Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XX asr tarixini yorituvchi manbalar tavsifi (gazeta va jurnallar misolida)

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK kafedrasi KURS ISHI Mavzu: XX ASR TARIXINI YORITUVCHI MANBALAR TAVSIFI (GAZETA VA JURNALLAR MISOLIDA) TOSHKENT-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB. XX ASR TARIXINI YORITUVCHI MANBALAR TASNIFI………… 5 1.1. Matbuot (gazeta va jurnallar) tarixiy manba sifatida……………………… 5 1.2. Tarixiy manbalarni tanlash va tahlil qilish tamoyillari……………. ……..10 II.BOB. GAZETA VA JURNALLARNING MANBASHUNOSLIK NUQTAI NAZARIDAN TAHLILI……………………………………...…………………15 2.1. Gazeta va jurnallarning siyosiy, iqtisodiy mavzularni yoritilishi………… 15 2.2. Gazeta va jurnallarga madaniy mavzularni tarixini yoritishdagi o'rni….20 XULOSA…………………………………………………………………………27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………...29 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: XX asr insoniyat tarixida tub burilishlarga boy bo‘lgan davr hisoblanadi. Bu asr davomida ikki jahon urushi, Sovet Ittifoqining shakllanishi va parchalanishi, dekolonizatsiya jarayonlari, ilm-fan va texnika rivojidagi katta yutuqlar, siyosiy tizimlarning o‘zgarishi kabi muhim voqealar sodir bo‘lgan. Ushbu tarixiy jarayonlarni o‘rganish, anglash va tahlil qilish bugungi kunda ham dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, tarixiy voqealarni zamonaviy tahlil qilishda birlamchi manbalar — ayniqsa, davr matbuoti (gazeta va jurnallar) katta ahamiyat kasb etadi. Gazeta va jurnallar voqealarning sodir bo‘lgan davridagi ijtimoiy-siyosiy muhitni, xalqning kayfiyati va rasmiy mafkuraning ta’sirini aks ettirgan asosiy ommaviy axborot vositalaridir. Ular orqali tarixiy voqealar qanday yoritilgani, qanday baholanganini o‘rganish mumkin. Bu esa nafaqat tarixiy faktlarni, balki davr ruhini, ideologik yondashuvni ham tahlil qilish imkonini beradi. Mavzuning maqsad va vazifalari: Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi XX asrda yuz bergan muhim tarixiy voqealarni yoritishda gazeta va jurnallarning tutgan o‘rni hamda ular orqali tarixiy manba sifatida qanday axborot olish mumkinligini tahlil qilishdir. Shuningdek, davr matbuotining tarixiy voqealarni yoritish uslubi, ideologik yondashuvi va ijtimoiy-siyosiy hayotdagi ta’sirini ochib berish nazarda tutiladi. Vazifasi esa XX asrning muhim tarixiy bosqichlari va voqealarini qisqacha yoritish, ushbu voqealarni aks ettirgan gazeta va jurnallarni tahlil qilish, davr matbuotining tarixiy manba sifatida ahamiyatini aniqlash va jurnallarda berilgan ma’lumotlarning haqqoniyligi, ideologik yo‘nalishi va tahlil usullarini o‘rganish, matbuot orqali XX asr voqealariga nisbatan jamoatchilik fikrining shakllanishini o‘rganish, tarixiy tadqiqotlarda matbuot materiallaridan foydalanish metodikasini ko‘rsatishdan iborat. Mavzuning ob’ekti va predmeti: XX asr tarixida sodir bo‘lgan muhim ijtimoiy-siyosiy, madaniy va iqtisodiy voqealarni yoritgan davr matbuoti — ya’ni gazeta va jurnallar. Predmeti esa, gazeta va jurnallar sahifalarida aks etgan tarixiy voqealarning mazmuni, ularning yoritilish uslubi, ideologik yondashuvi hamda ularni tarixiy manba sifatida tahlil qilish imkoniyatlari. Mavzuning o’rganilganlik darajasi: Gazetalar va jurnallar XX asr voqealarini yorituvchi muhim manbalar sifatida keng o‘rganilgan. Ular siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlarni aks ettiradi.XX asr boshlarida Turkistonda yaratilgan mahalliy matbuot materiallari, shuningdek, xorijiy gazeta va jurnallar o‘rganilgan. Bu manbalar orqali mintaqadagi islohotlar, milliy harakatlar va boshqa muhim voqealar tahlil qilingan. Gazetalar nafaqat siyosiy voqealarni, balki adabiy hayotni ham yoritgan. Masalan, XX asr Buxoro xonligidagi adabiy muhitni o‘rganishda gazeta va jurnallar muhim manba sifatida foydalanilgan, ammo ularning to‘liq tahlili hali ham yetarli darajada amalga oshirilmagan Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Mazkur kurs ishi: Kirish, ikki bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I.BOB. XX ASR TARIXINI YORITUVCHI MANBALAR TASNIFI. 1.1. Matbuot (gazeta va jurnallar) tarixiy manba sifatida. O'rta Osiyoda davriy matbuot XIX asrning so'nggi o'n yilliklarida shakllana boshladi. Bu davrda Turkiston Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgan edi, va matbuotning dastlabki shakllari asosan kolonial ma'muriyatning ehtiyojlarini qondirish uchun tashkil etildi. 1896-yilda Toshkentda " Среднеазиатский вестник " ("O'rta Osiyo darakchisi") jurnalining birinchi soni chop etildi, bu Turkistonda davriy matbuotning boshlanishi sifatida qayd etiladi. Ushbu jurnal asosan ma'muriy va rasmiy xabarlar, shuningdek, mahalliy aholining hayoti va madaniyatiga oid ma'lumotlarni nashr qilgan. 1 Keyinchalik, XX asr boshlarida " Туркестанский скорпион " (1907), " Средняя Азия " (1912) va " Степные миражи " (1914) kabi jurnallar nashr etildi. Bu nashrlar adabiy asarlar va mahalliy aholining madaniy hayotiga doir materiallarni o'z ichiga olgan bo'lib, O'rta Osiyo xalqlari haqida muhim ma'lumotlar manbai bo'ldi. Ushbu jurnallar orqali mahalliy xalqlarning turmush tarzi, ijtimoiy muammolari va Rossiya ma'muriyati bilan munosabatlari yoritildi. O'rta Osiyoda milliy matbuotning shakllanishida ma'rifatparvarlarning roli katta bo'ldi. 1913-1915-yillarda Samarqandda Mahmudxo'ja Behbudiy muharrirligida nashr qilingan "Oyna" jurnali milliy matbuotning muhim yodgorligi sifatida tan olinadi. Bu jurnal zamonaviy ilm-fan, ma'rifat va ta'lim tizimini isloh qilish masalalarini ko'targan. "Oyna" orqali o'zbek xalqining ijtimoiy-siyosiy ongini 1 Abduazizova N. Turkiston matbuoti tarixi (1870-1914). – Toshkent: Akademiya, 2000. – B. 128. yuksaltirishga harakat qilindi, shuningdek, Turkistonning iqtisodiy va madaniy hayotiga oid ma'lumotlar chop etildi. 