XX asr Kavkaz davlat davlatlari (Qorabog‘ masalasi)
![1991 yil 30 avgustda Ozarbayjon SSR Oliy Soveti davlat mustaqilligini barpo
etish haqida bayonot qabul qildi, 18 oktabrda esa „Davlat mustaqilligi
to g risida Konstitutsiya Akti“ qabul qilindi. Tog li Qorabog armaniʻ ʻ ʻ ʻ
separatchilari ham vujudga kelgan vaziyatdan foydalangan holda o z
ʻ
separatchilik siyosiy tashkillanishlarini davom ettirdilar. Ular 1991 yilning
sentabrida „Tog li Qorabog Respublikasi“ deb nomlangan qo g irchoq
ʻ ʻ ʻ ʻ
tashkilotni e lon qildilar. Ozarbayjon Respublikasi ushbu tashkilotni tanishdan
ʼ
bosh tortdi, 26 noyabrda Tog li Qorabog Muxtor Viloyati maqomi bekor
ʻ ʻ
qilindi. [18]
Tog li Qorabog Muxtor Viloyati tarixi
ʻ ʻ
Ozarbayjon tuproqlarida ikkinchi armani davlatining barpo etilishiga yo l ochib
ʻ
bergan muxtor viloyat 1923 yilning iyulida tashkil topgan. Ozarbayjon Sovet
Sotsialistik Respublikasi nomidan 1923 yilning 7 iyulida chiqarilgan dekretda
TQMVning tashkil etilishi quyidagicha asoslantiriladi: "Avvalgi Rossiya
imperiyasida milliy ozchiliklarni asoratda saqlagan chor mutloqiyati hatto
ozchilikni tashkil etgan alohida-alohida millatlarni bir-biriga qarshi qo yish
ʻ
orqali ularni mahv etishdan ham aslo chekinmas edi.
Zakavkazyeda 1905 yildagi armani-musulmon qirg ini velikorus mutloqiyati
ʻ
mahv etuvchilik siyosatining eng yorqin isbotidir. Zakavkazye inqilobiy
dehqon ommasi ularning sarmoyaviy zulmiga qarshi o z g azablarini ochiqdan-
ʻ ʻ
ochiq namoyon etgan o sha paytlarda chor generallari Vorontsov -
ʻ
Dashkovlarning qo li bilan tarixan bir-biriga qo shni bo lgan ikki xalq
ʻ ʻ ʻ —
armanilar va musulmonlar orasiga adovat urug lari sepildi.
ʻ
Bu Zakavkazye milliy ozchiliklar ustidan o z og aligini ilgari surgan bir
ʻ ʻ
hovuch milliy shovinistlar — musovotchilar, dashnoqlar va mensheviklar,
G arb kapitali yugurdaklari rahbarlik rolini qo lga kiritgan uch „mustaqil
ʻ ʻ
davlat“ga parchalanganda o z sharmandali qiyofasini yana bir bor namoyon
ʻ
etdi. Bu „davlatlar“ vujudga kelgan qisqa bir muddat mobaynida Qorabog
ʻ](https://docx.uz/documents/fc4415c2-4947-4744-8770-6839d12115c2/page_8.png?v=1)
![Viloyatining barpo etilishi to g risida“gi qonunini kuchdan qolgan debʻ ʻ
hisobladi.
Stepanakert, Mardakert, Martuni shaharlarining tarixiy nomlari qayta tiklanib,
Stepanakertga — Xonkandi, Mardakertga — Oqdara, Martuniga Xo javand deb
ʻ
nom berildi.
Askaron va Hadrut rayonlari tugatildi, markazi Xo jali shahri bo lgan Xo jali
ʻ ʻ ʻ
rayoni barpo etildi, tugatilgan Askaron rayonining hududi Xo jali rayonining
ʻ
tarkibiga, Hadrut rayonining hududi esa Xo javand rayonining tarkibiga
ʻ
kiritildi.
Hozirda qadimgi TQMV va uning atrofidagi tag in 7 rayon butunlay va qisman
ʻ
armanilar ishg oli ostidadir.
ʻ [19]
Tog li Qorabog muammosi
ʻ ʻ
Tog li Qorabog muammosining ildizlari qadimga, yanada to g rirog i, 18-
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
asrga borib taqaladi. Chunki armanilar ma lum bir maqsad yo lida olib brogan
ʼ ʻ
faoliyatlari natijasida Eron yaylovlaridan va Onado lidan ko chirib keltirilib
ʻ ʻ
joylashtirilganlar. Tadrijan ko payib qolgan armanilar hududiy iddao bilan
ʻ
chiqdilar.
Hali Qorabog xonligi davridayoq ular separatchilik faoliyati olib borib, xonlik
ʻ
ustiga xorijiy kuchlarning yurishlarini tashkil etradilar. Qorabog xonligi
ʻ
Rossiya tomonidan ishg ol etilgandan so ng bu yerga hamda Yerevan,
ʻ ʻ
Naxchivon hududlariga armanilarning ko chirilishi tezlashdi. Hatto
ʻ
Turkmanchoy bitimiga ushbu jarayonni rasmiylashtiradigan bandlar ham
kiritildi.
