XX-ASR ikinchi yarmidan boshlab XITOY - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	151.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

1 Продаж

XX-ASR ikinchi yarmidan boshlab XITOY

Купить

1MAVZU: XX - ASR ikinchi yarmidan boshlab XITOY
Mundarija:
Kirish ........................................................................................................................ 7
1.1. Sovet modelini xitoyda joriy etishi. Besh yillik inqilob, madaniy inqilob va
katta sakrash. ......................................................................................................... 12
1.2. Chjan Kayshi va Mao Szedun - Xitoy tarixining eng dramatik raqobati . 19
II.Bob. 1950 – yildan keyin xitoyning tashqi siyosati ......................................... 28
2.1. 1946-yilda tinchlik muzokaralarining tugashi ............................................. 28
2.2. Xitoyni barqaror o’sishi xitoy orzusi ............................................................ 40
1840—1860-yillar Afyun urushidagi mag lubiyatdan so ng Xitoy tashqi savdo ʻ ʻ
uchun Xitoy dengiz portlarini ochadigan adolatsiz shartnoma imzolashga
majbur bo ldi, bu vaqtda bojxona to lovi 5 foiz qilib belgilandi. O shandan
ʻ ʻ ʻ
beri bir asr davomida Xitoy bojxona to lovlari dunyodagi eng past bo ldi:
ʻ ʻ
1913-yilda 4 % va 1925-yilda 8,5 %. Taqqoslash uchun — o sha yillarda
ʻ
AQSh bojxona to lovi 30 % edi. 1911-yilda imperatorning ag darilishi va
ʻ ʻ
Gomindanning islohotlari Xitoyga sezilarli iqtisodiy tiklanishni bermadi:
1950-yilgacha Xitoyning jon boshiga to g ri keladigan yalpi ichki mahsuloti
ʻ ʻ
o sha darajada saqlanib qoldi (ba zi tebranishlar bilan) va XIX-asr
ʻ ʼ
boshlarida taxminan. 500 dollarni tashkil etadi. Shu bilan birga, G arb
ʻ
mamlakatlarida aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot bir necha barobar
oshdi. 1949-yilda Xitoyda hokimiyat tepasiga Mao Szedun boshchiligidagi
kommunistlar keldi. Mao ma muriyati uzoq davom etgan parchalanish
ʼ
davridan keyin mamlakatni birlashtirish jarayonining kuchayishi, Xitoyni
sanoatlashtirish va aholi farovonligining barqaror o sishi bilan ajralib turdi.
ʻ

2Biroq, „Buyuk sakrash“ kabi kommunistik iqtisodiy tajribalar iqtisodiy
inqiroz va ommaviy ocharchilikka olib keldi. ..................................................... 40
1979-yilda Mao Szedun (1976) vafotidan keyin, „Islohotlar va oshkoralik
siyosati“ nashr etildi. Islohotlarning birinchi bosqichida qishloq xo jaligi va ʻ
transportning yuqori o sishi Mao davridagi ko plab cheklovlarni olib tashlash
ʻ ʻ
orqali ta minlandi. Partiya yirik, mayda ishlab chiqarish, tartibsiz sanoatni
ʼ
rivojlantirishni rag batlantirdi. Bu aholining ko pligi bilan bog liq edi.
ʻ ʻ ʻ
Mamlakatda texnik jihatdan qoloq bo lgan ko plab kichik korxonalar,
ʻ ʻ
hunarmandlar, tikuvchilar, poyabzalchilar va boshqalar mavjud.
Hunarmandchilikning betartib rivojlanishi tufayli moddiy va moliyaviy
resurslarning sezilarli darajada changlanishi mamlakat ishlab chiqarish
tuzilmasida tartibsizliklarga, ishlab chiqarish quvvatlaridan yomon
foydalanishga, xom ashyo, energiya va suv resurslarining surunkali
tanqisligiga olib keldi. Davlat korxonalari asosan yutqazdi. Xitoyda bozor
iqtisodiyotini yaratish Kommunistik partiya rahbarligida besh yillik rejalar
asosida amalga oshirilmoqda. Iqtisodiyot xilma-xillikni saqlaydi. Tszyan
Szemin davrida davlat korxonalari uchun „chet elga chiqish“ davlat
strategiyasi e lon qilindi va uni amalga oshirish uchun qulay sharoitlar 2001-
ʼ
yilda mamlakat JSTga a zo bo lganidan keyin yaratildi.
ʼ ʻ .................................. 41
Xitoy fond bozorining pasayishiga qaraydigan bo’lsak (2015) 2015-yilning
avgust oyida Xitoy iqtisodiyoti jiddiy muammolarni boshdan kechira
boshladi. Xitoy Xalq banki yuanni keskin ravishda 1,9 foizga devalvatsiya
qildi, bu eksport muammolari bilan bog liq edi (Pekin 1994-yil yanvaridan
ʻ
boshlab milliy valyuta kursining shunga o xshash pasayishiga yo l qo ymadi).
ʻ ʻ ʻ
2015-yilning 12-iyundan avgustigacha Xitoy fond bozori 29 foizga pasayib, 2,8
trillion dollar kapitallashuvni yo qotdi. Avgust oyi oxirida Xitoy bozori, hatto
ʻ
Markaziy bank yuanni ikki kun ichida ikkinchi marta devalvatsiya
qilganidan keyin ham pasayishda davom etdi. 2015-yil dekabr oyida yuan ikki
marta qadrsizlandi, 14-dekabrda esa 137 bazaviy punktgacha qadrsizlandi.

3Xitoydan kapital oqimi 2015-yilda 7 barobar oshib, bir trillion AQSH
dollarini tashkil etdi. Bu kuzatuvlar olib borilgan 2006-yildan beri eng yuqori
miqdor edi. ............................................................................................................. 41
2016-yilda Xitoy iqtisodiyotidagi inqiroz davom etdi: yilning birinchi savdo
kunida Xitoyning CSI300 indeksi 7 foizga pasaydi. Shu sababli Xitoy savdo
bozorlari kun oxirigacha yopildi. 2016-yilning 4-yanvarida Pekin milliy
valyutaning (eurusd_tod) dollarga nisbatan kursini 6,5032 yuangacha
pasaytirdi. 4,5 yil ichida birinchi marta valyutalarning og irligi bir dollar ʻ
uchun 6,5 yuandan zaifroq bo ldi. 25-fevral kuni Xitoyda fond indekslari 6 %
ʻ
dan ko proqqa tushib ketdi. Shanxay kompozit indeksi yil boshidan buyon 23
ʻ
foizga pasaydi. 29-fevral kuni Xitoy fond bozori yana pasaydi. Mart oyi
boshida Moody’s xalqaro reyting agentligi Xitoyning kredit reytingini
„barqaror“dan „salbiy“ga tushirishga qaror qildi. 2016-yilning birinchi
choragida Xitoyning umumiy qarzi yalpi ichki mahsulotning 237 foizini
tashkil etib, rekord darajada o sdi. Yuan kursini barqarorlashtirish
ʻ
maqsadida Xitoy valyuta zaxiralarini qisqartirishni boshladi. 2016-yilning
o rtalaridan boshlab mamlakat valyuta zahiralari doimiy ravishda kamayib
ʻ
bormoqda, buning natijasida 2017-yil yanvar oyi boshida 2011-yilning fevral
oyidagi eng past darajaga tushdi. ......................................................................... 42
Xitoy jahon valyuta zaxiralarining yarmiga ega. 2012-yil Xitoy 2 trln dollar
Daromad olindi va shu bilan birga xarajatlar ko paydi. 2014-yilda Xitoy o z
ʻ ʻ
zahiralarida AQSH dollarining to planish sur’atini sezilarli darajada
ʻ
pasaytirdi va zahiralarning o sish sur atini sezilarli darajada pasaytirdi,
ʻ ʼ
butun dunyo bo ylab investitsiyalarni oshirdi. 2011-yilning yozida Xitoy
ʻ
banklari kuniga 2 mlrd. sotilgan va daromadning katta qismini yevroga
aylantirgan. Shuningdek, milliy valyutadagi kontragentga bosqichma-bosqich
o tish (masalan , svop shartnomasi) sodir bo ldi (Rossiya va Xitoy o rtasida
ʻ ʻ ʻ
valyuta almashinuvi imzolandi). 2011-yil Aprel Xitoy Markaziy banki xalqaro
hisob -kitoblarda dollardan butunlay voz kechish rejalarini e lon qildi. 2014-
ʼ

4yilning kuzida Xitoy va boshqa davlatlar XVFga muqobil rivojlanish banki
tashkil etilishini e lon qildilar, XVJ islohotlari muvaffaqiyatsizlikka ʼ
uchragani uchun iyul oyida AQSh tomonidan kuzatildi. Xitoy Xalq
Respublikasi bank tizimi asosan davlat sektoriga kredit beradi: 2006-yilda
xususiy biznesga kamida 1 ta Kreditlarning foizdan kamroq qismi jinoyat
olamidagi yirik davlat banklari tomonidan berilgan. So nggi yillarda bank
ʻ
sektorini milliylashtirish jarayoni sekin kechdi: 2013-yil dekabr oyida beshta
yirik davlat banklarining depozit sertifikatlarini erkin sotish boshlandi va
2014-yil boshida Davlat kengashi 5 ta to liq xususiy tijorat banklari (Shanxay,
ʻ
Tyanjin, Chjejiang va Guangdong). yaratish dasturini tasdiqladi. Xitoy
banklari asta-sekin chet elga chiqmoqda: 2013-yil boshida Xitoyning 16 ta
banki 1050 ta xorijiy yuridik shaxslarni, shu jumladan 49 ta davlatda sho ba
ʻ
korxonalari, filiallari, vakolatxonalari va turli darajadagi qo shma
ʻ
korxonalarini tashkil qildi. ................................................................................... 42
XXI asrga kelib Xitoy jadal rivojlanish, iqtisodiy barqarorlik va global ta’sir
kuchi bo‘yicha dunyoning eng yirik davlatlaridan biriga aylandi. Bu
jarayonning ildizlari 1978-yilda Den Syaopin tomonidan boshlangan “islohot
va ochilish siyosati”ga borib taqaladi. Xitoy markazlashtirilgan reja
iqtisodiyotidan bosqichma-bosqich bozor mexanizmlari bilan
uyg‘unlashtirilgan modelga o‘tdi. Bu o‘zgarishlar chet el investitsiyalariga
eshiklarni keng ochdi, maxsus iqtisodiy zonalar tashkil etildi va qishloq
xo‘jaligi tizimi liberallashtirildi. Shu davrdan boshlab Xitoy iqtisodiyotining
yillik o‘sish sur’ati 8–12 foiz atrofida shakllanib, dunyodagi eng tez
rivojlanayotgan iqtisodiy modelga aylandi. 1990–2010-yillar Xitoyning
to‘laqonli sanoatlashuv davri bo‘ldi. Keng mehnat bozori, transport-logistika
infratuzilmasining yuksalishi, eksportga yo‘naltirilgan siyosat natijasida
Xitoy “Dunyoning fabrikasi”ga aylandi. Elektronika, to‘qimachilik,
metallurgiya, kimyo va avtomobil sohalari jadal o‘sdi, trillionlab dollarlik
valyuta zaxiralari yig‘ildi. Biroq Xitoy bu bosqich bilan cheklanib qolmadi.

52010-yillarga kelib mamlakat endi eksportga tayanadigan iqtisoddan yuqori
texnologiyali, innovatsion iqtisodiyotga o‘tishni maqsad qildi. Bu jarayon
“Made in China 2025” dasturi bilan anglashildi: yarimo‘tkazgichlar, sun’iy
intellekt, robototexnika, dronlar, biotexnologiya, yangi energiya vositalari va
kosmik sanoat rivojining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Bugungi kunda Xitoy
5G texnologiyasi, AI ishlanmalar, elektromobil bozorida jahon
yetakchilaridan biridir. ......................................................................................... 42
Barqaror o‘sishga xizmat qilgan asosiy jarayonlardan yana biri – keng
ko‘lamli ijtimoiy siyosatdir. 2012–2020-yillar oralig‘ida Xitoy rasmiy
statistikaga ko‘ra 100 milliondan ortiq odamni qashshoqlikdan chiqarishga
muvaffaq bo‘ldi. Qishloq infratuzilmasi, uy-joy dasturlari, transport tizimi,
ta’lim va sog‘liqni saqlash loyihalarining kengayishi ichki bozorni kuchaytirdi
va iqtisodiyotning barqarorligi mustahkamlandi. Ichki iste’molning ortishi
Xitoyni tashqi bozor tebranishlariga kamroq bog‘liq qildi. 2020-yilda Si
Szinpin tomonidan e’lon qilingan “Ikki aylanish” modeli – ichki iqtisodiy
aylanishni asosiy drayver sifatida rivojlantirish, tashqi iqtisodiy faoliyatni esa
qo‘shimcha kuch sifatida qo‘llash – Xitoy iqtisodiy strategiyasining yangi
poydevoriga aylandi. Xitoyning bu iqtisodiy va ijtimoiy o‘sishi siyosiy
markazlashuv va barqarorlik bilan chambarchas bog‘liq. Xitoy Kommunistik
Partiyasi mamlakatning siyosiy hayoti, iqtisodiy strategiyasi, armiyasi va
axborot tizimlarini to‘liq nazorat qiladi. Davlatning markazlashtirilgan
boshqaruvi Xitoydagi barqarorlikning kafolati sifatida talqin etiladi.
Shuningdek, raqamli boshqaruv, “ijtimoiy kredit tizimi” kabi mexanizmlar
jamiyatdagi intizom, xavfsizlik va davlat-nazorat tizimining samaradorligini
oshiradi. Bu model xalqaro maydonda turlicha baholansa-da, Xitoy ichida
ijtimoiy tartibning yuqori darajada saqlanishiga xizmat qilmoqda. ................ 43
Ana shu rivojlanish jarayonlari va siyosiy strategiyaning mafkuraviy asosi
sifatida Si Szinpin 2012-yilda “Xitoy orzusi” (Chunggo meng) g‘oyasini e’lon
qildi. “Xitoy orzusi” Xitoyning milliy uyg‘onishi, xalq farovonligi va kuchli

6davlat qurish haqidagi uzoq muddatli umummilliy ideal sifatida qaraladi. Bu
g‘oya Xitoyning XX asrdagi inqirozlar, mustamlakachilik bosimi, ichki
notinchliklar va iqtisodiy qoloqliklardan keyingi tiklanish g‘oyasini mujassam
etadi. Aslida, “Xitoy orzusi” Xitoy xalqining tarixiy ravnaq sari qaytish
orzusini anglatadi. “Xitoy orzusi” ikki yirik strategik bosqich orqali amalga
oshirilmoqda. Birinchisi – 2021-yilda, Xitoy Kommunistik Partiyasining 100
yilligiga kelib “o‘rtacha farovon jamiyat” qurish. Bu bosqichga
kambag‘allikni qisqartirish, o‘rta sinfni kengaytirish va iqtisodiy o‘sishni
barqarorlashtirish kiradi. Ikkinchi bosqich – 2049-yilga, Xitoy Xalq
Respublikasining 100 yilligiga qadar Xitoyni “zamonaviy, boy, qudratli va
global ta’sirga ega davlat”ga aylantirish. ............................................................ 43
2.3. Xitoyning faol tashqi siyosati ......................................................................... 44
Xulosa ..................................................................................................................... 56
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: .................................................................... 59

7 Kirish
Mavzuning dolzarbligi: Davlat tuzilishi va siyosiy partiyalari. Xitoy Xalq
Respublikasi (XXR) Konstitutsiyaga ko‘ra xalq demokratik diktaturasi o‘rnatilgan
sotsialistik davlat. Mamlakat tarkibida — 22 provinsiya, 5 avtonom hudud va 3
markaziy — Pekin, Shanxay va Tyanszin bor. Xitoy Xalq Respublikasi 1949-yil 1-
oktabrda tashkil topgan. 1-oktabr — Milliy bayram — XXR e’lon qilingan kun.
Ijro etuvchi hokimiyat XXR raisi (davlat boshlig‘i)ga, Umumxitoy xalq vakillari
yig‘ilishi doimiy qo‘mitasi raisi, Davlat Kengashi raisi (hukumat boshlig‘i)ga
tegishli. Davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi oliy organi — Umumxitoy xalq
vakillari yig‘ilishi. Mamlakatda boshqa siyosiy partiyalar paydo bo‘lganiga
qaramay, siyosiy hayotni Xitoy Kommunistik partiyasi belgilaydi. Iqtisodi,
transport kommunikatsiyalari. XX-asrning 80-yillarida Xitoy rahbarlari
mamlakatni markazlashtirilgan iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o‘tkazishga
kirishdi. Buning uchun qishloq xo‘jaligida kollektivlashtirishdan fermerlik tizimiga
o’tildi. Qishloq xo‘jaligi yalpi milliy mahsulotning 30%ini ta’minlaydi. Sanoatning
birmuncha rivojlangan tarmoqlari — metallurgiya, mashinasozlik, ko‘mir qazib
olish, neft qazib olish, to‘qimachilik, kimyo, harbiy sanoat. Asosiy savdo
hamkorlari: Gonkong, Yaponiya, AQSH, Rossiya, Tayvan, Germaniya.
Temiryo’llarining umumiy uzunligi — taxminan 54000 km. Avtomobil yollari —
1300000 km, ichki suv yo‘llari — 138600 km. Asosiy portlari: Guanchjou,
Dalyan, Sindao, Shanxay. Tarixi. Birinchi Xitoy sulolasi — Sin (m. a. XVIII-XI
asrlar), m. a. XIV-asrda In nomini olgan. M. a. III I-yilda davlat chjou qabilalari
tomonidan zabt etilgan. М . a. VII-asrda Chjou davlati bir nechta podsholiklarga
bolinib ketgan. М . a. Ill asrda 36 ta provinsiyaga bolingan. Markazlashgan Sin
imperiyasi paydo bo‘ldi. Bu imperiya davrida xunnlar hujumidan himoyalanish
maqsadida Buyuk Xitoy devori qurilgan. M. a. 206-yilda Sin imperiyasi o‘rnida
paydo bo‘lgan Xan imperiyasi m. a. 140-87-yillarda o‘z rivojlanishi- ning eng
yuqori cho’qqisiga chiqqan. «Uch qirollik» davridan keyin mamlakatda hokimiyat
907-yilgacha hukmronlik qilgan Tan sulolasi qo‘liga o‘tgan. 1226-yilda mo‘g‘ullar

8bosqinidan keyin mamlakatda mo‘g‘ullardan bo‘lgan Yuan sulolasi hukm surgan.
1368-yilda hokimiyat Xitoy imperatori qo‘liga o‘tadi va Min dinastiyasi davri
boshlanadi. Xitoy hukmronlari 1628-1645-yillarda ko‘tarilgan qo‘zg‘olonlarni
bostirish uchun manchjur qabilalari ko‘magiga tayanadi. Manchjurlar 1644-yilda
hokimiyatni qo‘lga kiritadi va 1912-yilgacha mamlakatni idora qiladi. Imperiya
hududini Sibir, Oltoy, Pomir va Nepalgacha kengaytirgan manchjurlar hukumati
XIX-asrda ko‘plab ichki va tashqi muammolarga duch keladi. 1912-yilda Sun
Yatsen Gomindan hukumatiga asos soladi. Sun Yatsen o‘limidan keyin Chan
Kayshi guruhi kommunistlar bilan aloqani uzib Nankinda milliy hukumat tuzadi.
1938-yilda yapon qo‘shinlarining bostirib kirishidan keyin gomindanchilar
bosqinchilarga qarshi kurashish uchun kommunistlar bilan birlashadilar.
Gomindanchilar mag‘lubiyatga uchrab, Tayvanga qochadi, kommunistlar esa Mao
Szedun boshchiligida 1949-yil 1-oktabrda Xitoy Respublikasining tashkil
topganini e’lon qiladi. Mao Sze Dun vafotidan so‘ng XXR raisi etib saylangan Den
Syaopin mamlakatni siyosiy va iqtisodiy islohotlar yo‘liga boshladi. Natijada XXR
dunyoning eng jadal rivojlanayotgan davlatlari qatoriga qo‘shildi.
Xitoy Respublikasining tarixi 1912-yilda Sinxay inqilobi va Xitoy
Respublikasining tashkil topishi 2000 yillik imperatorlik hukmronligiga chek
qo ygan Qing sulolasidan keyin boshlanadi. Respublika tashkil etilganidan so'ngʻ
ko'plab sinovlar va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi, jumladan, harbiy qo'mondon
generallar va xorijiy kuchlar kabi bir-biridan farq qiluvchi elementlarning
hukmronligi.
1928-yilda respublika Shimoliy ekspeditsiyadan so'ng nominal ravishda
Gomindan (KMT; "Xitoy millatchi partiyasi" deb ham ataladi) ostida birlashtirildi
va gomindan hukumati ishtirokidagi mojarolarda qo'lga olinganda sanoatlashtirish
va modernizatsiyaning dastlabki bosqichida edi. Xitoy Kommunistik partiyasi
(KKP), mahalliy sarkardalar va Yaponiya imperiyasi. 1937-yildan 1945-yilgacha
bo'lgan Yaponiyaga qarshi to'liq miqyosli Ikkinchi Xitoy-Yaponiya urushi paytida
davlat qurish harakatlarining aksariyati to'xtatildi va keyinchalik Gomindan va
Kommunistik partiya o'rtasidagi tafovutning kengayishi koalitsiya hukumatini

9imkonsiz qildi, bu esa Xitoy fuqarolar urushining qayta boshlanishiga olib keldi. ,
1946-yilda, 1945-yil sentabrda yaponlar ittifoqchi kuchlarga taslim bo lganidanʻ
ko p o tmay.
ʻ ʻ
Bir qator siyosiy, iqtisodiy va harbiy noto'g'ri qadamlar KMTning
mag'lubiyatiga va 1949 yilda Tayvanga (sobiq "Formosa") chekinishiga olib keldi,
u erda Generalissimo/Prezident Chiang Kay-Shek boshchiligidagi avtoritar bir
partiyaviy davlatni o'rnatdi. Bu davlat Pekinda e'lon qilingan "Xitoy Xalq
Respublikasi" (XXR) deb atalgan kommunistik hukumat yoki "rejim"ni noqonuniy
deb hisoblab, 1990-yillargacha o'zini butun Xitoyning yagona qonuniy hukmdori
deb hisoblaydi va faol ravishda ta'kidladi.
Kurs ishining maqsadi: Xitoyda fuqarolar urushi va uning oqibatlari haqida
ma’lumot berish va jumladan Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — XX asr
davomida Xitoyda yuz bergan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni tarixiy
manbalar va ilmiy tadqiqotlar asosida kompleks o‘rganish, ushbu davrda
mamlakatning modernizatsiya yo‘li, davlat boshqaruvi tizimidagi o‘zgarishlar,
inqilobiy jarayonlar, tashqi siyosatdagi burilishlar hamda iqtisodiy islohotlarning
mohiyatini chuqur tahlil qilishdan iborat. Shuningdek, XX asrda Xitoyning jahon
siyosiy tizimidagi o‘rni, mafkuraviy kurashlar, ichki beqarorlik davrlari,
islohotlarning bosqichma-bosqich amalga oshirilishi va bu jarayonlarning
mamlakat taraqqiyotiga ko‘rsatgan ta’sirini ilmiy asosda yoritish ham kurs ishining
muhim vazifasini tashkil etadi.
Kurs ishining vazifasi: Xitoy inqiloblari haqida vas hu bilan birga,
1. XX asr boshlarida Xitoydagi siyosiy-iqtisodiy ahvolni tahlil qilish, davlatning
inqiroz holatiga tushib qolishiga ta’sir qilgan omillarni aniqlash.
2. 1911–1949-yillar oralig‘ida Xitoyda kechgan inqilobiy jarayonlar va fuqarolar
urushining asosiy sabablari, kuchlar nisbati va oqibatlarini o‘rganish.
3. 1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasining tuzilishi va yangi davlat boshqaruv
tizimining shakllanishini ilmiy asosda yoritish.