1917-1918-yillarda Turkistonda "Al-Isloh" jurnali Toshkentda nashr qilina boshladi. Bu jurnal ijtimoiy-siyosiy va adabiy yo'nalishda bo'lib, mahalliy xalqlarning huquqlari, ta'lim va milliy o'zlikni anglash masalalarini yoritdi. Ushbu nashrlar O'rta Osiyo xalqlari o'rtasida milliy uyg'onish harakatlarini qo'llab- quvvatladi va mustamlaka hukmronligiga qarshi muloyim tanqidni ifoda etdi. Sovet Ittifoqi davrida O'rta Osiyo matbuoti yangi bosqichga ko'tarildi. Bu davrda gazetalar va jurnallar Sovet hokimiyatining targ'ibot vositasi sifatida xizmat qildi, ammo ular ayni paytda ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayot haqida muhim ma'lumotlarni saqlab qoldi. "Sharq yulduzi", "Yoshlik" va "Gulxan" kabi jurnallar o'zbek tilida nashr qilinib, adabiy asarlar, ilmiy maqolalar va ijtimoiy-siyosiy tahlillarni o'z ichiga oldi. 2 Masalan, "Sharq yulduzi" jurnalida Xurshid Davronning "Buyuk Amir Temurning yoquti" (1992) kabi tarixiy asarlari chop etildi, bu esa O'rta Osiyo tarixidagi muhim shaxslar va voqealarga qiziqishni oshirdi. Shu bilan birga, "Yoshlik" va "Gulxan" jurnallarida yosh yozuvchilarning hikoyalari, she'rlari va ijtimoiy muammolar haqidagi maqolalar nashr qilindi, bu esa o'sha davrning ijtimoiy ruhini aks ettirdi Sovet davrida matbuot tsenzura ostida bo'lsa-da, u iqtisodiy rivojlanish, qishloq xo'jaligi, sanoat va ta'lim sohasidagi o'zgarishlar haqida ma'lumot beruvchi manba sifatida xizmat qildi. Masalan, paxta ishlab chiqarish, irrigatsiya tizimlari va O'rta Osiyodagi yangi infratuzilma loyihalari haqidagi ma'lumotlar gazetalar va jurnallarda keng yoritildi. Ta’kidlash joizki, matbuotning milliy uyg‘onishga da’vat minbariga aylanishning ham o‘z tarixiy taraqqiyot yo‘li bor. Turkiston matbuoti tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, mustamlakachilik davrida mustabid sho‘ro tuzumi mafkurachilari tomonidan jadidlar faoliyati millatchilik g‘oyasini ilgari surgan deb 2 Ziyo Said. O’zbek vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870-1927). – Toshkent-Samarqand: O’zbekiston davlat nashriyoti, 1927. – B. 57 kelingan. Jadidchilik oqimining mohiyatini tubdan oydinlashtirish, sho‘ro mafkurachilari tomonidan qo‘yilgan “ayb”lardan xalos qilish, ularning to‘g‘ri va ilmiy bahosini berish uchun o‘zbek matbuoti XX asrning 80-90 yillarida maqolalar, davra suhbatlarini berib bordi. Ayniqsa, mustaqillik davridagi matbuot sahifalarida jadidlar faoliyatini yoritishda jiddiy muammolarni ko‘tarib chiqqan maqolalar katta o‘rin egallaydi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqil taraqqiyot yo‘liga kirish bilan o‘zining ma’naviy qadriyatlarini va aqliy salohiyatini qayta tiklash davriga qadam qo‘ydi. Davlatimiz qo‘lga kiritgan milliy mustaqillik matbuot sohasida ham o‘z aksini topmog‘i kerak. Chunki maktabda amalga oshiriladigan tarbiyaviy jarayon maqsadi davlat, ijtimoiy tarbiya maqsadlariga mos kelgan holdagina madaniy, ma’naviy, iqtisodiy taraqqiyot ravnaq qaror topishi mumkin. O‘tmish va kelajak bovasta qadamdir, deydi dono xalqimiz. Matbuot tarixining o‘z so‘nmas yulduzlari, porlab turgan quyoshlari – buyuk siymolari mavjud. Zero, tundan so‘ng tong otgani kabi ular asrlar osha hur tafakkur kuchlari bilan avlodlar dardiga hamdard, yo‘llariga madad bo‘ladilar. 3 Yangi usuldagi maktab va maorif, ta’lim – tarbiya muammolarini ilgari surgan jadidlar ana shunday ulug‘ insonlar bo‘lib, tarix maydonida ularning alohida o‘rni bor. Jadidlar targ‘ib etgan g‘oyalar hamon o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Suvning tubiga cho‘kib ketgan marvariddek shaffof hur fikrlar, ilg‘or falsafiy, pedagogik qarashlar bugungi kunda barkamol avlodni tarbiyalashda juda zarur va keraklidir. Ayniqsa, yoshlarni go‘zal ong, go‘zal til, go‘zal qalb sohibi – komil inson sifatida tarbiyalashda jadidlar faoliyatining ahamiyati buyuk va beqiyosdir. Jadidchilik XIX asr oxiri XX asrning boshlarida Turkiston ziyolilarining xalq orasida ozodlik, demokratiya, madaniy – ma’rifiy g‘oyalarini keng targ‘ibot qilish va amalga oshirishga qaratilgan milliy taraqqiyparvarlik harakatidir. Ma’lumki, “Jadidlarimiz siyosiy ishlar – haq-huquq, milliy davlat, hokimiyat masalalari bilan muntazam shug‘ullandilar. 3 Isoqboyev A. A. Turkiston ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida tatar-boshqird Ma’rifatparvarlarining faoliyati (XIX asr oxiri-XX asr boshlari). Tarix fanlari nomzodi diss … - Namangan: 2008. – B. 112. Ayni paytda maktab – maorif isloh qilina boshlandi. Milliy matbuot yo‘lga qo‘yildi. Teatr paydo bo‘ldi. Yangi adabiyot shakllandi, bir so‘z bilan aytganda, yangi tafakkur maydonga keldi. Bu – millatning o‘zligini anglash va mustaqillik mafkurasi edi. Bu hol, shubhasiz, millatning keyingi 3-4 asrlik tarixiy taraqqiyotida misli ko‘rilmagan hol edi. Uning hayotida uzoq turg‘unlikdan keyin yangi bosqich boshlanishiga dalolat edi”. Shu ma’noda aytishimiz mumkinki, jadidlar matbuoti sho‘ro davridagi bir yoqlama mafkuraviy qolipdagi matbuot emas, bu millatni kurashga, ma’rifatga otlantirgan matbuot edi. Jadidlar matbuoti to‘g‘risidagi haqiqatning tiklanishi bevosita milliy istiqlolning ro‘yobga chiqishi bilan uzviy bog‘liq. Jadid matbuotining vujudga kelishi o‘lkada milliy g‘oyalarning tarqalishida muhim rol o‘ynaydi. Milliy g‘oya va milliy mafkura tushunchalarini bir-biridan ajratish qiyin, ular o‘zaro yaxlit chirmashib ketgan. Milliy mafkura tushunchasi keng qamrovli bo‘lib, milliy g‘oya uning o‘zagi hisoblanadi. Milliy mafkura milliy g‘oya tevaragida shakllanadi, u jamiyat va mamlakat hayotining madaniy-ma’naviy yo‘nalishlaridan tortib, to siyosiy qarashlargacha bo‘lgan barcha sohalarni qamrab oladi. Milliy mafkura milliy g‘oyani oziqlantiradi va uni mustahkamlaydi. Ular xalqning kelajakda qanday qadriyatlar asosida o‘z davlati va hayotini qo‘rmoqchi, buni qanday tasavvur etadi va o‘z kurashida nimalarga tayanadi degan tushunchalarga javob beradi. Sovet totalitar tuzumi davrida Turkistonni mustabid etish mafkurasiga qaysi g‘oyalar qarshi turgan va ular nimalarga asoslangan degan savolga milliy taraqqiyparvarlar va istiqlolchilik harakatlari g‘oyalari deb javob berish mumkin. 