilgan bo‘lib,
poytaxt Xivada esa haftada ikki kun—dushanba va juma kunlari bozor bo‘lardi.
Ana shu bozorlarni mahsulotlar bilan to‘ldirishda esa Xorazmlik savdogarlar tinim
bilishmagan. Ular endi oldingidek Orenburgga emas, Rossiyaning ichki
shaharlariga ham bevosita o‘zlari mahsulotlar olib borishgan.
Masalan, 1880 yilning o‘zida Xorazmlik savdogarlardan etti nafari 9900 pud
paxta, 1210 pud chorvachilik mahsulotlari va 240 pud hunarmandlar yasagan turli
buyumlarni olib borib sotishganlar 3
.
Ayniqsa, Xorazmlik savdogarlardan Xivalik og‘a-ini Xudoyberganovlarning
tashqi savdo aylanma pullari 270 ming, Polvonqoriniki esa 90 ming, Madrimovniki
54 ming rublni tashkil qilardi. Shuningdek, Yangi Urganchlik Polvon sag‘irchining
savdodagi aylanma puli miqdori 400 ming, Vaisboboniki 200 ming, Haji
misgarniki 200 ming, Boboovulniki esa 100 ming, Muhammad Sharifniki bo‘lsa
70 ming, Bobojon cho‘loq laqabli savdogarniki 70 ming, Eshonqoraning savdodagi
aylanma puli esa 50 ming rublni tashkil etardi. O‘sha vaqtda bu pul miqdori katta
hisoblangan.
Aynan rus tilini bilganidan Moskva, Nijno‘y Novgorod singari shaharlardan
borib mahsulot keltiradigan Vais baqqol, og‘a-ini Xudoyberganovlar, Polvonqora
hamda Gavdonboylarning esa xonlikda obro‘si g‘oyat katta bo‘lgan. Ushbu
savdogarlar Rossiyadan movut, qimmatbaho choponlar uchun parchalar hamda
chitlarni keltirishgan. Xivalik Polvonqora degan savdogarning bir o‘zi esa har yili
15 ming rubllik parchani Rossiyadan olib kelardi.
1880-85 yillarga kelganda bevosita Rossiyaga savdo qilib borgan
savdogarlar soni tobora oshib bordi va 1890 yilda ular soni 30 tani tashkil etgan.
Salimjonov, Odamov, Mustafoev va Ibragimov singari Yangi Urganch va Xivalik
ayrim savdogarlar, hattoki Rossiya fuqaroligiga ham o‘tishgan, ular Nijno‘y
3
O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. Mas’ul muharrirlar: D.Alimova, E.Rtveladze. – Toshkent: Sharq, 2001.
– B.260.
9

Novgorod, Moskva shaharlaridan uy sotib olib, mahsulotlarni karvonboshilar
orqali yubortirib, tijoratni o‘sha yoqda turganicha boshqarib ham turishgan.
Rossiyaga borish uchun XIX asrda Xorazmlik savdogarlar Xiva—Ko‘hna
Urganch-Sariqamish—Ilonli-Qo‘ng‘irot va u erdan qoraqalpoq cho‘llari hamda
qozoq dashtlari bo‘ylab Orenburggacha bir yarim oy ot, tuyalarda yo‘l yurishgan.
N.Muravyovning «Xiva xonligiga va Turkmaniyaga sayoxat» asarida yozilishicha,
«Xiva xonligi ushbu yo‘llardagi 15 joyda 500 navkarni karvonlarni qo‘riqlash
uchun ajratardi» 4
.
Bundan tashqari Kavkazga borish, dengizga chiqadigan Xiva-Qo‘ng‘irot-
O‘likqo‘ltiq-Mang‘ishloq degan 450 km.lik, Xiva-Toshhovuz-Ashxabod bo‘ylab
447 km.lik va Xiva-Ko‘hna Urganch-Krasnovodsk bo‘yicha esa 600 km.lik savdo
yo‘llari bo‘lib, karvondagi savdogarlar o‘zlari istagan, ko‘nikkan va yo‘ldagi aholi
joylaridayam savdo qilib boradigan manzillar bor edi.
XIX asr oxiri va XX asr boshlariga kelib Xorazmning savdosida karvon yo‘llaridan
ko‘ra, Amudaryo orqali safarga chiqish ancha arzonga tushar, natijada bu borada
suv yo‘llari rivojlantirilgan.
Bu paytda ayniqsa bevosita Rossiyadan kelgan va shu erda o‘z firma,
aktsionerlik jamiyatlarini ochayotgan savdogar hamda fabrikantlar ko‘paya
boshlashdi. Bu borada Ryazanov, Lyashin, Ananov, Kotin, Tretyakov, Malyutin
singari millioner rus savdogarlari Xiva xonligida o‘z firmalarini tashkil etganlar.
Bunga asos sifatida 1874 yilda Moskva savdogarlarining «Savdo-sanoat» shirkati
katta rol o‘ynagandi.
Ular tomonidan xonlikda asosan paxta tozalash zavodlari, baliqchilik va
beda tozalash sanoatlari barpo etila boshlangandi.
4
Shamsitdinov R., Karimov Sh. “Vatan tarixi”. –T.: Sharq, 2010. – B.78.
10

1.2 XX asr boshlarida Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar
XX asr boshlariga kelganda Rossiyaning Ivanova fabrikasidan chitlar,
Baranov fabrikasidan ro‘mollar, Kudrin fabrikasining bo‘lsa oq chitlari, Moskvalik
aka-uka Sapojnikovlar firmasining ipak tovarlari, «Zinger va K» firmasining tikuv
mashinalari Xorazmda eng xaridorgir mahsulotlar edi.
Shu kabi temir idishlar, neft va neft mahsulotlari, miltiq va o‘q-dorilar,
ayollar taqinchoqlari, temir kravotlar, grammafonlar, Esentuki va Narzon suvlari,
tibbiyot dori-darmonlari ham aholi tomonidan Rossiyadan keltirilgan mahsulotlar
sifatida g‘oyat qadrlanardi.
Xorazmdan bo‘lsa Rossiyaga paxta, beda urug‘i, qorako‘l teri, ipak,
ko‘rpalar, paxta hamda ipakdan bo‘lgan choponlar, qovun, meva qoqlari eksport
qilingan.
Xonlikdan Rossiyaga sotiladigan asosiy tovar paxta xom ashyosi bo‘lib, uni sotish
yildan yilga o‘sib borgan. «Agar 1887-1896 yillarda har yili 178 ming pud paxta
chiqarilgan bo‘lsa, 1906-1916 yillarda o‘rtacha 767 ming pud paxta sotilgandi.
1890 yillarda xonlikdan Rossiyaga o‘rta hisobda 278166 pud har xil mollar olib
ketilgan bo‘lsa, Rossiyadan Xiva xonligiga 23800 pud turli mahsulotlar
keltirilgandi» 5
.
Bora-bora Rossiya kapitalining xonlikda ko‘paya borishidan so‘ng
Xorazmda nafaqat savdo firmalari, tijorat banklari, agentliklari, savdo
omborxonalari ham barpo etila boshlandi. Kattagina savdo pul aylanmasiga ega
bo‘lgan «Tsindal», «Poznanskiy», «Katta Yaroslavl manufakturasi», «Aka-uka
Nobellar», «Moskva savdo-sanoat jamiyati», «Kavkaz va Merkuriy», «Nadejda»,
«Vostochnoe obhestvo», «Rossiyskoe transportnoe obhestvo» kabi aktsionerlik
jamiyatlari o‘z filiallari va vakolatxonalarini Yangi Urganch shahrida ochadi.
Aynan Xivada emas, Yangi Urganchda vakolatxonalarning ochilganiga sabab, bu
shahar daryo yoqasida bo‘lib, qolaversa Xivaga qaraganda ruslar asos solgan
Petro-Aleksandrovskning yaqinligida edi. Shuningdek, bu erda ruslar ko‘pchilikni
5
O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. Mas’ul muharrirlar: D.Alimova, E.Rtveladze. – Toshkent: Sharq, 2001.
– B.262.
11

tashkil qilib, evropacha ko‘cha, mehmonxonalar, uylar ham paydo bo‘la
boshlagandi.
Yuqoridagi firma va jamiyatlar, xonlik savdogarlari bilan rus sudxo‘rlari
o‘rtasida dallolik vazifasini bajarishar edilar. Bunday savdo-sudxo‘rlik
operatsiyalarida paxta olib sotuvchi paxta zavodi egalari, tarozibonlar boyib
borishardilar. Ana shunday savdo sudxo‘rlik ishlarining vakillari sifatida
Avazbobo Yoqubov, Polvonniyoz sigirchi, Matvafo Yusupovlar o‘sha vaqtda dong
qozonishgandi.
Shu bilan birga savdo pul tovar munosabatlari bilan barobar kredit bank
tizimi ham rivojlana boshlagandi. Xususan, Rossiyalik Kozyakov endigina katta
tijoratga qo‘l urayotgan Mutrazo Xo‘jabekov, Nurmuhammad Boboev, Vaisboy
Yoqubov, Muhammadyoqub Yusupov, Iskandar Erniyozov, Nurmuhammad
Ernazarov kabi savdogarlarga 1560 rubl miqdorida 1900 yilda kredit berib turgan.
Bundan tashqari, xonlikda XX asr boshlarida banklar ham vujudga kela
boshlagandi. Chunonchi, 1909 yilda Yangi Urganchda rus xitoy banki bo‘limi,
1910 yili rus xitoy banki va shimoliy bank hamkorligida «Rus Osiyo banki», 1915
yilda Sibir va Moskva savdo banklarining agentliklari Xorazmda faoliyatini
boshlagandi.
Ushbu banklar paxta xom ashyosi va boshqa xom ashyo mahsulotlari
etishtirovchilarga oldindan pul to‘lab qo‘yishardi 6
.
1905 yildan esa Xorazmda kim oshdi savdolari ham o‘tkazilgan. Bunda
xonqalik savdogar Boltaboy Jonibekovning o‘z vaqtida qarzini to‘lay olmagani
uchun uyi va eri auktsionga qo‘yib sotib yuborilgan. Shu kabi «singan» yana
Xonqa bekligidan Yusufboy Hayitboev hamda Toshhovuzlik P.Karmonovlar
qarzga botganliklaridan molu mulkini sotishga majbur bo‘lishgandi.
Xullas, XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi savdogarlar hayotida Rossiya
bilan savdo aloqalari kuchayishi bilan birga, o‘z vaqtida paxta etishtirishga qarz
olib, paxtasi bo‘lmaganligidan «singan» savdogarlar ham afsuski bor edi.
6
Кун А.Л. Порядок взимания податей в Хивинском ханстве. Заметки о податях в Хивинском ханстве //
“Туркестанские ведомости” газетаси
12