104. 1950–1970-yillarda amalga oshirilgan siyosiy kampaniyalar — “Buyuk
sakrash”, “Madaniy inqilob” va boshqa siyosiy jarayonlarning mazmuni, maqsadi
va mamlakat taraqqiyotiga ko‘rsatgan ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirini tahlil qilish.
5. 1978-yildan keyingi iqtisodiy islohotlar va “Ochiqlik siyosati”ning mazmunini
o‘rganish, Den Syaopin boshchiligidagi o‘zgarishlarning Xitoyning iqtisodiy
rivojiga ta’sirini baholash.
6. XX asr ikkinchi yarmida Xitoyning tashqi siyosatini va xalqaro maydondagi
o‘rnini tahlil qilish, jumladan AQSh, SSSR va Osiyo mintaqasi davlatlari bilan
munosabatlardagi o‘zgarishlarni o‘rganish.
7. Xitoyning XX asr oxiriga kelib iqtisodiy, sanoat va ijtimoiy sohalarda erishgan
natijalarini umumlashtirish, ushbu davrning mamlakatning XXI asrdagi rivojiga
asos bo‘lgan omillarini aniqlash.
8. O‘rganilgan tarixiy jarayonlarga ilmiy xulosa chiqarish, mavzuning nazariy va
amaliy ahamiyatini asoslab berish.
Kurs ishining ob'ekti: 1946-yilda tinchlik muzokaralarining tugashi haqida.
Jumladan Ushbu kurs ishining obyekti — XX asr davomida Xitoyda yuz bergan
siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va mafkuraviy jarayonlar, jumladan Xitoy Xalq
Respublikasining shakllanishi, kommunistik boshqaruvning mustahkamlanishi,
inqilobiy kampaniyalar, iqtisodiy islohotlar va mamlakatning ichki hamda tashqi
siyosatidagi o‘zgarishlardir. Shuningdek, mazkur davrda Xitoy jamiyatining
transformatsiyasi, davlat boshqaruvi tizimi, xalqaro munosabatlardagi roli va
modernizatsiya jarayonlari ham kurs ishining asosiy obyektini tashkil etadi.
Kurs ishining predmeti: Xitoy mojarosining kelib chiqish sabablari haqida.
Bundan tashqari Kurs ishining predmeti — XX asrda Xitoyda sodir bo‘lgan
siyosiy islohotlar, iqtisodiy o‘zgarishlar, inqilobiy jarayonlar, davlat boshqaruvi
tizimidagi yangilanishlar hamda xalqaro munosabatlardagi o‘zgarishlarning
mazmuni, mohiyati va ularning tarixiy ahamiyatidir. Shuningdek, ushbu davrda
Xitoy jamiyatining transformatsiyasi, modernizatsiya strategiyalari va siyosiy
qarorlarning mamlakat taraqqiyotiga ta’siri ham kurs ishi predmetining doirasiga
kiradi.

11Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kiris qismi, 2 ta bob, 4 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat.

12I.Bob.Xitoyda fuqarolar urushi va uning oqibatlari
1.1. Sovet modelini xitoyda joriy etishi. Besh yillik inqilob, madaniy inqilob va
katta sakrash.
1949-yili Xitoyda kommunistlarning hokimiyatga kelishi tasodifiy xol emasdi
– ular gomindanchilarga nisbatan xar tomonlama maqulroq tuyularda.
Kommunistlarning kuchli davlat qurishi, barcha sohalarda odamlarga
homiylik qilish, mulkni qayta bo’lish, umumiy tenglikni kafolatlash kabi strategik
maqsadlari Xitoy ananalariga mos edi. Va nihoyat, mamlaktning milliy
suverinitetini mustahkamlash, uning xalqaro obro’sini ko’tarish, xitoyliklarni XIX-
asrning o’rtalaridan beri taqib qilayotgan “zaif xissi” ni tugatish lozim edi.
Sovet Ittifoqi jahon kommunizmining tayanchi, shuningdek, “sotsializm
qurish” ning katta tajribasiga ham ega edi. SSSR Xitoyda yangi jamiyat qurish
uchun namuna va tayanch bo’ldi. 1949-yil 18- dekabrda Mao Szedun XXR rahbari
sifatida rasmiy tashrif bilan moskvaga keldi va uyerda ikki oyga yaqin bo’ldi. Bu
davrda 30 yil muddatga Sovet-Xitoy shartnomasi tayyorlanib, 1950-yil 14-
fevralda imzolandi. Shartnoma Chanchun temir yo’lini unga tutash inshootlar bilan
birga, Manjuriyada yaponiyadan konfiskasiya qilingan 44 ta zavodlarni Xitoyga
bepul berishni ko’zda tutardi. Shuningdek, SSSR 5 yilga 1foiz yillik to’lov bilan
300 mln dollar kredit ajratdi. Lyuyshun (Port Artur) 1955 yilgacha harbiy baza
sifatida ikki davlatning hamkorlikda foydalanishi uchun berildi. 1960-yili
Lyuyshun ustidan Xitoy yurisdiksiyasi tiklanib, u Dalyan shaxri tarkibiga kiritildi.
1952-yili dekabrda XKP Markaziy Komiteti siyosiy byurosi “ sotsializm
qurish bosh liniyasi” to’g’risida qaror qabul qilindi. Unda quyidagilarni amalga
oshirish rejalashtirildi:
Industriyalashtirish – bu iqtisodiy va siyosiy axamiyatga ega bo’lib, rejimning
siyosiy tayanchi bo’lgan “proletariat diktaturasini” kengaytirishni nazarda tutardi;
Ishlab chiqarish munosabatlarini qayta qurish – bu sanoatda
nasionalizatsiyani, qishloq xo’jaligida esa kollektivlashtirishni bildirar edi;

13Siyosiy demokratiyani rivojlantirish – Xalq vakillari yig’ilishini real
hokimiyat organiga aylantirish ko’zda tutildi.
Bu vazifalarni bajarish uzoq muddatga, 15 yilga mo’ljallanib,
industrlashtirishning “sovet modeli” asos qilib olindi. Yordamga SSSRdan 10
ming injiner va texnikalar Xitoyga jo’natildi, 30 ming xitoylik yoshlar sovet o’quv
yurtlarida tayyorgarlikdan o’tdi.
“Katta sakrash” siyosatiga o’tish 1958-1962-yillarga mo’ljallangan ikkinchi
besh yillik rejasida og’ir sanoatni jadal suratlar bilan rivojlantirish, sohaga kapital
kiritishni ikki barobar oshirish ko’zda tutildi. Ammo mablag’ni qayerdan olish
masalasi, ayniqsa SSSR bilan munosabatlar buzilgandan so’ng jiddiy muammoga
aylandi. Natijada 1958-yili XXRda “uch qizil bayroq kursi”: yangi bosh liniya,
katta sakrash va xalq kommunalari juda ommalashib ketdi.
“Katta sakrashni” tarkibiy qismi “texnik inqilob” bo’ldi. 195- yili qishloq
xo’jaligida yangi navlar, yerdan foydalanishning yangi tizimi joriy qilindi, qishloq
xo’lalik manishalarining yangi turlari ixtiro qilindi. 195-yil yozda Xitoy matbuoti
sholining rekorddan xan yuqori (odatdagidan 130 marta ko’p) navlari to’g’risida,
kuniga to’rtadan tuxum tug’ayotgan tovuqlar xaqida xabar berdi. Xalq kommunasi
yo’nalishida mavjud 740 ming koperativlarni 26 ming kommunalarga aylantirishga
qaror qildi. Ular kommuzimning ijtimoiy-iqtisodiy va mamuriy yacheykalariga
aylanmog’i lozim edi. Bu va shunga o’xshash ko’plab tadbirlardan ko’zlangan
maqsad, “katta sakrash” orqali kommunizm qurish bo’lib, juda katta
tashabbuskorlik ruxiga qaramasdan, bu rejalar asosan qog’ozda qolib ketdi.
“Katta sakrash” shu tariqa mvaffaqiyatsiz yakunlandi. Sanoatda eski aloqalar
va tartiblar tiklandi. Korxonalarda yagona boshliq prinsipiga qaytildi, injener-
texnik xizmat qayta tiklandi, moddiy raxbatlantirishga qaytildi. Shaxardagi
ishlarga qishloqdan jalb qilingan 30 mln dehqonlar o’z uylariga qaytarildi,
kommunistik xayot tarzi bekor qilindi. Ayrim manbalarga qaraganda, “Katta
sakrash” 20 mln kishining umriga zavol bo’ldi.
Xitoy Xalq Respublikasining asoschisi Mao Szedun (1893-1976) tashabbusi
bilan 1960-70 yillarda amalga oshirilgan “Katta sakrash” va “Madaniy inqilob”

14kampaniyalari yurt boshiga kulfatlar yog‘dirdi. “Yo‘qsillar otasi”ning 33 yillik
rahbarlik faoliyatidagi (1943–76) muhim xizmati shu bo‘ldiki, og‘ir davrda G‘arb
imperiyalarining hamlasiga chap berib, mamlakat yaxlitligini saqlab qola bildi.
“Buyuk dohiy” vafotidan keyin mamlakat tepasiga ishning ko‘zini biladigan
arbob Den Syaopin (1904-1997) kelgandan keyin haqiqiy islohotlar davri
boshlandi. Qizil shiorlar, balandparvoz chaqiriqlar bilan xalqni to‘ydirib
bo‘lmasligini anglagan yetakchi iqtisodiyotni birmuncha erkinlashtirib, jamiyatga
kapitalistik bozor munosabatlari elementlarini olib kirdi. Xususiy mulk davlat va
jamoat mulkidek daxlsiz deb e’lon qilindi, xorij sarmoyadorlariga bir talay
imtiyozlar berildi. Den Syaopin boshlab bergan “ochiq eshiklar” siyosatini uning
vorislari munosib davom ettirdi. Den Syaopin rahbarligi davrida olib borilgan tub
islohotlar ijobiy natijalarga olib keldi. Rahbariyatning bosh maqsadi “sotsializmni
ag‘darish emas, balki uni takomillashtirish va yangilash bo‘ldi.” U totalitar tizimni
mukammal demokratik tizimga almashtirishni xohlamadi. Ammo jamiyat
modernizatsiyasini mohirlik bilan amalga oshira oldi. Syaopin Kommunistik
partiya Bosh kotibi, XXR Davlat kengashi raisi o‘rinbosari (1956–1966), KP
Harbiy kengashi raisi lavozimlarida uzoq yillar ishlab, katta obro‘-e’tibor
qozongan arbob edi. Dastlab 1956 yil sentyabrda, Xitoy KP VIII s’ezdida
so‘zlagan tarixiy nutqida u “jamiyatni demokratlashtirish, partiya organlari va
hokimiyatning ma’muriy organlari vakolatlarini taqsimlash, “boshqaruvchilar –
boshqariluvchilar” tizimini buzish, “dohiylik” kasalidan qutulish tashabbuslari
bilan chiqdi. Biroq uning fikrlari inobatga olinmadi va 50 yillarda kutilgan islohot
20 yilga kechikdi – Den Syaopin va xitoy xalqi taqdirida u “achchiq “ yigirma
yilga aylandi”. 1966-1969 yillardagi “madaniy inqilob” paytida Den va uning
maslakdoshlari qatag‘on qurboniga aylanishdi. Den 1973 yilda oqlandi, 1976 yilda
esa barcha hokimiyatni yana qo‘liga qaytarishga erishdi.
Den Syaopin davlat va jamiyat chinakam farovonlikka erishishini istagan
Buyuk arbob edi. U islohotni qishloq xo‘jaligidan, barcha “xalq kommuna”lari
tizimini bekor qilishdan boshladi. Kapitalizm yo‘lini tanladi va iqtisodiyotga bozor
islohotini qo‘lladi – shunda xorijiy investitsiyalar oqimi kirib kela boshladi. 1978

15yil 13 dekabrda esa “proletar demokratik prinsiplar”ni joriy etishga astoydil
kirishdi. “Tyananmen qushxonasi” nomini olgan 1978 yildagi talabalar
noroziliklari paytida Syaopinning aytgan mashhur fikrlari quyidagilar edi:
“Xalqimizga o‘z fikrini aytishga ruxsat berishimiz kerak. Agar mavjud tartibotdan
norozi odamlar demokratiyadan foydalanib, tartibsizlikni keltirib chiqarmoqchi
bo‘lsa, bu unchalik qo‘rqinchli emas. Biz ularga qarshi zarur choralarni qo‘llab,
ommaning aksar qismini egri bilan to‘g‘rining farqiga borishga ishontiramiz”.
O‘shanda Syaopin yana bir g‘oyani ilgari surgandi: demokratiyada
markazlashtirish, qonun ustuvorligi, qattiq tartib-intizom, partiya rahbarligi
tamoyilidan chetga chiqmaslik tamoyillariga amal qilishga hammani chaqirdi.
Kimki bu masalada xatoga yo‘l qo‘ysa, demokratiyaning bekorchi safsatalariga,
ultrademokratizm tarqalishiga, jamiyatda anarxiyaga, siyosiy barqarorlik
buzilishiga va mustahkam birligimizning barbod bo‘lishiga zarar yetkazgan
bo‘ladi, dedi u. Bizningcha, iqtisod va siyosat uyg‘unligi haqidagi bunday siyosat
mamlakatimiz uchun ham eng maqbul yo‘ldir. Bu esa oldin bozor iqtisodi, keyin
oshkoralik deganidir.
Xitoy rahbari 1978 yilgi mamlakat Konstitutsiyasidan “o‘z fikrini keng
doirada aytish, munozaralarda dunyoqarashini to‘liq ifodalash”, degan so‘zlarni
chiqarib tashlarkan, bunga shunday izoh berdi: “Sotsialistik demokratiyani
rivojlantirish uchun bular zarur bo‘lsada, barqarorlikni saqlash va demokratiyani
rivojlantirishga yordam bermaydi, balki ko‘p yillik tajriba va ish uslubimizga
ishonchsizlikni uyg‘otadi”. 1980 yil avgustdagi “Davlat va partiya tizimida
boshqaruvni qayta qurish” nomli nutqida esa siyosiy islohotlarning asosiy
tamoyillarini aniq chizib berdi. Modernizatsiya bosqichlari
Syaopin iqtisodiy siyosatini o‘rgangan olim S.Safoyev mamlakatda o‘sha
paytda modernizatsiyaning “uch bosqichli” strategiyasi ishlab chiqilganini
ta’kidlaydi: “Birinchi bosqichda YAIMni 1980 yilga nisbatan ikki baravar
ko‘paytirish, aholini oziq-ovqat va eng zarur mahsulotlar bilan ta’minlash
masalasini hal qilish rejalashtirildi. Ikkinchi bosqichda 2000 yilgacha YAIMni
yana ikki baravar oshirish va turmush darajasini “kichik farovonliklar” darajasiga

16yetkazish mo‘ljallandi. Nihoyat, uchinchi bosqichda XXI asr o‘rtalarigacha
modernizatsiyani yakunlash, “kichik farovonlik” jamiyatidan (2020 yil)
modernizatsiya qilingan jamiyatga o‘tish ko‘zda tutildi”. Bu maqsadga to‘la
erishildi, deyishga asoslar bor. 2023 yilga kelib, Xitoy dunyoda ikkinchi super
derjavaga aylanib, yalpi ichki mahsuloti 20 trln. dollardan oshib ketdi. Buning
ildizida xitoyliklar siyosatda sotsializm, iqtisodda kapitalizm ta’limotiga to‘liq
suyanib ish ko‘rishini ta’kid etishimiz mumkin.
Xitoyning siyosat bobida boshqa davlatlardan farqi shundaki, mamlakatda
ta’lim-tarbiya mafkuraga bo‘ysundirilgan. Maktablarda mafkuraga oid darslar soati
nihoyatda ko‘p. Har bir xitoylik uchun “mamlakatni sevaman”, “xalqni sevaman”,
“mehnatni sevaman”, “ilmni sevaman”, “sotsializmni sevaman” kabi beshta
shiorlar har bir sohada ishlaydi. Olimlarning fikricha, mamlakat etnik tarkibining
93 foizi xitoylik bo‘lib, yagona g‘oya atrofida birlashishi va yakdilligi ham milliy
rivojlanishga katta turtki bermoqda. Islohotlar qishloqdan boshlandi Islohotlar
aholining 80 foizi yashaydigan qishloqda oila pudrati tizimini ommaviy joriy
etishdan boshlandi. Yangi tizimga binoan, dehqon xo‘jaliklariga jamoa yeri 15
yilga ijaraga berildi, keyinroq bu 30 yilga uzaydi. Mahsuloti bir qismini bozor
narxida sotish huquqini qo‘lga kiritgan dehqonlarning daromadlari keskin
ko‘paydi. Xitoy g‘allani chetdan sotib oluvchidan eksport qiluvchi davlatga
aylandi. Tanlangan yo‘lning to‘g‘riligiga ishongan rahbariyat tajribani shahar
iqtisodiy tizimida qo‘llab ko‘rdi. 1984 yili sanoatda bozor iqtisodi tamoyillarini
joriy etishga kirishildi. Shu kunga qadar ham markaziy hukumat, ham mahalliy
ma’muriyatga qaragan davlat korxonalariga ishlab chiqarishni kengaytirish, bozor
konyukturasiga moslashish uchun erkinlik berildi. Mahalliy hokimiyatning
nazorati kamaydi, davlat sektori ulushi pasaydi va uning o‘rnini xususiy sektor
egalladi.
Syaopinning siyosiy va iqtisodiy tizimni modernizatsiyalash siyosati jamiyat
hayotida ijobiy siljishlarga olib keldi. Shuni aytish kerakki, rivojlangan davlatlar
Xitoyga demokratik chaqiriqlar bilan bosim o‘tkaza boshlagan edi. Biroq da’vat
etuvchi bunday “talab”lar jamiyatda norozilikni kuchaytirib yubordi va 1986 yilda

17“burjua liberalizmi”ni tanqid qilish bo‘yicha kompaniya avj oldi. Sentyabr oyida
XKP MK ning12-chaqiriq oltinchi plenumida Syaopin: “Chet ellik burjuaziya
olimlari bizdan erkinlashtirishni kutish baravarida inson huquqlari buzilayotgan
emish, deb jar solishmoqda. Ular milliy qadriyatlarimizga G‘arb g‘oyalarini qarshi
qo‘yib, jamiyatimizni tubdan o‘zgartirmoqchi bo‘ladilar. Bizlar esa bularga qarab
turmaymiz: ob’ektiv vaziyatdan kelib chiqib, muammolarni o‘zimiz yechishda
davom etamiz.” Buyuk Xitoy milliy mentaliteti va qadimiy an’analariga mos
bo‘lgan islohotlar yo‘lini tanladi. Tahlilchilarning ma’lum qilishicha, “liberalizm
masalasida Syaopin juda ehtiyotkorlik pozitsiyasini tutgan, demokratik islohotlarni
esa uning safdosh do‘stlari Xu Yaoban va Chjao Sziyanlar amalga oshirgan”.
Dunyo e’tirofi Den Syaopinning siyosiy modernizatsiyalash modeli mazmun-
mohiyati haqida xorijda va O‘zbekistonda ko‘plab tadqiqotlar e’lon qilindi.
Jumladan, arab publitsisti Abdulla bin Abd al-Muhsin al-Faraj “Al Riyadh”
gazetasida e’lon qilgan maqolasida “Osiyo yo‘lbarslari” davlatlari yutuqlariga
xolis baho beradi. “Bu guruh an’anaviy jamiyatdan zamonaviy jamiyatga tezlikda
o‘tish; kelajakka mustahkam zamin tayyorlash; arzon ishchi kuchidan foydalanish,
transmilliy korporatsiyalar maqsad-intilishini maksimum foyda olishga sarflash
kabi omillar vositasida yuksak iqtisodiy o‘sishga erishdi, – deb yozadi muallif. –
Ammo Xitoy, Malayziya, Koreya, Singapur kabi “Osiyo yo‘lbarslari” iqtisodning
mustahkam asosini yaratish, kelgusi avlodlarning bu shart-sharoitdan bahramand
bo‘lishi uchun ular 40 yil mobaynida kechayu kunduz uxlamay ishlashdi”.
Inqilobiy islohotlardan maqsad: davlatni ham, xalqni ham boy qilish bo‘lgandi.
Shu ezgu maqsadga erishildi.
Davlat – bosh islohotchi Xitoy modernizatsiyasining yana bir xususiyati
shuki, iqtisodiy va siyosiy jarayonlarni xususiy sektor emas, balki davlatning o‘zi
boshqaradi. Shu o‘rinda, amerikaliklarning modeli xususida. 1991 yilda SSSR
parchalangandan keyin AQSH “Vashington konsensusi” degan modelni olg‘a
suradi. Ushbu modelning asosiy talabi: a) iqtisodiyotni haddan ziyod
liberallashtirish; b) sanoatni xususiylashtirish; v) bozor erkinligiga davlat
aralashuvini cheklash edi.