Yigirmanchi asrning boshlaridan esa armanilar Qorabog , Yerevan va
ʻ
Naxchivon tuproqlariga real iddaolar bilan chiqishlar qildilar hamda Eron va
Rossiya tomonidan qattiq qo llab-quvvatlandilar. 1918 yilda ushbu maqsadda
ʻ
Ozarbayjonning turli joylarida qatliomlar uyushtirildi. Bundan maqsad](https://docx.uz/documents/fc4415c2-4947-4744-8770-6839d12115c2/page_11.png?v=1)
![chiqishlar qilib, kitoblar nashr qilishyapti. Obyektiv izlanishning so nggiʻ
mahsullaridan biri bu Moskva Davlat Universiteti tomonidan 2011 yilning
yanvar oyida chop etilgan „Mayendorfdan Ostonagacha: arman — ozarbayjon
tog li qorabog mojarosining prinsipial jihatlari“ kitobidir.
ʻ ʻ [20]
.
Adabiyotlar
„Qorabog haqida haqiqiy faktlar“ (The series of „The true facts about
ʻ
Garabagh“) turkumidagi kitoblar Geydar Aliyev Fondi tomonidan
tayyorlangan:
„Qorabog tarixi haqida qisqacha ma lumot“ („Brief Information of
ʻ ʼ
the history of Garabagh“)
„Arman terroristik guruhlarining Ozarbayjonga qarshi harakatlari“
(„Activity of Armenian terrorist organizations against Azerbaijan“)
„ Xodjali genotsidi“ („The Khojaly genocide“)
„Armanilarning Ozarbayjonliklarga qarshi agressiya natijasi“
(„Consequences of Armenian aggression against Azerbaijan“)
Abdullaev V.A. Milliy g oya: siyosiy jihat. Boku: 1998, 123 bet.
ʻ
Gamidov V. V. Ozarbayjonda mavjud siyosiy — geografik
muammolar va ularni hal qilish yo llari. Boku: 2009, 184 bet.
ʻ
Mamedov J.A. Geosiyosat. Boku: 2005, 232 bet.
Shamsizade N.D. Ozarbayjon mafkurasi. Boku: 1996, 65 bet.](https://docx.uz/documents/fc4415c2-4947-4744-8770-6839d12115c2/page_13.png?v=1)
![ Zemfira Gadzhiyeva (2008). Garabagskoye khanstvo: sotsial'no-
ekonomicheskiye otnosheniya i gosudarstvennoye ustroystvo (in
russian). Baku: Takhsil.
Istoriya Azerbaydzhana po dokumentam i publikatsiyam
(1990). Elm (in russian).
Karabag-name (1950). AN Azerbaydzhanskoy SSR (in russian).
Mustafa-zade Rakhman (2006). Dve Respubliki: azerbaydzhano-
rossiyskiye otnosheniya v 1918-1922 gg (in russian). Baku: MIK.
Turan Akhundova (1999). Nemtsy-kolonisty Azerbaydzhana: XIX-
nach. XX v. Shusha (in russian).
Khronika NKAO: fevral' 1988 - fevral' 1990 (1990). Kommunist (in
russian).
Chingiz Kadzhar (2007). Staraya Shusha (in russian). Baku: Şərq-
Qərb.
E. Avalov; Fond Geydara Aliyeva; [sost. Obshchestvennaya
Organizatsiya Razvitiya regionov] Avalov; El'turan (2008). Shusha:
grafika (in russian). Baku: Chashyoglu.
K. M. Məmmədzadə; N. A. Sərkisov; red. C. Quliyev; foto. Q. M.
Hüseynzadə (1986). Şuşa-Vaqifin türbəsi; AzSSR EA Tarix İn-tu
Arxeologiya və Etnoqrafiya Sektoru (in azerbaijani). Bakı: Elm.
M. M. Ağamirov ; elmi red. O. Abasquliyev ; red. və ön söz müəl. S.
Əliyev (2013). Nəğmə dolu Şuşam mənim!(Песенный город Шуша/
Shusha - city of songs). Şuşa incəsənət məktəbi (in azerbaijani). Bakı:
Nurlar.
pod red. I. P. Babenko (1914). Pamyatnaya kniga Yelisavetpol'skoy
guberniy na 1914 god: sprilozheniye tablitsy ob ekonomicheskom
polozhenii nasedeniya gubernii (in russian).
Sadykhova Gyul'dzhamal Nariman kyzy. ; nauch. red. M. A.
Ismailov ; NANA In-t Istorii im. A. Bakykhanova (2004). Istoriya](https://docx.uz/documents/fc4415c2-4947-4744-8770-6839d12115c2/page_15.png?v=1)
![goroda Shushi (XIX-nachalo KHKH vv.): [monografiya] (in russian).
Baku: Nurlan.
Dzh. Aleksandrovich; I. Azimbekov; V. M. Sysoyev;
S.Aleksandrovich (1928). Yevlakh-Shusha: arkheologicheskiy
ocherk : otdel'nyy ottisk iz 3-go vypuska "Izvestiy Azkomstarisa" (in
russian).](https://docx.uz/documents/fc4415c2-4947-4744-8770-6839d12115c2/page_16.png?v=1)
XX asr Kavkaz davlat davlatlari (Qorabog‘ masalasi)
-
Похожие документы
- 2 Miloddan oldingi III II asrlardagi o‘zbek davlatchiligi tarixini
- 5.Shayboniylar davri epigrafik yodgorliklari
- Ashtarxoniylar va Mang‘itlar sulolasi hukmronligi davrida davlalti tizimi va boshqaruv tartiblari
- Avesto tarixiy manba sifatida
- Axborot texnologiyalarining rivojlanish tarixi, ularni qo‘llash sohalari va ularning axborotlashgan jamiyatdagi о‘rni