1914 yilda boshlangan 1 jahon urushi va unda Rossiyaning ishtiroki,
Xorazm bilan bo‘lgan savdo aloqalariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Xususan, 1911
yilga nisbatan 1915 yilda don mahsulotlari olib kelish 54 foizga, kiyimlik
materiallari 34 foizga, paxta iplari 48, idish tovoqlar 60, sovun 22 foizga qisqarib,
narxlarning oshishiga ham olib keldi.
1917 yil oktyabrdagi davlat to‘ntarishidan so‘ng esa, Xorazmning yaqin
savdo vositachisi bo‘lmish Rossiya bilan aloqalari uzilib qoldi. Chunki, Rossiyada
hokimiyat tepasiga bolsheviklar kelishgan, Xorazmda esa hamon xonlik tuzumi
mavjud edi.
1873 yil Chor Rossiyasi Xiva xonligini zabt etgach, Gandimiyon
shartnomasiga ko‘ra, Amudaryoning o‘ng sohilidagi erlar rus podshosi ixtiyoriga
o‘tdi. Turkiston general- gubernatori fon Kaufman qa’la uchun joy tanlab,
shahzoda Leyxtenbergning taklifiga ko‘ra, yangi shaharga Petro-Aleksandrovsk,
deb nom berdi. Tezda bu shaharda harbiy garnizon, shifoxona, maktab, pivo va
yog‘ zavodi, bosmaxona barpo etildi. Petro- Aleksandrovskda “har qanday xavf-
xatarning oldini olish uchun 1,2,4 va 8 kazak polklari, o‘qchi diviziya, tog‘
artilerriya divizioni soqchilik qilar, zambaraklar Xiva xonligiga qaratib
qo‘yilgandi” (“Turkestanskiy sbornik”, 75 tom, 49 –bet).
Chor Rossiyasining Amudaryo bo‘limi boshlig‘i imperatorning eng
ishonchli amaldori hisoblanib, uning zimmasiga Xiva xonligini muntazam kuzatib
turish topshirilgan edi. Shu bois fon Kaufman bo‘lim boshlig‘iga yozgan maxfiy
maktubida, “Xiva xonligida bo‘layotgan voqealardan ko‘z-quloq bo‘lib turish,
Amudaryo muzlagan paytda G‘azovot, Zamaxshar orqali o‘tib yovumudlarga zarba
berish lozim” ligini uqtirgandi.
Vakolatiga Xiva xonini nazorat qilish topshirilgan Amudaryo bo‘limi
boshlig‘i qilib tayinlangan harbiylarning aksariyati polkovanik unvoniga ega
bo‘lgan: Ivanov, Glushanovskiy, A.Samsonov, Dryagin, Likoshin, Kolosovskiy.
Ushbu polkovniklar o‘zlarini, hatto, Xiva xonidan ham ustun, mutloq hokim sanar,
u bilan mensimay muomilada bo‘lishardi. Ayniqsa, 1913-1916 yillarda Amudaryo
bo‘limi boshlig‘i bo‘lgan polkovnik Kolosovskiy imperiya markazidagi
13

boshboshdoqlik, 1-jahon urushi sarsongarchiligidan foydalanib, boyish iskanjasiga
tushdi. U hatto, Xiva xonidan ham pora olardi.
1916 yilning 16 oktyabrida bevosita Peterburgga bo‘ysunuvchi rus maxfiy
siyosiy politsiyasi—Turkiston rayon muhofaza bo‘limi (TRMB) boshlig‘i,
polkovnik Volkov, Xiva xoni Isfandiyorxonni qabul qiladi. Zero, bu paytga kelib,
xonlikni nazorat qilib turadigan Amudaryo bo‘limi boshlig‘i, polkovnik
Kolosovskiyning poraxo‘rligi imperatorning ham qulog‘iga borib etgan edi. U
1916 yil mart-iyul oylarida mardikor olish bahonasida, To‘rtko‘l volosti
boshqaruvchisi Qozoqboy Abubakirovdan 20 ming rubl, Sho‘raxondagi Shibikli
jamiyati katxudosi Davlatmurod matkarimmovdan 351 tilla pora olib, evaziga
yigitlarni mardikorlikdan olib qolgandi. Bu esa oq podshoga qarshi xalq
qo‘zg‘olonining kelib chiqishiga sabab bo‘ldi. Natijada maxfiy politsiya poraxo‘r
polkovnikning qing‘irliklarini o‘rganib chiqdi.
Kolosovskiyga pora berganlar qatorida Xiva xoniyam izoh yozib berish
uchun chaqirildi. U maxfiy politsiya boshlig‘iga bu to‘g‘rida quyidagicha izoh
beradi: “Polkovnik Kolosovskiyga bergan pullarim vaqtini aniq yozmaganman,
lekin daftarchamdagi yozuvlarda aks etganlarini og‘zaki bayon etgaman. 1915 yil
boshida polkovnik Kolosovskiyga Matvafo orqali 5000 rubl berdim. O‘sha orqali
unga yana 5000 rubl jo‘natdim. 1915 yilning ikkinchi yarmida Matvafo ishdan
bo‘shatilganidan so‘ng Kolosovskiyga Abdullaxon orqali 5000 rubl berib
yubordim. 10 kundan keyin esa Matvafoni birinchi vazir sifatida qayta mansabga
tayinlaganimdan so‘ng Kolosovskiy yana shaxsan o‘zimdan 10000 rubl oldi.
Matvafo polkovnikning mendan tulpor olish istagi borligini xabar qildi, shunda
Matvafo barcha otlarimni unga ko‘rsatishni buyurdi. U o‘ziga ikki otni oldi. 1916
yilning qishida men rus armiyasi zobitlari va askarlariga po‘stinlar sovg‘a
qilganimda, Matvafodan Kolosovskiyga nimani tortiq qilish lozimligi haqida
so‘raganimda, u polkovnik narsadan ko‘ra pulni afzal ko‘rishini aytdi. 1915 yilning
noyabrida polkovnik xotini bilan oldimga kelganida, har biriga po‘stin uchun 2000
rubldan, hammasi bo‘lib 4000 rubl tutqazdim 7
.
7
Xudayberganov K. Xiva xonlari tarixidan. “Xorazm”,2008. – B.59.
14

Matvafoning maslahatiga ko‘ra, Kolosovskiyning xotini uchun Moskvadan
brilliant isirg‘alar buyurtirdim va shaxsan unga topshirdim. Isirg‘alar 4000 rublga
tushdi. Polkovnikning xotini o‘sha 1915 yili ketadigan bo‘lganida unga yo‘l
xarajati, deb 1000 rubl tutqazdim. Matvafo Kolosovskiy mening oldimga kelib-
ketib yurganidan xafa ekanligini bilib, 1915 yil oxirida unga 5000 rubl yubordim.
5-6 kundan so‘ng Kolosovskiyga shaxsan 5000 rubl berdim. 10 kundan keyin yana
5000 rubl tutqazdim. Bir necha kundan so‘ng Matvafodan Kolosovskiy yana
mendan umidvorligini eshitib, 5000 rubl berdim. Bir necha kundan keyin Matvafo
menga polkovnik Kolosovskiy oz pulga qanoat hosil qilmaganini aytgach,
polkovnik Kolosovskiyga shaxsan 20000 rubl tutqazdim.
Shu yil boshida yovmudlar Xiva qa’lasi ostonasida jang qilayotganida
Kolosovskiyning iltimosiga ko‘ra, shaxsan unga 5000 rubl topshirdim. General
Galkin turkmanlarni tinchlantirib, Xivadan jo‘nab ketgach, polkovnik Kolosovskiy
Matvafoning ukasi Abdurahmon orqali menga o‘zining bu erda bo‘lishidan foyda
ko‘rish niyatini aytganidan so‘ng men unga Abdurahmon Baqqolov orqali 30000
rubl yubordim. Kislovodskiyga ketishimdan oldin ikki kun ilgari polkovnikka ikki
boylam pul: birida 25000 rubl, ikkinchisida 50000 rubl—hammasi bo‘lib, 75000
rublni Abdurahmon Baqqolov orqali jo‘natdim. 1916 yilning yozida Kavkazga
ketishimdan bir kun avval polkovnik Kolosovskiy oldimga xotini va qizi bilan
xayrlashuvga kelganida uning qiziga 3000 rubl sovg‘a qildim. Hammasi bo‘lib
Polkovnik Kolosovskiyga 187000 rubl berdim” 8
.
Bergan pullarini yashirmay batafsil aytgan Isfandiyorning izohini Mamedov
tarjima qiladi. Ushbu hujjatga maxfiy politsiya boshlig‘i, polkovnik Volkov hamda
tarjimon Mamedov imzo chekkan.
E’tiborlisi shundaki, o‘sha 1916 yilda 5 tiyinga tovuq, 15-20 rublga eshak,
30 rublga sigir, 60-70 rublga ot bergan paytda Isfandiyorning polkovnik
Kolosovskiyga bergan 187000 rubli naqadar katta pul ekanligini o‘zingiz tasavvur
qilavering.
8
O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. Mas’ul muharrirlar: D.Alimova, E.Rtveladze. – Toshkent: Sharq, 2001.
– B.264.
15