18“Vashington konsensusi” modeli jahonda moliyaviy inqiroz kuchaygan 2008
yilgacha dunyoning ko‘plab mamlakatlarida qo‘llanilgan. Xalqaro ekspertlar
bunday modelga faqat Xitoy modeli raqobatbardosh bo‘lishini ta’kidlashgan edi.
Buning sababi shundaki, “Sharqiy Yevropada moliya, pul tizimi, tashqi savdodagi
islohot makrodarajada, Xitoyda narxlar siyosati, korxonalarni isloh etish, nodavlat
sektorini rivojlantirish mikrodarajada amalga oshiriladi”. Bunday model kichik
biznes va tadbirkorlikka keng yo‘l ochib berilayotgan O‘zbekistonga ham mos
keladi. Rus olimi D.Travin “Yevropa modernizatsiyasi” kitobida Janubi-sharqiy
Osiyodagi monarxiya yoki avtoritar tizimlarning “amalda yuksak iqtisodiy
o‘sish”ga erishgani fakti oldida G‘arb iqtisodchilari va siyosatchilari hayratda
qolishayotgani haqida yozadi. Vaholanki, nazariyotchilar Osiyoning avtoritar
tizimi yaratgan bozor iqtisodi mexanizmi yordamida yuqori iqtisodiy-ijtimoiy
ko‘rsatkichlarga erishib bo‘lmaydi, deb ayyuhannos solishgan edi. Demak,
iqtisodiy va siyosiy nazariyalarni qayta ko‘rib chiqish vaqti allaqachon keldi. Ha,
g‘arbliklar tanqidiga uchragan Janubi-sharqiy Osiyo va Yaqin Sharq davlatlari
(Xitoy, Yaponiya, Malayziya, Janubiy Koreya, Singapur, Tayvan, Tailand,
Indoneziya, Birlashgan Amir Amirliklari, Quvayt) iqtisodiy modernizatsiyasi
dunyo oldida eng kuchli sharqona taraflarini namoyon eta oldi.

191.2. Chjan Kayshi va Mao Szedun - Xitoy tarixining eng dramatik
raqobati
Chjan Kayshi va Mao Szedunning munosabatlari XX-asrning eng murakkab
va fojiali siyosiy drama hisoblanadi. Ikki kishi bir vaqtlar umumiy dushman -
Yaponiyaga qarshi birga kurashgan, ammo keyinchalik qonli fuqarolar urushida
qarama-qarshi tomonlarga bo'linib ketishdi. Ularning kurashi nafaqat Xitoy, balki
butun dunyo tarixiga chuqur ta'sir ko'rsatdi va bugungi kunda ham o'z ahamiyatini
yo'qotmagan. 1920-yillarning boshida Chjan Kayshi va Mao Szedun bir maqsadga
xizmat qilayotgan edi - Xitoyni parchalanish va xorijiy bosqinchilardan qutqarish.
Ikkalasi ham Sun Yatsenning Guomindan (Milliy partiya) a'zolari bo'lib, Xitoyda
zamonaviy respublika qurish uchun kurashdilar. Chjan harbiy jihatdan kuchli,
tashkilotchi va pragmatik edi. Mao esa ideolog, falsafachi va g'oyalarning kuchi
bilan odamlarni harakatga keltiradigan lider edi.
1924-1927 yillarda Guomindan va Kommunistlar partiyasi birinchi marta
ittifoq tuzdi. Bu "Birinchi ittifoq" davri edi. Chjan Kayshi Guomindan
armiyasining bosh qo'mondoni, Mao esa kommunistlar harakatining asoschilarda
biri edi. Ular birga "Shimoliy yurush" ni amalga oshirdilar - bu yurishda Xitoyning
janubi va markaziy qismlarini harbiy sarkardalardan ozod qildilar. Ammo 1927-yil
apreldagi Shanxay qirg'ini hamma narsani o'zgartirdi. Chjan Kayshi to'satdan
kommunistlarga qarshi yo'naltirilgan operatsiya boshladi va minglab kommunistlar
va ularning tarafdorlari qatl qilindi. Bu xiyonat Maoni hayratda qoldirdi. Nega
Chjan buni qildi? U kommunistlarning kuchlanishidan qo'rqqan, ularning radikal
agrar islohotlari uning asosiy tayanchi - yer egalarini bezovta qilgan, va u G'arb
hamda Xitoy biznes doiralarining qo'llab-quvvatlashini xohlagan edi. 1927-1937
yillar oralig'ida ikki kuch o'rtasida qonli fuqarolar urushi boshlandi. Chjan
Kayshining qo'shinlari ko'p sonli va yaxshi qurollangan bo'lsa-da, Mao qishloq
partizanlari usulini qo'llab, dehqonlarni o'z tarafiga tortdi. Chjan to'rt marta
kommunistlar bazasini o'rab olishga urindi va 1934-yilda deyarli muvaffaq bo'ldi.
Ammo Mao "Buyuk yurish"ni boshladi - 12,500 kilometrlik ajoyib chekinish, bu
yurishda 80,000 qizil askar shimoli-g'arbiy Xitoyga etib bordi. Bu yurishda Mao

20kommunist partiyaning mutlaq lideri bo'lib chiqdi.
1937-yilda Yaponiya Xitoyga to'liq miqyosli bosqinchilik boshladi. Bu
vaziyat Chjan va Maoni yana yaqinlashtirdi.Si'an voqeasi (1936-yil dekabr)
dramatik bo'ldi - Chjan Kayshi o'z generallaridan biri tomonidan asir olinib,
Maoga qarshi urushni to'xtatib, yaponlarga qarshi kurashishga majbur qilindi.
Maoning vazirligi muhim edi - u Chjan Kayshini o'ldirishga yo'l qo'ymaslikni
taklif qildi, chunki Xitoy uchun birlashgan lider kerak edi. 1937-1945 yillar -
"Ikkinchi ittifoq" davri. Chjan va Mao rasman ittifoqdoshlar edilar, ammo
haqiqatda ikkalasi ham kelajakdagi kurashga tayyorlanayotgan edi. Chjan yaponlar
bilan to'g'ridan-to'g'ri janglar olib bordi va katta yo'qotishlar chekdi. Mao esa
partizan taktikasini qo'llab, o'z kuchlarini saqladi va qishloq hududlarida nazoratni
kuchaytirdi.
Chjan Xitoyning rasmiy hukumati va xalqaro tan olingan lider edi, Mao esa
keng xalq qo'llab-quvvatlashini qo'lga kiritdi. 1945-yilda Yaponiyaning taslim
bo'lishi ikkalasi o'rtasidagi to'qnashuvni muqarrar qildi. AQSh va SSSR ikkalasini
ham sulh tuzishga undadilar. 1945-yil avgust-oktabrda Chjan va Mao Chunqingda
uchrashdilar va ommaviy suratga tushdilar - ikkalasi ham tabassum qilib, do'stona
ko'rinishga harakat qildilar. Ammo bu uchrashuvlar hech narsaga olib kelmadi.
1946-yilda fuqarolar urushi qayta boshlandi, bu safar to'liq miqyosda. Chjan 4
million askar, zamonaviy qurol-yarog' (AQShdan olgan) va xalqaro qo'llab-
quvvatlashga ega edi. Mao 1 million askar va oddiy qurollarga ega bo'lsa-da,
dehqonlarning keng qo'llab-quvvatlashi va g'oyaviy jihatdan mustahkam kuchga
ega edi. 1949-yilga kelib, Chjan Kayshi mag'lub bo'ldi. Uning armiyasi
parchalandi, xalq qo'llab-quvvatlashi yo'qoldi va korrupsiya hukumatni ichidan
yedi. Chjan va uning 2 million tarafdori Tayvan oroliga qochdi. 1-oktabr 1949-
yilda Mao Szedun Xitoy Xalq Respublikasini e'lon qildi. Ikki Xitoy paydo bo'ldi -
materikdagi kommunist Xitoy va Tayvandagi milliychi Xitoy.
Tayvanda Chjan Kayshi 1975-yilgacha hukmronlik qildi. U yerda u avtoritar,
ammo samarali boshqaruv o'rnatdi. Tayvan iqtisodiy mo''jiza yaratdi va
demokratiyaga o'tdi. Materikda Mao o'z kommunist tizimini qurdi, ammo bu tizim

21"Buyuk sakrash" (1958-1962, 30 million odam ochlikdan o'ldi) va "Madaniy
inqilob" (1966-1976) kabi fojialarga olib keldi. Chjan va Maoning shaxsiy
qarashlari ham ziddiyatli edi. Chjan an'anaviy, konfutsianchi qadriyatlarga sodiq,
tartib-intizom tarafdori edi. U Xitoyni zamonaviylashtirmoqchi bo'lsa ham, asosiy
tuzilmalarni saqlamoqchi edi. Mao esa radikal inqilobchi, eski tuzilmalarni
butunlay yo'q qilmoqchi bo'ldi. Chjan elita bilan ishladi, Mao ommaga tayandi.
Chjan G'arb bilan hamkorlik qildi, Mao "o'z kuchimizga tayanish"ni targ'ib qildi.
Tarixdagi o'rinlari jihatdan ikkalasi ham Xitoy tarixini belgilab berdi. Chjan
Kayshi Sun Yatsenning merosini davom ettirdi, Guomindan partiyasini
mustahkamladi va Xitoyni Ikkinchi jahon urushida ittifoqchilar safida tutdi. Ammo
uning hukumati korrupsiyaga botgan, iqtisodiy islohotlar muvaffaqiyatsiz bo'ldi va
xalqdan uzilib qoldi. Tayvanda esa u iqtisodiy taraqqiyot asoslarini qo'ydi. Mao
Szedun Xitoyni birlashtirib, mustaqil qildi va imperializm davrini tugatdi. U
Xitoyni dunyo kuchiga aylantirish asoslarini qo'ydi. Ammo uning siyosati o'n
millionlab odamning o'limiga sabab bo'ldi. U dahiyona strategist va lidership
qobiliyatlarga ega bo'lsa-da, uning ideologik dogmatizmi Xitoyga katta zarar
yetkazdi.
Nima uchun bugungi kunda bu tarix muhim? Birinchidan, Xitoy-Tayvan
munosabatlari hali ham hal qilinmagan. Chjan va Maoning boshlagan bo'linish 75
yildan keyin ham davom etmoqda.
Ikkinchidan, bu tarix siyosiy raqobat, ittifoq va xiyonatning klassik
namunasidir - ikki lider umumiy dushman oldida birlashshadi, keyin qarama-qarshi
mafkuraviy yo'nalishlar ularni ajratadi.
Uchinchidan, bu tarix ideologiya va pragmatizm o'rtasidagi ziddiyatni
ko'rsatadi. Chjan juda pragmatik edi va bu unga qisqa muddatda yordam berdi,
ammo vizion yo'qligi uning mag'lubiyatiga olib keldi. Mao ideologik jihatdan
qat'iy edi va bu unga g'alaba qozonishga yordam berdi, ammo keyinchalik
fojialarga olib keldi.
To'rtinchidan, bu tarix xalq qo'llab-quvvatlashining ahamiyatini ko'rsatadi.
Chjan zamonaviy qurol-yarog' va xalqaro qo'llab-quvvatlashga ega edi, ammo

22dehqonlarning ishonchini yo'qotdi. Mao oddiy qurollarga ega bo'lsa-da, xalqning
qalbini qo'lga kiritdi. Bugungi kunda ham siyosiy kuchning asl manbai xalqdir.
Beshinchidan, bu tarix fuqarolar urushining fojiali oqibatlarini ko'rsatadi.
1927-1949 yillar orasida millionlab xitoylik o'ldi, iqtisodiyot vayron bo'ldi va
jamiyat ikki bo'linib ketdi. Hozir ham ko'plab mamlakatlarda siyosiy qutblanish
mavjud va Xitoy tajribasi bunday bo'linishning qayerga olib kelishi mumkinligini
ogohlantiradi.
Oltinchidan, bu tarix ittifoq va xiyonatning murakkab dinamikasini ko'rsatadi.
Chjan va Mao ikki marta ittifoq tuzdilar va ikki marta ajraldilar. Bu xalqaro
munosabatlarda ham takrorlanadi - kecha do'st bo'lgan bugun dushman bo'lishi
mumkin. Strategik moslashuvchanlik va uzoq muddatli fikrlash zarur.
Yettinchidan, Chjan-Tayvan va Mao-Xitoy tajribasi turli rivojlanish
modellarini ko'rsatadi. Tayvan kapitalizm va demokratiya yo'lini tanladi va
muvaffaqiyatga erishdi. Materik Xitoy kommunizm yo'lini tanladi, keyin esa
"xitoycha sotsializm" ga o'tdi. Ikki model ham o'z natijalari va muammolariga ega.
Sakkizinchidan, bu tarix liderlarning shaxsiy xarakterlarining davlat taqdirga
ta'sirini ko'rsatadi. Chjan va Maoning shaxsiy ambitsiyalari, ideologik e'tiqodlari
va strategik tanlovlari yuzlab million odamning hayotini belgilab berdi. Chjan
Kayshi va Mao Szedunning hikoyasi - bu XX asrning eng katta geosiyosiy
dramalaridan biri. Bu do'stlikdan dushmangacha, ittifoqdan urushgacha, birlashgan
maqsaddan qarama-qarshi mafkuragacha bo'lgan sayohat. Bu tarix shuni
o'rgatadiki, siyosatda doimiy do'stlar va doimiy dushmanlar yo'q, faqat doimiy
manfaatlar bor. Va bu manfaatlar to'qnashganda, hatto eng yaqin ittifoqdoshlar
ham eng shiddatli dushmanlarga aylanishi mumkin.
Xitoy inqilobining birinchi bosqichi, g'ayritabiiy ravishda, fuqarolar urushi
qayta boshlamaslik va uning barbod bo'lishidan iborat edi. AQSh va SSSR
mojaroni davom ettirishdan manfaatdor bo'lishiga qaramay, muzokaralar
muvaffaqiyatsiz tugadi. Ikkinchi Jahon urushi tugaganidan so'ng, SSSR Qizil
Armiyasi Yaponiya pozitsiyalarini nazorat qilish uchun Manchuriyaga bir yarim

23milliondan ortiq askarlarini ko'chirgan edi. Shu orada, Chi Kay-Sheki Sovetlar
chiqib ketgach, Xitoy kommunistlarining Manjuriya hududlarini egallashiga
to'sqinlik qiladigan vosita yo'qligini tushundi. Gomintang etakchisi SSSR bilan
yurishini kechiktirishi va qo'shinlari Manjuriyaga etib borishi uchun muzokaralar
olib bordi. SSSR belgilangan muddatlarni bajargan, ammo shu bilan birga KPP
butun mintaqani boshqarishda yordam bergan. Qo'shma Shtatlar, o'z navbatida,
general Jorj Marshalni Gomintang va SSR o'rtasidagi muzokaralarda ishtirok etish
uchun Xitoyga yubordi. Amerikalik koalitsion hukumat tuzishni taklif qildi, unda
mamlakatdagi barcha siyosiy fraksiyalar ishtirok etadi. Taklif shartlari ham
kommunistlar, ham millatchilar tomonidan rad etildi. 1946-yil bahorida,
muzokaralar davom etgan bo'lsa-da, qurolli qarama-qarshiliklar qayta boshlandi.
Harbiy harakatlar qayta boshlangandan keyin tashabbusni millatchilar ko'tarishdi.
Ular o'z qo'shinlari bilan 165 shaharni o'z nazoratiga olmaguncha Manchuriya va
mamlakat shimoliga bostirib kirdilar. Ushbu hujum AQSh hukumatiga qurol
sotishni 10 oyga to'xtatgan AQShning noroziligiga sabab bo'ldi. 1946-yil oxirida
Xitoy Milliy Assambleyasi demokratik xarakterdagi konstitutsiyani tasdiqladi.
Biroq, uni ishlab chiqishda kommunistlarning ishtirok etishmasligi, uni tez orada
o'lik xataga aylantirdi. Millatchi harbiy yurish 1947-yil aprelga qadar davom etdi,
ular biroz mag'lubiyatga uchradi va hujumni to'xtatdi.
Lin Biao boshchiligidagi kommunistik armiya 1947-yil o'rtalaridan tiklandi. 1
Uning Mankuriyadagi javobi unga ulangan temir yo'l liniyalarini ishdan
chiqarishdan tashqari, muhim shaharlarda joylashgan turli millatchi garnizonlarni
immobilizatsiya qilishga imkon berdi. Millatchilar hukumati juda qimmat
samolyot orqali qo'shimcha kuchlarni yuborishga majbur bo'ldi. Shu bilan birga,
kommunistlar mamlakat janubida katta hujumni boshladilar, bu ularga Shanxi va
Xebey provintsiyalarining ko'p qismini bosib olishga imkon berdi. Keyinchalik, u
Xenan va Shandun poytaxtidagi ikkita eng muhim shaharlarni egalladi. Ushbu
g'alabalar seriyasi millatchi qo'shinlarning ruhiy holatiga juda salbiy ta'sir ko'rsatdi,
kommunistik askarlar esa eyforiya edi. Vaziyat Gomintang qo'shinlarining
1
Noveyshaya istoriya stran Yevrop i i Ameriki XX vek.Chast’21945-2000M, 2001.

24ko'pchiligining tomonlarini almashtirishlariga sabab bo'ldi. 1948-yil martga kelib
Lin Biao armiyasi Gomintang qo'shinlarini mamlakatning uchta asosiy nuqtasida
o'rab oldi.
Kommunistik g'alabalar (1948-1949). Kommunistlar dushmanlariga qariyb
yarim million talafot etkazgan kampaniyada butun Manjuriyani qaytarib olishga
muvaffaq bo'lishdi. 1948-yil oxiriga kelib, ular mamlakatning shimoli-g'arbiy
qismini allaqachon nazorat qildilar. Shu vaqtdan boshlab millatchilar bir nechta
muhim janglarda mag'lub bo'ldilar: Xuay-Xuay, Liao-Shen va ayniqsa Syuzhou
jangi. Bunday vaziyatga duch kelgan Chi Kay-shek tinchlik muzokaralarini davom
ettirish uchun ariza topshirdi va Evropa kuchlari, AQSh va Sovet Ittifoqidan
yordam so'radi. Ushbu mamlakatlarning hech biri uning talabiga javob bermadi.
Oxirgi hujum (1949) Kommunistik qo'shinlar 1949-yil 22-yanvarda
Xitoyning imperatorlik poytaxti Pekinga kirib kelishdi. Urushning borishi
allaqachon qaror qilingan edi va qisqa muddatli muzokaralar olib borilgandan
so'ng Xalq ozodlik armiyasi sobiq poytaxt Nankingni bosib oldi. respublika. Shu
bilan kommunistlar allaqachon mamlakatni to'liq nazorat qilishgan. 1-oktyabrda
ular yangi kommunistik respublika yaratilishini e'lon qilishdi.
Xitoy inqilobining oqibatlari Mag'lubiyatga uchraganlaridan keyin Chi Kay-
shek va uning tarafdorlari Tayvan orolida panoh topdilar, u erda ularni
amerikaliklar himoya qildilar. U erda ular bugungi kunda xalqaro miqyosda
Tayvan nomi bilan tanilgan Millatchi Xitoyga asos solishdi. Yangi Xitoy Xalq
Respublikasida Evropalik maoizm deb nomlangan ba'zi bir farqlarga ega bo'lgan
kommunistik rejim o'rnatildi. Ushbu variantda to'rtta inqilobiy sinflar tashkil etildi:
ishchilar, dehqonlar, milliy burjuaziya va mayda burjuaziya. Sovuq urush
boshlanishi bilan Xitoy hukumati Sovet Ittifoqi va AQShga qarshi kurash olib
bordi..
Xitoy Xalq Respublikasi poydevori Mao Tszedun 1949-yil 1-oktyabrda Xitoy
Xalq Respublikasi tashkil etilganligini e'lon qildi. Shu paytdan boshlab mamlakat
tabiatini butunlay o'zgartirgan barcha sohalarda bir qator islohotlar amalga
oshirildi.