4 Jadidlarning milliy g‘oyasida quyidagi ikki masala asosiy maqsad qilib qo‘yilgan edi: birinchisi, xalqimizni dunyoning ma’rifatli millatlari darajasiga ko‘tarish; ikkinchisi, Turkistonda milliy-demokratik davlat qurish. Ularning davlat va jamiyat haqidagi qarashlarida bu ikki masala bir-biri bilan uzviy bog‘lanib ketgan. Chunki millat ma’rifatli bo‘lishi uchun o‘z yo‘li bilan o‘zgalarga tobe 4 Ernazarov T. Turkistonda vaqtli matbuot (1870-1924-yillar). – Toshkent: O’zbekiston SSR davlat nashriyoti, 1959. – B. 7. bo‘lmay rivojlanishi lozim. Buning uchun esa xalqimiz eng avvalo ilm-ma’rifatli puxta egallashi kerak edi. Jadidlar zamonida matbuotdagi haq so‘zning kundalik hayotga, odamlarga, jamiyatga ta’siri kuchli bo‘ldi. Vaqtli matbuot odamlarning ijtimoiy hayotiga faol aralashmog‘i va dunyodan boxabar bo‘lmog‘i uchun zaruratga aylandi. Boshlab gazetalar oyda bir bora bazo‘r chiqdi va asta-asta haftalik va kunlik nashrlar shiddat bilan odamlar orasiga kirib bordi hamda sahifalaridagi maqola va ma’lumotlar ma’naviy ehtiyoj tusini oldi. Millat ma’naviyatini isloh etish, odamlarni ma’rifatli qilish, olamga ochiq nazar bilan boqishga o‘rgatish va mudroq tafakkurni uyg‘otishning eng asosiy omili sifatida jadidlar matbuotning qadrini baland ko‘tardi. Ular nazdida matbuot – fikrlar tilmochi, millat va el-yurt rivoji yo‘lida xizmatchi, odamlar ong-u shuurining quyoshi, har kimning vijdoniga tutilgan ko‘zgu bo‘lmog‘i lozim edi. «Ulfat» ko‘ngillar birligidan so‘z ochishi, «sado»lar ma’rifat va ma’naviyat, odobiyot va adabiyotning ovozi bo‘lishi kerak edi. Gazeta va jurnallar nomi shu ezgu niyatlarga moslab tanlandi. 5 Turkistonlik ziyolilar o‘zlari gazeta chiqargunga qadar bir muddat Qrimga – Baxchasaroyga ko‘z tikishdi. Ismoilbek Gasprinskiyning Jadidlar shu allomaning «Tarjimon» (1883-1914) gazetasini o‘qib, uning muxlisi va muhibiga aylanishdi. Garchand «Tarjimon»ning Turkistondan o‘quvchilari ko‘p bo‘lsa ham, bosilishining boshlarida turkistonlik yozuvchilar juda kam – onda-sonda ishtirok etdi. Biroq XX asrning o‘ninchi yillaridan boshlab Mahmudxo‘ja Behbudiy (Samarqand), Oxun mulla Mavdud Ohimov (Toshkent), Mirhusayn Mirrahimov (Qo‘qon), Abduqodir Shakuriy (Samarqand), Qozi Ziyouddin Mahmud ibn Domla va mudarris Fayzrahmat (Buxoro) kabilar qatnashadi. Mualliflar ba’zan maqola- xabar yozishsa, ayrim hollarda «Tarjimon»dan o‘zlarining eng muhim savollariga javob olish niyatida maktublar yo‘llaydi. Abdulhamid Cho‘lpon 1913 yili Ismoil Gaspinskiyga yozgan maktubida «Shalola», «Turk yurdi», «Shahbal», «Tarjimon», 5 Isoqboyev A. A. Turkiston ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida tatar-boshqird Ma’rifatparvarlarining faoliyati (XIX asr oxiri-XX asr boshlari). Tarix fanlari nomzodi diss … - Namangan: 2008. – B. 118. «Vaqt» va «Iqbol» kabi jadid qardoshlarning gazeta va jurnallarini yodga oladi, ularni o‘qib borayotganini aytib o‘tgan. Turkiston ziyolilari «Tarjimon»dan juda mamnun bo‘ladilar. Deylik, shu mamnuniyatni toshkentlik shoir Karimbek Kamiy «Mo‘tabar «Tarjumon» va Ismoilbek Gasprinskiy janoblari haqqinda» degan she’rida izhor etdi. Unda gazetaning barchaga manzuru maqbul ekani, undan o‘quvchi «hilmu odobu maoshu ilmu fan» o‘rganishi mumkinligini ta’kidlab, «Har hurufi gul kabi, har nuqtasi g‘uncha misol, Xush tamosho istayanlarg‘a guliston «Tarjimon», deb yozdi. I. Gasprinskiy va «Tarjimon»ning to‘rt tarafga sochgan fikrlari, ilg‘or qarashlari, jadidona ruhiyatli fikrlari barchaning yuragidan birdek o‘rin oldi. Ulkan jadidshunos olim, professor Begali Qosimov o‘rinli ta’kidlaganidek, «uni Qashqardan Londongacha, Sankt-Peterburgdan Bombeygacha bilar edilar»; Gasprinskiyga ergashar va «Tarjimon»ini e’zozlar edilar. Turkistonlik jadidlar «Tarjimon»dan bir necha yil tinimsiz saboq oldi. So‘ngra, 1906 yil 27 iyunda Ismoil Obidov muharrirligida birinchi o‘zbek gazetasi «Taraqqiy» nashrdan chiqdi. Turkistondagi bu yangilikni ham birinchi bo‘lib «Tarjimon» tabrikladi. «Turkistonning bunday taraqqiyparvar bir gazetaga ko‘pdan beri ehtiyoji bor edi», deb yozdi. Biroq «jadidlarning eng suyukli va to‘ng‘ich gazetasi»ning umri qisqa bo‘ldi. Yigirma soni chiqqandan keyin chor hukumati tomonidan yopib qo‘yiladi va «muharriri qamoqqa olinadi». 6 Shundan keyin Munavvar Qorining «Xurshid» (1906 yil sentabr), Abdulla Avloniyning «Shuhrat» (1907 yil dekbar) gazetalari nashr bo‘ladi. Biroq bu gazetalar faoliyati ham uzoqqa cho‘zilmaydi. «Tarjimon» (1907 yil, 14-son) bu xususda ham yozdi: «Matbuotimizda taassuf bo‘lgan bir holda bordir: bu Toshkentda chiqqan «Taraqqiy» va «Xurshid» do‘stlarimizning taqiqlanishi. O‘rta 6 Ahmedov, Sirojiddin; Rajabov, Qahramon (2000-2005). “Jadidchilik”. O zbekiston milliy ensiklopediyasi.ʻ Toshkent: O zbekiston milliy ensiklopediyasi. B. 56 ʻ Osiyo uchun rasmiy bo‘lgan «Turkiston gazeti» yetarli bo‘lmadi. O‘z g‘oyalari, maslaklari targ‘ibi uchun naqadar foydali ekanini chuqur anglagan jadidlar gazetachilik jabhasida sa’yu harakatdan to‘xtamadi. «Tujjor», «Osiyo», «Samarqand», «Sadoi Turkiston», «Sadoi Farg‘ona», «Tirik so‘z» kabi gazetalar yonida Mahmudxo‘ja Behbudiyning «Oyina» jurnali paydo bo‘ldi. 1913-1915 yillarda 68 soni bosildi. O‘zbekiston matbuoti tarixida jadid ziyolilari nashr qilgan gazeta va jurnallar son-sanog‘i ko‘payib bordi. Bir marta chiqib to‘xtaganlari bor. Ularning ba’zilari o‘z yo‘l-yo‘rig‘iga ko‘ra jiddiy farqlanadi ham. Garchand o‘zaro qarama-qarshi kayfiyatda bahslashadiganlari bo‘lsa ham, ular oldiga qo‘ygan maqsadlari nihoyatda ulug‘, niyatlari ezgu, qarashlar aniq va tiniq edi. Millatni uyg‘otishdek ulkan vazifa ijrosiga bel bog‘lagan edi jadidlar va ularning maktabi, maorifi, teatri, adabiyoti va matbuoti. Muhim bir fikr shuki, davriy nashrlar qaysidir ma’noda ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlar tarixi bilan uyg‘un-hamqadam edi. O‘zgarishlar, yangilanishlar gazeta va jurnallardan aks etdi. Yoki shu o‘zgarishlarga mos yangidan yangi matbuot nashrlari vujudga keldi. 1917 yilgi fevral o‘zgarishi, Turkiston Muxtoriyati, oktabr inqilobi kabi voqea-hodisalar munosabati bilan «Najot», «Turon», «Kengash», «Ulug‘ Turkiston», «Yurt», «Hurriyat» kabi nashrlar maydonga keldi. Darhaqiqat, matbuot insonlarni ma’naviyat ufqlari sari parvozga chorlagan jadidchilik harakatining keng qulochli qanoti edi. Inqilob, hokimiyat tepasiga kelgan ishchi va dehqonlar boshqaruvi jamiyatni tubdan o‘zgartirdi. Yoshlar nisbatan bu vaziyatga tez moslashdi. Ammo yurt hurriyatini o‘ylagan va orzulari sarobga aylanganidan mahzun tortgan jadid ziyolilari ongu shuurida, xayollarida o‘z niyatlari yashab qoldi. Jadid ziyolilari sho‘rolarning matbuot nashrlarida ishlar ekan, yangi hukumatning va’dalariga goh ishondi va ba’zan shubhaga borishdi. Ichki bir milliy tuyg‘u ziyolilar ko‘nglini hamisha bezovta etdi. XX asrning 20-yillari oxiriga borib matbuotda cho‘lponizm bahslari boshlandi, Cho‘lponni tanqid va tahqir qilishlar, anjumanlar majlislaridan haydab chiqarish jarayonlari boshlandi. Cho‘lpon darhol tuzalib, yangi jamiyatga moslashib keta olmasligini, bu jarayon sekin-asta bo‘lishini e’tirof etdi. Zamonaviy adabiy til uchun qoidalar ishlab chiqildi; o‘zbek tilining ifoda imkoniyatlari, badiiy til fasohati va balog‘ati jadidlar yozgan badiiy asarlarda yaqqol ko‘rindi. Shu e’tibordan jadid adabiyotidagi poetik nutqning yangilanishi va unga xos ilmiy- nazariy tamoyillar alohida tadqiqot qamrovida o‘rganish uchun o‘z egalarini kutib turibdi. Aslida jadidlar orzusida bo‘lgan so‘z erkinligi, har bir narsani o‘z nomi bilan atash uchun Istiqlol yillari imkon berdi. Tarixdan ibrat olish har bir inson uchun juda muhim. Jumladan, o‘zbek matbuotining jadidlari faoliyati bilan bog‘liq ancha qiziqarli, murakkab va ibratlarga to‘la tarixi bor. Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash kerakki – ehtimol ularning harakatlari kichik ko‘rinishda bo‘lgandir, ammo – butunlay yangi madaniyat yaratishda ulkan hissa qo‘shganligini hammamizga ayon. Umuman, ularning ulkan ishlari bu – nafaqat O‘zbekistonning, qolaversa, barcha xalqlarning, barcha turkiy xalqlarning, turkiy bo‘lmagan xalqlarning, Markaziy Osiyo xalqlarining merosi, chunki bu intellektual muhit mavjudligini, ularning ongi va intilishlari qanday bo‘lganini ko‘rsatadi. 1.2. Tarixiy manbalarni tanlash va tahlil qilish tamoyillari. XX asr O'rta Osiyo matbuoti tarixiy manba sifatida bir nechcha jihatdan muhimdir. Birinchidan, gazeta va jurnallar davrning ijtimoiy-siyosiy voqealarini, xalqning kayfiyati va hukumat siyosatini aks ettiradi. Ikkinchidan, matbuot mahalliy xalqlarning madaniy, iqtisodiy va ma'naviy hayotini yoritish orqali milliy o'zlikni shakllantirishga xizmat qildi. Uchinchidan, matbuot mustamlakachilik va sovet davri ideologiyasini targ‘ib qilishda vosita bo‘lib, bu esa uni tahlil qilishda davrning sub'ektiv va ob'ektiv jihatlarini ajratishni talab qiladi. O'rta Osiyoda XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi davrida chop etilgan gazetalardan boshlab, sovet davrida markazlashgan matbuot va mustaqillik davrida milliy matbuotning rivojlanishi mintaqa tarixini o'rganish uchun boy manba bo'ldi. Masalan, O'zbekistonda "Turkiston viloyatining gazeti" (1870–1917) Rossiya mustamlakachilik siyosati va mahalliy aholining munosabatini yoritgan bo'lsa, sovet davrida "Qizil O'zbekiston" va "Pravda Vostoka" kabi nashrlar kommunistik ideologiyani targ‘ib qildi. Mustaqillik davrida esa "Xalq so'zi" va "O'zbekiston ovozi" kabi gazetalarda milliy davlatchilik va mustaqil rivojlanish masalalari muhokama qilindi. 7 XX asr O'rta Osiyo matbuotini tarixiy manba sifatida tanlashda bir qator tamoyillarga rioya qilish zarur. Bu tamoyillar manbalarni to'g'ri tasniflash, ularning ishonchliligini aniqlash va tarixiy jarayonlarni ob'ektiv tahlil qilish uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Matbuot mahsulotlarini tanlashda ularning haqiqiyligi va ishonchliligi birinchi o'rinda turadi. XX asr O'rta Osiyo matbuoti ko'pincha davlat yoki partiya nazorati ostida chop etilgan, bu esa ma'lumotlarning sub'ektivligini keltirib chiqargan. Masalan, sovet davridagi gazetalarda sinfiy kurash yoki kollektivlashuv haqidagi maqolalar ko'pincha haqiqatni yashirgan yoki bo'rttirib ko'rsatgan. Shu sababli, matbuotni tanlashda nashrning siyosiy maqsadi, muharrirlar kengashi va davr sharoitlari hisobga olinadi. Matbuotni tanlashda faqat gazetalarga tayanib bo'lmaydi. Jurnallar, risolalar, reklama materiallari va hatto noqonuniy chop etilgan nashrlar ham muhim manba hisoblanadi. Masalan, 1910- yillarda jadidlar tomonidan chop etilgan "Oyina" va "Xurshid" jurnallari milliy uyg'onish va maorifparvarlik g'oyalarini targ‘ib qilgan bo'lib, bu nashrlar Rossiya mustamlakachilik davrining ijtimoiy kayfiyatini tushunishda muhimdir. Shu bilan birga, sovet davridagi "Sharq yulduzi" jurnali adabiy va madaniy hayotni yoritgan. Matbuotni tanlashda uning yozilgan davri, geografik joylashuvi va ijtimoiy- siyosiy sharoitlari hisobga olinadi. Masalan, 1920-yillardagi gazetalarda sovetlashuv jarayoni ijobiy yoritilgan bo'lsa, 1930-yillardagi nashrlar Stalin repressiyalari davridagi qattiq tsenzurani aks ettiradi. 8 Mustaqillik davrida esa matbuot milliy g'urur va davlatchilikni mustahkamlashga xizmat qildi. Shu sababli, 7 Boltaboev H. Jadidchilikning ma’naviy ildizlari / O‘zbekistonning yangi tarixi: konseptual-metodologik muammolar. –T.: Akademiya, 1998. B. 79. 8 Markaziy Osiyo XX asr boshida: islohotlar, yangilanish, taraqqiyot va mustaqillik uchun kurash, Toshkent, 2001. 90. b har bir nashrning kontekstini tushunish muhimdir. Matbuotdagi ma'lumotlarni boshqa manbalar, masalan, arxiv hujjatlari, og'zaki tarix yoki arxeologik materiallar bilan taqqoslash zarur. Masalan, sovet davridagi gazetalarda kollektivlashuvning "muvaffaqiyatlari" haqida yozilgan maqolalar arxiv hujjatlarida ochlik va qarshilik haqidagi ma'lumotlar bilan taqqoslanishi mumkin. Bu taqqoslash matbuotning ishonchliligini aniqlashga yordam beradi. Matbuotni tahlil qilishda yondashuvlar muhim ahamiyatga ega. Nashrlar ko'pincha davlat yoki partiya ideologiyasi ta'sirida yozilgan, bu esa ma'lumotlarning ob'ektivligini cheklagan. Masalan, 1930-yillardagi gazetalarda "xalq dushmanlari" haqidagi maqolalar ko'pincha repressiya qurbonlarini nohaq ayblashga xizmat qilgan. Shu sababli, tahlil jarayonida nashrning maqsadi, mualliflarning motivatsiyasi va davr sharoitlari hisobga olinadi. 9 Matbuotni tahlil qilishda tarix, sotsiologiya, antropologiya, lingvistika va media tadqiqotlari kabi fanlardan foydalaniladi. Masalan, gazetalardagi maqolalarni tahlil qilishda lingvistik usullar yordamida matnning ohangi, ishlatilgan so'zlar va ularning ma'nosi o'rganiladi. Shu bilan birga, matbuotdagi tasviriy san'at yoki reklama materiallari sotsiologik va madaniy kontekstda tahlil qilinadi. Matbuotni tahlil qilishda nashrlar ularning turi, davri va mazmuniga ko'ra guruhlarga ajratiladi. Masalan, sovet davridagi gazetalarni iqtisodiy, siyosiy va madaniy mavzularga bo'lib o'rganish mumkin. Shu bilan birga, mustamlakachilik, sovetlashuv va mustaqillik davrlariga oid nashrlar alohida tahlil qilinadi. Bu yondashuv matbuotning turli jihatlarini kengroq kontekstda tushunishga yordam beradi. So'nggi yillarda matbuotni tahlil qilishda raqamli texnologiyalar keng qo'llanilmoqda. Masalan, gazeta va jurnallarni skanerlash, matnlarni raqamli tahlil qilish va sun'iy intellekt yordamida kalit so'zlarni aniqlash kabi usullar qo'llaniladi. Bu usullar XX asr O'rta Osiyo matbuotidagi tendensiyalarni aniqlash va katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. 