Poraxo‘rlik botqog‘iga botgan polkovnik Kolosovskiy imperiya maxfiy politsiyasi
tekshiruvidan so‘ng ishdan olinadi va Rossiyaning ichki guberniyalariga xizmatga
yuboriladi. Bu orada 1917 yildagi dolg‘ali davr boshlanib, er-xotin Kolosovskiylar
Rusiyada halok bo‘lishdi. Ular yiqqan molu-mulk ham talon taroj bo‘lib ketdi.
Polkovnik Kolosovskiy tarixda faqat poraxo‘r, degan nom bilan qoldi, xolos 9
.
Isfandiyorxon bundan tashqari Rossiyaning yana ko‘plab amaldorlariga ham
pora berib turgan. Masalan, u 1911 yilda 40 nafar amaldorlari bilan
Petrogradgadga borganida oltin, kumushdan qilingan ashyolar, turkman gilamlari
va zotli otlarni olib ketib, ularni imperator Nikolay II ga sovg‘a qilgan.” Ushbu
safariga xon Xivada 3 oy tayyorgarlik ko‘rib, Xorazm ustalariga Tozabog‘da safar
uchun sovg‘alar tayyorlatadi. Ular kumushdan ishlanib, tilladan jilo berib
bezatilgan xum, qumg‘on, samovar, ko‘zalar; 18 dona tilladan jilo berib bezatilgan
qilich; 18 dona tillodan jilo berib bezatilgan pichoq, dastagi qimmatbaho toshlar
bilan bezatilgan 9 dona toj; 18 ta yovmut zotli otlari; 18 ta kumushdan jilo berilgan
yoki kumushdan qilingan otning egar-jabduqlari; 40 ta katta hajmdagi yovmut
gilamlari; bulardan tashqari Imperator ministrlariga, Turkiston general
gubernatoriga va Nikolayning o‘g‘liga alohida maxsus sovg‘alar taqdim qilgan.”
(O‘zMardavarxiv, 125 –I-fond, 1-ro‘yxat, 609-ish, 78-79-varaqlar).
Shuningdek, Isfandiyorxon o‘sha safarida Nikolayning o‘ziga 100 ming rubl
va o‘g‘liga 200 ming rubl taqdim qiladi.
Bunday turli yo‘sindagi asli pora bo‘lgan sovg‘a va xayriya atalmish tuhfalar
ko‘p yillar davom etgan. Masalan, “Isfandiyorxonning 1910 yil avgustidan 1916
yil oktyabriga qadar Toshkentdagi blagovotritelno‘y jamiyati, Turkiston telegraf
jamiyati, Toshkent kadet korpusi kabi har xil jamiyatlarga va Turkiston general
gubernatori, harbiy ministr nomlariga telegraf orqali yuborgan pullari 220 ming
450 rublni tashkil qilgan.” (O‘Zmardavarxiv, 461-i-fond, 2-ro‘yxat, 1899 a-ish,
367-varaq).
Xiva xonining bunday tuhfalari yildan yilga ortib, undan ta’ma qiladiganlar
orasida amaldorlarning nafaqat o‘zlari, balki xotinlari ham bor edi. Jumladan,
9
Shamsitdinov R., Karimov Sh. “Vatan tarixi”. –T.: Sharq, 2010. – B.112.
16

“Rossiya-Osiyo bankining Yangi Urganchdagi bo‘limiga vaziri Islomxo‘ja orqali
1911 yil dekabrida Petrogradga-general Tseylo nomiga 2 ming rubl, 1914 yil
aprelida o‘z nomidan Petrograddagi harbiy ministr Suxomlinovning xotini
(Suxomlinova) ga 40 ming rubl, shu yil noyabrida Kolosovskiy orqali general
Galkinga 3 ming 200 rubl o‘tkazgan” (yuqoridagi arxiv, o‘sha ish, 382 varaq).
Umuan olganda Isfandiyorning beradigan poralariga o‘rganib qolgan general
gubernatorlar undan “1911-1916 yillarda (bu vaqt ichida uch-to‘rt kishi Turkiston
general-gubernatori bo‘lgan) 257 ming rubldan ortiq pulini olishgan”. (o‘sha arxiv,
88-91, 7, 332 –varaqlar).
Bular faqat ba’zi arxiv ma’lumotlarida qayd qilinib qolgan hujjatlarda aks
etgan pullargina xolos. Isfandiyor esa bundan boshqa yana ko‘plab oltin, kumush
va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan turli buyum va ashyolar, zotli otlarniyam
tuhfa qilib turgan. Shuningdek, nafaqat amaldorlar, balki oliynasab rus knyazlari
ham xondan sovg‘a olishgan. Masalan, “xonlik eridan katta er maydonlarini sotib
olgan knyaz Andronikovga, 1913 yilda Isfandiyor hadya qilgan sovg‘alar ichida
kumushdan yasalib, tilladan va briliantdan bezak berilgan ko‘plab ashyolar, qilich
va xanjarlar, 20 ta turkman gilami bo‘lgan.” (o‘sha arxiv, 17 ro‘yxat, 957-ish, 1-
varaq).
17

II BOB. CHOR ROSSIYASIDA 1917-YIL DAVLAT TO‘NTARILISHI
VA UNING XIVA XONLIGIGA TA’SIRI
2.1 Rossiyada 1917-yilgi davlat to‘ntarilishi. Yosh Xivaliklar harakati
Xalqimiz 130 yilga yaqin davr mobaynida podsho Rossiyasi zulmi ostida,
sho‘rolar istibdodi iskanjasida yashadi. Bu davrda ular ne-ne kulfatlarni o‘z
boshlaridan kechirmadilar. Shu bois ular doimo o‘z ozodligi va mustaqilligi uchun
kurash olib bordilar. Biroq istiqlolimizgacha tariximizdagi bu ozodlik kurashlari
bizdan pinxon tutildi. Ularning mazmuni, mohiyati va ahamiyatiga reaksiyey tus
berildi. Hatto mustaqil davlatimizning bir bo‘lagi bo‘lgan “Turkiston
muxtoriyati” faoliyati adabiyotlar va darsliklarga kiritilmadi, mustaqillik uchun
olib borilgan kurashlar esa “bosmachilik” deb ataldi.
Oktyabr to‘ntarishi esa Sharq xalqlari, jumladan, O‘rta Osiyo xalqlariga
ozodlik, xurlik olib kelgan, ularning mustaqil taraqqiyot yo‘lini boshlashga imkon
bergan “buyuk istiqbol” deb jar solindi. Mustamlakachilar, istibdodchilar
tariximizni buzib talqin qildilar, haqiqatni bizdan bekitdilar.
Biroq tarixni tuzatib ham, uni qayta yozib ham bo‘lmaydi. U qanday bo‘lsa,
shundayligicha qoladi. Prezidentimiz aytganidek «Ko‘chmanchilar, bosqinchilar
kelib ketaveradi, lekin xalq boqiy qoladi, uning madaniyati abadiy
yashaydi». 1 Istiqlolimiz mana shunday haqqoniy tariximizni qayta ochishga,
tiklashga uni qanday bo‘lsa shunday o‘rganishga imkon yaratdi 10
.
Biroq, bugun mana shunday vaziyatda dunyoda g‘oyalar kurashi, yoshlarni o‘zlari
tanlagan yo‘llaridan chalg‘itish uchun harakatlar keng avj olmoqda. Ayrim
g‘oyalar “daho”lari xavoyi gaplar, quyuq va’dalar bilan odamlarning boshini
qotirishga urinmoqdalar.
Bunday sharoitda g‘oyaga qarshi faqat g‘oya. Jaholatga qarshi faqat ma’rifat
bilan bahsga kirishi mumkinligi jamiyatimizning milliy g‘oyasi va mafkurasini
shakllantirish va uning mazmuni mohiyatini yoshlarimiz ongiga chuqur singdirish
10
Кун А.Л. Порядок взимания податей в Хивинском ханстве. Заметки о податях в Хивинском ханстве //
“Туркестанские ведомости” газетаси
18

zaruriyatini anglatmokda. Shu milliy mafkuramiz biz oldimizga qo‘ygan ezgu-
maqsadlarimizga erishuvimizda yunaltiruvchi kuch, bayroq vazivasini o‘taydi.
O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.Karimov "Mana shunday
ozod kunlarda bilib-bilmay yo‘ldan toyib, ya’ni kuppa-kundizi yo‘lini yo‘qotib,
yot ellarda chalinayotgan nog‘oraga o‘ynab yurgan ayrim yoshlarning ko‘zini
ochishda milliy mafkuramiz muxim o‘rin tutishi shubhasiz" 1 , deb bejiz
takidlamagan edilar.
Bugungi yoshlarimizni yuksak ma’naviyat egasi, o‘zligini anglagan insonlar qilib
tarbiyalashda, shakllanayotgan milliy mafkuramizda tariximiz muhim rolni
o‘ynaydi. Shu bois Prezidentimiz “biz haqqoniy tariximizni tiklashimizni,
xalqimizni, millatimizni ana shu tariximiz bilan qurollantirishimiz zarur. Tarix
bilan qurollantirish, yana bir bor qurollantirish zarur” , 2 deb alohida ta’kidlangan
edilar.
Bugun siz bilan muxokama etadigan mavzuimiz yurtimiz, xalqimizning
sho‘rolar istibdodi iskanjasiga tushgan, dastlab ularning “Siz endi
ozodsizlar” degan uydirmalariga uchib, so‘ngra mag‘zini chaqib, ular xiyla-
nayranglarini barchasi yolg‘onligini tushunib, o‘z ozodligi, erki uchun kurash olib
borgan davri tarixiga bag‘ishlanadi 11
.
1917 yil 27 fevralda Rossiyadagi fevral burjua-demokratik inqilobi g‘alabasi
tufayli podsho Nikolay II taxtdan ag‘darilib, hokimiyat tepasiga rus burjuaziyasi
chiqdi va ular muvaqqat ( vaqtli) xukumat tuzdilar.
Petrogradda bo‘lib o‘tgan hodisalarlar ta’siri ostida Turkistonda yangi
hokimiyat tuzilmalarini barpo qilish yuzasidan kuchli jarayon boshlandi.
Bolsheviklar ta’sirida hamma shahar va ishchilar mavzelarida ishchi va soldat
deputatlari Sovetlari tuzila boshladi. Ular inqilobiy demokratiya orzusini yuzaga
chiqarishga vakil etilgan va muvaqqat hukumat mahalliy muassasalarining xatti-
harakatlari ustidan nazorat olib borish huquqini da’vo qiladigan qurollangan xalq
organlari tariqasida tashkil topib bordi. Bu sovetlar xay’atiga asosan ovrupalik
aholi vakillari kirdi.
11
Xudayberganov K. Xiva xonlari tarixidan. “Xorazm”,2008. – B.158.
19