25Urushdan keyingi davr Inqilobning g'alabasi mamlakatga barqarorlik keldi
degani emas edi. Uzoq vaqt davomida anarxiya holati saqlanib qolgan joylar
bo'lgan. 1951-yilda Tibetni egallab olgan yangi respublika shimolda va shimoli-
sharqda ancha barqaror bo'lib, u erda Mao o'zining birinchi tajribalarini boshdan
kechirdi. Mamlakatning qolgan qismida kommunistik rahbarning o'zi hukumatning
to'liq o'rnatilishiga to'sqinlik qilgan 400000 qaroqchi borligini tan oldi. Armiya
Guangdong viloyatida 40 ming askardan iborat partizan guruhiga qarshi jang
qilishiga to'g'ri keldi. Ushbu beqaror vaziyat 1954-yilgacha davom etdi va
hukumatni ko'p yillar davomida harbiy xususiyatlarga ega bo'lishiga olib keldi.
Iqtisodiy choralar Xalq respublikasi hukumati mavjud tengsizlikni yumshatish
maqsadida bir qator iqtisodiy tadbirlarni ma'qulladi. Biroq, uning ijobiy ta'siri
yillar davomida ishlab chiqarildi. Boshqa chora-tadbirlar qatorida hukumat qishloq
kommunalarini yaratishdan tashqari, yerni mulkdorlardan tortib oldi va uni
dehqonlar o'rtasida taqsimladi. "Katta sakrash" deb nomlangan iqtisodiy islohotlar
uzoq vaqt davomida muvaffaqiyatsizlikka uchraganini isbotladi. Tarixchilarning
fikriga ko'ra, millionlab xitoyliklar o'limiga sabab bo'lgan ocharchiliklar bo'lgan.
Bundan tashqari, Xitoyga tijorat ittifoqchilarining etishmasligi to'sqinlik qildi,
chunki Sovuq urush o'rtalarida u faqat kommunistik soha mamlakatlariga ishonishi
mumkin edi.
G'arb va AQSh bilan keskinlik Qo'shma Shtatlar dushmanlik bilan Xitoyda
kommunistik rejim o'rnatilishini va uning Sovet Ittifoqi bilan ittifoqini qabul qildi.
Vaqt o'tishi bilan ikki buyuk kommunistik mamlakat o'rtasidagi munosabatlar
yomonlashdi va bu AQSh bilan ma'lum bir yaqinlashishga olib keldi. Qo'shma
Shtatlar, o'z navbatida, Xitoy urushi paytida Tayvan bo'g'oziga Koreya urushi
paytida kemalarni qaytarib yubordi. Madaniy o'tmishni rad etishdi Kommunistik
hukumat qadimgi Xitoy madaniyati bilan bog'liq har qanday qoldiqlarni yo'q qilish
uchun kampaniya boshladi. Konfutsiyning qabri hatto talon-taroj qilingan va uning
jasadi ko'chalarda sudralgan. Mao tomonidan 1966-yilda boshlangan Madaniy
inqilob bilan mamlakat G'arb tizimlari va tafakkuri uchun yanada yopildi.
Maoning o'limi 1976-yilda Maoning o'limi mamlakatdagi kommunistik

26modelning darhol o'zgarishini anglatmadi. Biroq, 1978-yilda Den Syaopinning
hokimiyat tepasiga kelishi mamlakatda ancha ko'p jihatdan davlat kapitalizmi deb
atash mumkin bo'lgan xususiyatlarga ega bo'lgan ancha pragmatik iqtisodiy
tizimni qabul qilganligini anglatadi.
Inqilob rahbarlari Mao Tsedun / Mao Tsé-Tung (1893-1976) Mao
millatchilarga qarshi fuqarolar urushi paytida kommunistik lagerning eng yuqori
rahbari edi. Xuddi shu tarzda, u Xitoy Kommunistik partiyasining asosiy rahbari
edi. Siyosatchi dehqon oilasidan chiqqan va yoshligida yapon bosqinchilariga
qarshi kurashda ajralib turardi. Uning nomidagi maoizm deb nomlangan
marksizm-leninizm versiyasi kommunizmni Xitoy jamiyatining xususiyatlariga
moslashtirdi. 1949-yildan boshlab u G'arb uchun yopiq avtoritar rejimni o'rnatdi.
Bundan tashqari, u o'zining shaxsiyatiga katta sig'inishni yaratdi. Mao Tszedun
1976-yil 9-sentyabrda 82 yoshida yurak xurujidan vafot etdi.
Chjou Enlai - Chjou Enlai Xitoy Xalq Respublikasidagi taniqli
siyosatchilardan biri edi. Yoshligidan Kommunistik partiyaning a'zosi bo'lib, u
inqilob g'alaba qozonganidan keyin 1949-yilda bosh vazir lavozimlarini va tashqi
ishlar portfelini egalladi. Ushbu so'nggi lavozimda u 1954 va 1955-yillarda o'z
mamlakatining delegatsiyasini Jeneva konferentsiyasida va Bandung
konferentsiyasida boshqargan. 1958-yilda u Tashqi ishlar vazirligini tark etdi,
ammo 1976-yilda vafotigacha Bosh vazir bo'lib ishladi.
Lyu Shaoqi. Ushbu xitoylik siyosatchi Kommunistik partiyaning eng muhim
rahbarlaridan biri bo'lgan va Xitoy Xalq Respublikasida raislik qilgan. U uzoq
martda Mao bilan birga qatnashgan va uning eng sodiq tarafdorlaridan biri
bo'lgan. Madaniy inqilob paytida Lyu Shaoqi Maoga bo'lgan munosabatini
yo'qotdi va xoin va kapitalistik hamdardlikda ayblandi. O'z lavozimlaridan
bo'shatilgan siyosatchi 1968-yilda jamoat hayotidan g'oyib bo'ldi. Mao vafotidan
keyingina u 1969-yilda qamoqxonada ko'rilgan yomon muomala natijasida vafot
etgani ma'lum emas edi.
Lin biao 1907-yil dekabrda Uxan shahrida tug'ilgan Lin Biao fuqarolar urushi
paytida kommunistlar va millatchilarni bir-biriga qarshi qo'ygan muhim rol

27o'ynadi. 1946-yilda mojaro qayta boshlanganda, uning harbiy tajribasi Maoni uni
Manjuriya qo'shinlarini boshqarishga majbur qildi. Harbiy kishi sifatida obro'siga
qaramay, Lin Biao 1958-yilgacha Xalq Respublikasi hukumatida biron bir muhim
siyosiy lavozimni egallamagan. O'sha yili u vitse-prezident va 1959-yilda Milliy
mudofaa vaziri etib tayinlangan. 1970-yillarning boshlarida Lin Biao inoyatdan
tushdi. Uning o'limi Mo'g'uliston ustidan uchib o'tayotganda g'alati holatlarda sodir
bo'lgan.

28II.Bob. 1950 – yildan keyin xitoyning tashqi siyosati
2.1. 1946-yilda tinchlik muzokaralarining tugashi
XX-asrning ikkinchi yarmi Xitoy uchun tub o zgarishlar davri bo ldi. Buʻ ʻ
buyuk mamlakat tarixidagi eng fojiali va bahsli voqealaridan biri – 1966 yil may
oyida boshlanib, 1976 yil oktabrigacha davom etgan “Buyuk proletar madaniy
inqilobi” hisoblanadi. Mao Szedun tashabbusi bilan amalga oshirilgan mazkur
inqilob mamlakatning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy tarixida chuqur iz qoldirdi,
uning oqibatlarini Xitoy bugun ham his qilmoqda. Madaniy inqilob nima?
Madaniy inqilob – bu sovet Rossiyasi va Xitoyda jamiyatning madaniy va
mafkuraviy hayotini tubdan qayta qurishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuidir.
Mafkuraviy kontekst va falokatning boshlanishi Madaniy inqilob 1960-yillarning
boshlarida Mao Szedun Xitoy Kommunistik partiyasidagi (XKP) ta sirini
ʼ
yo qotganidan so ng, nazoratni qayta qo lga kiritishga bo lgan shaxsiy
ʻ ʻ ʻ ʻ
ambitsiyalaridan kelib chiqqan. U partiya va hukumatni marksistik-leninistik
tamoyillardan chetga chiqishda ayblab, “burjua tafakkuri”ning har qanday
unsurlarini yo q qilishga qaror qildi. 1966 yil may oyida XKP markaziy qo mitasi
ʻ ʻ
"May direktivasi"ni e lon qildi va bu harakatni boshladi. Mao "to rtta eskirgan
ʼ ʻ
narsa"(eski g oyalar, eski madaniyat, eski urf-odatlar va odatlar)ga qarshi kurash
ʻ
shiori ostida yoshlarni safarbar qildi va tartibsizlik quroliga aylangan Qizil
gvardiyalarni (Xunveybinlar) yaratdi. Ularning soni millionlarga yetdi va ular
nafaqat madaniy qadriyatlarni, balki odamlarning taqdirini ham yo q qilishga
ʻ
kirishib ketdi.
Ijtimoiy va madaniy inqiroz Madaniy inqilob nafaqat yodgorliklar, kitob va
san at asarlarining yo q qilinishi, balki ommaviy qatag onlarga ham sabab bo ldi.
ʼ ʻ ʻ ʻ
Professor Fu Ley kabi olimlar hibsga olinib, kamsitilgan va o z joniga qasd
ʻ
qilishga majbur etilgan. 4,2 milliondan ortiq kitoblar, o n minglab tarixiy obidalar,
ʻ
jumladan, qabrlar, ibodatxonalar va qo lyozmalar yo q qilindi. Ziyolilar,
ʻ ʻ
jumladan, professorlar, doktor, muhandis va rassomlar “jismoniy mehnat
vositasida qayta tarbiyalash” uchun qishloq xo jaligi ishlariga yoki fabrikalarga
ʻ

29majburan jo natilgan. Misol uchun, taniqli yozuvchi Ba Szin zavodda ishlagan, uʻ
yerda adib uning malakasiga mutlaqo mos kelmaydigan jismoniy ishlarni
bajargan. “Pastga – qishloqqa” dasturi doirasida 1968-1976 yillarda 17 millionga
yaqin yoshlar, jumladan, talabalar va bitiruvchilar qishloqlarga jo natildi. Ular
ʻ
nafaqat og ir sharoitlarda yashagan, balki ko pincha shahardan tashqariga
ʻ ʻ
chiqqanini ko rgan mahalliy aholining ishonchsizligiga duch kelishgan. Gansu
ʻ
muzofotida xunveybinlar buzib tashlagan Budda haykali. Universitetlar yopildi,
ta lim tizimi xarob bo ldi. 1966-1970-yillarda oliy o quv yurtlarida talabalar soni
ʼ ʻ ʻ
60 foizdan pastga tushib ketdi. Mamlakat samarali mutaxassislarning butun
avlodini yo qotdi, bu esa iqtisodiy va ilmiy rivojlanishga ta sir ko rsatdi. Yuz
ʻ ʼ ʻ
minglab oilalar ajrashib ketdi, millionlab odamlar “mehnat orqali qayta
tarbiyalash” uchun qishloqlarga surgun qilindi. Ularning ko plari ochlik, kasallik
ʻ
yoki mashaqqatli mehnatdan vafot etishdi.
"Kichik Qizil kitob" qanday rol o ynadi? Mao Szedunning iqtiboslari kitobi,
ʻ
shuningdek, “Kichik Qizil kitob” nomi bilan tanilgan, Lin Byao 1960-yillarning
o rtalarida tuzgan matnlar, nutqlar va shiorlar to plamidir. Madaniy inqilob
ʻ ʻ
davrida har bir haqiqiy inqilobchi o zi bilan bu kitobning nusxasini yonida olib
ʻ
yurishi va o qib yurishi kerak edi. Ko pincha Qizil gvardiyachilar bir-birlarini
ʻ ʻ
ushbu kitobdan olingan iqtiboslar bilan kutib olishar edi. Hozirgacha butun dunyo
bo ylab Maoning "Iqtiboslar kitobi"ning 1 milliardga yaqin nusxasi chop etilgan.
ʻ
Iqtisodiy Zarar Madaniy inqilob jiddiy iqtisodiy yo qotishlarga olib keldi.
ʻ
Shanxay kabi ayrim provinsiyalarda sanoat ishlab chiqarishi inqilob davrida 10-
20% ga kamaydi. 1968 yilda qishloq xo jaligi ishchi kuchining ko p ko chishi
ʻ ʻ ʻ
sababli oqsay boshladi, bu esa g alla hosilining pasayishiga olib keldi. Masalan,
ʻ
Anxuy provinsiyasida hosil yetishmasligi sababli ommaviy to yib ovqatlanmaslik
ʻ
holatlari kuzatilgan. Partiya va boshqaruv xodimlarining doimiy “tozalab turilishi”
boshqaruv tizimini falajladi. Natijada milliy iqtisodiyot tanazzulga yuz tutdi,
aholining turmush darajasi keskin pasaydi. Rasmiy hisob-kitoblarga ko ra,
ʻ
millionlab odamlar ochlikdan yoki qatag on oqibatlaridan o lgan. Siyosiy
ʻ ʻ
oqibatlari shunday bo’ldiki natijada Madaniy inqilob Xitoy Kommunistik

30partiyasiga ishonchni susaytirdi. 1971 yilda “Lin Byao jinoyat ishi” kabi partiya
ichidagi tozalashlar o n minglab partiya amaldorlarining hayotiga zomin bo ldi.ʻ ʻ
Mao Szedun o z hokimiyatini mustahkamladi, ammo inqilob oxiriga kelib
ʻ
mamlakat chuqur inqiroz holatiga tushib qoldi. 1976 yil sentabrida – Mao
o limidan so ng, partiya Maoning rafiqasi Szyan Sinni ham o z ichiga olgan
ʻ ʻ ʻ
“To rtlik to dasi”ni “Madaniy inqilob”da ayblab, ulardan o zini chetga tortdi.
ʻ ʻ ʻ
1981 yilda rasmiy partiya plenumida Madaniy inqilob "o n yillik falokat" deb
ʻ
ta riflandi. “Madaniy inqilob” qanday oqibatlarga olib keldi? Bugungi hisob-
ʼ
kitoblarga ko ra, madaniy inqilob davrida 1,4 milliondan 1,6 milliongacha
ʻ
xitoyliklar o ldirilgan. Ularning aksariyati mamlakatda tartib o rnatish uchun har
ʻ ʻ
qanday yo l bilan kurashgan Xalq-ozodlik armiyasining “tozalash” operatsiyalari
ʻ
natijasida halok bo lgan. “Madaniy inqilob”ning bir qancha ijobiy ta sirlari
ʻ ʼ
orasida sog liqni saqlash tizimini joriy etish (rivojlanmagan bo lsa ham) va
ʻ ʻ
ishchilar va dehqonlar uchun maktab ta limini isloh qilish kiradi.
ʼ
Hozir Xitoyda “madaniy inqilob”ga qanday baho beriladi? 1981 yilda Den
Syaopin "To rtlik to dasi" ustidan ochiq sud o tkazishga ruxsat berdi va madaniy
ʻ ʻ ʻ
inqilobni "partiya va xalq uchun katta falokat" deb atadi. Bugungi kunda rasmiy
partiya “Mao 30 foiz nohaq bo lgan, ammo 70 foiz haq bo lgan” deb hisoblaydi.
ʻ ʻ
Xitoy Maoning “doimiy inqilob” haqidagi g oyalaridan voz kechganiga ancha
ʻ
bo lgan. Bugungi kunda partiya qat iy iyerarxiyani ifodalaydi, mamlakatda
ʻ ʼ
hokimiyat monopoliyasiga ega va ijtimoiy barqarorlikka alohida e tibor beradi.
ʼ
Nega “madaniy inqilob” barbod bo ldi? “Madaniy inqilob” boshidanoq hal qilib
ʻ
bo lmaydigan qarama-qarshiliklarni o z ichiga oldi. Mao bir vaqtning o zida
ʻ ʻ ʻ
inqilobchi bo lishni xohladi, eski iyerarxiyalarni buzdi, lekin ayni paytda to liq –
ʻ ʻ
avtoritar nazoratni o z qo lida saqlab qoldi.
ʻ ʻ
Bu qarama-qarshilik shiddatli fraksiyaviy janglarga aylanganda, Mao
tartibni tiklash uchun harbiylarni jalb qildi. "Yangi odam" orzusi ko mildi. Uning
ʻ
o rniga "qurolning nayzasidan chiquvchi hokimiyat" keldi. Natijada yana lenincha
ʻ
model asosida qurilgan – iyerarxiya va byurokratiyaga ega partiya paydo bo ldi.
ʻ
Mao o limidan so ng uning ko plab raqiblari, jumladan, o z islohotlari bilan
ʻ ʻ ʻ ʻ

31Xitoyni yangi rivojlanish davriga eltgan Den Syaopin hokimiyatni o z qo liga oldi.ʻ ʻ
Fojiadan saboqlar olish mumkin albatta qanday xulosa qilish mumkin, avvalambor
Madaniy inqilob ekstremizm, shaxsga sig inish va an analarni yo q qilish
ʻ ʼ ʻ
nimalarga olib kelishi mumkinligi haqida ogohlantirishdir. Uning oqibatlari
shunchalik dahshatli ediki, Den Syaopin boshchiligidagi Xitoy rahbariyati
mamlakatni qayta tiklash uchun chuqur islohotlar o tkazishga majbur bo ldi. 1978
ʻ ʻ
yilda Xitoyni keyinchalik iqtisodiy gigantga aylantirish yo lini ochib bergan
ʻ
islohotlar va ochiqlik dasturi boshlandi. Biroq madaniy inqilob xotirasi og riqli
ʻ
mavzu bo lib qolmoqda. Modernizatsiyaga bo lgan intilishlarga qaramay, bu
ʻ ʻ
davrning ko plab jihatlari jamiyatda muhokama qilinyapti va san at, adabiyot va
ʻ ʼ
akademik tadqiqotlarda o z aksini topyapti. “Madaniy inqilob”ning achchiq
ʻ
tajribasi – Xitoy uchun bu hech qachon unutilmasligi shart bo lgan saboqdir.
ʻ
Xitoyda 1949-yil 1-oktyabr kunidagi Xitoy xalq respublikasi elon
qilingandan so'ng Xitoyda olib borilgan islohotlar haqida. Maqolada Xitoydagi
islohot jarayonining qiyinchiliklari va qarama-qarshiliklari haqida so'z boradi.
1949-yildagi Xitoy inqilobi. Bu Xitoy Kommunistik inqilobi deb ham nomlangan,
bu 1927-yilda boshlangan fuqarolar urushining so'nggi bosqichi edi. Ushbu
to'qnashuvda Mao Tszedun boshchiligidagi KPK kommunistlari va Gomintang
millatchilari Chjan Kay-she boshchiligida to'qnashdilar. .Inqilobga olib kelgan
fuqarolar urushining sabablari imperatorlik davrining oxiriga borib taqaladi:
iqtisodiy tengsizlik juda katta edi, ayniqsa qishloq joylarida, mustamlakachilik va
hududlarni yo'qotish oqibatlari ulkan notinchlikni keltirib chiqardi. Bunga
mamlakatda kommunistik g'oyalarning kirib borishi qo'shilishi kerak. Ikkinchi
Jahon urushi sharoitida Yaponiya bosqiniga qarshi kurashish uchun ikkala tomon
ham sakkiz yil davomida birlashdilar. Oxir-oqibat, ular o'rtasidagi qarama-
qarshilik qayta tiklandi. Yakuniy g'alaba 1949-yil oktyabrda Xitoy Xalq
Respublikasini tashkil etgan kommunistlarga tegishli edi. Mao Tszedun tomonidan
amalga oshirilgan kommunistik tizim, avvalo, iqtisodiy sohada
muvaffaqiyatsizlikka uchragan edi, chunki bu katta ocharchilikni keltirib chiqardi.
Vaqt o'tishi bilan, mamlakat XXI-asrning boshlarida yirik jahon kuchlaridan biriga