9 Bahodir Karim. Jadid ruhida tug‘ilgan o‘zbek nashrlari. Milliy matbuotning ilk yillari haqida. Toshkent, 2020. 41. b XX asr O'rta Osiyo matbuoti tarixiy tadqiqotlarda bir nechcha yo'nalishda muhim manba sifatida ishlatiladi: Matbuot mintaqadagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni, jumladan, mustamlakachilik, sovetlashuv, repressiyalar va mustaqillik davrlarini o'rganishda muhimdir. Masalan, 1920-yillardagi gazetalarda xotin-qizlar tengligi va maorif tizimi haqidagi maqolalar sovet siyosatining mahalliy aholi orasida qanday targ‘ib qilinganini ko'rsatadi. Matbuot O'rta Osiyo xalqlarining madaniy va ma'naviy hayotini o'rganishda boy manba hisoblanadi. Masalan, "Sharq yulduzi" jurnalida chop etilgan adabiy asarlar, she'rlar va maqolalar sovet davrida milliy adabiyotning rivojlanishini aks ettiradi. Matbuot mustamlakachilik va sovet davrida ideologik targ‘ibot vositasi sifatida ishlatilgan. Bu nashrlar davrning rasmiy siyosati va xalqning unga munosabatini tahlil qilishda muhimdir. Masalan, 1930-yillardagi gazetalarda "sotsialistik raqobat" va "kollektivlashuv" haqidagi maqolalar sovet ideologiyasining qanday targ‘ib qilinganini ko'rsatadi. 10 Mustaqillik davrida matbuot milliy o'zlik va davlatchilikni mustahkamlashda muhim rol o'ynadi. Gazetalarda chop etilgan maqolalar milliy tarix, til va madaniyatni qayta tiklash jarayonlarini yoritadi. XX asr O'rta Osiyo matbuoti tarixiy manbalarni tanlash va tahlil qilish tamoyillarida muhim o'rin tutadi. Bu nashrlar davrning ijtimoiy-siyosiy, madaniy va ideologik jarayonlarini aks ettiruvchi muhim manba sifatida xizmat qiladi. Matbuotni tanlashda haqiqiylik, xilma-xillik, kontekstual yondashuv va taqqoslash tamoyillari muhim bo'lsa, tahlil jarayonida kritik yondashuv, interdistsiplinar usullar va zamonaviy texnologiyalardan foydalanish zarur. O'rta Osiyo matbuoti tarixiy tadqiqotlarda ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni, madaniy hayotni, ideologik ta'sirni va milliy o'zlikni o'rganishda muhim vosita bo'lib, mintaqa tarixini chuqur tushunishga xizmat qiladi. 10 Abduazizova N. Mustaqil O‘zbekiston jurnalistikasi tarixi. Akademiya. 2007. 55 b. II.BOB. GAZETA VA JURNALLARNING MANBASHUNOSLIK NUQTAI NAZARIDAN TAHLILI 2.1. Gazeta va jurnallarning siyosiy, iqtisodiy mavzularni yoritilishi. XX asr boshlarida O'rta Osiyo Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi ostida bo'lib, matbuot asosan Turkiston general-gubernatorligi nazorati ostida chop etilardi. Bu davrda "Turkiston viloyatining gazeti" (1870–1917) eng muhim nashr bo'lib, unda Rossiya hukumatining mintaqadagi siyosiy va iqtisodiy strategiyalari yoritilardi. Gazeta asosan rus tilida chop etilib, mahalliy aholi uchun cheklangan ta'sirga ega edi. Siyosiy mavzularda Rossiya imperiyasining O'rta Osiyodagi istilolari, mahalliy aholiga soliqlar joriy etilishi va boshqaruv islohotlari muhokama qilindi. Iqtisodiy mavzularda esa paxta yetishtirish, temir yo'l qurilishi va savdo-sotiq masalalari asosiy o'rin egalladi. Masalan, 1900-yillarda gazetalarda paxta eksportining o'sishi va chor Rossiyasi iqtisodiyotidagi ahamiyati haqida ko'plab maqolalar chop etildi. 11 Shu bilan birga, jadidlar tomonidan tashkil etilgan nashrlar, xususan, "Taraqqiy" (1906), "Xurshid" (1907) va "Oyina" (1913–1915) jurnallari mahalliy aholi orasida milliy uyg‘onish g‘oyalarini targ‘ib qildi. Bu nashrlarda siyosiy mavzular sifatida Rossiya mustamlakachiligiga qarshi muloyim tanqid, mahalliy xalqlarning huquqlari va maorif islohotlari muhokama qilindi. Iqtisodiy masalalarda esa mahalliy dehqonlarning og‘ir iqtisodiy ahvoli, soliqlarning 11 Boltaboev H. Jadidchilikning ma’naviy ildizlari / O‘zbekistonning yangi tarixi: konseptual-metodologik muammolar. –T.: Akademiya, 1998. B. 79. adolatsizligi va savdo sohasidagi muammolar ko'tarildi. Jadid nashrlari tsenzura tufayli cheklangan bo'lsa-da, ular O'rta Osiyo xalqlari orasida milliy o'zlikni shakllantirishda muhim rol o'ynadi. 1917-yildagi Oktyabr inqilobidan so'ng O'rta Osiyoda sovet matbuoti shakllana boshladi. Bu davrda "Qizil O'zbekiston", "Pravda Vostoka" va "Sovet Qozog‘istoni" kabi gazetalarda bolsheviklarning siyosiy g‘oyalari targ‘ib qilindi. Siyosiy mavzular asosan sinfiy kurash, monarxiyaga qarshi chiqish va sovet hokimiyatining o'rnatilishi atrofida bo'ldi. Gazetalarda mahalliy aholi orasida sovet tuzumiga qarshi bo'lgan harakatlar, xususan, basmachilik harakati "xalq dushmanlari" sifatida qoralandi. Masalan, 1920-yillardagi gazetalarda basmachilarga qarshi olib borilgan harbiy kampaniyalar keng yoritildi. Iqtisodiy mavzularda sovet hokimiyatining agrar islohotlari, yer taqsimoti va kollektivlashuv jarayonlari asosiy o'rin egalladi. Gazetalarda kollektiv xo'jaliklarning tashkil etilishi "sotsialistik taraqqiyot" sifatida ulug‘landi, ammo mahalliy dehqonlarning qarshiliklari va ochlik muammolari haqida ma'lumotlar tsenzura tufayli yashirildi. Masalan, 1930-yillardagi gazetalarda kollektivlashuvning "muvaffaqiyatlari" haqida yozilgan bo'lsa-da, arxiv hujjatlari ochlik va iqtisodiy tanazzul haqida boshqa manzarani ko'rsatadi. 12 Bu davrda jurnallar, xususan, "Sharq yulduzi" va "Qozog‘iston ayollari" kabi nashrlar, iqtisodiy va siyosiy mavzularni madaniy kontekstda yoritdi. Jurnallarda sovet tuzumining xotin-qizlar tengligi, ishchi sinfning huquqlari va maorif tizimi haqidagi maqolalar keng tarqaldi. Shu bilan birga, Stalin repressiyalari davrida (1930-yillarning oxiri) matbuotda "xalq dushmanlari"ga qarshi maqolalar ko'paydi, bu esa nashrlarning qattiq tsenzura ostida bo'lganini ko'rsatadi. Ikkinchi jahon urushi davrida O'rta Osiyo matbuoti urush harakatlarini va uning mintaqaga ta'sirini yoritishga yo'naltirildi. Siyosiy mavzular asosan fashizmga qarshi kurash, sovet xalqlarining birligi va frontga yordam masalalariga bag‘ishlandi. Gazetalarda O'rta Osiyo respublikalaridan frontga jo'natilgan 12 Kamalova, R. (2018). Matbuot va huquq: O‘zbekistonda axborot erkinligi va huquqiy sohada ta’siri. Toshkent: // O‘zbekiston Milliy Universiteti. askarlar, ishchilarning mehnat jasorati va urush iqtisodiyotiga qo'shilgan hissasi haqida maqolalar chop etildi. Masalan, "Qizil O'zbekiston" gazetasida paxta va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishning urush ehtiyojlari uchun oshirilgani haqida ko'plab materiallar nashr qilindi. Iqtisodiy mavzular urush davrida sanoat va qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishiga qaratildi. O'rta Osiyo respublikalari SSSRning orqa fronti sifatida muhim rol o'ynadi, bu esa gazetalarda "mehnat fronti" sifatida ulug‘landi. Urushdan keyingi davrda esa iqtisodiy tiklanish, infratuzilma qurilishi va yangi besh yillik rejalarga e'tibor qaratildi. Masalan, 1950-yillarda gazetalarda Farg‘ona vodiysidagi kanallar qurilishi va Qozog‘istondagi bokira yerlarni o'zlashtirish haqida keng yoritildi. Jurnallar bu davrda madaniy va ijtimoiy mavzular bilan birga iqtisodiy va siyosiy masalalarni ham yoritdi. "Sharq yulduzi" jurnalida urushdan keyingi iqtisodiy tiklanish, yangi sanoat korxonalari va qishloq xo'jaligi kooperativlari haqida maqolalar chop etildi. Siyosiy jihatdan esa sovet tuzumining barqarorligi va xalqlar do'stligi g‘oyalari targ‘ib qilindi. 