O‘lkaning musulmon aholisi ham faol siyosiy kurash jabkasiga tortildi. 1917
yilning mart aprel oylari o‘lkaning siyosiy uyg‘onishida burilish davri bo‘ldi.
Paydo bo‘lib kelayotgan milliy demokratik kuchlarning yetakchisi jadidlar bo‘lib
qoldi, ular o‘zlarining avvalgi butun faoliyatlari bilan shu vazifaga tayyorlangan
edilar. Ular demokratik inqilobga va u e’lon qilgan tamoyillarga katta umid
bog‘lab, uning g‘oyalari va shiorlarini amalga oshirishga faollik bilan kirishdilar.
Shu oylarda ular xalq ongi shuurida jipslashish, milliy birlikni mustahkamlash
extiyojini uyg‘otish bobida muhim qadamlar qo‘yishga erishdilar.
Fevral voqealaridan keyin siyosiy tashkilotlar faoliyatida ham o‘zgarishlar
sodir bo‘la boshladi. “Sho‘roi Islomiya” , “Ulamo” va “Alash O‘rda” singari yangi
firqalar tashkil topdi.
Xalq o‘z baxti-saodati uchun kurash bayrog‘i ostida turli tashkilotlarni
vujudga keltira boshladi.Samarqandda “Musulmonlar klubi” , “Mirvajul-Islom” ,
Qo‘qonda “Musulmon mehnatkashlari ittifoqi” , Kattaqo‘rg‘onda “Ravnaq-ul
islom” , Xo‘jandda “Muayin at-tolibin” kabi tashkilotlar tuzildi.
Taraqqiyparvar ziyolilar tomonidan tashkil qilingan “Turon” jamiyati
tashabbusi bilan 1917 yil mart oyida vujudga kelgan yirik milliy tashkilotlardan
biri- “Sho‘roi Islomiya” edi. Tashqilot nega bunday nom oldi? 1917 yilda Sovetlar
(sho‘rolar) tashkil qilish-g‘oyasi keng tarkalgan edi. Joylarda “Hamma hokimiyat
Sovetlarga” degan shior ostida namoyishlar o‘tkazila boshlandi. Odamlar “Endi
xalq Sovetlar orqali o‘z taqdiri va kelajagini hal eta oladi” , deb uylay boshladi.
Tashqilotning 1917 yil 14 martdagi yig‘ilishda shunday taklif kiritildi: “Nega rus
ishchi va askarlarida o‘z sho‘rolari Sovet ma’nosida bor, biz musulmonlarda esa
xech qanday sho‘ro yo‘q. Keling biz ham bugungi majlisda tashkilotimiz nomini
”Musulmonlar sho‘rosi“ yoki chiroyli qilib aytganda ”Sho‘roi Islomiya" deb
aytaylik. Shunday qilib, Toshkent shahrining mahalliy aholisi o‘zi saylangan va
unga ishonch bildirgan milliy tashkilotga ega bo‘ldi 12
.
15 martda Munavvar qori hovlisida I idora majlisi bo‘lib o‘tdi, unda doimiy
rais, kotib, sarkotib, xazinador va ularga muovin saylandi. Raislikka Abulvoxid
12
Shamsitdinov R., Karimov Sh. “Vatan tarixi”. –T.: Sharq, 2010. – B.115.
20

qori Abdurauf qori o‘g‘li, muovinlikka Munavvar qori Abdurashidxon o‘g‘li,
sarkotiblikka Katta xo‘ja Boboxo‘ja o‘g‘li, xazinadorlikka mulla Rizo Oxun
Yo‘ldosh xo‘ja o‘g‘li, muovinlikka Abdusamin qori Xidayotboy o‘g‘li saylandi.
“Sho‘roi Islomiya” tashkiloti o‘z oldiga qo‘ygan asosiy maqsad va vazifalarni
muvaqqat qonunning quyidagi bandlarida bildirgan:
1. Turkiston musulmonlari orasida siyosiy, ilmiy va ijtimoiy jihatdan zamonaga
muvofiq islohot fikri tarqatmoq.
2. Butun Turkiston musulmonlarini bir fikr va bir maslakka kelturmoqqa tadbir va
harakatlarqilmoq.
3. Mamlakatlarning usul idoralari haqida ma’lumot yig‘ib, Ta’sis majlisiga
hozirlanmoq.
4. Turkistonning har bir shahar, qishloq va ovullarida mitinglar yasab, siyosiy,
ilmiy va ijtimoiy xutbalar o‘qitmoq.
5. Eski ma’murlarni o‘rindan qoldirib, o‘rniga yangi ma’murlar qo‘ymoq yo‘llarini
xalqqa ko‘rsatmoq.
6. Turkistondagi turli millatlar orasida bo‘lgan va bo‘ladurg‘on ixtilof va
shubhalarni bitirib, bir-birlariga yaqinlashtirib, birlashtirmoq uchun tadbir va
harakatda bo‘lmoq.
7. Turli millat va firqalarning komitetlari ila aloqada bo‘lib, o‘z vakillari vositasi
ila musulmon extiyojlarini ul komitetlarga bildirmoq va lozim topganda ulardan
yordam so‘ramoq 13
.
Aprel oyining boshlarida o‘lkaning boshqa shaharlarida ham «Shuroi
Islomiya» tashkilotlari barpo etildi. Ularning asosiy vazifasi-kelajakda Turkiston
avtonom (mustaqil) jumhuriyatini barpo etish edi.
Bu tashkilot Turkistonning ijtimoiy-siyosiy hayotida juda katta rol o‘ynadi.
Uning vakillari Moskva va Qozonda bo‘lib o‘tgan Umumrusiya musulmonlari
qurultoyida qatnashdi. Turkiston shaharlari Dumasiga a’zo bo‘lib kirdi, Ta’sis
majlisida tasdiqdan o‘tkazish uchun o‘lkani idora etish usuli qonun loyihasini
13
O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. Mas’ul muharrirlar: D.Alimova, E.Rtveladze. – Toshkent: Sharq, 2001.
– B.265.
21

tayyorlashda faol qatnashdi, har xil xayriya ishlarida faol bo‘ldi. Maktab va
madrasani isloh qilish yo‘llarini belgilab berdi.
Demak, “Shuroi Islomiya” a’zolari bo‘lmish turkistonlik milliy demokratik
ruxdagi taraqqiyparvar ziyolilarimiz Rossiyada 1917 yil fevral inqilobidan so‘ng
avj olgan umumdemokratik harakatda mustaqil Turkiston uchun kurashdi.
Taraqqiyparvar islohotchilar matbuot va mitinglarda Turkistondagi ijtimoiy
tengsizlik, mehnatkash ommaning og‘ir ahvoli haqida kuyinchaklik bilan so‘zlab,
uning ijtimoiy sabablari, ildizlarini anglashga va xalqqa tushuntirishga harakat
qilishdi.
Kadetlikdan yuz o‘girgan Qozoq Bukeyxon o‘g‘li rahbarligida “Alash
O‘rda” nomli milliy partiya ham vujudga keldi. Eserlar g‘oyasiga ergashib yurgan
ko‘pchilik namoyandalar eserlarda ko‘chayib borayotgan shovinizmni ko‘rib,
ulardan yuz o‘giradilar va “milliy sotsialist firqasi”ni tuzishga bel bog‘laydilar.
Lekin ko‘pchilik sinfiy emas, milliy-g‘oya atrofida birlashish talabi bilan
chiqayotgan edi. Turkistonda xuddi shunday g‘oya Munavvar qori 1 , Avloniy,
Tavallo, Nizomiddin Xujayev 2 kabilar—nomi bilan bog‘liq “Turon” jamiyatida
o‘z ifodasini topgan edi. Biroq mart-aprelda N. Xujayev uni biroz
demokratlashtirdi. Birozdan so‘ng “Turon” “Turk federalist” firkasiga aylandi va
uning dasturi e’lon qilindi.
1917 yilning 7-15 aprel kunlari ishchi va soldat deputatlari sovetlarining I
Turkiston o‘lka syezdi bo‘lib o‘tdi. Undagi jami 263 delegatning deyarlik barchasi
ovrupaliklar vakillari edi. O‘lka hokimiyati to‘g‘risidagi masala muhokamasida bir
qancha delegatlar musulmonlarning yagona hokimiyat barpo etish to‘g‘risidagi
istaklarini hisobga olishni talab etdi. Syezd demokratik respublika tuzishni yoqlab
chiqdi-yu, lekin Turkiston xalqlari uchun o‘lkaga muxtoriyat berish, milliy
tengsizlikni tugatish singari masalalarga o‘z munosabatini bildirmadi. Bu
masalalar 9-16 aprelda bo‘lib o‘tgan Turkiston o‘lkasi ijroiya qo‘mitalari syezdida
ham ko‘rildi. Uning 171 delegatidan 99 tasi ovrupalik edi. Unda delegatlar
markazlashtirilgan respublikaga qarshi chiqqan bo‘lsalar ham, lekin muxtoriyat
faqat madaniy va siyosiy yetuk xalqlarga berilishi mumkin deb hisobladi. Ayrim
22

delegatlar esa muxtoriyat milliy bo‘lmay, balki hududiy bo‘lishi kerak deb hisoblar
edilar. Syezd rezolyutsiyasida ham hududiy muxtoriyat yoqlab chiqildi.
Mana shu ikki syezdda ham o‘lka xalqlarini mensimay, ularga ishonchsizlik
bildirdilar.
Ana shunday bir vaziyatda 1917 yil 16 aprel kuni Toshkentda butun
Turkiston musulmonlarining I qurultoyi bo‘lib o‘tdi. Syezdga o‘lkaning barcha tub
xalqlaridan vakil bo‘lib kelgan 150 nafar delegat hozir bo‘ldi. Syezd muvaqqat
hukumat va uning dasturini tan oldi va Rossiyada Federativ demokratik respublika
ta’sis etib, barcha xalqlarga, jumladan Turkiston xalqlariga ham milliy muxtoriyat
berish g‘oyasini yakdillik bilan qo‘llab-quvvatladi. Syezd markaziy rahbar organ-
Turkiston o‘lkasi musulmonlari Sovetini tuzdi: Uning birinchi majlisida rais,
riyosat a’zolari M. Chukayev (rais), Ahmad Zaki Validiy, Munavvar Qori,
Mahmudxo‘ja Bexbudiy, Ubaydulla Xo‘jayev va boshqalar saylandi. Shu tariqa
Turkiston xalqlarini jipslashtirish borasida yana bir muhim qadam qo‘yildi.
O‘lkada musulmon mehnatkashlari sho‘rolari tuzila boshlandi. 1917 yil 14
mayda Toshkentda mahalliy ishchilarning majlisida musulmon mehnatkashlari,
ishchilari deputatlari Sovetining nizomi loyihasi tasdiqlandi. 15 iyuldagi
yig‘ilishda 32 kishidan iborat Toshkent shahar musulmon ishchi vakillari sho‘rosi
saylandi.
Andijon, Qo‘qon, Samarqandda ham bunday sho‘rolar tuzildi, ular xay’atiga
asosan mahalliy xalqlar vakillari saylandi.
1917 yil yozida Toshkentning eski shaharida 12 ta kasaba sho‘rosi tuzildi.
Unga Sulton xo‘ja Qosimxo‘jayev rais bo‘ldi. 1917 yil avgust boshlarida Andijon
shahrida musulmon hunar ahlining “Sanoiy ul-Islom” sho‘rosi tuzildi. Unga 1500
kishi a’zo bo‘lib kirdi. (“ hurriyat”, 1917, 28-son, 7 avgust).
Sentyabr oylariga kelib o‘lkada vaziyat o‘zgara boshladi. Bolsheviklar
ko‘targan “Butun hokimiyat sovetlarga” degan shiorga munosabat ham bir xil
emas edi. O‘lka musulmon aholisining vakolatli organlari bu shiorga qat’iyan
salbiy nuqtai nazarda turib oldi. “Shuroi Islom” tashabbusi bilan sentyabrda
chaqirilgan o‘lka musulmonlari II syezdi hokimiyatni soldat, ishchi va dehqonlar
23

sovetlariga berishga qarshi chiqdi. Biroq se’zdning bu qarori xech kimning
qulog‘iga kirmadi. Bolsheviklar ta’siri bilan o‘lka Sovetlari butun hokimiyatni
Sovetlarga berish haqida qaror qabul qildi.
O‘lkadagi milliy harakat o‘z rivojining yangi davriga kirdi. “Shuroi
Islomiya” tashabbusi bilan 17-20 sentyabrda Toshkentda Turkistonlik va Qozoq
musulmonlarining syezdi o‘tkazildi. Unda “Shuroi Islom”, “Turon”, « Shuroi
Ulamo» va boshqalarni birlashtirish yo‘li bilan butun Turkiston va Qozog‘iston
uchun umumiy bo‘lgan “ ittifoqi muslimin” degan siyosiy partiya tuzishga qaror
qilindi. Syezd ishida Turkiston o‘lkasining bo‘lajak siyosiy tuzumi to‘g‘risidagi
masala asosiy masala bo‘ldi. Qabul qilingan qarorda demokratik Rossiya
respublikasi tarkibida hududiy muxtor federatsiya tuzish g‘oyasi ilgari surildi.
Syezd muxtoriyatga “Turkiston Federativ Respublikasi” degan nomni qo‘yib, 11
parlament respublikasi asosida tuzilajak bo‘lg‘usi davlat tuzimining bosh
tamoyillari va me’yorlarini belgilab berdi 14
.
Turkiston musulmonlarining birinchi siyosiy partiyasi-Turkiston
federalchilar partiyasi, ya’ni “Turk odami markaziy federalist firqa”si ham mana
shu siyosiy masalalarga o‘z munosabatini belgilab oldi. Uning dasturida ham
Turkistonda milliy-hududiy muxtoriyat tamoyillari negizida demokratik respublika
tuzipi g‘oyasi chuqur asoslangan edi.
Fevral voqealari o‘lkadagi jadidlar oqimi faoliyatini ham jadallashtirdi.
Masalan, Buxoro jadidlari o‘rtasida keskin ajralish yuz berdi, «Yosh buxoroliklar»
partiyasi shakllandi (bu oqim 1908 yilda Buxoro jadidizmni harakati sifatida paydo
bo‘lgan). Ular amirning cheklanmagan hukmronligiga qarshi oshkora chiqa
boshladilar.
Fevral inqilobidan keyin tuzilgan muvaqqat hukumat Buxoro amirligiga
nisbatan ikkiyoqlama siyosat olib bordi: bir tomondan, amirni qo‘llab-quvvatladi,
ikkinchi tomondan, islohot o‘tkazish zarurligiga sha’ma qildi, bunga amir rozilik
berdi. 1917 yil 7 aprelida Buxoroda islohot o‘tkazish to‘g‘risidagi bayonnoma ham
e’lon qilindi. Shu munosabat bilan «Yosh buxoroliklar» 1917 yilning 9 aprelida
14
Xudayberganov K. Xiva xonlari tarixidan. “Xorazm”,2008. – B.203.
24

namoyish uyushtirdilar. Ular “Yashasin islohot”, “Yashasin hurriyat, konstitutsiya,
matbuot erkinligi va mustaqil maktab” degan shiorlar bilan amir saroyiga yo‘l
oldilar. Biroq, reaksion kuchlar qatnashchilarni yo‘q qilishga kirishdilar. Ta’qiblar
natijasida «Yosh buxoroliklar» yangi Buxoroga ko‘chdilar va shu yerda ularning
safida ajralish ro‘y berdi. O‘ng va so‘l qanotlar paydo bo‘ldi. O‘nglar M.Mansurov
boshchiligida(ularning ko‘pi savdogar doiralarining vakillari edi) amir bilan
muzokaralar olib borish yo‘li bilan kelishishni yoqlab chiqdilar. Ammo
muvaffaqiyatsizlikdan so‘ng ularning ko‘pi «Yosh buxoroliklar» tashkilotidan
chiqdilar.
So‘llar esa (Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xo‘jayev, Muso Saidjonov va
boshqalar) “viloyatlarda partizanlarning chiqishlarini tashkil etish” yo‘li bilan
qurolli qo‘zg‘olon tayyorlash imkoniyati bor deb hisoblashdi. Bunda ular
dehqonlar ishtirokida, Muvaqqat hukumat, Turkiston o‘lka organlari va ishchi
hamda soldat deputatlari Sovetlari vakillarining yordamiga umid qilishardi. Biroq,
Muvaqqat hukumat, ishchi va soldat deputatlari Sovetlari vakillarining amir
hukumati bilan kelishuvi, dehqonlar ommasining passivligi ularni faol kurashga
o‘tishga imkon bermadi 15
.
Amir ta’qibining ko‘chayishiga qaramay, yosh buxoroliklar o‘z faoliyatini
davom ettirdilar. Ular butun kuch g‘ayratini ikki vazifani hal etishga: amaliy
dasturni ishlab chiqishga, tashkilotga ishchilar, hunarmandlar, soldatlar va ayniqsa
dehqonlarni iloji boricha ko‘proq jalb etish maqsadida aholi o‘rtasida olib
boradigan ish usullarini aniqlab olishga qaratdilar.
Xorazmda «Yosh Xivaliklar» harakati ham faollashdi (bu harakat 1905 yilda
Xiva jadidizmi bazasida ijtimoiy-siyosiy oqim sifatida shakllangan). Ular siyosiy
partiyaga aylanib, xon hokimiyatiga qarshi ochiq kurash yo‘liga o‘tdilar va
inqilobiy kayfiyatdagi soldatlar bilan aloqa o‘rnatdilar. Ular 1917 yil aprelida
soldatlar yordamida Xivada namoyish o‘tkazdilar. Yashasin ozodlik, adolat va
tenglik yashasin qahramon jangchilar, “Yo‘qolsin Musatabidlik” shiorlari bilan
xon saroyi tomon chiqdilar.
15
Shamsitdinov R., Karimov Sh. “Vatan tarixi”. –T.: Sharq, 2010. – B.118.
25