32aylanguniga qadar kuchayib bordi. Xitoy va chet elshunoslik fanlari tahlili asosida
bu davrda Xitoyda o rta ta lim islohotiga ta sir ko rsatgan omillar aniqlandi.ʻ ʼ ʼ ʻ
Xitoyning o'rta ta'limni tashkil etish yo'lidagi birinchi qadami o'quv dasturlari,
ta'lim dasturlari va boshqalar kabi ta'lim hujjatlarini tayyorlash edi. Har
tomonlama rivojlantirish g'oyalarini amalga oshirish tasvirlangan, shuningdek,
Sovet tajribasiga murojaat. Keyingi bosqich o‘rta maktablar uchun darsliklar
yaratish bo‘ldi. 1956-yildan boshlab Xitoy o'rta maktabida amaliyot yo'nalishi
mavjud. O'qitish qishloq xo'jaligi va sanoatga oid materiallarni o'rganishga
qaratilgan. Xitoy o‘rta maktabini takomillashtirishda “Buyuk sakrash” siyosati va
keyinchalik iqtisodiyotni tartibga solishning o‘rni qayd etilgan. 1958-yilda o'quv
dasturiga unumli mehnat kiritildi. Ikki bosqichli ta’lim tizimiga o‘tish e’lon
qilindi, unga oddiy maktablar va sirtqi maktablar kiradi. Turli fanlar bo‘yicha
ta’lim mazmunidagi o‘zgarishlarga misollar keltiriladi. Mafkuraviy va mehnat
tarbiyasi bilan bog'liq islohotlarning mohiyati ochib berildi. 1961-yilda o'quv
mashg'ulotlariga ko'proq vaqt ajratildi. Biroq 1963-yilga kelib, ustuvorliklar
o'zgarib, Xitoyning o'rta ta'lim tizimida mafkuraviy tayyorgarlik va ish muhim ro`l
o'ynay boshladi. Umuman olganda, ko‘rib chiqilayotgan davrda o‘rta ta’limni
isloh qilishning o‘ziga xos xususiyati ta’limga oid ijtimoiy-siyosiy qarashlarni
hisobga olish va ta’lim mazmunini yangilash o‘rtasidagi mutanosiblikni izlashdir.
Hamda maqola Xitoydagi bo'lib o'tgan "Katta sakrash"lar haqida ham
ma'lumotlarni uzida mujassam etadi. 1958-1960-yillarda Xitoyda olib borilgan
"katta sakrash" siyosati samarasiz tugadi. Bu siyosat natijasida davlat sanoat
qishloq xo'jaligi chuqur inqirozga yuz tutdi, davlat bo'ylab 20-40 million aholining
ochlikdan vafot etishiga olib keldi. Partiyada pragmatiklar inqirozdan chiqish
uchun keskin va tez chora tadbirlar ko'rilishini talab qildi. Ularga Lyu Shaosi
boshchilik qilar edi va uni bu davrda qo'shinda ham partiyada qo'llab-
quvvatlashar edi. Jou Enlai hukumat rahbari sifatida partiya ichidagi qarama-
qarshiliklarni bostirishga, ularni kelishuvga chaqirishga urinar edi.
XX-asr boshlarida Xitoy Evropa ta'siri tufayli bir qator madaniy o'zgarishlarni
boshlagan. O'sha paytgacha ularning an'analari bilan bog'liq bo'lmagan fabrikalar

33va banklarning ochilishidan tashqari, siyosat, iqtisod yoki ilm-fan bo'yicha yangi
g'oyalarga ega bo'lgan ko'plab asarlar xitoy tiliga tarjima qilingan. Siyosatchi Sun-
Yat-Sen 1905-yilda respublika xususiyatlariga ega bo'lgan demokratik partiyani
tashkil qildi: Kuo-Min-Tan. Tashkilot rasmiy ravishda 1911-yilgacha ish
boshlamagan, ammo atigi bir yil ichida ular respublikani tashkil etib, vaqtinchalik
konstitutsiya qabul qilishgan. Ushbu g'alaba Ching sulolasi imperatori tomonidan
siyosiy nazoratni yo'qotishi bilan bog'liq bo'lib, uning xatti-harakatlari uni xalq
qo'llab-quvvatlashidan mahrum qildi. Respublikaning dastlabki yillari juda
notinch, ko'plab qurolli qo'zg'olonlar bo'lgan. Bundan tashqari, Birinchi jahon
urushini tugatgan Versal shartnomasi Yaponiyaga Shantung yarim oroliga
huquqlar bergan edi. Rossiyadagi 11917-yilgi inqilobning g'alabasi bir necha
xitoylik ziyolilar uchun 4-may harakatini, inqilobiy anti-imperialistik tashkilotni
tashkil etishida hal qiluvchi ahamiyatga ega edi. Keyinchalik, 1921-yilda bu
harakat Kommunistik partiyaga aylandi, uning asosiy rahbari Mao Tszedun edi.
Keyingi ikki yil davomida Xitoyda Sun-Yat-Senga yordam beradigan birlashgan
front tashkil etildi. Prezident G'arb davlatlaridan unga mamlakatni
barqarorlashtirishda yordam berishni iltimos qildi, ammo javob topolmadi. Faqat
Sovet Ittifoqi harbiy akademiyani tashkil etish bilan hamkorlik qildi. Buning
boshida qo'mondon Chiang-Kay bor edi. 2
Fuqarolar urushi. Prezident Sun-Yat-Sen 1925-yil mart oyida vafot etdi. Ikki
yil o'tgach, Chi-Kay- shek to'ntarish uyushtirdi va kommunistlarga qarshi
ta'qiblarni boshladi. Ularning qurolli javoblari fuqarolar urushining boshlanishini
anglatadi. Urush davom etayotgan paytda Yaponiya Xitoyni bosib oldi.
Kommunistlar markaziy hukumatga umumiy dushmanlariga qarshi kurashish
uchun birlashishni taklif qilishdi, ammo Chi-Kay-shek bu taklifni rad etdi. 1934-
yilda Mao va uning kuchlari hukumat qo'shinlari tomonidan yo'q qilinmaslik
uchun deyarli 12,500 km uzunlikdagi "Uzoq mart" deb nomlangan harakatni
uyushtirdilar. 1937-yilda yaponlarning rivojlanishi kommunistlar va millatchilarni
ularga qarshi kurashish uchun birlashishga majbur qildi. Bosqinchilar armiyasiga
2
Lafasov M.Jahon tarixi:Akademik liseylar va kasb-hunar kollejlari uchun darslik.T:“Turon-Iqbol”,2016.-400 bet.

34qarshi to'qnashuv sakkiz yil davomida, 1945-yilgacha davom etdi. O'sha yilning
avgustida xitoyliklar dushmanlarini engishga muvaffaq bo'lishdi. Ammo fuqarolar
urushi yana boshlandi.
Chia inqilobining sabablari. Fuqarolar urushi va shuning uchun Xitoy
inqilobining asosiy sabablari kech imperatorlik davrida, Ching sulolasi taxtda
bo'lgan paytdan kelib chiqqan. Bundan tashqari, xalqaro kontekst ham muhim rol
o'ynadi. Xitoy imperiyasining ijtimoiy tengsizligi. Tarixiy jihatdan ahamiyatli
bo'lgan imperiya aholisi o'rtasidagi iqtisodiy va ijtimoiy tafovut so'nggi buyuk
sulola davrida kuchaygan. Bu tengsizlik ayniqsa dehqonlarga ta'sir ko'rsatdi.
Xitoyda erga egalik er egalari va imtiyozli sinflar qo'lida bo'lgan, qishloq
ichkarisidagi dehqonlar va qishloq aholisi o'ta xavfli sharoitda va imperator
hukumati hech qanday chora ko'rmasdan yashagan. Xitoy iqtisodiyotining kvazi-
feodal tizimi qashshoqlikni davom ettirdi. Bu mamlakatda kommunizm o'rnatilishi
dehqonlar va kam ta'minlanganlar orasida edi. Mustamlakachilik va hududlarni
yo'qotish. Tsin sulolasi hukmdorlari Xitoyni o'z hududlarini yo'qotib qo'yishning
oldini olishda juda samarasiz edilar. Ularning hukumatlari davrida mamlakat
Tayvanni va Koreyaning ayrim qismlarini yo'qotgan edi, bundan tashqari
Manchuriya qo'lga olinishi va Yaponiya hujumlari. Xitoy G'arb davlatlarining
mustamlakachilik manfaatlariga bo'ysunishi kerak bo'lgan o'nlab yillar o'tgach,
aholi vaziyatni davom ettirishga tayyor emas edi. Gonkong portining yo'qolishi
ular toqat qilishga tayyor bo'lgan so'nggi xo'rlik edi.
Ichki nizolar.Ta'kidlanganidek, Xitoy G'arb davlatlarining ekspansionistik
istaklari qurboni bo'ldi. Hali ham XIX-asrda bo'lgan eng muhim to'qnashuvlardan
biri "Angliya urushi" deb nomlangan bo'lib, unda Xitoy Angliya oldida sharmanda
qilingan. Xitoy aholisi o'zlarini yana buyuk mamlakat kabi his qilishni xohlashdi
va xafagarchilik yangi avlodlar orasida odatiy tuyg'u bo'lib qoldi. Mamlakatning
tanazzulga uchrashiga ko'pchilik aybdor bo'lgan Tsin sulolasiga qarshi isyonlar
fuqarolar urushidan oldingi yillarda ham davom etgan. Ushbu qo'zg'olonlar, o'z
navbatida, imperator hukumatining zaiflashishiga yordam berdi.
Kommunizmning kengayishi. Kommunizm XIX-asrning oxirlaridan boshlab

35Evropaning bir qator mamlakatlarida o'z ta'sirini kuchaytirmoqda. 1917-yildagi
Rossiya inqilobi ushbu mafkura tomonidan boshqariladigan birinchi davlatni
yaratishni anglatardi. Yangi tashkil etilgan Sovet Ittifoqining geografik joylashuvi
kommunizmning Osiyoda ham tarqalishini boshladi. Uning Kommunistik
partiyasi Sovetlar tomonidan qo'llab-quvvatlangan Xitoyda bu g'oyalar qashshoq
dehqonlar va ishchilar tomonidan ma'qullandi. Yaponlar Manchjuriyadan haydab
chiqarilgach, ushbu hududdagi sovet qo'shinlari ularning harbiy texnikalarini
tortib olib, fuqarolar urushining kommunistik tomoniga topshirdilar. Boshqa
tomondan, ROC Qo'shma Shtatlar bilan munosabatlarini yomonlashtirgan edi,
shuning uchun fuqarolik urushi paytida uning qo'llab-quvvatlashiga ishonish qiyin
edi. Inqilobning rivojlanishi: bosqichlari. Fuqarolar urushi tiklanishidan oldin,
Xitoyda to’rtta yirik harbiy kuchlar mavjud edi: hududning bir qismini nazorat
qilgan yaponlar; Vang Chingweining xitoylik kooperativ hukumati, poytaxti
Nankingda; gomintang millatchilari; va Maoning kommunistlari. 1945-yilda
Yaponiya mag’lubiyatga uchradi va Xitoyni tark etishga majbur bo’ldi. Fuqarolar
urushining dastlabki qismida to’qnashgan kuchlar AQSh va SSSR ishtirokida
tinchlik muzokaralarini boshladilar.
Xitoyni qisqacha xronologik nuqtai nazardan olib qaraydigan bo’lsak. 1946–
1949 — Xitoy fuqarolik urushi oxiri, Kommunistlar g‘alabasi. 1 oktabr 1949 —
Xalq Respublikasining e lon qilinishi (Pekin, Mao Zedong). 1950–1953 —ʼ
Koreya urushida Xitoyning ishtiroki (Xalq ko‘ngillilari armiyasi). 1950 — yer
islohoti, kollektivizatsiya bosqichlari. 1958–1962 — “Buyuk sakrash” va
qurg‘oqchilik/famine (yuqori o‘limlar bahosi). 1966–1976 — Madaniy inqilob:
ijtimoiy va siyosiy taranglik, iqtisodiy to‘xtash. 1971 — BMTda Xitoy vakolatiga
oid o‘zgarish (PRC BMTda vakolat olishi — Rezolyutsiya 2758). 1972 — AQSh
bilan yaqinlashish; Nixonning Pekinga safari. 1978 va keyin — Deng Xiaoping
boshchiligida iqtisodiy islohotlar va “ochilish” siyosati boshlanishi; 1992 yilgi
Janubiy sayohat (southern tour) islohotlarni kuchaytirdi. 1989 — Tiananmen
maydonidagi namoyishlar va ularning zo‘ravonlik bilan bostirilishi (siyosiy
oqibatlari katta). 1997 — Gonkongning Buyuk Britaniyadan Xitoyga topshirilishi

36(1 iyul 1997). Siyosiy hokimiyat va yetakchilar Mao Zedong (1949–1976) — PRC
asoschisi va marksistik-milliy kommunistik siyosat rahbari. Mao davrida land
reformlari, kollektivizatsiya, “Buyuk sakrash” va Madaniy inqilob kabi siyosatlar
amalga oshirildi. Hua Guofeng (1976–1978) — Mao o‘limidan keyingi qisqa
muddatli rahbarlik; “To‘xtash vaqti” davri. Deng Xiaoping (1978—1990-lar
boshidan de-fakto) — siyosiy lavozimlardan rasmiy chiqmagan bo‘lsa ham,
iqtisodiy siyosatni belgilovchi “paramount leader” sifatida islohotlarni boshladi va
amalga oshirdi. Uning iqtisodiy pragmatizmi (“rivojlanish — yagona haqiqat”)
Xitoyni kapital investitsiyalari va eksportga yo‘naltirilgan o‘sish yo‘liga qo‘ydi.
Jiang Zemin va keyin Li Peng, Zhu Rongji — 1990-yillarda partiya va hukumat
boshqaruvi davom etdi; iqtisodiy liberalizatsiya va global integratsiyaga urg‘u
berildi. Iqtisodiy o‘zgarishlar va natijalar 1950-yillarning boshida — yer islohoti
(land reform) va qisman kollektivlashuv. Kichik yer egaligi yo‘q qilinib, aksariyat
yer davlat/kooperativ qo‘lga o‘tdi. 1958–1962: Buyuk Sakrash — tez
sanoatlashtirish va kollektivlar tuzish maqsadida qilingan siyosatlar qishloq
xo‘jaligida hosildorlikning pasayishiga olib keldi va ulkan ocharchilikka sabab
bo‘ldi. O‘limlar bo‘yicha baholar olimlarda farqlanadi: taxminan 15–55 million
atrofida deb baholovchilar bor (turli tadqiqotlar va manbalar turlicha hisoblaydi).
Bu XX-asrdagi eng yirik fojealardan biridir. 1978 va keyin: islohotlar va
“ochilish” — xususiy tashabbusga ruxsat, chet el investitsiyalari uchun maxsus
iqtisodiy zonalar (masalan, Shenzhen), davlat korxonalari islohoti boshlangan.
Natijada 1980–1990-yillarda iqtisodiy o‘sish tezlashdi, qashshoqlik sezilarli
kamaydi, sanoat va eksport keskin oshdi. Ijtimoiy va madaniy jihatlar Madaniy
inqilob (1966–1976) davrida ta limning to‘xtashi, intellektual va madaniy merosgaʼ
qarshi kampaniyalar, universitetlar va ilmiy-tadqiqot institutlarida to‘xtovsizlik
yuz berdi. Oila va mahalliy jamiyatlarda jiddiy notinchlik bo‘ldi; yillar davomida
millionlab odamlar siyosiy sabablar bilan jazolandi yoki ijtimoiy izolyatsiyaga
tushdi. 1980–1990-yillar — iqtisodiy ochilish bilan yangi qatlamlar paydo bo‘ldi:
shaharlarning sultoni bo‘lgan yangi sinf (tadbirkorlar, menejerlar), migratsiya
(qishloqdan shaharga ishchi kuchi) kuchaydi, ijtimoiy tengsizlik va korruptsiya

37muammolari yuzaga kela boshladi. Tashqi siyosat va munosabatlar Sovet Ittifoqi
bilan munosabatlar: dastlab yaqindan hamkorlik (1950-yillar), keyin 1950–60-
yillar oxirida ideologik va siyosiy ziddiyat (Sino-Soviet split). Bu Sovet bilan
aloqalarning sovuqlashishiga olib keldi. Koreya urushi (1950–1953): Xitoy
Shimoliy Koreyani qo‘llab-quvvatlab harbiy aralashuvga kirishdi; bu PRCni
mintaqaviy kuch sifatida shakllantirdi va AQSh bilan to‘qnashuvlarni kuchaytirdi.
1972: AQSh bilan normalizatsiya boshlanishi — Nixonning Pekinga safari va
keyingi diplomatik o‘zgarishlar bilan Xitoy g‘arb bilan bog‘lanishni boshladi.
1971: BMTdagi o‘zgarish — 25-oktabr 1971-yil BMT Bosh Assambleyasi
Rezolyutsiya 2758 bilan PRC BMTdagi Xitoy vakolatini olgan. Bu Xitoyni
xalqaro sahnada mustahkamladi. 1997: Gonkongni topshirish — Britaniyadan
Gonkong 1-iyul 1997 da PRCga o‘tdi; “bir mamlakat — ikki tizim” tamoyili
asosida mintaqa 50 yil davomida iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarini saqlab qolishi
va da qilindi. ʼ
1989 — Tiananmen: nima sodir bo‘ldi va oqibatlari 1989-yil bahorda Pekinda
talabalar va fuqarolar keng ko‘lamli namoyishlar boshladi: siyosiy islohotlar,
korrupsiya va so‘z erkinligi talab qilindi. 3–4 iyun 1989 tunda namoyishlar
keskinlik bilan bostirildi. Rasmiy ma lumot va mustaqil baholar o‘rtasida farq
ʼ
katta; xalqaro manbalar voqea va qurbonlar haqida turlicha raqamlar keltiradi. Bu
voqea Xitoy va G‘arb munosabatlarida jiddiy muzlashga olib keldi va ichki
siyosatda ham qat iyroq nazoratni kuchaytirdi.
ʼ Demografiya va iqtisodiy
ko‘rsatkichlar (qisqacha) 1950–1970-yillarda aholi tabiiy o‘sishi davom etdi, lekin
Buyuk Sakrashning oqibatlari demografik ko‘rsatkichlarga salbiy ta sir ko‘rsatgan
ʼ
hududiy farqlar paydo qildi. 1980-yillardan boshlab iqtisodiy o‘sish darajasi yiliga
ikki xonali o‘sish davrlariga yaqinlashdi (lekin aniq raqamlar yillarga qarab farq
qiladi (GDP, eksport, FDI) Muammolar va meros Ijobiy jihatlar: tez
sanoatlashtirish, kambag‘allik kamayishi (xalq daromadlarining sezilarli oshishi
1980–2000 yillarda), xalqaro integratsiya (Gonkong, Investitsiyalar), ilm-fan va
texnologiyada yuksalish poydevori. Salbiy jihatlar: Buyuk Sakrash va Madaniy

38inqilobning insoniy va ijtimoiy narxlari, siyosiy repressiyalar (masalan, 1989),
inson huquqlari va erkinliklar bo‘yicha keskin tanqidlarga sabab bo‘lgan nazorat
tizimlari kiradi.
Ikkinchi jahon urushi yillarida Xitoyda rasmiy hokimiyat Chan Kayshi
boshchiligidagi Gomindan partiyasi (Milliy partiya)ga tegishli edi. 1945-yili
mamlakat hududi va aholisining katta qismi gomin- danchi Chan Kayshi hukumati
tomonidan nazorat qilinardi. Chan Kayshi hukumati BMTni tuzishda faol
qatnashdi va buyuk davlat sifatida Xavfsizlik Kengashining beshta doimiy
a’zolaridan biri bo‘ldi. 1945-yil avgustda SSSR va AQSH vositachiligida Xitoy
Kommunistik partiyasi bilan Gomindan o‘rtasida muzokaralar bo‘lib, o‘zaro
dushmanlik harakatlarini to‘xtatishga kelishildi. Fuqarolar urushi. Ammo dunyoda
«sovuq urush» boshlanib ket- gan, SSSR va AQSH endi Xitoyda voqealarning
tinch rivojlanishidan manfaatdor emasdi. Bu vaqtga kelib kommunistlar bilan
gomindanchilar o‘rtasidagi munosabatlar ham yomonlashib bordi. Hech kim
kutmagan holda 1946-yil iyunda Xitoyda fuqarolar urushi qaytadan boshlandi.
AQSH tomonidan qo‘llab-quvvatlangan Chan Kayshi armiyasi 1947-yili
kommunistlarning poytaxti Yanan shahrini egallab oldi. Ammo bu fu- qarolar
urushida gomindanchilarning oxirgi g‘alabasi bo‘ldi.
Hukumat tomonidan nazorat qilinayotgan hududlarda AQSH yor- damiga
qaramasdan ijtimoiy-iqtisodiy ahvol borgan sari yomonlashib bordi. Uzoq urush
tufayli iqtisod izdan chiqdi, ishsizlar soni muttasil ortib bordi, odamlar norozilik
bildira boshladi. Bir qator hududlarda g‘alayonlar boshlandi.
Ayni paytda Mao Szedun boshchiligidagi kommunistlar nazorat qilayotgan
hududlarga SSSR juda katta yordam ko‘rsatdi. SSSRning iqtisodiy yordami va
quroli bilan Xalq-ozodlik armiyasi qayta tuzildi, armiyada qat’iy tartib o‘rnatildi.
Bu harakatlar urush taqdirini keskin o‘zgartirish imkonini berdi.
1947-yil iyulda Xalq-ozodlik armiyasi hu- jumga o‘tdi. Bir necha hujumlar
natijasida Shi- moliy va Markaziy Xitoyning keng hududlari kommunistlar
nazorati ostiga o‘tdi. Gomindan armiyasida to‘liq tushkunlik boshlandi. Gomin-

39dan rejimi iqtisodiy va moliyaviy halokat yo- qasida turardi. AQSH uni saqlab
qolishga ha- rakat qildi.
Ammo tez orada kommunistlar butun Xi- toyni egallab oldi. 1949-yil
sentabrda Pekinda Milliy siyosiy maslahat konferensiyasi ochildi. 1-oktabr kuni
Xitoy Xalq Respublikasi e’lon qilindi.
1952-yil dekabrda Xitoy Kommunistik partiyasi Markaziy Komiteti
mamlakatda «sotsializm qurish» to‘g‘risida qaror qabul qildi. Unda mamlakatni
industry Mao Szedun – Xitoy xalqi dohiysi.
lashtirish, ishlab chiqarish munosabatlarini qayta qurish, siyosiy de-
mokratiyani rivojlantirish ko‘zda tutildi. Bu vazifalarni bajarish uzoq muddatga, 15
yilga mo‘ljallangan bo‘lib, bu muddatda ularning ak- sariyati amalga oshmay
qoldi. 1960-yillarda Xitoyni rivojlantirishning «Katta sakrash», 1970-yillarda
«Madaniy inqilob» deb nomlangan o‘ta ziddiyatli siyosatlari amalga oshirilib, ular
Xitoyga hech qanday iqtisodiy va siyosiy foyda keltirmadi. Aksincha,
mamlakatning ahvolini og‘irlashtirdi.
Mao Szedun vafotidan so‘ng hokimiyatga kelgan Den Syaopin va boshqa
pragmatiklar 1970-yillarning oxiridan Xitoyda islohotlarning yangi strategiyasini
ishlab chiqdi. 1981-yildan qishloq xo‘jaligini keng miqyosda qayta qurish
boshlandi. Natijada Xitoy o‘zini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash
muammosini hal qilib, mahsulotlarni chetga eksport
Yangi islohotlarning boshlanishi. 3
Siyosiy rivojlanishda kommunistik rejimning asosiy jihatlari saqlab
qolindi. 1989-yil bahorda Pekin talabalarining norozilik namoyishiga boshqa
shaharlarda millionlab ziyolilar qo‘shildi. 1989-yil mayda Pekin- da favqulodda
holat e’lon qilindi. Den Syaopin Tyananmin maydo- nidagi namoyishni kuch bilan
tarqatib yuborishni buyurdi. Talabalarga qarshi qurolli kuch ishlatildi, yuzlab
yoshlar halok bo‘ldi, ko‘plab kishilar qamoqqa olindi. AQSH Kongressi Xitoyga
qarshi sanksiya e’lon qildi. Ammo industrial mamlakatlar bilan munosabatlarning
yomonlashuvi yuz bermadi. Chunki bu paytga kelib Xitoy juda katta ta’sirga ega
3
Z.R.Nuriddinov“G‘arb mamlakatlarining eng yangi tarixi” 1939-1971.T 1976y.

40mamlakatga aylangan edi. Bu voqealarga qaramasdan, Xitoyda islohotlar davom
ettirildi.
Tashqi siyosat. Xalqaro munosabatlarda Xitoy uzoq yillar o‘zini ikkinchi
darajali davlat sifatida his etib keldi. Xitoy BMT va boshqa xalqaro tashkilotlarda
o‘z o‘rniga ega emasdi, uning o‘rnini Tayvanda joylashib olgan Chan Kayshi
boshchiligidagi gomindanchilar egalla- gandi. Ko‘plab G‘arb davlatlari bilan
normal munosabatlar mavjud emasdi.
1981-yildan qishloq xo‘jaligini keng miqyosda qayta qurish boshlandi.
1989-yil mayda Pekinda favqulodda holat e’lon qilindi.
1970-yillardan boshlab holat o‘zgardi. G‘arb davlatlari bilan diplo- matik
munosabatlar tiklandi, Tayvan o‘rniga BMTda o‘z o‘rnini egalladi. AQSH bilan
munosabatlar yaxshilandi, faqat SSSR bilan murak- kabligicha qoldi. 1980-yillari
Xitoy yadro quroliga ega bo‘lgan dav- latga aylandi va xalqaro munosabatlarda
shunga yarasha o‘rin egal- lashga intildi. 1980-yillarning ikkinchi yarmidan SSSR
bilan ham munosabatlar yaxshilandi. Konferensiya (konferentia – bir joyga
to‘playman) – davlat yoki partiya, jamoat va olimlar vakillarining muayyan
masalani muhokama etish uchun yig‘ilishi.
Pragmatik – pragmatizm tarafdori, falsafiy tizim. Maishiy ma’noda pragmatik –
hayotga nisbatan o‘z qarashlari va amallarini foydali natijalarga qarab
shakllantiruvchi kishi.
Strategiya–hukumatning ishlab chiqarish, daromad va xarajat, budjet, soliq,
kapital kiritish, narx-navo, ijtimoiy himoya bora- sidagi uzoq muddatli, eng muhim
tadbirlari rejasi.
Sanksiya – xalqaro kelishuv va normalarni buzgan bir guruh shaxslar yoki
butun boshli davlatga nisbatan qo‘llaniladigan chek- lov chorasi. Sanksiya
iqtisodiy, harbiy, siyosiy va boshqa turda bo‘lishi mumkin.
2.2. Xitoyni barqaror o’sishi xitoy orzusi
1840—1860-yillar Afyun urushidagi mag lubiyatdan so ng Xitoy tashqi savdoʻ ʻ
uchun Xitoy dengiz portlarini ochadigan adolatsiz shartnoma imzolashga majbur
bo ldi, bu vaqtda bojxona to lovi 5 foiz qilib belgilandi. O shandan beri bir asr
ʻ ʻ ʻ

41davomida Xitoy bojxona to lovlari dunyodagi eng past bo ldi: 1913-yilda 4 % vaʻ ʻ
1925-yilda 8,5 %. Taqqoslash uchun — o sha yillarda AQSh bojxona to lovi 30 %
ʻ ʻ
edi. 1911-yilda imperatorning ag darilishi va Gomindanning islohotlari Xitoyga
ʻ
sezilarli iqtisodiy tiklanishni bermadi: 1950-yilgacha Xitoyning jon boshiga to g ri
ʻ ʻ
keladigan yalpi ichki mahsuloti o sha darajada saqlanib qoldi (ba zi tebranishlar
ʻ ʼ
bilan) va XIX-asr boshlarida taxminan. 500 dollarni tashkil etadi. Shu bilan birga,
G arb mamlakatlarida aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot bir necha barobar
ʻ
oshdi. 1949-yilda Xitoyda hokimiyat tepasiga Mao Szedun boshchiligidagi
kommunistlar keldi. Mao ma muriyati uzoq davom etgan parchalanish davridan
ʼ
keyin mamlakatni birlashtirish jarayonining kuchayishi, Xitoyni sanoatlashtirish va
aholi farovonligining barqaror o sishi bilan ajralib turdi. Biroq, „Buyuk sakrash“
ʻ
kabi kommunistik iqtisodiy tajribalar iqtisodiy inqiroz va ommaviy ocharchilikka
olib keldi.
1979-yilda Mao Szedun (1976) vafotidan keyin, „Islohotlar va oshkoralik
siyosati“ nashr etildi. Islohotlarning birinchi bosqichida qishloq xo jaligi va
ʻ
transportning yuqori o sishi Mao davridagi ko plab cheklovlarni olib tashlash
ʻ ʻ
orqali ta minlandi. Partiya yirik, mayda ishlab chiqarish, tartibsiz sanoatni
ʼ
rivojlantirishni rag batlantirdi. Bu aholining ko pligi bilan bog liq edi. Mamlakatda
ʻ ʻ ʻ
texnik jihatdan qoloq bo lgan ko plab kichik korxonalar, hunarmandlar,
ʻ ʻ
tikuvchilar, poyabzalchilar va boshqalar mavjud. Hunarmandchilikning betartib
rivojlanishi tufayli moddiy va moliyaviy resurslarning sezilarli darajada
changlanishi mamlakat ishlab chiqarish tuzilmasida tartibsizliklarga, ishlab
chiqarish quvvatlaridan yomon foydalanishga, xom ashyo, energiya va suv
resurslarining surunkali tanqisligiga olib keldi. Davlat korxonalari asosan yutqazdi.
Xitoyda bozor iqtisodiyotini yaratish Kommunistik partiya rahbarligida besh yillik
rejalar asosida amalga oshirilmoqda. Iqtisodiyot xilma-xillikni saqlaydi. Tszyan
Szemin davrida davlat korxonalari uchun „chet elga chiqish“ davlat strategiyasi
e lon qilindi va uni amalga oshirish uchun qulay sharoitlar 2001-yilda mamlakat
ʼ
JSTga a zo bo lganidan keyin yaratildi.
ʼ ʻ
Xitoy fond bozorining pasayishiga qaraydigan bo’lsak (2015) 2015-yilning avgust
oyida Xitoy iqtisodiyoti jiddiy muammolarni boshdan kechira boshladi. Xitoy Xalq
banki yuanni keskin ravishda 1,9 foizga devalvatsiya qildi, bu eksport muammolari
bilan bog liq edi (Pekin 1994-yil yanvaridan boshlab milliy valyuta kursining
ʻ
shunga o xshash pasayishiga yo l qo ymadi). 2015-yilning 12-iyundan
ʻ ʻ ʻ
avgustigacha Xitoy fond bozori 29 foizga pasayib, 2,8 trillion dollar
kapitallashuvni yo qotdi. Avgust oyi oxirida Xitoy bozori, hatto Markaziy bank
ʻ
yuanni ikki kun ichida ikkinchi marta devalvatsiya qilganidan keyin ham
pasayishda davom etdi. 2015-yil dekabr oyida yuan ikki marta qadrsizlandi, 14-
dekabrda esa 137 bazaviy punktgacha qadrsizlandi. Xitoydan kapital oqimi 2015-
yilda 7 barobar oshib, bir trillion AQSH dollarini tashkil etdi. Bu kuzatuvlar olib
borilgan 2006-yildan beri eng yuqori miqdor edi.

42 2016-yilda Xitoy iqtisodiyotidagi inqiroz davom etdi: yilning birinchi savdo
kunida Xitoyning CSI300 indeksi 7 foizga pasaydi. Shu sababli Xitoy savdo
bozorlari kun oxirigacha yopildi. 2016-yilning 4-yanvarida Pekin milliy
valyutaning (eurusd_tod) dollarga nisbatan kursini 6,5032 yuangacha pasaytirdi.
4,5 yil ichida birinchi marta valyutalarning og irligi bir dollar uchun 6,5 yuandanʻ
zaifroq bo ldi. 25-fevral kuni Xitoyda fond indekslari 6 % dan ko proqqa tushib
ʻ ʻ
ketdi. Shanxay kompozit indeksi yil boshidan buyon 23 foizga pasaydi. 29-fevral
kuni Xitoy fond bozori yana pasaydi. Mart oyi boshida Moody’s xalqaro reyting
agentligi Xitoyning kredit reytingini „barqaror“dan „salbiy“ga tushirishga qaror
qildi. 2016-yilning birinchi choragida Xitoyning umumiy qarzi yalpi ichki
mahsulotning 237 foizini tashkil etib, rekord darajada o sdi. Yuan kursini
ʻ
barqarorlashtirish maqsadida Xitoy valyuta zaxiralarini qisqartirishni boshladi.
2016-yilning o rtalaridan boshlab mamlakat valyuta zahiralari doimiy ravishda
ʻ
kamayib bormoqda, buning natijasida 2017-yil yanvar oyi boshida 2011-yilning
fevral oyidagi eng past darajaga tushdi.
Xitoy jahon valyuta zaxiralarining yarmiga ega. 2012-yil Xitoy 2 trln dollar
Daromad olindi va shu bilan birga xarajatlar ko paydi. 2014-yilda Xitoy o z
ʻ ʻ
zahiralarida AQSH dollarining to planish sur’atini sezilarli darajada pasaytirdi va
ʻ
zahiralarning o sish sur atini sezilarli darajada pasaytirdi, butun dunyo bo ylab
ʻ ʼ ʻ
investitsiyalarni oshirdi. 2011-yilning yozida Xitoy banklari kuniga 2 mlrd.
sotilgan va daromadning katta qismini yevroga aylantirgan. Shuningdek, milliy
valyutadagi kontragentga bosqichma-bosqich o tish (masalan , svop shartnomasi)
ʻ
sodir bo ldi (Rossiya va Xitoy o rtasida valyuta almashinuvi imzolandi). 2011-yil
ʻ ʻ
Aprel Xitoy Markaziy banki xalqaro hisob -kitoblarda dollardan butunlay voz
kechish rejalarini e lon qildi. 2014-yilning kuzida Xitoy va boshqa davlatlar
ʼ
XVFga muqobil rivojlanish banki tashkil etilishini e lon qildilar, XVJ islohotlari
ʼ
muvaffaqiyatsizlikka uchragani uchun iyul oyida AQSh tomonidan kuzatildi. Xitoy
Xalq Respublikasi bank tizimi asosan davlat sektoriga kredit beradi: 2006-yilda
xususiy biznesga kamida 1 ta Kreditlarning foizdan kamroq qismi jinoyat
olamidagi yirik davlat banklari tomonidan berilgan. So nggi yillarda bank sektorini
ʻ
milliylashtirish jarayoni sekin kechdi: 2013-yil dekabr oyida beshta yirik davlat
banklarining depozit sertifikatlarini erkin sotish boshlandi va 2014-yil boshida
Davlat kengashi 5 ta to liq xususiy tijorat banklari (Shanxay, Tyanjin, Chjejiang va
ʻ
Guangdong). yaratish dasturini tasdiqladi. Xitoy banklari asta-sekin chet elga
chiqmoqda: 2013-yil boshida Xitoyning 16 ta banki 1050 ta xorijiy yuridik
shaxslarni, shu jumladan 49 ta davlatda sho ba korxonalari, filiallari,
ʻ
vakolatxonalari va turli darajadagi qo shma korxonalarini tashkil qildi.
ʻ
XXI asrga kelib Xitoy jadal rivojlanish, iqtisodiy barqarorlik va global ta’sir
kuchi bo‘yicha dunyoning eng yirik davlatlaridan biriga aylandi. Bu jarayonning
ildizlari 1978-yilda Den Syaopin tomonidan boshlangan “islohot va ochilish
siyosati”ga borib taqaladi. Xitoy markazlashtirilgan reja iqtisodiyotidan
bosqichma-bosqich bozor mexanizmlari bilan uyg‘unlashtirilgan modelga o‘tdi. Bu
o‘zgarishlar chet el investitsiyalariga eshiklarni keng ochdi, maxsus iqtisodiy

43zonalar tashkil etildi va qishloq xo‘jaligi tizimi liberallashtirildi. Shu davrdan
boshlab Xitoy iqtisodiyotining yillik o‘sish sur’ati 8–12 foiz atrofida shakllanib,
dunyodagi eng tez rivojlanayotgan iqtisodiy modelga aylandi. 1990–2010-yillar
Xitoyning to‘laqonli sanoatlashuv davri bo‘ldi. Keng mehnat bozori, transport-
logistika infratuzilmasining yuksalishi, eksportga yo‘naltirilgan siyosat natijasida
Xitoy “Dunyoning fabrikasi”ga aylandi. Elektronika, to‘qimachilik, metallurgiya,
kimyo va avtomobil sohalari jadal o‘sdi, trillionlab dollarlik valyuta zaxiralari
yig‘ildi. Biroq Xitoy bu bosqich bilan cheklanib qolmadi. 2010-yillarga kelib
mamlakat endi eksportga tayanadigan iqtisoddan yuqori texnologiyali, innovatsion
iqtisodiyotga o‘tishni maqsad qildi. Bu jarayon “Made in China 2025” dasturi bilan
anglashildi: yarimo‘tkazgichlar, sun’iy intellekt, robototexnika, dronlar,
biotexnologiya, yangi energiya vositalari va kosmik sanoat rivojining ustuvor
yo‘nalishiga aylandi. Bugungi kunda Xitoy 5G texnologiyasi, AI ishlanmalar,
elektromobil bozorida jahon yetakchilaridan biridir.
Barqaror o‘sishga xizmat qilgan asosiy jarayonlardan yana biri – keng
ko‘lamli ijtimoiy siyosatdir. 2012–2020-yillar oralig‘ida Xitoy rasmiy statistikaga
ko‘ra 100 milliondan ortiq odamni qashshoqlikdan chiqarishga muvaffaq bo‘ldi.
Qishloq infratuzilmasi, uy-joy dasturlari, transport tizimi, ta’lim va sog‘liqni
saqlash loyihalarining kengayishi ichki bozorni kuchaytirdi va iqtisodiyotning
barqarorligi mustahkamlandi. Ichki iste’molning ortishi Xitoyni tashqi bozor
tebranishlariga kamroq bog‘liq qildi. 2020-yilda Si Szinpin tomonidan e’lon
qilingan “Ikki aylanish” modeli – ichki iqtisodiy aylanishni asosiy drayver sifatida
rivojlantirish, tashqi iqtisodiy faoliyatni esa qo‘shimcha kuch sifatida qo‘llash –
Xitoy iqtisodiy strategiyasining yangi poydevoriga aylandi. Xitoyning bu iqtisodiy
va ijtimoiy o‘sishi siyosiy markazlashuv va barqarorlik bilan chambarchas bog‘liq.
Xitoy Kommunistik Partiyasi mamlakatning siyosiy hayoti, iqtisodiy strategiyasi,
armiyasi va axborot tizimlarini to‘liq nazorat qiladi. Davlatning markazlashtirilgan
boshqaruvi Xitoydagi barqarorlikning kafolati sifatida talqin etiladi. Shuningdek,
raqamli boshqaruv, “ijtimoiy kredit tizimi” kabi mexanizmlar jamiyatdagi intizom,
xavfsizlik va davlat-nazorat tizimining samaradorligini oshiradi. Bu model xalqaro
maydonda turlicha baholansa-da, Xitoy ichida ijtimoiy tartibning yuqori darajada
saqlanishiga xizmat qilmoqda.
Ana shu rivojlanish jarayonlari va siyosiy strategiyaning mafkuraviy asosi
sifatida Si Szinpin 2012-yilda “Xitoy orzusi” (Chunggo meng) g‘oyasini e’lon
qildi. “Xitoy orzusi” Xitoyning milliy uyg‘onishi, xalq farovonligi va kuchli davlat
qurish haqidagi uzoq muddatli umummilliy ideal sifatida qaraladi. Bu g‘oya
Xitoyning XX asrdagi inqirozlar, mustamlakachilik bosimi, ichki notinchliklar va
iqtisodiy qoloqliklardan keyingi tiklanish g‘oyasini mujassam etadi. Aslida, “Xitoy
orzusi” Xitoy xalqining tarixiy ravnaq sari qaytish orzusini anglatadi. “Xitoy
orzusi” ikki yirik strategik bosqich orqali amalga oshirilmoqda. Birinchisi – 2021-
yilda, Xitoy Kommunistik Partiyasining 100 yilligiga kelib “o‘rtacha farovon
jamiyat” qurish. Bu bosqichga kambag‘allikni qisqartirish, o‘rta sinfni kengaytirish
va iqtisodiy o‘sishni barqarorlashtirish kiradi. Ikkinchi bosqich – 2049-yilga, Xitoy

44Xalq Respublikasining 100 yilligiga qadar Xitoyni “zamonaviy, boy, qudratli va
global ta’sirga ega davlat”ga aylantirish.
2.3. Xitoyning faol tashqi siyosati
Bugungi kunda mavjud bo'lgan xalqaro munosabatlar va geosiyosiy inqirozlar

45asnosida, Xitoy - Tayvan mojarosining Sharqiy Osiyo mintaqasi uchun ta'siri biz
o'ylagandan ko'ra yuqoridir. Bu mojaro faqatgina Sharqiy Osiyo uchun emas, balki
global dunyo uchun qaysidir ma'noda yuqori ta'sir kuchiga ega. Undan tashqari
bugungi kunda yirik iqtisodiy kuchga ega bo'lgan Xitoy Xalq Respublikasining o'z
mintaqasidagi iqtisodiy siyosatiga jiddiy ta'sir qilishi ehtimoli yo'q emas. Chunki
Rossiya-Ukraina mojarosi boshlangandan so'ng qaysidir ma'noda Xitoyning
iqtisodiy o'sish dinamikasi pastga tomon harakatlanmoqda. Shuning uchun bu
Tayvan bilan mojaroning ahamiyati nafaqat Xitoy, balki Tayvanning o'zi uchun
ham katta ta'sirga egadir. Albatta, har bir narsaning boshlanish bo'g'ini bo'lgani
kabi ushbu mojaroning ham o'ziga yarasha sabablari mavjuddir. Ko'plab
manbalarda bu nizoning ildizi 1947-1949-yillarga borib taqaladi deb ma'lumot
berishgan. Ammo asl bu inqirozning kelib chiqishi XIX-asr oxiri ya'ni 1895-yil
Yapon-Xitoy urushi yakunidan so'ng kelishilgan shartnoma asosida Sin dinastiyasi
Tayvan hududini Yaponiyaga berib yuboradi. Shundan so'ng Sin dinastiyasi 1911-
yil tugagandan so'ng Xitoy hududida keng mojarolar avj ola boshlaydi.
Gomindanchilar (g'arbparast partiya) bilan birga kommunistik qarash vakillari
o'rtasida keskinlik oshib boradi va 1921-yil Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP)
tuzilgandan so'ng Chan Kayshi boshchiligidagi Gomindanchi (KMT) partiyasi
a'zolari bilan
keskinliklar oshib borib, oxir-oqibat 1927-yil mamlakatda fuqarolar urushi
boshlanib ketadi. Bu fuqarolar urushi va ikkinchi jahon urushi arafasida 1943-yil
AQSH, Xitoy va Buyuk Britaniya o'rtasida "Qohira deklaratsiyasi" imzolanadi va
muzokalar so'ngida Xitoy Yaponiya tortib olgan Manchuriya, Tayvan va Pengu ni
qaytarib oladi. Aynan shu davrlarda, aniqrog i, 1947-yil Gomindanchilarʻ
mag'lubiyatga uchray boshlaydi va o'sha yili Xitoy hududidan qochib Tayvan
oroliga kelib joylashadi. Chan Kayshi o'zi bilan birga 2 million partiya a'zolarini
ham olib chiqib ketadi. Bu voqealardan so'ng AQSh ham 1947-yilda mintaqadagi
harbiy missiyiyasini yakunlaydi va harbiy flotini olib chiqib ketadi. Shundan
so'ng, 1949-yil 1-oktyabrda XKP rahbari Mao Szedun boshchiligida kammunistlar
Xitoy Xalq Respublikasiga (XXR) asos solishadi. O'sha yili Gomindanchilar

46birgalikda Tayvan orolida Xitoy Respublikasi (ROC)ga asos soladi. KMT 1949-
yil Xitoy Xalq Respublikasiga qarshi urushga tayyorlana boshlaydi va AQSH
tomonidan harbiy qurol yaroq bilan ta'minlanadi, ammo 1950-yllarda AQSH
Koreya urushini boshlab yuborgandan so'ng Tayvan hukumatidan urushni
to'xtatishni talab qiladi va o'zing yettinchi harbiy flotini Tayvan bo'g'ozlariga
joylashtiradi. 1950-yillar XXRning ham Tayvanni bosib olishga qodir kuchi
mavjud emas edi. Xalqaro munosabatlarning sub'ekti hisoblangan davlatlar Xitoy
bilan emas balki Tayvan bilan diplomatik aloqalarni saqlab qoldi. Xitoy
tomonidan Tayvan mojarosi asnosida AQSH bilan ham keskinliklar oshib bordi va
bu keskinliklar bugungi kungacha ham davom etmoqda. 1954-1955-yillar
davomida AQSH va Tayvan munosabatlarida keskin o'sish kuzatila boshlaydi,
hatto o'sha yillar oralig'ida AQSh Tayvan bilan "Xitoy-Amerika mudofaa
to'g'risida" shartnomani imzolaydi;. Keyingi davrlar mobaynida ham Pekin
Tayvan faqat Xitoyniki va Tayvan Xitoyning provinsiyasi degan g'oyani ilgari
sura boshlaydi. 1971-yil BMT da umumiy rezolyutsiya qabul qilinib unda Xitoy
Tayvanni o'zining provinsiyasi ekanligini isbotlab uni BMTdan chiqarib yuborish
uchun yetarli ovoz to'playdi. Shundan so'ng 1972-yil AQSh prezidenti Richard
Niksonning XXRga tashrif buyuradi va XXR bilan aloqalarni tiklaydi. O'sha
vaqtda Xitoy va AQSH o'rtasida birinchi qo'shma kommunikeysi imzolanadi.
O'sha kommunikeysida Xitoy va AQSh o'zining pozitsiyasini bildirib o'tishadi.
Ya'ni xalqaro munosabatlarning ushbu tamoyillarini hisobga olgan holda,
tomonlar quyidagi fikrlarni ta'kidlab o'tdilar:
- Xitoy va Qo'shma Shtatlar o'rtasidagi munosabatlarni normallashtirish
yo'lidagi taraqqiyot barcha mamlakatlar manfaatlariga javob beradi.
- ikkalasi ham xalqaro harbiy mojaro xavfini kamaytirishni yoqlab chiqdi.
- Osiyo-Tinch okeani mintaqasida gegemonlikka intilmaslik kerak va har biri
boshqa biron bir mamlakat yoki mamlakatlar guruhining bunday gegemonlikni
o'rnatishga qaratilgan harakatlariga qarshi chiqish kerak.
Davlatlarning hech biri uchinchi tomon nomidan muzokaralar olib borishga
yoki boshqa davlatlar bilan boshqa davlatlarga qaratilgan bitimlar yoki

47kelishuvlarga kirishishga tayyor emas.
- Har ikki tomon ham har qanday yirik davlatning boshqa davlatlar bilan til
biriktirishi yoki yirik davlatlarning dunyoni manfaat sohalariga bo‘lib tashlashi
dunyo xalqlari manfaatlariga zid bo‘ladi, degan fikrga kelishadi.
Tomonlar Xitoy va Qo'shma Shtatlar o'rtasidagi uzoq yillik jiddiy
kelishmovchiliklarni ko'rib chiqdilar. Xitoy tomoni o'z pozitsiyasini yana bir bor
tasdiqladi: Tayvan masalasi Xitoy va AQSh o'rtasidagi munosabatlarni
normallashtirishga to'sqinlik qiluvchi hal qiluvchi masala, Xitoy Xalq
Respublikasi hukumati Xitoyning yagona qonuniy hukumati hisoblanadi, Tayvan
- Xitoyning uzoq vaqtdan beri vatanga qaytarilgan provinsiyasi, Tayvanni ozod
qilish Xitoyning ichki ishi bo'lib, unga boshqa hech bir davlat aralashishga haqli
emas, AQShning barcha kuchlari va harbiy inshootlari Tayvandan olib chiqilishi
kerak. Xitoy hukumati "bitta Xitoy, bitta Tayvan", "bitta Xitoy, ikkita hukumat",
"ikki Xitoy", "mustaqil Tayvan" ni yaratishga qaratilgan har qanday faoliyatga
qat'iy qarshi chiqadi yoki "Tayvanning maqomi saqlanib qolishi kerak" degan
tarafdorliklarni to'g'ri deb bilmaydi. AQSh tomonidan esa, Qo'shma Shtatlar
Tayvan bo'g'ozining har ikki tomonidagi barcha xitoylar faqat bitta Xitoy borligini
va Tayvan Xitoyning bir qismi ekanligini tan oladi. Qo'shma Shtatlar hukumati bu
pozitsiyaga qarshi chiqmaydi. Bu Xitoyning o'zlari tomonidan Tayvan masalasini
tinch yo'l bilan hal qilishdan manfaatdorligini yana bir bor tasdiqlaydi. Ushbu
istiqbolni hisobga olgan holda, u AQShning barcha kuchlari va harbiy
inshootlarini Tayvandan olib chiqib ketishning yakuniy maqsadini tasdiqlaydi.
Ayni paytda, mintaqadagi keskinlik pasayganligi sababli, u Tayvandagi kuchlari
va harbiy inshootlarini bosqichma-bosqich qisqartiradi. Tomonlar ikki xalq
o‘rtasidagi anglashuvni kengaytirish maqsadga muvofiq, degan fikrga kelishdi.
Shu maqsadda fan, texnologiya, madaniyat, sport va jurnalistika kabi sohalarda
odamlar o‘rtasidagi aloqalar va almashinuvlar o‘zaro manfaatli bo‘lishi mumkin
bo‘lgan aniq sohalarni muhokama qildilar. Har bir tomon bunday aloqalar va
almashinuvlarni yanada rivojlantirishga ko‘maklashish majburiyatini oladi. 1978-
yilda Den Seyopin boshchiligida Xitoy hukumati iqtisodiy o'sish uchun bozor

48iqtisodiyotiga o'ta boshladi va mamlakatda iqtisodiy islohotlarning umumiy ruhi
sotsializmdan kapitalizm tomonga talpina boshladi. 1979-yil XXR rahbari Den
Seyopin Vashingtonga tashrif buyuradi va Xitoy-AQSh o'rtasida rasman
diplomatik aloqalar o'rnatilgandan so'ng, AQSh-Tayvan o'rtasidagi "Mudofaa
to'g'risidagi" shartnoma tugatiladi. Aynan 1979-yilda AQSh-Xitoy o'rtasida
"Tayvan munosabatlari to'g'risda" qonun ya'ni ikkinchi kommunikeys imzolanadi.
Va bu kommunikeysida ham Xitoy avvalgi talablarni aytib o'tadi. Shundan 3 yil
o'tib aniqrog'i 1982-yil 17-avgustda Ronald Reygan hukumati bilan birga uchinchi
kommunikeysi ham imzolanadi. Va bu kommunikeysining asosiy bandi Reygan
hukumati tomonidan Tayvan Xitoy provinsiyasi ekanligini tan oldi ammo
Tayvanga qurol-yaroq sotishni qaytadan boshlaganini ma'lum qildi?. Bu o'sha
vaqtda tashqi siyosatda "strategik noaniqlik konsepsiyasi"ni keltirib chiqardi.
Strtegik noaniqlik bu AQSh tomonidan Tayvan masalasiga kelganda rasman
Tayvanni Xitoyning provinsiyasi deb biladi ammo mojara yuzaga keladigan bo'lsa
Tayvanni himoya qiladi kerak bo'lsa qurollantiradi degan konsepsiya edi. 1986-
yilda Tayvanda yangi bir partiya Demokratik progressiv partiyasi (DPP) tuzildi va
u KMTning saylovlardagi asosiy raqibiga aylandi. Shundan keyin biroz bo'lsada
KMT va XXR o'rtasida yaqinlik o'rnatila boshlandi hatto 1987-yil Tayvanliklarga
birinchi marta Xitoyga tashrifi buyurishga ruxsat berdi. 1991-yil Tayvanda
favqulodda holat tugatiladi va o'sha yili DPP Tayvanni mustaqilligini e'tirof eta
boshlaydi. O'sha davrlarda Xitoy-Tayvan o'rtasida ham munosabatlar biroz
yumshaydi. Chunki KMT partiyasiga qarshi yangi bir demokratik va g'arbparast
partiya yuzaga kelishi KMT ning keyingi faoliyatiga ta'sir qiladi, ya'ni KMT
Tayvanni Xitoy bilan birlashtirish tarafdori bo'ldi. 1992-yil 28-30-oktabr kunlari
Gonkongda bo lib o tgan muzokaralar chog ida Tayvan bo g ozlari bo ylabʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
materikdagi aloqalar assotsiatsiyasi (ARATS) va Tayvandagi Straits Exchange
Foundation (SEF) vakillari “Yagona Xitoy tamoyili”ning ta rifini o zaro
ʼ ʻ
muhokama qilishdi. - Bo'g'ozlar savdo birjalari. ARATS, Tayvan tomoni "yagona
Xitoy printsipi" ni tan olgan holda, ta'rifni muhokama qilish uchun ochiq
qoldirishni taklif qildi. Ko'proq munozaralardan so'ng, SEF vakili "Yagona Xitoy

49tamoyili" har bir tomon o'ziga mos keladigan tarzda talqin qilinishi kerak deb
bayonot berdi. 16-noyabr kuni ARATS SEFga uning taklifi hurmat qilinishi va
qabul qilinishi hamda Bo‘g‘ozlar bo‘ylab savdo muzokaralarida “yagona
Xitoy”ning siyosiy ma’nosi muhokama qilinmasligi haqida rasmiy xabarnoma
yubordi. 3 dekabrdagi javobida SEF roziligini bildirdi va yakuniy kelishuv odatda
"1992-yilgi konsensus" deb nomlana boshladi. 1993-yilda Xitoy-Tayvan
o'rtasidagi birinchi to'g'ridan to'g'ri muzokaralar Singapurda bo'lib o'tadi. Ammo
1995-yildagi Tayvan Prezidenti Li Teng Xuining Kornel Universitetidagi nutqi
bo'lib o'tishi Xitoyning keskin noroziligiga olib keldi. Tayvanning bu
harakatlaridan so'ng Xitoy hukumati yana qurollanishga e'tiborni avvalgiga
nisbatdan oshirib yubordi. Bundan xavotirlangan Bush hukumati 2001-yil
Tayvangga qurol sotish paketini tasdiqladi. Shunday vaziyatda Tayvanning KMT
va Xitoyning XKP partiyasi 1949-yildan buyon ilkbor 2005-yilda ikki partiyaning
uchrashuvi bo'lib o'tdi. Tayvan-Xitoyning umumiy bir g'oyasi ya'ni yagona Xitoy
tamoyili ularni ma'lum bir muddat ikki mamlakat o'rtasidagi munosabatni qisman
yumshatdi. Ammo ikki tomon ham o'zini yagona Xitoy deb bilishi tashqi
siyosatda "yagona Xitoy, turli talqinlarda" degan tamoyilni shakllantirib qo'ydi.
2016-yil Tayvandagi saylovlarda DPP partiyasidan Tsay Invenning hokimiyatga
kelishi va AQSh prezidenti Donald Tramp bilan qo'ng'iroq orqali suhbat qilibshi
bilan bir qatorda uning 2019-yilda “Tayvanning 23 million aholisi o‘rtasidagi
mutlaq konsensus bizning “bir davlat, ikki tizim” dan voz kechishimiz”, deb
ta’kidlagani va yagona Xitoy Respublikasi (ROC) mavjudligini o'z nutqlarida ko'p
marotaba takrorlashi Pekin hukumatining jahlini chiqardi;;. 2017-yilda D. Tramp
Tayvanga 1.4 mlrdlik qurol-aslaha sotish haqida qaror qabul qildi. Shuningdek,
2017-yil AQSH-Tayvan aloqalarini mustahkamlovchi qonun ham qabul qilinish
bilan bir qatorda 2018-yil Tayvan AQSHdan 330 mln dollarlık F-16 qiruvchi
samolyoti va qurol-yaroq sotib oladi. Oxirgi paytlarda AQSh hukumati tomonidan
amalga oshirilayotgan ishlar Xitoyning Tayvan masalasidagi manfaatlariga jiddiy
ta'sir qilmoqda. Oxirgi marta 2022-yilda Tayvan prezidenti ya'ni Tsay Invenning
Vashingtonga tashrifi chog ida AQSh prezidenti Jozef Bayden uni qabul qilgan vaʻ

50bu tashrifdan rasmiy Pekin jahli chiqqanligini bayon qilgan. Ushbu ikki
rahbarning uchrashuvida Jo Baydenga muxbirlardan biri Tayvanni himoya qilish
uchun XXR bilan konfliktga borasizmi deb so'raganda u "ha" deb javob
berish norasmiy "Strategik noaniqlik"ga yakun yasadi. 1927-yildan buyon davom
etayotgan ikki partiyaning qarama-qarshiliklari bugungi kungacha davom etishi va
bugungi kunning dolzarb masalasiga aylanib borish ehtimoli yuqori ekanligi
haqiqatdir. Asosiy muammolari va Geosiyosiy aktorlari.
Xitoy-Tayvan mojarosi azaldan mintaqaviy va global ahamiyatga ega bo'lgan
yirik inqirozlardan biridir. Uning salohiyati, ta'sir kuchi va o'zida jamlay olgan
kuchlar muvozanati kabi ahamiyatlarga egaligi uni boshqa bir mojarolar va Sovuq
urush davridagi mojarolarning oldida yanada globalroq ekanligini ko'rsatib qo'yadi.
Undan tashqari, Xitoy o'zining qo'shnilari bilan mavjud bo'lgan o'n to'rtta chegara
nizolarini tinch yo'l bilan, asosan jiddiy murosalarni taklif qilish orqali hal qilishga
urinmoqda va endi navbat Tayvangga keldi. Xitoy-Tayvan mojarosining asosiy
muammosi bu Tayvanning geostrategik joylashuviga bog'liqligidir. Tayvan va
Pengu Xitoy materikining sharqiy dengiz qanotini qo'riqlaydi. Dushman dengiz
kuchi qo'lida ular Xitoy qirg'oqlarini blokirovka qilish va mamlakatning sharqiy
qismidagi shaharlar va transport liniyalarini bombalash uchun ishlatilishi mumkin
edi. Shuning uchun ular Xitoy xavfsizligi uchun mutlaqo zarurdir. Demak,
XXRning asosiy maqsadi, kelajakda unga bo'lishi mumkin bo'lgan mintaqaviy
tahdidlarni oldini oladi deb qarasak, o'z-o'zidan AQShning maqsadi "Birinchi orol
zanjiri"dan foydalangan holda, Xitoyning mintaqaviy ta'sirini cheklab qo'yish va
unga doimiy xavf bo'lish uchun Tayvanni Xitoydan ozod bo'lishini xohlaydi. Agar
Xitoy Tayvanni egallab olsa, ba'zi G'arb ekspertlari u Tinch okeanining g'arbiy
mintaqasida qudratni loyihalash uchun yaxshiroq joylashishi va Guam va
Gavayigacha bo'lgan AQSh harbiy bazalariga tahdid solishi mumkinligini taxmin
qilmoqda. Biroq, Xitoy o'z niyatlari faqat tinch ekanligini ta'kidlaydi. Bu
geostrategik joylashuv faqat harbiy, siyosiy va hududiy ahamiyatga ega emas.
Tayvanning iqtisodiy ahamiyatga moyilligi ham yuqori sanaladi. Misol uchun,
Tayvanga savdo ta'siri haqida gaplashadigan bo'lsak. Birinchidan, Ta'minot

51zanjirining uzilishi yarimo'tkazgichlar, elektronika va axborot texnologiyalari kabi
sohalarga ta'sir ko'rsatdi, bu esa kechikishlar va yetishmovchiliklarga olib keldi.
Intellektual mulk bilan bog'liq xavotirlar texnologik hamkorlikni ehtiyotkor
qilishga majbur qildi. Ikkinchidan, Bozorga kirish cheklovlari va ishlab
chiqarishdagi uzilishlar eksportga qaram bo'lgan tarmoqlar uchun qiyinchiliklar
tug'dirdi. Uchinchidan,Tayvan iqtisodiyoti asosan Xitoy bilan savdoga tayanadi, bu
esa Tayvan savdosining muhim qismini tashkil qiladi. Tayvanning umumiy
savdosi 2018-yildan 2021-yilgacha o'sdi, ammo paydo bo'lgan keskinliklar tufayli
2022-yilda biroz pasayish kuzatildi. Tayvan bilan birga Xitoyga qanday ta'sir
qilganligini ko'rib chiqamiz. Birinchidan, Xitoyning yirik hamkorlardan importi
2022-yilning birinchi yarmida qisqardi va bu global ta'minot zanjirining uzilishiga
yordam berdi. Ikkinchidan, Xitoy bilan savdodagi uzilishlar uning Osiyo-Tinch
okeani savdo hamkorlariga ta'sir qilib, ishlab chiqarishning sekinlashishiga va
daromadning yo'qolishiga olib keladi. Xitoy eksporti ham 2022-yilda 2021-yilga
nisbatan qisqardi. Shuningdek, IEP ma'lumotlariga ko'ra, Xitoyning Tayvanni
blokadasi birinchi yil ichida 2,7 trillion dollar miqdorida hayratlanarli
darajada yo'qotishga olib keladi. Biroq, bu ko'rsatkich konservativ
hisoblanadi, bu esa haqiqiy iqtisodiy ta'sir yanada jiddiyroq bo'lishi mumkinligini
ko'rsatadi. Blokada ko'plab Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlariga chuqur ta'sir
ko'rsatib, ularning iqtisodida jiddiy buzilishlarga olib keladi. Xususan, IEP global
iqtisodiy ishlab chiqarishning 2,8 foizga pasayishini taxmin qilmoqda, bu 2008-
yilgi global moliyaviy inqiroz davridagi yo'qotishdan deyarli ikki baravar ko'p.
Xitoy iqtisodiyoti taxminan 7 foizga qisqaradi, Tayvan iqtisodiyoti esa deyarli 40
foizga halokatli qisqarishga duch keladi. Agar Xitoy Tayvanni tashqi dunyodan
uzib qo'yadigan bo'lsa, bu iqtisodiy ta'minot zanjirining buzilishiga va dunyoda
Tayvan yetkazib berayotgan yarimo'tkazgichlar va chip tanqisligi ortib ketishi
ehtimoli juda yuqori. Ushbu jadvalda ko'rinib turganidek Tayvan yarimo'tkazgich
va chiplar savdosida o'zining yirik pozitsiyasiga ega. 4
Shuningdek, AQSh kompaniyalari, hattoki Apple kompaniyasi ham ushbu
4
Sentralno-Vostochnaya Yevropa vo vtoroy polovine XX veka, t.2. M., 2001.=

52TSMC kompaniyasi ishlab chiqaradigan elektronika mahsulotlariga bog'lanib
qolgan. Ma'lumot o'rnida, 2021-yil AQSh Tayvandan 79 mlrd dollarlik chip xarid
qilgan;A. Xitoyning o'zi ham chiplarning qariyb 70 %ini TSMC dan oladi.
Shuningdek yana bir muammo bu Tayvan bo'g'ozlarining xalqaro savdodagi
ahamiyati keskin tushib ketishi ehtimoli yo'q emas. Chunki,Tayvan bo'g'ozlari
2022-yilning dastlabki yetti oy ichida Dunyodagi 5400 ta operatsion konteyner
kemalarining 48% ini o'z hududidan o'tkazgan;B. Ba'zi manbalarda keltirishicha,
yil davomida dunyodagi kemalarning 88% i Tayvan hududidan o'tadi;C. Yana bu
inqirozning ahamiyatli tomoni shundaki, ikki davlatning ham iqtisodiyoti bir-
biriga bog'ligidir, chunki Tayvan eksport salohiyatining 42 foizi Xitoy va
Gongkongga to'g'ri kelsa, 15 foizi AQSH hissasiga to'g'ri keladi. Tayvanning
import salohiyati ham asosan Xitoyga bog'lanib qolgan ya'ni Tayvan
importlarining 22 %i XXR hissasiga to'g'ri kelsa, AQSh hissasiga 10 % mos
tushadi. Yana bir muammolardan biri bu AQSh uchun investetsiya salohiyatining
yo'qolishidir. 2021-yil statistikasiga ko'ra Tayvan Xitoyga 5.86 mlrdlik
investetsiya kiritgan, Xitoy esa Tayvangga 116.15 mln dollarlık investetsiyalarni
jalb qilgan. 2023-yil ma'lumotlarga ko'ra, AQSHda saqlanayotgan qimmatli
qog'ozlarning asosiy xorijiy egalari doirasida Yaponiya 1.1 trln dollar bilan
gegemonlikni saqlab turgan bo'lsa, Tayvan 243 mlrd dollar bilan 11-o'rinni band
qilib turibdi. Ko'rinib turibdiki, Tayvanning o'ziga yarasha investetsiya salohiyati
va qimmatli qog'ozlar bilan ishlash uslubi mavjud. Xitoy-Tayvan mojarosi
asnosida, Tayvanda yuzaga keladigan muammolardan biri bu yarimo'tkazgich va
chip mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun kerak bo'ladigan "tabiiy qum" tanqisligi
yuzaga kelishidir. Chunki, yarimo'tkazgich va chiplarni ishlab chiqarishda tabiiy
qum, kvarts qum kabi qumlarning ahamiyati yuqori. Ma'lumot o'rnida aytish
joizki, Bugungi kunda Tayvan, asosan TSMC koorparatsiyasi yiliga 90 mln tonna
tabiiy qum iste'mol qilmoqda va ularning 1/3 qismi Xitoydan keltirilmoqda. Bu
inqirozning keyingi ta'siri XXR iqtisodiy siyosatiga borib taqaladi. Chunki Xitoy
tomonidan 2013-yilda e'lon qilingan "Bir kamar - Bir yo'l" loyihasining ahamiyati
Tayvan oroliga ham qisman bog'liqdir. Chunki, Xitoyning asosiy iqtisodiy zonasi

53ya'ni sharqiy tomonlaridan boshlanuvchi bu xalqaro yo'l Tayvan bo'g'ozlari asosan
Malakka bo'g'ozi orqali Hind okeani va Hindiston yarim orolini aylanib o'tib
Afrikaning sharqiy chekkasi ya'ni Qizil dengiz va Suvaysh kanal tomon
bog'langanligi, Suvaysh kanalidan so'ng O'rtayer dengizini kesib o'tib Yevropaga
mahsulotlarni yetkazib berishni yo'lga qo'ygan edi. Bu loyiha juda qudratga ega
ya'ni bu loyiha dunyodagi 60 dan ortiq mamalakatlarni qamrab oladi, shuningdek,
o'tgan yili Jahon banki "Bir kamar- bir yo'l" infratuzilmasi loyihalari uchun qariyb
575 milliard AQSh dollari miqdorida sarflangan yoki sarflanish bosqichida
ekanligini taxmin qildi. Undan tashqari, Xitoy hukumati "Bir kamar - bir yo'l"
loyihasi tashabbusi bilan 2018-yil "Tayvanga foyda keltiradigan 31 ta chora"
to'g'risidagi qarori bilan Tayvanning qanchalik muhim geosiyosiy nuqta ekanligini
ta'kidlab o'tish kerak. Shuningdek, AQSh boshchiligida Janubiy-Sharqiy Osiyo
mamlakatlari Tayvan bilan birgalikda harakat qilishni o'z oldiga maqsad qilib
olgan. "Bir kamar-bir yo'l" loyihasiga qarshi kurash strategiyasida Vashington
rivojlanayotgan iqtisodiyotlar infratuzilmaga sarmoya kiritishda hamkorlik qilish
uchun bir qancha Osiyo-Tinch okeani demokratik davlatlari ishtirokini jalb qildi.
Masalan, Yaponiya, Janubiy Koreya va Avstraliya o'z kompaniyalari infratuzilma
loyihalarini birgalikda moliyalashtirish uchun AQSh Xalqaro Taraqqiyot Moliya
Korporatsiyasi (DFC) bilan hamkorlik qilishga kelishib oldilar. Bundan tashqari,
o'tgan yili Qo'shma Shtatlar, Yaponiya va Avstraliya tomonidan tashkil etilgan
Blue Dot tarmog'i "ochiq va inklyuziv, shaffof, iqtisodiy jihatdan foydali,
moliyaviy, ekologik va ijtimoiy jihatdan barqaror va xalqaro standartlarga mos
keladigan yuqori sifatli infratuzilma investitsiyalarini rag'batlantirishga intiladi.
standartlar, qonunlar va qoidalar." Moviy nuqta tarmog'ini qo'llab-quvvatlagan
Tayvan infratuzilma investitsiyalarini moliyalashtirish va investitsiya loyihalari
sifatini oshirish bo'yicha AQSh strategiyasiga qo'shilgan eng so'nggi Osiyo
demokratiyasiga aylandi. XXR buni anglab yetgan holda, Bir kamar - bir yo'l
loyihasida dengiz yo'lidan ko'ra quruqlik ya'ni temiryo'l ahamiyatini anglab yetgan
shekilli oxirgi paytlarda Markaziy Osiyo davlatlari, Eron, Afg oniston, Pokistonʻ
va Turkiya davlatlari orqali Yevropaga chiqish uchun katta temir yo'l loyihalarini

54amalga oshirmoqda. Chunki Temiryo'l narxlari havo yo'liga sarflanadigan
xarajatlardan 80% arzon, dengiz yo'lidagi xarajatlardan esa 50 % arzonroq
hisoblanadi. Undan tashqari dengiz va havo yo'llari temiryo'ldek 8,5 - 20 kun
oralig'ida yuklarni Yevropaga yetkazish salohiyatiga ega emas.
Geosiyosiy aktorlar - bu xalqaro yoki mintaqaviy ta'sirga ega bo'lgan va
o'zining harbiy, diplomatik salohiyati yuqori hisoblanishi bilan bir qatorda jahon
siyosatida "soft power" dan to'g'ri foydalana olish imkoniyatiga ega bo'lgan
geosiyosiy ahamiyatga ega bo'lgan davlatlardir. Bugungi kundagi mojarolarning
ahamiyati yo global bo'ladi yoki mintaqaviy. Hozir Tayvan-Xitoy mojarosini faqat
mintaqaviy deyish biroz xato hisoblanadi, chunki unda globallikka qaratilgan
ta'sirlar ham mavjud. Xitoy-Tayvan mojarosiga geosiyosiy aktorlar haqida
gapirishdan oldin bu mintaqada mavjud bo'lgan asosiy zidliklar va kuchlar
muvozanati haqida ma'lumot berib o'tamiz. 5
Ushbu mintaqada Xitoy, Yaponiya,
Janubiy Koreya, Australia va Tayvan aktori mavjud bo'lsa, AQSh, Hindiston,
Pokiston kabi davlatlarning ta'siri va o'zlarining manfaatlari mujassamlashgan. Bu
mintaqada vaziyat o'ta chigal hisoblanadi ya'ni bir-birining o'rtasida juda ko'p
miqdorda zidliklar mavjud. Misol uchun, Xitoy Hindiston bilan konfliktlarga ega
hisoblanadi. Chunki XXR Hindistonning Tibetda joylashgan Anuchar-Pradesh
hududiga da'volar kiritgan va shuningdek Kashmirning 25 %ini boshqaradi.
Shuning uchun Xitoy Hindiston bilan zidliklarda Pokiston bilan yaqin
hamkorlikka ega hisoblanadi. (Ma'lumot o'rnida, Pokiston va Hindiston ham
o'zaro dushman mamlakatlar hisoblanadi). Xitoy - Tayvan mojarosida Yaponiya
Tayvanni qo'llab-quvvatlaydi, chunki Xitoy bilan uning ham munosabatlari yaxshi
emas, ya'ni Xitoy Yaponiyaning Senkoku orolini to'liq nazorat qilishi Yaponiya
hukumatiga yoqmaydi. Shuning uchun ham Yaponiya AQSh boshchiligidagi
Xitoyga qarshi qaratilgan har bir koalitsiyaga intiladi. Xitoyning Vietnam bilan
ham aloqasini zo'r deb bo'lmaydi, chunki Xitoy va Vietnam o'zlarida sotsialistik
boshqaruvni joriy etgan davlatlar hisoblanishadi ammo bu ham milliy manfaatlar
bo'lgan joyda yaqinlashish uchun turtki bo'lmaydi. Chunki Xitoy Vietnam
5
Jahon tarixi. Yangi davr. 1-qism. (Shuhrat Ergashev) Toshkent 2013

55qirg'oqlaridan topilgan neft va gaz zaxiralariga da'vosi bor. Ushbu mintaqada
kuchlar muvozanatini AQSh o'zida mujassamlashtirib turibdi. Chunki Xitoy ushbu
mintaqada so'zsiz lider hisoblanadi va SIPRI ma'lumotlariga ko'ra dunyoda
AQShdan so'ng eng ko'p miqdorda harbiy xarajatlarni amalga oshirayotgan davlat
hisoblanadi. Ya'ni yiliga Xitoy harbiy xarajatlari uchun 250 mlrd dollar sarflaydi,
AQSh esa 877 mlrd dollar sarflasa, uchinchi o'rinda Rossiya Federatsiyasi 86.4
mlrd dollar sarflaydi. Undan tashqari Xitoyda yadro quroli mavjud Tayvanda esa
yadro quroli mavjud emas, ammo uni himoya qilishni va uning xavfsizligini
ta'minlashni AQSh o'z zimmasiga olgan. Ushbu kuchlar muvozanati mavjud ekan
Xitoy Tayvangga nisbatdan qaltis harakat qilish ehtimoli juda pastdir. (Ma'lumot
o'rnida, Agar Falastin-Isroil urushida ham kuchlar muvozanati mavjud bo'lganda
hech qachon Isroil Falastinga bostirib kirishmas edi).

56 Xulosa
Xulosa qilib aytish kerakki, Xitoy-Tayvan mojarosi azaliy ya'ni ildizlari bir
asrlik muammolarni o'ziga qamrab olganligi ham ahamiyatlidir. Undan tashqari
ikki davlat ham o'zini yagona Xitoy mamlakati deb bilishi va turli xil g'oya va
konsepsiyalar ishlab chiqishi bu ikki davlat o'rtasida mavjud bo'lgan "mafkuralar
jangi"ning ham roli muhim ekanligini bildiradi. Yuqorida aytib o'tganimizdek, "bir
davlat, ikki tizim", "yaxshi tizim uchun yagona davlat", "yagona Xitoy", "yagona
Tayvan" kabi g'oyalar asosida xalqi ongiga turli xil mafkuralarni joylagandan
so'ng, bu ikki davlat fuqarolari ham qaysi davlat yagona Xitoy ekanligini anglab
yetishi qiyin bo'ladi va qarshilik ahamiyati susaya boshlaydi deb bilishadi. Yana
bu mojaroning ahamiyatli tomoni shundaki, tashqi siyosat va siyosiy boshqaruvda
ikki mamlakat bir-biri bilan dushman hisoblansada, ikki davlatning ham
iqtisodiyoti bir-birirga bog'liqligi ushbu inqirozning qiymatini oshirib yuboradi.
Iqtisodiy o'sishga erishish uchun mamlakatni jadal sanoatlashtirishga erishishga
harakat qilindi. Xitoy ularga sanoatlashtirishda yordam berish uchun Sovet
Ittifoqidan kelgan texnologiyaga tayandi. Mashinalar, texnik yordam va harbiy
texnika Sovet Ittifoqi tomonidan yetkazib berildi. Xitoyda birinchi milliy aholi
ro'yxati 1953-yilda ularga iqtisodiy rejalashtirishda yordam berish uchun o'tkazildi.
Ular Xitoy aholisining 583 millionga yaqin ekanligini aniqladilar, bu ularning
dastlabki prognozlariga qaraganda juda katta. Hukumat aholining eng muhim
ehtiyojlarini, ya'ni katta aholi uchun oziq-ovqat va ichki kapital va sovet
texnikasini sotib olish uchun mablag'larni amalga oshirdi. Hukumat qishloq
xo jaligini kollektivlashtirishni, bank ishini, sanoat va savdoni milliylashtirishniʻ
boshladi. Xususiy tadbirkorlik tugatildi.
Katta siyosiy o'zgarishlar yuz berdi. Partiya va hukumat boshqaruvi markazlashgan
edi. 1953-yilda Xitoyning qonun chiqaruvchi organiga aylangan Birinchi
Butunxitoy xalq vakillari kongressiga delegatlar saylandi. Kongress 1954-yilda
yig'ilib, shtat konstitutsiyasini qabul qildi va Mao Xalq Respublikasi raisi, Liu
Shaoqi Butunxitoy xalq vakillari kengashining Doimiy qo'mitasi raisi, Chjou Enlay

57Davlat kengashi bosh vaziri etib saylandi. Uning o'sishiga yordam berish uchun
hukumat tomonidan yaxshilanishlar amalga oshirildi. Tez rivojlanish va
infratuzilmalar tufayli ziyolilarga bo'lgan ehtiyoj ta'kidlandi. Hukumat ko proqʻ
ziyolilarni rag batlantirish uchun xalqqa hukumat to g risida o z nuqtai nazarini
ʻ ʻ ʻ ʻ
ochiq bildirish imkonini berdi. Hukumatga qarshi tanqidlar va noroziliklar
bildirilgani sababli bu teskari natija berdi. Kommunistik partiya xijolat tortdi va
tanqidchilarni o'ngchilar deb atadi. O'ngchilarga qarshi kampaniya ko'plab o'limga
olib keldi. XX asrning ikkinchi yarmida Xitoy tarixida yuz bergan jarayonlar
nafaqat mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotini tubdan
o‘zgartirdi, balki butun jahon geosiyosiy muvozanatining shakllanishiga ham
kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Bu davr Xitoyning tanazzul, izolyatsiya va ichki
beqarorlikdan boshlab, iqtisodiy modernizatsiya, global maydonga qaytish va
mintaqaviy yetakchilik sari yo‘l bosib o‘tgan tarixiy bosqichlarini o‘z ichiga oladi.
1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasining tashkil topishi mamlakat siyosiy
tizimida tub burilish yasadi. Kommunistik mafkura asosida yangi davlat tuzildi,
agrar islohotlar amalga oshirildi, sanoatlashtirish siyosati boshlanib,
markazlashgan boshqaruv tizimi mustahkamlandi. Biroq 1950–1960-yillardagi
“Buyuk sakrash” siyosati va uning ortidan kelgan iqtisodiy inqiroz, hamda 1966–
1976-yillardagi “Madaniy inqilob” mamlakatni og‘ir ijtimoiy-siyosiy sinovlarga
duchor qildi. Ushbu davr Xitoy jamiyatida keskin qarama-qarshiliklar, ilmiy-
ma’rifiy salohiyatning susayishi va iqtisodiy tanazzul bilan xarakterlanadi. 1976-
yilda Mao Szedun vafoti ortidan mamlakat siyosiy hayotida muhim o‘zgarishlar
yuz berdi. 1978-yildan boshlab Den Syaopin tashabbusi bilan olib borilgan
“ochiqlik va islohotlar” siyosati Xitoyni mutlaqo yangi bosqichga olib chiqdi.
Bozor iqtisodiyoti elementlarini joriy etish, tashqi investitsiyalarni jalb qilish,
maxsus iqtisodiy zonalarni tashkil etish, qishloq xo‘jaligida dekollektivizatsiya –
bularning barchasi Xitoyni qisqa muddat ichida dunyoning eng tez rivojlanayotgan
davlatiga aylantirdi. 1990-yillarga kelib Xitoy sanoati, savdo hajmi,
infratuzilmaviy rivojlanishi va aholining turmush darajasi sezilarli darajada oshdi.
Shuningdek, 1997-yilda Gonkongning, 1999-yilda Makaoning “bir davlat – ikki

58tizim” tamoyili asosida Xitoy tarkibiga qaytishi mamlakat suvereniteti tiklanishida
tarixiy ahamiyatga ega bo‘ldi.
XX asrning ikkinchi yarmida Xitoyning xalqaro maydondagi roli ham
sezilarli ravishda o‘zgardi. 1971-yilda BMT Xavfsizlik Kengashida Xitoy
Respublikasi o‘rnining Xitoy Xalq Respublikasi bilan almashtirilishi, AQSh bilan
diplomatik munosabatlarning normallashuvi, Osiyo mintaqasidagi iqtisodiy va
siyosiy ta’sirining kuchayishi Xitoyni global kuch markazlaridan biriga aylantirdi.
Ushbu jarayonlar bugungi kunda Xitoyning iqtisodiy, siyosiy va harbiy
salohiyatiga asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Umuman olganda, XX asrning ikkinchi
yarmida Xitoy jamiyati siyosiy ekstremizmdan iqtisodiy pragmatizmga, avtoritar
markazlashuvdan nazorat ostidagi bozor islohotlariga, ichki izolyatsiyadan global
integratsiyaga o‘tgan murakkab, ammo muvaffaqiyatli evolyutsiyani boshdan
kechirdi. Ushbu davr Xitoyni XXI asrga jahonning eng yirik iqtisodiyotlaridan biri,
global siyosatning faol ishtirokchisi sifatida kirib kelishiga zamin yaratdi. Shu
sababli mazkur davrni o‘rganish Xitoyning bugungi o‘rnini anglashda juda muhim
ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.

59Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati :
Rahbari adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh.M. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik har bir rahhar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak”.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016-yil yakunlari va 2017
yil istiqbollariga bag‘isiilangan majlisidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
nutqi. Xalq so‘zi gazetasi, 2017-yil 16-yanvar, №11.
2. Mirziyoyev Sh.M. “Buyuk kelajaginiizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga quramiz”. O‘zbekiston, 2017-yil.
3. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar
strategiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 6-son, 70-modda. 2017-yil.
Asosiy adabiyotlar
1. Jahon tarixi [Matn]: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus,
kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun “Jahon tarixi (1918-1991
yillar)” darsligi /Sh.Ergashev, B.Xodjayev, J.Abdullayev. –Toshkent: “Turon-
Iqbol”. 2017. -144 bet.
2 . Lafasov M. Jahon tarixi: Akademik liseylar va kasb-hunar kollejlari uchun
darslik. –T.: “Turon - Iqbol”, 2016. -400 bet.
3. Noveyshaya istoriya stran Yevrop i i Ameriki XX vek. Chast’ 2 (1945-2000) M.,
2001.
4. Z.R.Nuriddinov “G‘arb mamlakatlarining eng yangi tarixi” (1939-1971). T.,
1976 y.
5.G.Hidoyatov, X. G‘ ulomov. Vsemirnaya istoriya stran Zapadnoy Yevropi i
Ameriki. (1946-1995). T. , 1999 y.

606. Sentralno-Vostochnaya Yevropa vo vtoroy polovine XX veka, t.2. M., 2001.
7 .Raxmonov K., Majidov J. Tarix fanlarini o‘qitishda innovasiya va interfaol
metodlarni tadbiq etish. Uslubiy qo‘llanma. Buxoro-2020 yil, 97 bet.
8. Jahon tarixi. Yangi davr. 1-qism. (Shuhrat Ergashev) Toshkent 2013
9. Eng yangi tarix. 1945-2010 yillar (Hamza Kichkilov, Mavluda Fayzullayeva)
toshkent 2011 yil
10. XX asr ikkinchi yarmi jahon tarixi (M.Abdurazzoqova) Toshkent 2000 yil
11. Jahon tarixi. birinchi tom. birinchi qism D.J. Urakov Nashr yili: 2020
Internet saytlari.
1. http://Zivonet.uz
2. http://edu.uz
3. www.nadlib.uz
4. http://teoriya.ru

I.Bob.Xitoyda fuqarolar urushi va uning oqibatlari……………………………..

1.1. Sovet modelini xitoyda joriy etishi. Besh yillik inqilob, madaniy inqilob va katta sakrash………………………………………………………………………..

1.2. Chjan Kayshi va Mao Szedun - Xitoy tarixining eng dramatik raqobati....

II.Bob. 1950 – yildan keyin xitoyning tashqi siyosati.........................................

2.1. 1946-yilda tinchlik muzokaralarining tugashi.......................................................

2.2. Xitoyni barqaror o’sishi xitoy orzusi…………………………………………

2.3. Xitoyning Faol tashqi siyosati…………………………………...…………….

Xulosa……………………………………………………………………………….

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:...................................................................

Купить