13 1960–1985-yillar sovet tuzumining O'rta Osiyoda barqarorlashgan davri bo'lib, matbuot bu davrda markazlashgan tsenzura ostida ishlagan. Siyosiy mavzular asosan Kommunistik partiyaning rahbariyati, sotsialistik qurilish va xalqlar do'stligiga bag‘ishlandi. Gazetalarda partiya s'yezdlari, mahalliy rahbarlarning nutqlari va sovet tuzumining muvaffaqiyatlari haqida maqolalar keng tarqaldi. Masalan, "Sovet Qirg‘izistoni" gazetasida respublikaning sanoat va qishloq xo'jaligidagi yutuqlari haqida muntazam ravishda yozildi.Iqtisodiy mavzular besh yillik rejalar, sanoat rivojlanishi va qishloq xo'jaligi modernizatsiyasiga qaratildi. O'rta Osiyo respublikalari SSSR iqtisodiyotidagi muhim xomashyo bazasi sifatida ko'rilganligi sababli, gazetalarda paxta, neft, gaz va boshqa resurslar ishlab chiqarishga alohida e'tibor berildi. Masalan, 1970- 13 Shavkatova, D. (2019). O‘zbekistonda huquqiy matbuot va uning ijtimoiy roli. Toshkent: O‘zbekiston Yuridik Akademiyasi. 90. b yillarda "Turkmaniston iskra" gazetasida neft va gaz sanoatining rivojlanishi haqida ko'plab maqolalar chop etildi. Shu bilan birga, iqtisodiy muammolar, masalan, mehnat unumdorligining pastligi yoki infratuzilma muammolari tsenzura tufayli kam yoritildi. Jurnallar bu davrda iqtisodiy va siyosiy mavzularni ko'proq ommabop shaklda yoritdi. "Qozog‘iston ayollari" va "Tojikiston" kabi jurnallarda iqtisodiy rivojlanish, ayollarning mehnatdagi ishtiroki va yangi texnologiyalar haqida maqolalar chop etildi. Siyosiy jihatdan esa sovet tuzumining adolatli ekanligi va O'rta Osiyo xalqlarining farovon hayoti targ‘ib qilindi. 1985-yilda Mixail Gorbachyov tomonidan boshlangan qayta qurish va oshkoralik siyosati O'rta Osiyo matbuotida muhim o'zgarishlarni keltirib chiqardi. Siyosiy mavzular ilk bor ochiqroq muhokama qilina boshladi. Gazetalarda sovet tuzumining kamchiliklari, korrupsiya va milliy masalalar haqida maqolalar chop etildi. Masalan, "Xalq so'zi" gazetasida 1989-yilda Farg‘ona vodiysidagi milliy nizolar va ularning ijtimoiy-siyosiy sabablari haqida materiallar nashr qilindi. Shu bilan birga, milliy harakatlar, xususan, "Birlik" va "Alash" kabi tashkilotlarning faoliyati ham gazetalarda yoritila boshladi. Iqtisodiy mavzular qayta qurish davrida bozor iqtisodiyotiga o'tish, xususiylashtirish va iqtisodiy islohotlar atrofida bo'ldi. Gazetalarda sovet iqtisodiyotidagi muammolar, inflyatsiya va mahalliy korxonalar faoliyatidagi qiyinchiliklar ochiqroq muhokama qilindi. Masalan, "Qozog‘iston pravdasi" gazetasida 1990-yilda respublikaning iqtisodiy mustaqilligi va bozor iqtisodiyotiga o'tish imkoniyatlari haqida maqolalar chop etildi. Jurnallarda esa iqtisodiy islohotlarning ijtimoiy oqibatlari, yangi tadbirkorlik tashabbuslari va xalqning iqtisodiy ahvoli haqida materiallar nashr qilindi. 14 XX asr O'rta Osiyo matbuotining siyosiy va iqtisodiy mavzularni yoritishida bir qator xususiyatlar va cheklovlar mavjud edi. Birinchidan, matbuot ko'pincha davlat yoki partiya nazorati ostida bo'lib, bu ma'lumotlarning ob'ektivligini chekladi. Mustamlakachilik va sovet davrida senzura qattiq bo'lib, faqat rasmiy siyosatga mos keluvchi materiallar chop etilardi. Ikkinchidan, mahalliy tillarda 14 Cho ’ lpon. Turkistonda matbuot. “Jamiyat va boshqaruv”, 1998, №2, 40 . b chop etilgan nashrlar soni dastlab cheklangan bo'lib, bu mahalliy aholi orasida matbuotning ta'sirini pasaytirdi. Uchinchidan, mustaqillik davrida matbuot erkinligi oshgan bo'lsa-da, ba'zi respublikalarda davlat nazorati saqlanib qoldi. Shu bilan birga, matbuot O'rta Osiyo xalqlarining siyosiy va iqtisodiy ongini shakllantirishda muhim rol o'ynadi. Gazetalarda chop etilgan maqolalar mahalliy aholi orasida davlat siyosati, iqtisodiy islohotlar va milliy g‘oyalar haqida xabardorlikni oshirdi. Jurnallar esa bu mavzularni ko'proq ommabop va madaniy kontekstda yoritib, kengroq auditoriyaga yo‘l ochdi. 15 XX asr O'rta Osiyo gazeta va jurnallari siyosiy va iqtisodiy mavzularni yoritish orqali mintaqa tarixini o'rganishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Ular mustamlakachilik, sovetlashuv, urush, qayta qurish va mustaqillik davrlarining murakkab jarayonlarini aks ettiradi. Siyosiy jihatdan matbuot davrning rasmiy siyosati, xalqning kayfiyati va milliy harakatlarning rivojlanishini yoritadi. Iqtisodiy jihatdan esa agrar islohotlar, sanoat rivojlanishi, bozor iqtisodiyotiga o'tish va global integratsiya jarayonlarini tahlil qilishda muhim ma'lumotlarni taqdim etadi. Matbuotni tahlil qilishda uning tsenzura ostida bo'lganligini, sub'ektiv yondashuvlarini va davr sharoitlarini hisobga olish zarur. Shu bilan birga, gazeta va jurnallar arxiv hujjatlari, og‘zaki tarix va boshqa manbalar bilan birgalikda O'rta Osiyo tarixini kengroq kontekstda tushunishga yordam beradi. XX asr O'rta Osiyo gazeta va jurnallari siyosiy va iqtisodiy mavzularni yoritishda muhim rol o'ynadi. Mustamlakachilik davridagi nashrlar Rossiya siyosati va jadidlarning milliy uyg‘onish g‘oyalarini aks ettirsa, sovet davrida matbuot kommunistik ideologiya va iqtisodiy islohotlarni targ‘ib qildi. Qayta qurish davrida ochiqlik siyosati matbuotda erkinroq muhokamalarga yo‘l ochdi, mustaqillik davrida esa milliy davlatchilik va iqtisodiy mustaqillik masalalari asosiy o'rin egalladi. Bu nashrlar O'rta Osiyo tarixini chuqur o'rganish uchun boy 15 Isoqboyev A. A. Turkiston ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida tatar-boshqird Ma’rifatparvarlarining faoliyati (XIX asr oxiri-XX asr boshlari). Tarix fanlari nomzodi diss … - Namangan: 2008. – B. 107. manba bo'lib, mintaqaning siyosiy va iqtisodiy rivojlanishini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. 