Ularning talabi bilan xonning “Bayonnoma”si e’lon qilindi. Unda
mamlakatda parlament boshqaruvi joriy ettilishi, parlament Oliy davlat hokimiyati
sifatida umumhalq ovoz berish yo‘li bilan shakllantirilishi e’lon qilindi.
“Bayonnoma” e’lon qilingan kuning ertasiga «Yosh Xivaliklar» markaziy
qo‘mitasining majlisi bo‘ldi, uning raisi qilib Bobooxun Salimov saylandi unda
majlis deputatlari saylovini tashkil etish haqida qaror qabul qilindi. Olis rayonlarga
shu xususdagi maktublar yuborildi, yirik shaharlarda esa aholi o‘rtasida inqilobiy
g‘oyalarni targ‘ib qilish va saylov o‘tkazish uchun tashviqotchilar yuborildi.
Saylov kompaniyasi yakunlangach majlis barpo etildi, unga joylarda saylangan 30
deputat «Yosh Xivaliklar» tashkilotining hal qiluvchi ovozga ega bo‘lgan 5 vakil,
partiya markaziy qo‘mitasining qolgan a’zolariga majlis yig‘ilishlarida maslahat
ovozi bilan qatnashishi huquqi berildi va Turkmanlardan 7 deputat kirdi.
«Yosh Xivaliklar»ning bo‘linib ketgan o‘ng qanoti ularga Islom xo‘ja
boshchilik qilgan savdo sanoat vakillarini endigina tug‘ulib kelayotgan kapitalist
va boylarni birlashtirib, xonga qarshi suiqasd tashkil qilish bilan shug‘ullandi.
Fitnadan xabar topgan xon muvaqqat hukumat Turkiston komiteti vakillarining
faol madadi bilan 1917 iyunda majlisni tarqatib yubordi va uning rahbarlarini
qamoqqa oldi.
Xon zulmining ko‘chayishi sharoitida «Yosh xivaliklar» partiyasi ochiq
faoliyat ko‘rsata olmay qoldi. Shu sababli uning so‘l qanoati (unga Boboxon
Salimov yetakchi, hunarmandlar, dehqonlar, o‘rta va mayda savdogorlar va aholi
boshqa qatlamlari vakillari kirar edi) yashirin ishlash yo‘liga o‘tdi. Ular Gurlan,
Mang‘it, Qipchoq va boshqa bekliklarda partiya bo‘limlari va yacheykalarini
tashkil etishdi.

26

2.2 Xiva xonligining tugatilishi
1919 yilning oxirlariga kelib sovet hukumati Xiva xonligini bosib olish
bo‘yicha tayyorgarlik ishlarini nihoyasiga yetdi. Bolsheviklar doimgidagidek
Xivani bosib olish jarayonida tub yerli aholi o‘rtasida birlik va hamjihatlikning
yo‘qligidan, qabila va urug‘lar o‘rtasidagi ziddiyat va qarama-qarshiliklardan
foydalandi. Bu o‘rinda Junaidxonga qarshi bo‘lgan turkman urug‘ boshliqlari
Qo‘shmamedxon, G‘ulomalixon va Yaxshigeldilarning aldanib, 1919 yil noyabrida
bolsheviklar tomoniga o‘tishlari muximdir. Xiva xonligi hududlarini bosib olish
Moskva va Toshkentdagi sovet hukumati tayyorlagan dastur asosida amalga
oshirildi.
Turkiston Respublikasi Harbiy inqilobiy Kengashi 1919 yil 22 dekabrda Xiva
xonligiga qarshi harbiy harakatlarni boshlash haqida qaror qabul qiladi. Qarorga
asosan qizil askarlardan ikkita otryad tuzilib, Janubiy otryadga Shcherbakov,
Shimoliy otryadga Shaydakov qo‘mondonlik qildi. Shu kuni qizil askarlar
Amudaryo bo‘limida qo‘zg‘olgan kazak otryadlarini tor-mor keltirib Amudaryodan
o‘tdi va Xiva xonligi yerlariga bostirib kirdi. Shimoliy otryad qo‘shinlari Janub
yo‘nalishi bo‘yicha urush harpakatlarini davom ettirib xonlikning asosiy yirik
markazlarini egallab bordi. 29 dekabrda Xo‘jayli, 9 yanvarda Ko‘hna Urganch,
Omonqal’a, 14 yanvarda Porsu, 16 yanvarda Ilolli, 18 yanvarda Toshxovuz bosib
olindi. 20 yanvarga kelib G‘oziobod va Badirkent egallandi. Janubiy otryad esa 24
dekabrda Amudaryoni kechib o‘tdi va u ham bosqinchilik harakatlarini boshlab
yubordi. Bu otryad qo‘shinlari siquvi ostida Junaidxon lashkarlari G‘oziobod va
Paxtaqal’a tomon chekindilar, bu yerda qattiq jang bo‘ldi. Junaidxon mazkur
jangda o‘zining 400 ga yaqin jangchilarini yo‘qotdi 16
.
Junaidxon bu mag‘lubiyatdan keyin Qoraqumga qochib o‘tishga majbur
bo‘ldi. Qizil armiya xonlik poytaxtini 1920 yil 1 fevral kuni egalladi. Asosiy
hukmronlik Junaidxon qo‘lida bo‘lsa ham Sayyid Abdullaxon Xivaning rasmiy
xoni edi. U xali Xivaga bosqinchilar kirmasidan oldinoq qizil armiyaning bosh
16
Кун А.Л. Порядок взимания податей в Хивинском ханстве. Заметки о податях в Хивинском ханстве //
“Туркестанские ведомости” газетаси
27

qo‘mondoniga vakil yuborib, urushni to‘xtatishni talab qilgan edi. 2 fevralda u
xonlikdan voz kechdi. Qizil armiya xonlik poytaxti Xivani deyarli qarshiliksiz
egalladi. “Yosh xivaliklar”ning Toshkent va Chorjo‘y qo‘mitalari Xivaga
hokimiyat bosib olinganidan ancha keyin keldilar. Xiva inqilobiy qo‘mitasi hatto
“Yosh xivaliklar”ning Toshkent tashkiloti raisi Polvonniyoz Yusupovni maxsus
chaqirib oldi.
RSFSR Markaziy ijroqo‘mi va Rossiya komfirqasi markaziy qo‘mitasining
Turkiston komissiyasi va Turkiston inqilobiy harbiy kengashining maxsus vakili
G. Skalov Muvaqqat hukumatni tuzdi. Uning guvohlik berishicha, bu hukumat
tarkibiga kirgan a’zolarni Said Abdullaxon taklif etgan. Shundan so‘ng muvaqqat
hukumat tarkibiga mulla Jumaniyoz Sultonmurodov (“Yosh xialiklar”ning
To‘rtko‘l qo‘mitasi raisi), Muhammadjonbiy, Bobooxun Salimov, Jaloloxun,
Mulla Abdulxay qori, turkmanlardan Mulla O‘roz va Mulla Navro‘zlar kirgan.
Birinchi kundan boshlab Xivada Rossiya hukumati, kompartiya va uning
Turkkomissiyasi hamda Turkfront harbiy kengashi a’zolari G.Broyda, A.Izmaylov,
G. Skalov va boshqalar hukmronlik qila boshladilar. Lenin boshliq bolsheviklar
Petrogradda to‘ntarish qilib sovet hukmronligini o‘rnatish uchun qanday
noqonuniy va harbiy to‘ntarishni amalga oshirgan bo‘lsalar, Xivada ham ayni shu
ishlar takrorlandi. Mahalliy o‘ziga xos sharoit, tarixiy an’ana va urf-odat, xalqning
xoxish-irodasi umuman e’tiborga olinmadi. Xonlikda bosh vazir lavozimida
ishlagan Davlatmurod Tozamahrash otib tashlandi, hukumatning boshqa a’zolari
qamoqqa olindi 17
.
1920 yil 27-30 aprel kunlari Xiva shahrida xalq vpakillarining Butunxorazm
1-qurultoyi bo‘lib o‘tdi va unda Xiva xonligi hududida Xorazm Xalq Sovet
Respublikasi tuzilganligi e’lon qilindi. Qurultoyda respublika hukumati – Xalq
Nozirlar Sho‘rosi tuzilib, hukumat raisi etib Polvonniyoz xoji Yusupov, rais
muovinligiga Bobooxun Salimov va 15 nafar nozir (vazir) saylandi. Bu
saylanganlarning 10 tasi “yosh xivaliklar”ning vakillari edi. Ular mamlakatda
demokratik tuzumni o‘rnatish, mustaqil davlatni barqarorlashtirish borasida katta
17
Xudayberganov K. Xiva xonlari tarixidan. “Xorazm”,2008. – B.96.
28

ishlarni amalga oshira boshladilar. Ular hukumatni mahalliy sharoit, shariat va
mustaqillik asosida boshqarishga harakat qildilar. P. Yusupov boshliq hukumat
xususiy mulk, vaqf yerlarini, diniy muassasalarni tarqatib yuborish o‘rniga ularni
saqlab qolish va mustahkamlashga harakat qilayotgan edi. XXSRning
konstitutsiyasida ham xususiy mulk e’tirof etilgan edi. Bu esa rus sovet
hukumatining Xivadagi vakillariga yoqmadi. Shu boisdan ham ularning faoliyati
uzoqqa bormadi. Sovet hukumati XXSRning ichki ishlariga qo‘pol ravishda
aralasha boshladi, uning mustaqil ish olib borishiga deyarli imkon bermadi.
Sovet hukumatining Xivadagi vakillari 1920 yil avgust oyida
Qo‘shmamedxon va G‘ulomalixonlarni Xivaga chaqirib, ularni yigitlari bilan qatl
qilishga va bu bilan mahalliy o‘troq aholi va turkman chorvadorlari o‘rtasida nizo
tug‘dirishga harakat qilishdi. G‘ulomalixon qochib qutulgan bo‘lsa ham,
Qo‘shmamedxon va uning yigitlari qatl qilindi. Biroq bu holatlarning hammasi
“Yosh xivaliklar” hukumati zimmasiga yuklandi. Natijada 1921 yil 6 martda Xiva
shahrida qizil askarlar tomonidan namoyish uyushtirilib, inqilobiy qo‘mita tuzildi
va Polvonniyoz xoji Yusupov boshliq hukumat a’zolari qamoqqa olindi.
Polvonniyoz xoji Yusupov va Nazir Sholikorovlar qochib yashirinishga ulgurdi 18
.
XXSRda kommunistlar olib borayotgan siyosat mahalliy kadrlarni, ziyolilarni,
mustaqil fikrga ega bo‘lgan kishilarni yo‘qotishga qaratilgan edi. Xorazm
respublikasi mavjud bo‘lgan atigi 5 yilga yaqin muddat ichida respublika hukumati
– Xalq Nozirlar Sho‘rosi va Xorazm MIK raislari o‘n martadan o‘zgartirilganligi
fikrimizning yaqqol isbotidir.
Xorazm respublikasi tuzilgan dastlabki oylardan boshlab g‘oyaviy-siyosiy
vaziyat keskinlashib bordi. Yosh xivaliklar hukumati, demokratik kuchlar mahalliy
sharoitni tushungan holda aholining urf-odatlari va qadriyatlarini e’zozlab ish olib
bordilar. Ammo Xivani bosib olish jarayonida kirib kelgan qizil armiya, uning
qo‘mondonlari respublikadagi ijtimoiy-siyosiy hayotga salbiy ta’sir ko‘rsatdilar.
Ular mahalliy sharoitni, xalq ommasi kayfiyati va qarashlarini nazar-pisand qilmay
tezkorlik bilan inqilobiy chora-tadbirlarni amalga oshirishga kirishdilar. Bu
18
Shamsitdinov R., Karimov Sh. “Vatan tarixi”. –T.: Sharq, 2010. – B.125.
29

ishlarni amalga oshirishda Xorazm Kompartiyasi (1921 yil dekabrda tuzilgan)
ularning eng yaqin yordamchisiga aylandi.
“Yosh xivaliklar” hukumati tez orada o‘zlarining aldanganliklarini anglab
yetdilar. Natijada ular rus kommunistik bosqiniga qarshi istiqlolchilik harakatiga
otlandilar. “Yosh xivaliklar” qizil armiyaga qarshi kurash olib borayotgan
Junaidxon va boshqa kuchlarga yordam berdilar.
Xorazm respublikasida keyingi yillarda ham g‘oyaviy-siyosiy kurash davom
etdi. Respublikaning ko‘plab rahbarlari mustaqillik uchun kurashni to‘xtatmadilar.
1923 yil bahorida savdo-sanoat noziri Nurullaev Moskvada RSFSR bilan
bo‘layotgan muzokaralarda qat’iylik ko‘rsatgani uchun Xorazmga chaqirilib,
qamoqqa olindi. Sovet Rossiyasining ko‘rsatmalari asosida 1923 yil yoz-kuzida
Xorazm respublikasida tub siyosiy to‘ntarish amalga oshirildi. 1923 yil oktabrda
XXSR Xorazm Sovet Sotsialistik Respublikasi (XSSR) ga aylantirildi. XSSRning
yangi Konstitutsiyasi qabul qilindi. Bu konstitutsiya davlatning sotsialistik qurilish
yo‘liga o‘tishini qonunan mustahkamladi 19
.
Xulosa qilib aytganda, 1923 yil kuzidan boshlab Xorazm respublikasidagi
demokratik o‘zgarishlarga butunlay chek qo‘yildi. Xorazmni sovetlashtirish
jarayoni o‘zining yuqori cho‘qqisiga ko‘tarildi. Bu holat 1924 yilning oxirigacha
davom etdi.
Turkiston XKS Buxoro davlatiga g‘animlik qilib, amirlik tuzumini
ag‘darishga harakat qilar edi. Bolsheviklar shu maqsadda Yosh buxoroliklarni
qo‘llab-quvvatlab turdi. 1918 yil mart oyida amirlik poytaxti Buxopro shahriga
hujum qildilar. Ularning hujumi muvaffaqiyatsiz tugagan bo‘lsa ham, Buxorodagi
siyosiy tuzumni o‘zgartirish uchun urinish to‘xtamadi. Amir Olimxon mamlakat
taqdiri hal qilinayotgan bu paytda yosh buxoroliklar bilan til topisha olmadi.
Amirlikning turli hududlarida jadid vakillaridan juda ko‘pchilik o‘ldirildi va
ta’qibga olindi. Yosh buxoroliklarning bir qismi 1918 yilning yozida Toshkentda
Buxoro Kompartiyasini tuzishdi. 1920 yil yanvarda esa Toshkentda F. Xo‘jaev
boshchiligidagi inqilobchi yosh buxoroliklar partiyasining Turkiston Markaziy
19
O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. Mas’ul muharrirlar: D.Alimova, E.Rtveladze. – Toshkent: Sharq, 2001.
– B.268.
30

byurosi tuzildi. Mazkur byuroning 1920 yil 13-14 iyunda bo‘lgan konferensiyasida
F. Xo‘jaev tuzgan dastur qabul qilindi. Dasturda amirlik tuzumini qurol kuchi bilan
ag‘darib tashlash va Buxoroni demokratik xalq respublikasi deb e’lon qilish talabi
qo‘yildi. Yosh buxoroliklar katta boylar qo‘lidagi yerlarni musodara qilish, bepul
boshlang‘ich ta’limni joriy qilish, shuningdek, qishloq xo‘jaligi, hunarmandlar
sanoati, ichki va tashqi savdoning ahvolini yaxshilash yo‘lida amaliy chora-
tadbirlar ko‘rish zarurligini ta’kidladi.
1920 yil 25 avgustda Turkiston fronti qo‘mondoni M. Frunze qizil askarlarga
Buxoroni bosib olish uchun buyruq berdi. Keskin janglardan so‘ng 2 sentabrda
Buxoro shahri bosib olinib, said olimxon hokimiyati ag‘darib tashlandi. Qizil
askarlar poytaxt Buxoro shahrini vayron qilib tashladilar. Shafqatsiz bombardimon
natijasida shahar obidalarining beshdan bir qismi vayron qilinib, minglab begunoh
odamlar nobud bo‘ldi. O‘sha dpavr manbalaridan birida yozilishicha: “Buxoroni
bosib olish natijasida 34 guzar, 3000 dan ortiq do‘kon, 20 ta saroy, 29 ta masjid
yonib harob bo‘ldi. Minorai kalonga ham zarar yetib, Olimxon va Mirarab
madrasalari yonib ketdi”.
Shaharga kirgan qizil askarlar arkdagi amir xazinasini, Buxoro qozikaloni,
qushbegi va boshqa amaldorlarning boyligini musodara qilganlar. Askarlar va
qo‘shin boshliqlari talon-taroj evaziga katta boylik orttirdilar. Sentabr oyining
boshida amirlik xazinasi va boshqa boyliklar ortilgan 2 eshelon yuk Samarqand va
Toshkent orqali Moskvaga yo‘l oldi. Buxoro shahroidan keyin qizil armiya birin-
ketin 27 beklikni ham egallab Buxoro amirligiga barham berdi.
1920 yil 14 sentabrda bo‘lgan Xalq Nozirlar Sho‘rosi, Revkom va Buxoro
kompartiyasi MKning umumiy yig‘ilishida 9 kishidan biorat Butunbuxoro
inqilobiy qo‘mitasi (raisi Abdulqodir Muhitdinov) va respublika hukumati – 11
kishidan iborat Xalq Nozirlar sho‘rosi (raisi Fayzulla Xo‘jaev) tuzildi. Bu paytga
kelib inqilobchi Yosh buxoroliklar partiyasi a’zolari Buxoro kompartiyasi safiga
kirgan edilar. Asosan jadidilardan tashkil topgan Buxoro hukumatining deyarli
barcha a’zolari o‘qimishli kishilar edi. Buxoro jadidlari o‘zlarining islohotchilik
31

g‘oyalarini yangi hukumatdagi faoliyatlari davomida amalga oshirishga harakat
qildilar.
1920 yil 6-8 oktabrda Sitorai Mohi Xosada chaqirilgan Butun Buxoro xalq
vakillarining 1-qurultoyida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) tuzilganligi
e’lon qilindi. Bu davlat tuzumi jihatidan xalq demokratik hokimiyati edi. Uning
zimmasiga qisqa muddat ichida amirlik Buxorosini demokratik davlatga aylantirish
vazifasi qo‘yildi. Qurultoy davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi oliy organi
bo‘lgan Buxoro inqilboiy qo‘mitasi. Buxoro Xalq Nozirlar Sho‘rosi – dastlabki
hukumat tarkibini tasdiqladi. Ularning vakolat muddati 2-qurultoygacha
uzaytirildi. 1920 yil oktabr-noyabr oylarida BXSR va RSFSR o‘rtasida muvaqqat
harbiy-siyosiy shartnoma imzolandi. 1921 yil 4 martda har ikki davlat o‘rtasida
Ittifoq shartnomasi imzolandi. Ushbu shartnomalar mustaqil siyosat yuritishga
harakat qilayotgan yosh Buxoro davlati arboblari faoliyatini muayyan darajada
cheklanishiga olib keldi. Ittifoq shartnomasiga ko‘ra Buxoro hududida sovet
qo‘shinlari doimiy turishi qonunan belgilangan edi.
Buxorodagi yangi tuzum va undagi chora-tadbirlarni aholi xursandlik bilan
kutib oldi. Biroq yangi hokimiyat tomonidan mulkdorlar tabaqasiga nisbatan
ko‘rilgan choralar, ya’ni ularga tegishli mol-mulk, yer-suvlarning musodara
qilinib, egalarining otib tashlanishi, amirlik xazinasining Moskvaga olib ketilishi,
oziq-ovqat razvyorstkasi, islom dini va ulamolarga nisbatan dushmanlik siyosati,
qizil askarlarning bosqinchilik va talonchilik xarakatlari xalqning kuchli
noroziligini keltirib chiqardi. Respublikadagi ijtimoiy-siyosiy munosabatlar ham
keskinlashdi. Buxoroda amir hokimiyati ag‘darib tashlangan dastlabki
xaftalardayoq mamlakatning g‘arbiy, markaziy va sharqiy qismlarida qizil
armiyaning bosqinchilik siyosati va bolsheviklar zulmiga qarshi boshlangan qurolli
harakat avj olib ketdi.
Yosh davlat yetakchisi F. Xo‘jaev murakkab va og‘ir sharoitlarda ishlashga
majbur bo‘ldi. Buxoro hukumati ichida siyosiy bo‘linish kuchaydi. Bir tarafdan
Buxoro kompartiyasi ichidagi so‘l va o‘ng kommunistlarga qarshi g‘oyaviy
jihatdan kurash olib borishga to‘g‘ri kelsa, ikkinchi tarafdan RSFSR va uning
32

favqulodda organlari bo‘lgan Turkkomissiya, Turkbyuro, O‘rta Osiyo byurosi yosh
davlatning har bir qadamini kuzatib turar edi. Shunday bo‘lsada, Buxoro hukumati
a’zolari mo‘’tadil turib faoliyat olib borishga harakat qildi. Ular BXSR amalda
mustaqil bo‘lishi, e’tiqod erkinligi, islohotlar o‘tkazish zarurligini yoqlab chiqdilar.
1921 yil 18-23 sentabrda bo‘lgan Butun Buxoro xalq vakillarining 2-qurultoyi
demokratik ruxdagi BXSR konstitutsiyasini qabul qildi. Konstitutsiyada davlatni
idora qilish uchun xalqning barcha tabaqa vakillari ishtiroki ta’minlandi. Xususiy
mulk va savdo-sotiq erkinliklari unda o‘z ifodasini topdi. BXSR Konstitutsiyasi
barcha fuqarolarga teng siyosiy huquq berdi, milliy tengsizlik yo‘qotildi. 2-
qurultoyda Butun Buxoro MIK tashkil qilinib, uning raisligiga Usmonxo‘ja
Po‘latxo‘jaev (1887-1968) saylandi. 1922 yil avgustda bo‘lgan 3-qurultoyda bu
lavozimni Porso Xo‘jaev egalladi 20
.
20
Shamsitdinov R., Karimov Sh. “Vatan tarixi”. –T.: Sharq, 2010. – B.128.
33

Xulosa
Xulosa qilib aytganda, 1917-yil oktabrda Rossiyada amalga oshirilgan harbiy
to‘ntarish va Turkistonda vujudga kelgan ijtimoiy-siyosiy voqealar, ayniqsa o‘lka
xalqlarining istiqlol uchun, milliy-ozodlik uchun muqaddas kurashga otlanishlari
Buxoro amirligi va Xiva xonligi hududidagi xalqlarga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi.
1868-yilda Rossiya bilan Buxoro amirligi va 1873-yilda Rossiya bilan Xiva xonligi
o‘rtasida imzolangan bitimlarga asosan har ikkala davlat Rossiyaning yarim
mustamlakasi -- vassallari hisoblanardi. Ular chet el davlatlar bilan mustaqil
sur’atda biror-bir sohada aloqa qila olmas edilar.
Buxoro amirligi va Xiva xonligida monarxistik tuzum hukmron edi, ya’ni amir
va xon o‘z hududlarida cheklanmagan hukmronlik mavqeyig 11
ega bo‘lgan,
Buxoro va Xiva hududlari ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy taraqqiyotda juda
orqada edi. Bu yerda sanoat ishlab chiqarish munosabatlari to‘g‘risida so‘z ham
bo‘lishi mumkin emas.
1912—1913-yillarda Xiva xonligidagi turkmanlarning chiqishlari, 1916-yiIi
Jizzax qo‘zg‘oloni ta’sirida Buxoro amirligining Murg‘ob, Vobkent, Yakkatut,
G‘ijduvon, Bahovuddin, Ziyovuddin, Xatirchi va boshqa muzofotlarida yuz bergan
qo‘zg‘olonlar bunga yorqin misol ho‘la oladi. Ayniqsa Xiva xoni
Asfandiyorxonning jabr-zulmidan xalq qattiq azob va musibat chekkan, ochlik va
qashshoqlik misli ko‘rilmagan darajada kuchaygan.
1914—1918-yillarda yuz bergan jahon urushi, 1917-yilda Rossiyada amalga
oshirilgan fevral burjua-demokratik inqilobi, undan keyingi oktabr harbiy
to‘ntarishi, va nihoyat, Turkiston o‘lkasidagi milliy-ozodlik va istiqlolchilik
harakatlarining oqibatlari natijasida iqtisodiy hayot keskin tus oldi. Har ikkala
davlat hududida iqtisodiy tanglik kuchaydi, narx-navo mislsiz darajada ko‘tarildi,
qashshoqlik, ochlik avj oldi, paxta ekin maydonlari keskin qisqarib ketdi. Natijada
sabr kosasi to‘lib-toshgan xalq o‘z-o‘zidan ixtiyorsiz ko‘cha jangiga otilib keta
boshladi. Buxoro amirligi va Xiva xonligida sodir bo‘layotgan xalq kurashining
mafkuraviy asosini jadidchilik harakati tashkil etdi. Buxoro va Xiva jadidlari
unchalik keskin bo‘lmasa-da, isloh qilish tarafdorlari bo‘lib maydonga chiqdilar.
34

Hududiy jihatdan yagona bo‘lgan O‘rta Osiyoda jadidchilik harakati bir
vaqtda paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, o‘z oldiga qo‘ygan kurash maqsadlari jihatidan
ikki xil yo‘nalish kasb etgan. Jumladan, Turkiston jadidlari o‘z oldilariga bosh
maqsad qilib Turkiston o‘lkasini Rossiya mustamlaka-chilaridan ozod qilish va
milliy mustaqil davlat tuzishni qo‘ygan bo‘lsalar, Buxoro va Xiva jadidlari hokimi
mutloq, o‘z monarxlari bo‘lgan amir va xon zulmiga qarshi kurashni bosh maqsad
deb bildilar.
Buxoro va Xorazm respublikalarining tugatilishi bilan kamida 3 ming yillik
tarixga ega bo‘lgan o‘zbek xalqining milliy davlatchilik xalqasi deyarli uzib
tashlandi. O‘zbekiston SSR tuzilsa ham (1925 yil fevral) oradan ko‘p o‘tmay u
SSSR tarkibiga kiritildi. O‘zSSR amalda hech qanday mustaqil siyosiy huquqlarga
ega bo‘lmay, yangi shakldagi mustabid sovet rejimining bir qismi bo‘lganligi
uchun ham mustaqil davlat vazifasini o‘tay olmadi.
Ushbu kurs ishi ma’lumotlaridan O‘rta ta’lim maktablari va oily ta’lim
muassasalarida tarix fani mashg‘ulotlarida foydalanish mumkin.
35

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati
I. Normativ huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik
nashrlar
1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T., 1998.
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. – T., 2008.
3 . Mirziyoyev Sh.M. ,,Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz’’T.:,,O‘zbekiston’’ 2016.
II. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar
1. Eshov B. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2012.
2. Gordon G. History of Asia in XVII – XX century. – Cambridge: Cambridge
University Press, 2018.
3. Geographical discoveries. Davr Publishing House. T. 2013.
4. Sagdullaev A., Mavlonov U. O‘zbekiston davlat boshqaruvi tarixi (Qadimgi
davrlardan XIX asrning o‘rtalariga qadar). O‘quv qo‘llanma. – Toshkent:
“Akademia”, 2006.
5. Shamsitdinov R., Karimov Sh. “Vatan tarixi”. –T.: Sharq, 2010.
6. Sagdullaev A.S. va boshq. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. –
T., 2000.
7. O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. Mas’ul muharrirlar: D.Alimova,
E.Rtveladze. – Toshkent: Sharq, 2001.
8. O‘zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T.,
“Universitet”, 1999.
9. Xudayberganov K. Xiva xonlari tarixidan. “Xorazm”,2008.
10. Азамат Зиеl. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – Т., ―Шарқ, 2001.
11. „Договор между Российской империей и Бухарским Эмиратом от 1873
года“ . M.: 1994.
12. Иванов П.П. Архив Хивинских ханов XIXв. – Ленинград, 1940.
36

13. Кун А.Л. Порядок взимания податей в Хивинском ханстве. Заметки о
податях в Хивинском ханстве // “Туркестанские ведомости” газетаси
14. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2-жилд. – T., ―Ўзбекистон миллий
энциклопедияси Давлат илмий нашриеlти, 2001.
15. „1868-yilgi Rossiya-Buxoro sulh shartnomasi“ ( Buxoro amirligining Rossiya
imperiyasi tomonidan bosib olinishi - Vikipediya (wikipedia.org)
III. Internet saytlar va resurslar
1. Islomxo‘janing o‘ldirilishi. Xiva xonligida sodir etilgan va ochilmagan
jinoyat tafsilotlari (kun.uz)
2. Xiva xonligida ruslar. (2-qism) (xorazmiy.uz)
3. Xiva xonligi - Vikipediya (wikipedia.org)
4. Хива хонлиги ( шайбонийлар , эронийлар , қозоқлар ва қўнғирот
сулоласи ) — Shosh.uz | Nafaqat Toshkent haqida…
5. XVII-XX asrlarda Markaziy Osiyo madaniyati (buxdu.uz)
6. Х iva xonligining boshqaruvi va ma’muriy tizimi xix asrda | Марказий Осиё
тарихи ва маданияти (inlibrary.uz)
37

XX asr boshlarida Xiva xonligida ijtimoiy siyosiy vaziyat

Купить