2.2. Gazeta va jurnallarga madaniy mavzularni tarixini yoritishdagi o'rni. O‘rta Osiyoda gazeta va jurnallarning rivojlanishi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiya mustamlakasi sharoitida boshlandi. Bu davrda jadidchilik harakati (arabcha “jadid” – yangi) Turkiston, Buxoro va Xiva xonliklarida ma’rifiy islohotlarni targ‘ib qildi. Jadidlar gazeta va jurnallarni xalqni o‘qitish, milliy ongni uyg‘otish va madaniy qadriyatlarini saqlash vositasi sifatida ko‘rdilar. Masalan, 1906-yilda Samarqandda nashr etilgan “Taraqqiy” gazetesi O‘rta Osiyodagi ilk mahalliy gazetalardan biri bo‘ldi. Ushbu gazeta jadidlarning ma’rifiy g‘oyalarini targ‘ib qilish bilan birga, madaniy hayot, ta’lim va adabiyot masalalariga e’tibor qaratdi. Keyinchalik “Xurshid”, “Shuhrat”, “Osiyo” va “Tujjor” kabi gazetalarning paydo bo‘lishi mahalliy aholining matbuotning ta’sirchan kuchini anglashiga olib keldi. XX asrning 20-yillarida Sovet hokimiyati o‘rnatilishi bilan gazeta va jurnallar yanada tizimli ravishda rivojlana boshladi. “Qizil O‘zbekiston”, “Yangi Yo‘l” va “O‘zbekiston Madaniyati” kabi nashrlar sovet ideologiyasi doirasida bo‘lsa-da, mahalliy madaniyatni targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynadi. Jadidchilik davridagi gazetalarda ma’rifatparvarlik g‘oyalari markaziy o‘rin tutardi. Masalan, “Taraqqiy” gazetasida ta’lim tizimini isloh qilish, ayollar huquqlari va xalq orasida savodxonlikni oshirish masalalari muhokama qilingan. Bu gazetalarda adabiyot, san’at va milliy an’analar haqida maqolalar chop etilib, xalqning madaniy o‘ziga xosligini saqlashga harakat qilingan. 16 Sovet davrida esa gazeta va jurnallar sovet madaniyatini targ‘ib qilish bilan birga, mahalliy xalqlarning folklori, adabiyoti va san’atiga e’tibor qaratdi. “O‘zbekiston Madaniyati” jurnali o‘zbek xalq og‘zaki ijodi, musiqasi va teatr 16 Ziyo Said. O„zbek vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870-1927). – Toshkent-Samarqand: O„zbekiston davlat nashriyoti, 1927. – B. 90 san’atini yoritishda muhim platformaga aylandi. XX asr boshlarida O‘rta Osiyo xalqlari Rossiya mustamlakasi ta’sirida milliy o‘zlikni yo‘qotish xavfi ostida edi. Gazetalar bu jarayonga qarshi kurashda muhim vosita bo‘ldi. Masalan, “Osiyo” gazetasida o‘zbek, tojik va boshqa xalqlarning tarixi, adabiyoti va an’analari haqida maqolalar chop etilib, milliy g‘urur tuyg‘usini uyg‘otishga xizmat qildi. Sovet davrida milliy o‘zlikni targ‘ib qilish sovet xalqlar do‘stligi g‘oyasi bilan uyg‘unlashdi. “Yangi Yo‘l” jurnalida o‘zbek xalqining tarixiy merosi, Alisher Navoiy va boshqa buyuk shaxslarning ijodi keng yoritildi. Gazeta va jurnallar O‘rta Osiyoda adabiyot va san’atning rivojlanishida muhim rol o‘ynadi. Jadidchilik davrida “Muloqot” jurnali o‘zbek adabiyotidagi yangi oqimlarni, shu jumladan, ma’rifiy she’riyat va nasrni targ‘ib qildi. Sovet davrida esa “Sharq Yulduzi” jurnali o‘zbek yozuvchilari, shoirlari va rassomlarining asarlarini chop etish orqali madaniy hayotni boyitdi. Gazetalar orqali ta’lim va savodxonlik targ‘ib qilinib, xalqning bilim darajasi oshirildi. Jadidlar tomonidan asos solingan “yangi usul” maktablari gazetalarda keng muhokama qilinib, bu islohotlarning ommalashishiga yordam berdi. Gazeta va jurnallar orqali O‘rta Osiyo xalqlarining folklori, musiqasi, adabiyoti va san’ati yozib olindi va kelajak avlodlarga yetkazildi. Masalan, “O‘zbekiston Madaniyati” jurnalida o‘zbek xalq dostonlari, maqom san’ati va milliy liboslar haqida maqolalar chop etildi. Gazetalar ayollar huquqlari, gender tengligi va ijtimoiy adolat kabi mavzularni yoritish orqali jamiyatda islohotlarni rag‘batlantirdi. Sovet davrida “Yangi Yo‘l” jurnali ayollarning jamiyatdagi faol ishtirokini targ‘ib qiluvchi maqolalar bilan boy edi. Gazeta va jurnallarning madaniy mavzularni yoritishdagi muvaffaqiyatlariga qaramay, ular bir qator cheklovlarga duch keldi. Jadidchilik davrida Rossiya mustamlaka ma’muriyati tomonidan qo‘yilgan senzura gazetalarning erkin faoliyatini chekladi. Sovet davrida esa nashrlar sovet ideologiyasiga bo‘ysunishga majbur bo‘ldi, bu esa madaniy mavzularning xolis yoritilishiga to‘sqinlik qildi. Bundan tashqari, gazeta va jurnallarning tarqalishi cheklangan edi. Aholining katta qismi savodsiz bo‘lib, nashrlarni faqat ziyolilar o‘qiy oldi. Bu esa ularning keng ommaga ta’sirini chekladi. O‘rta Osiyo XX asr gazeta va jurnallari madaniy mavzularni yoritishda muhim rol o‘ynadi. Jadidchilik davrida ular ma’rifatparvarlik, milliy o‘zlikni mustahkamlash va adabiyotni targ‘ib qilish vositasi bo‘ldi. Sovet davrida esa mahalliy madaniyatni sovet ideologiyasi doirasida targ‘ib qilishga xizmat qildi. Gazetalar xalqni ma’rifatga yetaklash, madaniy merosni saqlash va ijtimoiy o‘zgarishlarni rag‘batlantirishda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Biroq, senzura va cheklangan tarqalish kabi muammolar ularning ta’sirini qisman chekladi. Kelajakda O‘rta Osiyo gazeta va jurnallarining madaniy mavzularni yoritishdagi o‘rnini yanada chuqur o‘rganish uchun arxiv materiallari va davriy nashrlarning to‘liq tahlili zarur. Bu tadqiqotlar mintaqa madaniy tarixining yaxlit tasvirini yaratishga yordam beradi. 17 O‘rta Osiyoda gazeta va jurnallarning paydo bo‘lishi XIX asr oxiri va XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Rossiya mustamlakasi sharoitida jadidchilik harakati matbuotni xalqni ma’rifatga yetaklash vositasi sifatida ko‘rdi. 1906-yilda Samarqandda chop etilgan “Taraqqiy” gazetesi O‘rta Osiyodagi ilk mahalliy nashrlardan biri bo‘lib, ta’lim, adabiyot va milliy o‘zlik masalalarini yoritdi. Keyinchalik “Xurshid” (1907), “Shuhrat” (1908) va “Osiyo” (1910) kabi gazetalarning nashr etilishi jadidlarning ma’rifiy g‘oyalarini kengroq ommaga yetkazdi. 1917-yildagi Oktyabr inqilobidan so‘ng Sovet hokimiyati gazeta va jurnallarni tizimli ravishda rivojlantirdi. “Qizil O‘zbekiston” (1925), “Yangi Yo‘l” (1920-yillar) va “O‘zbekiston Madaniyati” (1930-yillar) kabi nashrlar sovet ideologiyasi doirasida mahalliy madaniyatni targ‘ib qilishga xizmat qildi. Shu bilan birga, “Sharq Yulduzi” (1933) jurnali o‘zbek adabiyoti va san’atining rivojlanishida muhim platformaga aylandi. XX asrning ikkinchi yarmida, ayniqsa 1960-1980-yillarda, gazeta va jurnallar madaniy mavzularni yanada kengroq 17 Husseinov, O. (2020). Yuridik terminologiya va uning matbuotdagi yoritilishi: O‘zbek va Germaniya misolida. Tashkent: Tashkent State Law University. P. 32 yoritdi. Masalan, “Guliston” jurnali o‘zbek xalq og‘zaki ijodi, milliy musiqasi va adabiyotidagi yangi oqimlarni targ‘ib qildi. XX asr boshlarida gazetalarda O‘rta Osiyo xalqlarining tarixi, adabiyoti va an’analari haqida maqolalar chop etilib, milliy g‘urur tuyg‘usini uyg‘otishga xizmat qildi. “Osiyo” gazetasida Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy kabi tarixiy shaxslarning merosi muhokama qilindi. Sovet davrida “O‘zbekiston Madaniyati” jurnali o‘zbek xalq dostonlari, maqom san’ati va milliy liboslar haqida maqolalar chop etdi. Gazetalar orqali ta’lim va savodxonlik targ‘ib qilinib, xalqning bilim darajasi oshirildi. Jadidlarning “yangi usul” maktablari gazetalarda keng muhokama qilindi, bu esa islohotlarning ommalashishiga yordam berdi. Sovet davrida “Qizil O‘zbekiston” gazetasida savodxonlik kampaniyalari haqida maqolalar chop etildi. 18 18 Abduazizova N. Turkiston matbuoti tarixi (1870-1914). – Toshkent: Akademiya, 2000. – B. 1 30 . XULOSA O‘rta Osiyo XX asr gazeta va jurnallari madaniy mavzularni yoritishda muhim tarixiy va ijtimoiy rol o‘ynadi. Jadidchilik davrida “Taraqqiy”, “Xurshid” va “Osiyo” kabi gazetalarda ma’rifatparvarlik, milliy o‘zlikni mustahkamlash va adabiyotni targ‘ib qilish markaziy o‘rin tutdi. Bu nashrlar xalqni ta’limga jalb qilish, milliy g‘urur tuyg‘usini uyg‘otish va madaniy merosni saqlashga xizmat qildi. Sovet davrida “Qizil O‘zbekiston”, “Sharq Yulduzi” va “O‘zbekiston Madaniyati” kabi nashrlar sovet ideologiyasi doirasida mahalliy adabiyot, san’at, folklor va etnografiyani rivojlantirdi. Ular ta’lim, gender tengligi va ijtimoiy islohotlarni targ‘ib qilish orqali jamiyatda muhim o‘zgarishlarga hissa qo‘shdi. Biroq, gazeta va jurnallarning faoliyati Rossiya mustamlakasi va Sovet davridagi senzura, moliyaviy qiyinchiliklar va cheklangan tarqalish kabi to‘siqlar bilan cheklandi. Aholining savodsizligi nashrlarning keng ommaga yetib borishiga xalaqit berdi. Shunga qaramay, bu nashrlar O‘rta Osiyo xalqlarining madaniy o‘ziga xosligini saqlash va zamonaviy dunyoga integratsiyalashuvida muhim vosita bo‘ldi. Kelajakda ushbu mavzuni chuqurroq o‘rganish uchun arxiv materiallari, xususan, “Taraqqiy”, “Sharq Yulduzi” va “Guliston” kabi nashrlarning to‘liq tahlili zarur. Shuningdek, gazeta va jurnallarning turli O‘rta Osiyo xalqlari (o‘zbek, tojik, qozoq) madaniyatiga ta’sirini qiyosiy tahlil qilish mintaqa madaniy tarixining yaxlit tasvirini yaratishga yordam beradi. Ushbu tadqiqotlar O‘rta Osiyoning XX asrdagi madaniy rivojlanish traektoriyasini yanada aniqroq belgilash imkonini beradi. O‘rta Osiyo XX asr gazeta va jurnallari madaniy mavzularni yoritishda muhim rol o‘ynadi. Jadidchilik davrida ular ma’rifatparvarlik, milliy o‘zlik va adabiyotni targ‘ib qilish vositasi bo‘ldi, Sovet davrida esa mahalliy madaniyatni sovet ideologiyasi doirasida rivojlantirdi. Gazetalar xalqni ma’rifatga yetaklash, madaniy merosni saqlash va ijtimoiy islohotlarni rag‘batlantirishda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Biroq, senzura, cheklangan tarqalish va moliyaviy muammolar ularning ta’sirini qisman chekladi. Kelajakda ushbu mavzuni yanada chuqur o‘rganish uchun arxiv materiallari, shu jumladan, “Taraqqiy”, “Sharq Yulduzi” va “O‘zbekiston Madaniyati” kabi nashrlarning to‘liq tahlili zarur. Bu tadqiqotlar O‘rta Osiyo madaniy tarixining yanada yaxlit tasvirini yaratishga yordam beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Ahmedov, Sirojiddin; Rajabov, Qahramon (2000-2005). “Jadidchilik”. O zbekiston milliy ensiklopediyasi. Toshkent: O zbekiston milliy ensiklopediyasi.ʻ ʻ B. 56 2. “Jadidizm”. Ensiklopedik lug at. 1. Toshkent: O zbek sovet ensiklopediyasi ʻ ʻ bosh redaksiyasi. 1988 . 122. b. 3. ”Jadidizm”. O zbek sovet ensiklopediyasi. Toshkent: O zbek sovet ʻ ʻ ensiklopediyasi bosh redaksiyasi. 1973. 278-279 b. 4. Markaziy Osiyo XX asr boshida: islohotlar, yangilanish, taraqqiyot va mustaqillik uchun kurash, Toshkent, 2001. 90. b 5. Bahodir Karim. Jadid ruhida tug‘ilgan o‘zbek nashrlari. Milliy matbuotning ilk yillari haqida. Toshkent, 2020. 21. b 6. O zbekiston tarixi: yangi nigoh. Jadidlar harakatidan milliy mustaqillikka qadar, ʻ Toshkent, 1998. 24. b. 7. Abduazizova N. O‘zbekiston jurnalistikasining shakllanishi va ravnaqi. –T., 1997. 32. b. 8. Abduazizova N. Mustaqil O‘zbekiston jurnalistikasi tarixi. Akademiya. 2007. 55 b. 9. Boltaboev H. Jadidchilikning ma’naviy ildizlari / O‘zbekistonning yangi tarixi: konseptual-metodologik muammolar. –T.: Akademiya, 1998. B. 79. 10. Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik. –T.: Ma’naviyat, 2002. B. 71. 11. Kamalova, R. (2018). Matbuot va huquq: O‘zbekistonda axborot erkinligi va huquqiy sohada ta’siri. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti. 12. Shavkatova, D. (2019). O‘zbekistonda huquqiy matbuot va uning ijtimoiy roli. Toshkent: O‘zbekiston Yuridik Akademiyasi. 13. Ernazarov T. Turkistonda vaqtli matbuot (1870-1924-yillar). – Toshkent: O’zbekiston SSR davlat nashriyoti, 1959. – B. 7. 14. Isoqboyev A. A. Turkiston ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida tatar-boshqird Ma ’ rifatparvarlarining faoliyati (XIX asr oxiri-XX asr boshlari). Tarix fanlari nomzodi diss … - Namangan: 2008. – B. 108 15. Cho lpon. Turkistonda matbuot. “Jamiyat va boshqaruv”, 1998, №2, 44. b.‟ 16. Ziyo Said. O„zbek vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870-1927). – Toshkent-Samarqand: O’zbekiston davlat nashriyoti, 1927. – B. 43. 17. Abduazizova N. Turkiston matbuoti tarixi (1870-1914). – Toshkent: Akademiya, 2000. – B. 128.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XX asr tarixini yorituvchi manbalar tasnifi

1.1. Matbuot (gazeta va jurnallar) tarixiy manba sifatida

1.2. Tarixiy manbalarni tanlash va tahlil qilish tamoyillari

II bob. Gazeta va jurnallarning manbashunoslik nuqtai nazaridan tahlili

2.1. Gazeta va jurnallarning siyosiy, iqtisodiy mavzularni yoritilishi

2.2. Gazeta va jurnallarga madaniy mavzularni tarixini yoritishdagi o'rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить