Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 138.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XX asr tarixini yorituvchi manbalar tavsifi (gazeta va jurnallar misolida)

Купить
“MANBASHUNOSLIK VA TARIXSHUNOSLIK” FANIDAN “ XX ASR TARIXINI YORITUVCHI MANBALAR TAVSIFI (GAZETA VA JURNALLAR MISOLIDA) ” MAVZUSIDA TAYYORLAGAN KURS ISHI Toshkent – 2024 1 Kirish…………………………………………………....... 3-4 I.Bob. Turkiston hududidagi dastlabki gazeta va jurnallarni nashr etilishi tarixi va taraqqiyoti 1.1. Dastlabki gazeta va jurnallarning chop etilishi tarixi..................................................................................... . 5-11 1.2. Mahalliy matbuotda Turkiston xalqlarining ijtimoiy- siyosiy, iqtisodiy ahvolining yoritilishi................................ 12-18 II.Bob. Sadoi Turkiston gazetasi XX asrning birinchi choragida ijtimoiy - iqtisodiy va siyosiy masalalarni yorituvchi manba sifatida 2.1. Gazetaning tashkil etilishi, tahririyati: muharriri va mualliflari …………………………………………………. 19-31 2.2. Gazetaning uslub va janr xususiyatlari ……………………. 32-39 Xulosa…………………………………………………….. 40-41 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.................................. 42 2 Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Axborot asri bo‘lmish XXI asrda axborot resurslarining inson va jamiyat hayotiga ta’siri sezilarli va tez sur’atlar bilan oshib bormoqda. Bunday muhitda bevosita milliy tarixni o rganish muhim ahamiyatʻ egadir. Bevosita shu hususida Prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev shunday deb ta kidladi: “Buyuk tarixda hech narsa izsiz ketmaydi. ʼ U xalqlarning qonida, tarixiy xotirasida saqlanadi va amaliy ishlarida namoyon bo‘ladi. Shuning uchun ham u qudratlidir. Tarixiy merosni asrab-avaylash, o rganish va avlodlardan ʻ avlodlarga qoldirish davlatimiz siyosatining eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biridir” 1 degan fikri tarixchi olimlarimiz zimmasiga katta mas uliyat yukladi. Biz ʼ bugungi kunda tarixning o ziga xos burilish pallasida, ya ni muhim ijtimoiy–siyosiy ʻ ʼ jarayonlarning jonli guvohi bo`lish bilan birgalikda, Vatan taraqqiyoti va istiqboli uchun hissa qo shishga imkon yaratilgan davrda yashamoqdamiz. ʻ B ugun fan, ta’lim, madaniyat, san’at va ijtimoiy hayotning boshqa sohalarini axborotsiz, uning ta’siri va ahamiyatisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Ushbu asrda ham Turkiston xususan O zbekistonda ilk bosma nashrlar paydo bo la ʻ ʻ boshladi. Ushbu jurnal va gazetalarning paydo bo lishida Jadid mutafakkirlarining ʻ roli kattadir. Ularning olib borgan ishlari xalqni marifatga chorlashga qaratilgan edi. Shu tariqa O zbekiston hududida dastlabki ommaviy axborot vositalari paydo bo ldi. ʻ ʻ Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Turkiston hududida gazeta va jurnallarni yaratish va uni rivojlantirish, bosma nashrlarning standartlarni tadqiq qilish, ularni o rganish uchun ilmiy izlanishlar olib borgan ko plab tadqiqotchilar ʻ ʻ mavjud. Misol uchun: Bahrom Izrayev, Nilufar Namozova, Alijon Safarov, Mo minjon Xo jayev, Munira Isomiddinova, Go zal Malikova, Dilafruz Rahmatova, ʻ ʻ ʻ Saidmurod Xolbekov, xorijiy tadqiqotchilardan Mishel Kemper va b oshqa tadqiqotchilar o‘zlarining ilmiy ishlari Jadid matbuoti va Turkistonda matbuot tarixini o rganishga ʻ katta hissa qo‘shganlar. 1 Мирзиёев, Шавкат Миромонович Миллий тараққиёт йўлимизни катъият билан давом зт- М 54 тириб, янги босқичга кўтарамиз. – Тошкент: «Узбекистон» НМИУ, 2017. – 29-bet 3 Kurs ishining obyekti – XX asr tarixini yorituvchi asosiy bosma nashrlar. Kurs ishining predmeti – XX asr tarixini yorituvchi gazetalar, jurnallar va ular yuzasidan olib borilgan ilmiy izlanishlar hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Ommaviy ahborot vositalari rivojlanishining tarixiy bosqichlari haqida ma lumot berish hamda dastlabki jurnal vaʼ gazetalarning yaratilishi, ularning asosiy mazmuni va hususiyatlarini atroflicha ma’lumot berish. Ushbu maqsadni amalga oshirishda quyidagi vazifalar belgilandi:  Dastlabki jurnal va gazetalarning paydo bo lishi xronologiyasi haqida ʻ ma lumot berish; ʼ  Jadid marifatparvarlari tomonidan yaratilgan dastlabki gazeta va jurnallar haqida batafsil ma’lumotlar berish, ularning ahamiyatini aniq misollar bilan ko‘rsatish;  Ularning yutuq va kamchiliklarini xolisona nazardan o‘tkazish. Kurs ishining ahamiyati. Gazeta va jurnallarni nashr qilish va ularni tuzilishi haqida to‘liq va batafsil ma’lumotlar beriladi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishining umumiy hajmi – 43 bet. 4 I.Bob. Dastlabki gazeta va jurnallarning paydo bo lishi tarixiʻ 1.1. Turkiston hududidagi dastlabki gazeta va jurnallarni nashr etilishi tarixi va taraqqiyoti XIX asrga kelib Turkiston hududida toshbosma bosma usullari qo llanila ʻ boshlandi. Bu ishda asosan Toshkent, Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlarda ushbu asosdagi usul asosida madrasa va boshqa muassasalar uchun kitob va boshqa yozuv asosli manbalar yaratilgan. Turkistondan matbuotga asos solinishi bevosita Jadidlar tomonidan amalga oshirilgan edi. Umuman olganda Jadidchilik harakatining namoyandalari manaviyatni rivojlantirish uchun davriy matbuot nashrlarini tayyorlashga alohida e tibor ʼ qaratishgan. Davlatimiz rahbari Sh.M.Mirziyoyev haqqoniy ta’kidlaganidek: “Vatanimiz ozodligi va xalqimiz baxt-saodati yo‘lida jonini fido qilgan jadidlarning ilmiy- ma’rifiy, adabiy-badiiy merosi biz uchun bugun ham beqiyos ahamiyatga ega” 2 . Turkistonda ilk matbuotning shakllanish tarixi 1870-yil 28-aprelda chiqa boshlagan “Turkiston viloyatining gazeti” bilan boshlangan. “Turkiston general- gubernato‘ri buyrug‘i bo‘yicha ushbu oydan boshlanib “Turkiston gazeti” chiqgan. Turkistonda ruslashtirish siyosatini amalga oshirishda rus hukumati turli usul va vositalardan foydalandi. Bu usullardan biri targ‘ibottashviqot bo‘lib, hatto y е rli xalq vakillari faoliyatidan ham ustamonlik bilan foydalandi. Ana shu maqsadda “Turkiston viloyatining gazeti” general-gubernatorlik qoshida chop etilayotgan “Turkestanskiye vedomosti” gazetasiga ilova sifatida chiqarila boshlangan edi. O‘lka hayotini butun muammolari bilan yoritadigan, milliy masalalarni keng qamrab olgan va dunyodagi ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar haqida xolis axborot bera oladigan matbuot kerak edi. Bunday matbuotni yaratishni esa taqdir taqozosi bilan jadidlar o‘z zimmasiga oldilar. 2 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 30 sentyabrdagi Farmoni: Ma’rifatparvar jadidchilik namoyandalarini mukofotlash to‘g‘risida // Xalq so‘zi, 2020 yil 1 oktyabr. 5 XX asr boshida jiddiy tus olgan jadidchilik faoliyatining eng muhim tarmog‘i bo‘lmish milliy matbuotning shakllanishi muhim ahamiyatga ega voqea sifatida maydonga keldi. Gazetalar jadidlar uchun ma’naviyma’rifiy, ijtimoiysiyosiy minbar vazifasini o‘tagan. Quyidagi gazetalar jadidlar faoliyatida o‘ziga xos o‘rin egalladi: 1906-yil 27-iyun – “Taraqqiy” (Toshkentda, Ismoil Obidiy muharrirligida) gazetasi nashr etilgan. 27-iyun mustaqillikdan so‘ng Matbuot kuni deb e’lon qilingan. Gazetaning chiqishida M.Qori va A.Avloniylar faol qatnashgan. 1906-yil – “Xurshid” (Toshkentda, M.Qori muharrirligida) 10 ta soni chiqqan, A. Avloniy, aka- uka Komilbek va Karimbek Norbekov, Fansurullobek Xudoyorxonov hamda Muhammadxon Poshshaxo‘jayevlarni o‘z atrofiga birlashtirgan. 1907-yil – “Shuhrat” (Toshkentda, A.Avloniy rahbarligida) 10 ta soni chiqqan. 1907-yil – “Xurshid” (Toshkentda, A.Avloniy muharrirligida, o‘z uyida chiqaradi). 1907-yil – “Tujjor” (Toshkentda, Saidkarim Saidazimboy o‘g‘li muharrirligida). 1907-yil – “Osiyo” A. Avloniy tashkilotchiligida, Toshkentda (ba’zi ma’lumotlarda 1908-yilda) Rahmatjon Bektemirov muharrirligida nashr etilgan, 6-chi chiqishidan so‘ng hukumat tomonidan yopilgan. Ma’lum muddat Turkistonda matbuot ishi to‘xtab qoldi, bunga sabab, hukumatning matbuot bo‘yicha senzurasining kuchayishi bo‘ldi. 1913-yildan boshlab yana matbuot nashrlarining yo‘lga qo‘yilganligini kuzatamiz. 1913-yil – “Samarqand” (Samarqandda, M. Behbudiy muharrirligida), Siddiqiy-Ajziy, H. Muin, Nusratulla Qudratulla, Said Rizo Alizoda kabi taraqqiyparvarlar faoliyat yuritdi. Moddiy qiyinchiliklar sabab, gazeta 48-sonidan so‘ng o‘z faoliyatini to‘xtatishga majbur bo‘ldi 3 . 1913-yil – “Turon” (Buxoroda)1914-yil – “Sadoi Turkiston” (Toshkentda, A. Avloniy va A. Ubaydullaxo‘jayev hamkorligida) eng mashhur gazetalardan bo‘lgan, moddiy tanglik tufayli 66-sonidan so‘ng chop etilishidan to‘xtagan. 1914-yil – “Sadoi Farg‘ona” (Toshkentda, Obidjon Mahmudov muharrirligida). 1914-1918-yillar (ayrim ma’lumotlarda 1917-1918-yillar) – “Najot” (Toshkentda, M.Qori muharrirligida), “Sho‘roi islom” (A. Battol muharrirligida), “Turon” (Toshkentda, A. Avloniy muharrirligida), “Hurriyat” (A. Fitrat 3 Sharipov R. Turkiston jadidchilik harakati tarixidan. – T.: O‘qituvchi, 2002 34-bet 6 muharrirligida), “Kengash” (Toshkentda, Z. Validiy muharrirligida), “Ulug‘ Turkiston” (K. Bakir muharrirligida), “Turk so‘zi” (T. Xudoyorxonov muharrirligida), “Xalq dorulfununi” (M. Bakir muharrirligida), “Hurriyat” (Samarqandda, Mardonqul Shohmuhammadzoda, Akobir Shohmansur va Abdurauf Fitrat tashkilotchiligida), “El bayrog‘i” (Qo‘qonda, Po‘lat Soliyev muharrirligida), “Farg‘ona nidosi” (Namanganda, Husayn Makayev muharrirligida) nashr etilgan; 1915-yil – “Tirik so‘z” (Toshkentda, Obidjon Mahmudov muharrirligida); 1917-yil – “Najot”, “Kengash” (Toshkentda, M.Qori muharrirligida); 1917-yil – “Hurriyat”, “Farg‘ona sahifasi”; 1917-yil – “Turon” (Toshkentda, A. Avloniy tashkilotchiligida); 1917yil “Birlik tuvi” (Toshkentda, mualliflaridan biri M. Cho‘qay edi); 1917-yil – “Ulug‘ Turkiston” (Toshkentda, M. Cho‘qay maqolalari bilan qatnashib turgan). Bulardan tashqari, Oktabr to‘ntarishidan Turkistonda sovet hukumati tomonidan ham bir qator gazetalar nashr etiladi, ammo ularning ayrimlarida jadid ijodkorlari ham o‘z maqolalari bilan qatnashib turgan. 1918-yil – “Ishtirokiyun” (Toshkentda, A. Avloniy muharrirligida); 1918-yil – “Svobodniy Turkestan” (Toshkentda, M. Cho‘qay moddiy ta’minoti bilan); 1918-1922-yillar – “Mehnatkashlar tovushi”; 1920-1922-yillar – “Buxoro axbori”; 1920-1921-yillar – “Qizil bayroq”; 1921-yil – “Mehnat bayrog‘i”; 1921-yil – “Farg‘ona”; 1922-1924-yillar – “Turkiston”; 1922-yil – “Zarafshon” (Samarqandda, H. Muin muharrirligida). Turkistonda chiqqan jurnallar: 1913-1915- yillar – “Oyina” (Samarqandda, M.Behbudiy muharrirligida); 1915-1918-yillar – “Al isloh” (Toshkentda, Abdurahmon Sayyoh muharrirligida), “Kengash” (Qo‘qonda, Hamza va Rahimjon hoji Tursunmuhammad o‘g‘li tashkilotchiligida), “Yurt” (Qo‘qonda, Ashurali Zohiriy muharrirligida), “Hurriyat” (Qo‘qonda, Mahmudxo‘ja Rizoiy muharrirligida), “Chayon” (Toshkentda, X. To‘lakov, I. Tohiriy tashkilotchiligida), “Ishchilar dunyosi” (Toshkentda), “Izhoril haq” (Toshkentda, Sadriddinxo‘ja mufti ibn Sharifxo‘ja eshon tashkilotchiligida). Adabiy kuchlar ko‘proq mana shu gazetajurnallar atrofida uyushadilar. Chunonchi, Samarqandda “Oyina” Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875-1919), Saidahmad Vasliy (1869-1925), Siddiqiy-Ajziy (1864-1927), Saidrizo Alizoda (1887-1945), Hoji Muin (18831942) 7 kabi iste’dodlarni to‘pladi. Buxorodan Fitrat (1886-1938), Toshkentdan Kamiy (1865-1922) faol qatnashib turdilar. Toshkentda “Sadoi Turkiston” gazetasida Munavvar Qori (18781931), Abdulla Avloniy (1878-1934), Tavallo (1883-1937), Xislat (1880-1945), Mirmulla (1886-1923), Abdulla Qodiriy (18941938) faol ishtirok etadilar. Qo‘qondan Ibrohim Davron (18741922), Hamza (1889-1929), Andijondan Abdulhamid Sulaymon og‘li Cho‘lpon (1897-1938)ning she’r va maqolalari tez-tez bosilib turdi. XIX asr oxiri XX asr boshlaridagi Turkistonning ma’naviy turmushi, aholining ma’naviyma’rifiy qarashlarida qaramaqarshi fikrlar joy olgan bo‘lib, Turkiston hayotiga kirib kelayotgan har qanday yangilikka nisbatan hammada ham ijobiy munosabat mavjud emasdi. Shuning uchun “usuli jadid” va “usuli savtiya” maktablari singari jadidlar tomonidan chop etilayotgan gazetalar ham xalqning barcha qatlamlarida birday qabul qilinmagan, chunki gazeta va uning ahamiyatini hamma ham tushunavermasdi 4 . Gazeta orqali dunyo davlatlarida sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar va yangiliklardan xabardor bo‘lish mumkinligini hamda xalq o‘rtasida ma’naviyma’rifiy targ‘ibotni amalga oshirish mumkinligini yaxshi anglagan jadidlar boshqalardan ko‘ra gazetalarning o‘rniga to‘g‘ri baho bera olishgan. Tarix va jug‘rofiyani yaxshi bilgan kishi gazetadan o‘qigan voqealarning y е r yuzining qayerida bo‘layotgani va uning o‘z vatanidan qanchalik olis va yaqinda sodir bo‘lganligini tasavvur eta oladi. Hoji Muin o‘zining “Gazeta o‘qimoq manfaati” maqolasida gazeta bilan oshnolikning fazilati haqida fikr yuritadi hamda “bizning Turkistong‘a esa hatto bir dona milliy gazeta yo‘qdur, bizning hayosizlig‘imiza va ham maorifi zamon va sanoi jadidadan butun bebahra o‘ldug‘imiza shul bir dona milliy gazetaya molik o‘lmadig‘imiz dalil bo‘lsa kerak”, deydi. Turkistonda milliy matbuotning keng yoyilishi bilan birga uning tadqiqotiga doir dastlabki asarlar ham maydonga keldi. Bu asarlarning mualliflari ham aynan jadidlarning o‘zlari bo‘lib, bunga Cho‘lpon, Abdulla Avloniy, Ziyo Saidni misol keltirishimiz mumkin. Ular tomonidan yaratilgan “Turkistonda matbuot” (Cho‘lpon), “Bugungi o‘zbek vaqtli matbuotining tarixi” (A. Avloniy), “O‘zbek vaqtli 4 Milliy matbuotimizning ikki durdonasi. – T.: Mumtoz so‘z, 2015. 67-68-betlar 8 matbuotiga doir materiallar” (Ziyo Said) asarlari o‘sha davr Turkiston matbuoti rivoji bilan bog‘liq muhim ma’lumotlarni beradi. Gazetalar, ayniqsa, eskilik tarafdorlari bo‘lmish ulamolar tomonidan keskin qarshilikka uchragan. A. Avloniy asariga yozilgan so‘z boshida ushbu jumlalarni o‘qiymiz: “Avloniy 1917-yil fevral voqealaridan keyin “Yashasin xalq jumhuriyati!” shiori ostida “Turon” gazetasini chiqardi. Gazeta o‘z maslak-maqsadini “Musulmonlar orasida ko‘p yillardan beri davom o‘ldi umumg‘a zo‘rlik, bid’at va odatlarni bitirmak. Kelajakda bo‘ladurg‘on jumhuriy idoraga xalqni tayyorlamoq” deb e’lon qildi. Biroq u juda qiyinchiliklar bilan dunyo yuzini ko‘rdi. Muharrirni vazifasidan chetlatadilar, eskiparast ulamolar matbaa egalarining uylariga vakillar yuborib, agarki siz Avloniy gazetasini matbaangizga bossangiz, o‘lsangiz sizga janoza o‘qimasmiz” deb qo‘rqitib, gazetani yakkalab qo‘yadilar 5 . Ma’lumki, XIX asr oxiri XX asr boshlarida mustamlakachilik oqibatida Turkiston jamiyatida ildiz otgan xurofot-u jaholat sabab, jadidlar tomonidan o‘lka hayotiga olib kirilayotgan o‘zgarish va yangiliklar qattiq qarshilikka uchradi. Bu davrda dastlab o‘zaro kelisha olmagan chor ma’murlari o‘zlari jaholat va xurofotchilar deb atagan din vakillari – mahalliy ruhoniylar bilan anchagina til topishib qolgandi. Chor amaldorlarini “kofirlar” deb suymagan mahalliy “qadimchi” ulamolar ham ular bilan o‘zaro “bitim” tuzishga intilib, chor ma’murlariga diniy e’tiqodni oyoq osti qilmaslikka chaqirgan, ular ham bu nozik masalada xatoga yo‘l qo‘yish mumkin emasligini sezib, shariat peshvolari yordamida oddiy fuqaroni mutelikda ushlab turish, ular yordamida har qanday yangilikka, yangi fikrga qarshi kurashish, yangi qarashlar va g‘oyalar bilan chiquvchi shaxslarni kofir deb e’lon qilgan holda xalqni ulardan uzoqlashtirish mumkin emasligini anglashgan edi. Mustamlakachilar o‘z siyosatini amalga oshirishda mahalliy ruhoniylar siymosida o‘z “ittifoqchilari”ni topgan edi. Ammo mahalliy ulamolarning hammasini ham ularning “ittifoqchilari” deb bo‘lmaydi, chunki ular o‘zlarining ijtimoiy qarashlari, xususan, 5 Jadidchilik harakati va Jadid adabiyotining yuzaga kelishi Yusupova Laylo Umidbek qizi “Zamonaviy dunyoda ilm-fan va texnologiya ” nomli ilmiy amaliy konferensiya materiali 9 chor hukumatining mamlakatda olib borayotgan bosqinchilik siyosatidan kelib chiqib, ikki – “o‘ng” va “so‘l” oqimlarga ajralib chiqishgan. Agar “o‘ng” oqimlar oq poshshoni qo‘llab-quvvatlasa, “so‘l” tarafdorlari esa o‘z qarashlarida milliy mustaqillik g‘oyasini ilgari surganlar. Jadid ma’rifatparvarlari mamlakatda ilm-fan taraqqiyotiga erishishni turli madaniy islohotlarda deb bildilar. Dastlabki jadid maktabidan tortib ilk matbuotning shakllanishi, hali hech qachon Turkiston tarixida bo‘lmagan dastlabki teatr truppalarining paydo bo‘lishi albatta Turkiston jamiyati uchun yangilik edi. Jadidlar esa ana shu yangiliklarning tashkilotchisi, amaliyotchisi, targ‘ibotchisi sifatida bor iqtidorlari, imkoniyatlari bilan ishga kirishdilar. Ular maktab, teatr, kutubxonalar tashkil etib xalqning madaniy saviyasini oshirishga intildilar, nimaiki qilib bo‘lsa ham xalq ma’naviyati, madaniyatini ko‘tarishga urindilar. Masalan, chet el sayohatida bo‘lgan I. Ibrat o‘z sayohatidan “Santur” nomli musiqa asbobi, gramafon, turli millat qo‘shiqlari yozilgan plastinkalar olib keldi. I. Ibrat o‘zi yashab turgan xalqi salomatligi va gigiyenik ahvolini yaxshilash maqsadida To‘raqo‘rg‘onda birinchi bo‘lib hammom qurdirdi. To‘g‘ri, tozalik bilan bog‘liq hammomlar Turkistonda umuman bo‘lmagan deya olmaymiz, ammo aynan I. Ibrat tomonidan tashkil etilgan hammom “…Yevropa tipida qurilgan”, shuning uchun “u qora guruhlarga, reaksion ruhoniy va ulamolarga yoqib tushmadi”. Sodda xalqning hammomga kirmay qo‘yishi natijasida I. Ibrat keyinchalik, uning o‘rnida dastlabki tipografiya – o‘z matbaasini qurdiradi. Matbaada chop etilayotgan risolalar, kitoblarga maxsus belgi tushirilgan. “Is’hoqxon matbaaga nur tarayotgan quyoshning tasvirini ishlab, quyosh ichiga “ilm” so‘zini yozgan. Bu bilan ma’rifatparvar I. Ibrat ilmni nur sochayotgan quyoshga o‘xshatadi. Bunday yangilikka qarshi chiqqan ayrim ulamo va ruhoniylar bu ashyolardan foydalanishni kufr deb e’lon qildilar. Ammo shunday qarshiliklarga qaramay, o‘z manfaatidan ko‘ra xalq, millat manfaatini ustun qo‘ygan jadid ma’rifatparvarlari baribir xalq o‘rtasida maorif va madaniyatni targ‘ib etishdan charchamadilar. Bunday faoliyatni o‘zining insoniylik burchi sifatida qaragan, o‘zi haq deb bilgan g‘oyasiga e’tiqod bilan qaragan Ibratdek ma’rifatparvarlar har qanday qarshilikka qaramay, o‘zlarining yangilik tarqatish 10 faoliyati bilan shug‘ullanishni davom ettirganlar: 1909-yil 12-may – “Jamiyati xayriya” jamiyati – Toshkentda Toshhoji Tuyoqboyev, Nizomqori Mulla Hasanov, Abdulla Avlonov, M. Qori, Bashrilla Asadullaxo‘jayev a’zoligida 41 moddalik Nizomga ega bo‘lgan; 1910-yil 2-dekabrida – “Tarbiyai atfol” jamiyati – Buxoroda mudarris Hoji Rafi, Mirzo Abduvohid, Hamidxo‘ja Mehriy, Ahmadjon Mahdum, Usmon Xo‘ja va boshqalar tomonidan tashkil etilgan. Asosiy ishi yoshlarni chet elga o‘qishga jo‘natishda moddiy va ma’naviy yordam ko‘rsatgan. Jamiyat yordamida bir guruh yoshlar Turkiya, Germaniyaga o‘qishga yuborilgan; 1917-yildan so‘ng – “Muallimlar jamiyati” – Toshkentda, M. Qori tashabbuskorligida tashkil topgan. Jamiyat o‘zbek milliy maktabini shakllantirish, o‘zbek xalq maorifini rivojlantirish maqsadida tuzildi; 1917-yil – “Turon” havaskorlar jamiyati – Toshkentda, M. Qori tashabbuskorligida, teatr san’atini rivojlantirish maqsadida tashkil etilgan; 1909-yil mart – “Shirkati Buxoroyi sharif”; 1913-yil – “Turon” shirkati – Toshkentda, Ubaydulla Xo‘jayev, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov, Munavvarqori Abdurashidxonov, Komilbek Norbekov, Mulla Abdulla Avloniy, Muhammadjon Poshshaxo‘jayev, Kattaxo‘ja Boboxo‘jaev, Bashrillaxon Asadullaxo‘jayev, Nizomiddin Asomiddinxo‘jayev, Karimbek Norbekov a’zoligida; 1913-yil – “Nashriyoti Behbudiya” – M. Behbudiy tomonidan xususiy nashriyot sifatida ish boshladi. Fitratning “Bayonoti sayyohi hindi” asari ham ruschaga tarjima qilinib, shu nashriyotda nashr etilgan, Turkiston xaritasi ilk bor shu nashriyotda chop etildi; 1913- yil – “Kutubxonai Behbudiya” tashkil etilgan; 1914-yil – “Nashriyot” shirkati – Toshkentda, muassislari: Abdurahmonov, Sarimsoqov, Abdurashidxonov, Avlonov, Poshshaxo‘jayev, Azizxo‘jayev, Umarxo‘jayev, Xo‘jayorov, Saidkarimboyev a’zoligida; “Umid” (Toshkent); “Zarafshon” (Samarqand); “G‘ayrat” (Qo‘qon); 1916-yil – “Maktab” shirkati (Toshkentda); 1918-yil – “Chig‘atoy gurungi” – Toshkentda, A. Fitrat tashabbusi bilan tashkil etilgan 6 6 O‘zbekiston Respublikasi Oliy Taʼlim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi O‘zbekiston Jurnalistika va Ommaviy Kommunikatsiyalar Universiteti Bosma OAV va noshirlik ishi fakulteti media nazariyasi va amaliyoti kafedrasi “Mahmudx о ‘Ja Behbudiy merosi va Jadid matbuotini yoritishning dolzarb masalalari” toʻplami 156-160 betlar Toshkent- 2022 11 1.2. Mahalliy matbuotda Turkiston xalqlarining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy ahvolining yoritilishi XX asr boshlaridagi mahalliy milliy matbuotda Turkiston xalqlarining ijtimoiy–siyosiy, iqtisodiy hayoti muntazam yoritilib, omma e‘tiborini bu voqeahodisalarga jalb qilingan. Bu borada milliy ziyolilarimiz – jadidlar boshchiligida nashr qilingan gazeta va jurnallarning xizmatlari nihoyatda kattadir. Biz bularni bir qator mahalliy davriy nashrlar faoliyatida ko`rishimiz mumkin. Misol uchun ilk milliy nashrlarimizdan “Taraqqiy” gazetasida e`lon qilingan ma`lumotlarni va bosilgan maqolalarni keltirib o`tishimiz mumkin. Avvalo shuni aytish joizki gazetaning o‘quvchilari juda keng miqyosda bo`lgan va ko`pchilikni tashkil qilgan. Gazetada “Toshkent 14 iyun’”, “Toshkent 22 iyun’”, “Toshkent 16 iyul’”, “Toshkent 9 avgust”, “Mamlakat xabarlari”, “Toshkent axbori”, “Rossiya xabarlari”, “Xorijiya xabarlari”, “So`nggi xabarlar”, “Doxiliya xabarlari”, “Telegraf xabarlari” kabi ruknlar ostida berilgan maqolalar hanuzga qadar o‘z qiymatini yo`qotgan emas. “Taraqqiy”da bosilgan maqola va xabarlarning mazmuni asosan ilg‘or g‘oyalarni tarqatish, dini islomning mustamlakachilar tomonidan kamsitilayotganiga qarshi kurashish, milliy mustaqillikka erishish yo`llarini izlashdan iborat bo`lgan. U umumiy o`qitishni milliy tilimiz va odatlarimizdan kelib chiqib olib borish kerakligini qattiq talab qilgan edi. Gazetaning ilk satrlaridanoq bu g‘oyalar to`la o`z aksini topa borgan. Jumladan, uning birinchi soni va ilk sahifasi shunday satrlar bilan boshlangan: “Biz musulmonlarning hurriyatga haqlari bormu? Yo`q! Qarindoshlar, yuz martaba yo`q!.. Bu ikki yil ichida hamma xalq tortishdi, kurashdi. Musulmonlar esa uxlashdi. Peterburg, Moskva va boshqa joylardagi tortishuvlar, mehnatkashlarning haq-huquq talashganini ko‘rib bizning bolalarimiz bizni vahshiylar deb atarlar”.Bu satrlar “Toshkent 14 iyun’” sarlavhali maqoladan olindi. Mana shu satrlarning o‘ziyoq, biz o‘rganganchalik xalqni inqilob emas, balki milliy mustaqillik uchun kurashga chorlovchi bir da’vat ekanligi yaqqol ko‘rinib turibdi. 12 “Duma hususida” deb nomlangan maqolada gazeta Rossiya hukumatining qoloq siyosati, yangi tuzilgan Dumaning xalq ahvolini yaxshilay olmasligi haqida fikr yuritadi. Rivojlanish va yuksalishda ilgarilab ketgan Frantsiya ham Angliyada davlatchilikning qonun va nizomlari mustahkamligi, ularning xalq hayotini yaxshilashga qaratilgan tomonlari yoritib beriladi: “… obodligi baland darajag‘a etg‘on mamlakatlarda ( Fransiya, Angliya ) mamlakatdorlikning – qonuni o‘z ma’nig‘a muvofiq bo‘lmay qolg‘on nizomlarini mansux qilmoq va yangi nizomlarni chiqarmoq yurtning sohib fuqarolarning ixtiyorida erur. Yurt bul xususda sohib ixtiyor va iqtidor bo‘lib, o‘z ichidan mo‘tabar va inobatlik odamlarni saylab alarni parlament, ya’ni Dumag‘a yuboradurki, ul saylangan deputatlar (vakillar) parlament, ya`ni Dumaning majlislarinda jami fuqarolarga manfaat etkuradurgon nizom va qoidalarni ittifoq bilan ixtiro aylab alarni mustahkam qilmoq uchun mamlakatning boshlig’iga manzur qilurlar. Mamlakat boshlig’iga joizdurki, ul qoidalar anga ma`qul bo‘lmasa, alarni uch martag’acha rad qilg’ay” 7 . “Fel’eton” rukni ostida nashr etilgan Munavvar qori Abdurashidxonovning “Bizning jaholat – jahli murakkab” sarlavhali maqolasi o‘sha davrda beqiyos ahamiyatga molik bo`lgan hodisa edi. Maqolada muallif qalamga olgan salbiy illatlar – maktab va madrasalarning qoloqligi, muallimlar zamonaviy ta`limtarbiya usullaridan bexabarliklari barobarida, bu usullarni egallab olishga intilmayotganidan qattiq tashvish tortadi. Shu bilan birga johil muallimning kaltagi zarbidan talabaning vafot etish holati yuz bergani, shunday holatda ham ta’lim-tarbiyani isloh qilish uchun hukumat jon kuydirmayotgani va kuydirmasligini isbotlab bergan. Bunday hollar esa millatning bosqinchilar asoratida qolib ketishiga zamin hozirlashini to`la asoslab bergan: “… har millatning maktab va madrasasi o`ldug‘i kabi bizning maktab va madrasalarimiz, garchi benizom va beusul bolsa ham, yo‘q demak darajada oz emasdur. Va lekin dunyog‘a nima uchun kelgonini bilmay ilm va maorif-g‘a aslo rag’bat qilmay jonidin shirin bolalarini ko‘cha-bakoc‘ha kezdurib bechora ma’sumni aziz umrini jaholat otashina yondiruvchi beahamiyat va bediyonat otalar ham 7 Пидаев Т., Дўстқораев Б. “Тараққий” газетаси // Халқ сўзи. 1993. 11 июнь. 13 oramizda oz emasdur. Ko‘p dindoshlarimizni ko`rarmizki, o‘z farzandlarini aslo maktabg‘a bermay orqalaridan ergashtirib ruslar eshigida o‘zlari kabi xizmatchilikg‘a o‘rg‘atub, dunyo va oxiratni saodati o‘lg‘on ilm va maorifdin mahrum qilmoqdin hech bir ibo qilmaslar”. Millatning ertasini o‘ylab jon kuydirayotgan ziyolilarimizning barchasi bu jaholat millat asoratga tushishiga sharoit hozirlab berishini o`sha davrdayok, anglab etib, bunday holga tushmaslik uchun qattiq kurash olib borganlar. Munavvar qorining yuqoridagi maqolasida quyidagi parcha jaholat insonni, ayniqsa, bitta millatni qay darajaga tushirib qo`yish tasviri juda ham yuksak iqtidorning aks-sadosi, haqiqiy millatparvar xalqning nidosi edi: “… bu jaholat natijasida o`zimiz erlik musulmonlardan o‘ldug‘animiz xolda musofir rus va yahudiylar eshigida mardikor va xizmatchi o`lduk. Va bu jaholat xohishidurki, millat foydasi uchun jonini qurbon qilmoqqa loyiq arslon kabi yigitlarimiz butun millatni o‘ylaridan chiqarib iste`dod va g’ayratlarini choyxona va pivaxonalarig’a sarf etmakdadurlari” 8 . Maqola davomida Munavvar qori bu jaholatning aybdori kim, degan g‘oyani ilgari suradi. Va aytadiki, bu jaholatning aybdori bolasini o`qitolmagan ota ham emas, chunki uning bolani o`qitash uchun iqtisodiy tomondan qurbi etmaydi. Buning aybdori maktab muallimlari va madrasa mudarrislari ham emas. Mazkur yurtda buning aybdori hukmronlikni o‘z qo‘liga kiritgan va mustamlakachilik tarixida deyarli uchramagan bir odat – millatni asoratga tushirish uchun uning milliy odatlari va milliy ma’naviyati, dini, tilini o`rganishni cheklab qo`yayotgan bosqinchilik tuzumi va shu tuzumning yurt, millatga keltirayotgan hamda keltirajak ofatlarini ko`ra bila turib o`zining halovatini o`ylagan sotqin va xoin maxalliy hukmdorlar edi. Albatta, yuqoridagi maqola mazmunidan buni aniq anglab etish qiyin emas. Maqolada Munavvar qori 10–12 yoshli bolalar ilg‘or yo‘nalishda yozilgan yuqoridagi buyuk mutasavvuf allomalarimizning asarlarini o‘qib olishlari mushkul ekanligini o`z mulohazalari bilan isbotlab beradi. Yosh avlodga bunday kitob o‘qitish maorifning qoidasiga to‘g‘ri kelmasligi, ularning o‘z yosh va 8 Абдуазизова Н.А. Миллий журналистика тарихи ( Генезис ва эволюция ). Биринчи жилд, – Т.: Шарқ, 2008. – Б. 140. 14 iqtidorlariga yarasha dini islom ta`limoti va yangi fanlarni o‘qitish shartligini asoslab beradi: “Ey vatandoshlar! Diqqat nazar ila boqing! Biz bolani maktabg‘a bermakdan maqsad: harom, makruq, namoz va ro`za, haj o‘z guvohlarini ham zaruriyat dunyoviyamiy o‘lg‘on ilm hisob, jo‘g‘rofiya, tarix, xususan, tarixi islom kabi foydalik ilmlarni bildurmoq o‘lg‘on holda johildomlalarni ta’limi falonni qoshi qaro, ko‘zi qaro, yuzi oq, so‘zi shirin deb bolalarni fasod axloqiga birinchi sabab o‘ladurg‘on manzuma kitoblar o‘lur” Gazetaning 3–sonida e`lon qilingan “Toshkent 22 iyun’” sarlavhali maqola ham hukumatning nomaqbul siyosati natijasida sodir bo`lgan rus-yapon urushi va buning oqibatida “lashkarni boqmoq”, jang asboblari olmoq, mansabdor va amaldorlarga vazifa bermoq, lashkarni tegishli joylarga tezlik bilan etkazish uchun zarur bo‘ladigan otash aravalarning yo‘llarini barpo qilmoq va boshqa mablag‘ni topishning eng oson yo`li xalqqa turli soliqlar solib undirib olish ekanligini tasvirlaydi. Xalqning og’ir va mashaqqatli mehnati evaziga bunyodga kelgan ozgina mablag’ni shu yo‘l bilan undan tortib olib “ va yana xalqni din va iymonga taallug‘i bor afsonalar bilan battar ozg‘urib itoat qafasida tutadurlar”. Tarixdan ma’lumki, chor Rossiyasi bosqinchilari ingliz mustamlakachilari kabi o`z iqtisodiy va siyosiy mavqeini oshirish, mustamlakadagi mamlakat boyliklarini o‘zlashtirish va odamlarni fikri bilangina cheklanmay, ular bosib olgan millatlarning ich-ichiga singib ketmoq, o`zini ular bilan o`sha erda teng huquqli voris qilib ko`rsatmoq hamda tub aholini butkul ruslashtirmoq siyosatini ham olib bordilarki, bu mahalliy xalqlar uchun eng tahlikali holat edi. Shuning uchun ham o`sha davrda hukumat amaldorlardan biri O‘rta Osiyo aholisini huddi rus mujiklari kabi ichkilikbozlikka o‘rgatish lozim, degan gapni aytib o‘tgan. “Taraqqiy” gazetasining “Toshkent axbori” sarlavhasi ostida berilgan maqolaga ko‘ra, aholi o‘rtasida ichkilikbozlik kuchayib ketgani va bu shubhasiz qandaydir maqsadlarni ko‘zlab yo‘lga qo‘yilgan bir holat ekanligini, buning boshida juda katta kuch turganini to`la his qilamiz. “Bizni Toshkentda ichkulik va pivoxo`rlik chunon sho’ye bo‘ldiki, bosh bekatlarimizdan boshlab dumaxona ulug‘larig‘acha choy o‘rniga pivo iste`mol qilurlar. Na ulamolarimizdin va na xukumatlarimizdin bir kishi yo‘qki, yigitlarimizni 15 ichkulik ichmoqdin man qilsalar. Davlat Dumasig‘a vakil saylamoq uchun aholi tarafidin ko‘zlangan ulug‘ prelsedatellarimiz ichkulik ichib mast bo`lib aholi orasida beibo kezmakdalar. Ajabo! Buningday fasod axloq qanday noinsoflidurki, aholiga va nasihat qilib iymon yo‘liga qaytarmak va qaytmag‘onini urub so`kub tazyiq bermoq vazifalari o‘lg‘on ulug’larimiz o‘zlarini obro‘yini rus qizlari ila gostinitsa zollarida barbod etmakdalar. Alloxdan qo`rqib, xalqdan uyal-maslar”. Bu lavhalar, darhaqiqat, millatni yo‘ldan ozdirish, din va iymondan ayirish uchun ko‘plab nayranglar qilinganini isbochlovchi bir dalildir. Gazetaning 9-sonida “Toshkent, 19 iyul’’ sarlavhali maqola ham nohaqliklarga qarshi ko`tarilgan isyon, haq va huquq talab qilayotgan xalqning sadosi edi. “Qozon shahrida” degan maqolada esa qora guruhlarning Qozon shahridagi yahudiy va musulmonlarga, hurriyat talab qiluvchilarga tazyiq qilgani, musulmonlar ularga qarshi kurashgani aytilgan. Toshkentda ham shunday harakatlar yuz bermasligi uchun doimo itgifoq bo`lib turish kerak, deydi va qora guruh odamlariga shunday tavsif beradi: “dinda va so‘zda, matbuotda va boshqa narsalarda hurriyat qiluvchi ravshan zamin va ziyolik zotlarg‘a eng darajada dushmanliklari ila barobar Rossiya mamlakati faqat ruslar uchun va ham ruslardan boshqa umumxalqni nasoro bo`lmog’ini tilovchi va nasoro dinig‘a da’vat qilg’uvchi missionerlarg‘a jon va mollari ila quvvat berib bor musulmonlarni ham birinchi dushman kishilaridir”. Gazetaning shu sonida berilgan “Madrasalarga oid” sarlavhasi ostidagi maqolada ham katta hayotiy haqiqat yotadi. Unda xon va beklar zamonida ko‘p e‘zozlanib, diqqat–e’tiborda turgan madrasalar va maktablarniig bugungi ayanchli ahvoli o‘z ifodasini topgan. Ularni isloh qilish vazifasi bo‘lgan hukumatdorlar, ulamo va qozilar bu yo‘lda aslo jon koyitmayotganini, millatning taraqqiyotdan keyin ketishi ularni o‘ylantirmayotgani yorqin lavhalarda tasvirlangan: “Toshkent madrasalarina kelganda mundog‘i madrasa va shogirdlarning ahvolin kimlar isloh qilurlar! Ulamolar bo`lsalar, qozilarning so‘zlaridin o‘tib bir ish qilolmasliklari uchun bul janoblardan isloh umid qilmoq to‘qson yoshlik bir qari ajuzadan farzand umid etmak qabilidandir”. Maqolada qozilarimizning ilm islohida bu qadar befarq qarayotganining sababi izoxlanar ekan, ularning mustamlakachi 16 hukumat tomonidan tayinlangan mansabdorlarning buyrug‘iga so‘zsiz bo‘ysunishi va shaxsiy manfaatlarini o‘ylab o‘z millatiga bu qadar og‘ir savdo bo‘lmish – jaholat va zulmni ravo ko‘rayotganini aytib o‘tilgan. Gazetaning 16–sonida Rusiya Davlat Dumasiga taqdim etilgan aholini umumiy o‘qitish uchun chiqarilgan qarorlar muhokamasiga bag‘ishlangan “Umumiy o‘qituv” maqolasi juda qimmatli ahamiyatga ega bo`lgan g‘oyani ko‘tarib chiqqan. Maqolada umumiy o‘qitish har bir millatning o‘z ona tilida bo`lishi lozimligini isbotlab berilgan. Ministrlar ishlab chiqqan bu qaror loyihasi muvaqqat deb jimgina kuzatib turishning oqibati yaxshi bo‘lmasligini sezgan gazeta tahririyati xalq bu ishda yakdil kurashmog‘i zarurligini aytib o‘tadi. Millat uchun eng mushkul masala til masalasi bo`lib qolganini, uni hal qilishda Duma odillik bilan ish yuritishi zarurligini ta’kidlash bilan birga har bir millat o‘z ona tilida ish yuritishga haqli ekanligini, bu huquqni qattiq turib ximoya qilmoq lozimligini ta`kidlaydi. Quyidagi satrlarni mana shu fikrlarning isboti sifatida keltiramiz: “Har qonumga‘ bani duma eg‘ilg‘och dumag‘a taqdim qilmoq lozim ham bu qonunlarni olishtirmoqqa g‘amomi biturmoqqa dumaning komil haqqi bordir ham shuning uchun ministrlarning har bir chiqorg‘on yangi ishlari muvaqqatdur. Lekin muvaqqat deb aytib musulmon tek qarab tururg‘a bo‘lmas, balki bilaks muvaqqatlik birlan foydalanib ilgariroq muhokama etib umumiy o‘quv, umumiy talim ibtidoiy masalalar xususida bir turlik qaror bermoq va bir turlik filon qilmoq zarur va ham bu xususida qandoq qonun kerakligini ko`rsatmoq lozimdir. Umumiy ta’lim ibtidoiy masalasida bizning millat uchun eng mushkul masala til masalasi. Bu masala bo`lmasa ta’lim haqinda umumiy Rusiya uchun chiqolilg‘on qonun (albatta, bu qonunni duma chiqarmog‘i sharti bo‘lg‘onda, bizning musulmonlar uchun yoror erdi)”. Biz yuqoridagi singari manbalarni o‘qib-o‘rganish jarayonida millatimizni asoratga tushirish u darajada oson kechmaganini, bu ish juda qattiq zulm va zarba natijasida amalga oshirilganini bugun to`la anglab etmoqdamiz. Gazetada “Xorijiya xabarlari”, “Mamlakat xabarlari”, “Rusiya xabarlari”, “Toshkent axbori” singari ruknlar ostida juda ko`plab xabarlar berib borilgan. Ushbu xabarlarda musulmonlar mamlakatda boshlangan dahshatli voqealar — qonli urushlar, ularga askarlar yig‘ish natijasida 17 o‘z yerlarini tark etib Turkiyaga hijrat qilayotgani haqida yozilar ekan, bu bilan g‘ayridinlar musulmonlarga juda qattiq jabr-sitam o‘tkazayotgani ta`kidlanadi. Shuningdek, o‘sha davrda nashr qilingan mahalliy gazetalar xabarlarida inqilob haqidagi voqealar emas, balki milliy mustaqillikka intilayotgan musulmon dunyosidagi voqealar ko‘proq o‘z aksini topgan. Ularda xabarning ahamiyati haqida yo ijobiy, yo salbiy tomoniga qarab tavsif beriladi. Masalan, Turkiya mamlakatida bo`lib o`tgan voqealardan xabar berilarkan, u joyda Sultonning maxfiy josuslik xizmati boshlig‘i vafot etgach, Sulton bergan oqchalarga qanoatlanmay, uning o‘g‘li otasidan qolgan xujjatlarni olib chet elga qochib ketgani va o‘sha xujjatlar evaziga Evropadan ko‘proq mablag‘ umidida bo‘lgani aytiladi. Gazetalar bu xabarni shunchaki keltirib o‘tmaydi.Unga nisbatan o‘z qarashlarini bayon qilib, mol-dunyo ilinjidagi bu xoinlik eng jirkanch holat ekanligini ta`kidlaydi. Shuningdek mahalliy gazetalarda reklama va e’lonlar ham berib borilgan. Asosan savdo kompaniyalari va magazinlar faoliyati reklama qilingan. Masalan, “Taraqqiy” gazetasida Muhammadsharif Musin kompaniyasining do‘konlari joylashgan erlar, savdoga chiqariladigan mollar haqida ma`lumot berilgan. Bu davrda gazetalar obunadan tushgan mablag‘dan tashqari, reklama va e’lonlardan ham daromad olib turgan. 1912 yilta kelib ma’rifarparvarlik harakati butun o`lkaga keng yoyilgan, madaniyat, maorif orqali milliy ozodlikka chiqish uchun kurash Buxoro, Samarqand va Qo‘qon shaharlarida ochiq boshlanib ketgan edi. 1913 yilga kelib esa bu shaharlarda gazeta- jurnal chiqarish orqali tashviqot va targ’ibot ishlar olib borish imkoniyati tug’ildi. Turkistonda ham ishchilar harakati jonlanib qoldi, hukumatga muxolifotdagi matbuot nashrlari yana paydo bo`la boshladi. Bu davrda “Xurshid”, “Shuxrat”, “Tujjor”, “Osiyo”, “Samarqand”, “Sadoi Turkiston”, “Sadoi Farg‘ona”, keyinchalik, “Najot”, “Farg‘ona sahifasi”, “Sho`roi islom”, “Turon”, “Hurriyat”, “Kengash”, “El bayrog‘i”, “Turk eli”, “Farg‘ona nidosi” kabi bir nechta mahalliy nashrlar nashr qilindi. Xulosa o‘rnida biz bu davrda ijtimoiy–siyosiy hayot jarayoni o‘zgarishini Rossiyada xam, Turkistonda xam bir xil, bir yo`nalishda bo`lgan deya olmaymiz. Masalan, Rossiyada rasmiy hokimiyatga qarshi umumiy bir kuch (bol’shevikar, men’sheviklar va 18 xokazolar) mavjud bo`lgan bo`lsa, Turkistonda bu ijtimoiy-siyosiy kuch ikki muhim yo`nalishda mavjud edi 9 . 9 Пидаев Т., Дўстқораев Б. “Тараққий” газетаси // Халқ сўзи. 1993. 11 июнь. 19 II.Bob. Sadoi Turkiston gazetasi XX asrning birinchi choragida ijtimoiy – iqtisodiy va siyosiy masalalarni yorituvchi manba sifatida 2.1. Gazetaning tashkil etilishi, tahririyati: muharriri va mualliflari. Tarixga nazar tashlaydigan bo‘lsak, 1913-1914 yillar Turkistonda Chor mustabidlik tuzumining kuchayishi, ham milliy ziyolilarning mafkuraviy va ijtimoiy- siyosiy faoliyatlarida jipslashish jarayoni ko‘zga tashlanadi. 1906 yilning avgustida ilk milliy gazeta “Taraqqiy” yopilgach, “Xurshid”, “Shuhrat”, “Osiyo” degan gazetalar nashr qilinsa-da, ular ham uzoq umr ko‘rmadi. Biroq bu mahalliy ma’rifatparvarlarning kurash yo‘lidagi inqirozi emasdi. Toshkentda Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydulla Asadullaxo‘jayev, Tavallo, Rauf Muzaffarzoda singari – yangilik, ijtimoiy turmushni isloh qilish g‘oyasining tarafdorlari bir g‘oya, bir maqsad istagida birikib, matbuot minbaridan milliy zulmga, mustabidlikka qarshi yana kurashga bel bog‘ladilar. Samarqandda Maxmudxo‘ja Behbudiy “Samarqand” gazetasi va “Oyina” jurnalini, toshkentlik ma’rifatparvarlar “Sadoi Turkiston”, farg‘onalik ziyolilar “Sadoi Farg‘ona” gazetalarini tashkil etdilar. Bu nashrlar jadid mutafakkirlarining umummadaniyatimiz tarixiga qo‘shgan buyuk hissalari bo‘ldi. Ayniqsa, o‘z masligini siyosatdan yiroq, ma’rifiy gazeta deb belgilagan, amalda esa Turkiston xalqlariining huquq va erkinliklari uchun kurashgan “Sadoi Turkiston” gazetasi istiqlol fidoyilarining chinakam minbariga aylandi. Gazeta sahifalarida yurtga jonini fido etgan buyuk ajdodlarimiz xizmati, tafakkur dunyosi muhrlanib qoldi. “Sadoi Turkiston” gazetasining tashkil topishi o‘z davrining yetuk ziyolilaridan biri, mashhur advokat, gazetaning asoschisi (bosh muharriri va noshiri) Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev nomi bilan bog‘liqdir. Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev 1885 yili Toshkentning Shayhontohur dahasidagi Mirg‘ani mahallasida dunyoga kelgan1. Uning otasi taniqli pardozgir bo‘yoqchi usta bo‘lib, o‘g‘lining o‘qimishli, ma’rifatli inson bo‘lib yetishmog‘i uchun qo‘lidan kelgancha g‘amxo‘rlik qilgan. Yosh Ubaydullaxo‘ja dastlab rus-tuzem maktabida ta’lim oladi. U bolaligidanoq bilimga o‘ta chanqoqligini, qobiliyatini namoyon etgan. 1898 yili 13 yoshli o‘spirin Toshkentda o‘tkazilgan musulmon 20 bolalari o‘rtasida rus tilini o‘zlashtirish bo‘yicha maxsus komissiya sinovidan muvaffaqiyatli o‘tadi va tanlovning eng yosh ishtirokchisi sifatida guvohnoma olishga muvaffaq bo‘ladi. Hamma narsaga qiziquvchan Ubaydullaxo‘ja o‘smirlik davridayoq talaygina badiiy kitoblarni mutoala qiladi. O‘sha davrda turk-tatar tilida chiqqan gazeta va jurnallar bilan muntazam tanishib borgan. Ayniqsa, Ismoilbek G‘asprali rahnomaligida Qrimda nashr qilingan va Turkiston o‘lkasida keng tarqalgan “Tarjumon” gazetasi targ‘ib qilgan ma’rifatparvarlik g‘oyalari unda katta qiziqish uyg‘otgan. Ubaydullaxo‘ja o‘sha paytlardayoq bosma so‘zning kuch-qudratini, uning inson ma’naviy kamolotidagi beqiyos ahamiyatini tushunib yetgan edi. Ana shu tushuncha uni keyinchalik matbuot sohasiga boshlab keldi. Arxiv hujjatlaridan ayon bo‘lishicha 10 . Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev 1897 yilda Toshkentdagi rustuzem o‘quv yurtini tugatgach, Toshkentdagi sud idoralaridan birida tarjimon bo‘lib ishlay boshlaydi. Xizmat davomida undagi huquqshunoslikka bo‘lgan havas kuchayadi. Ko‘p o‘tmay, uning tarjimonlik xizmatidan foydalanayotgan sudyani Saratov shahriga ishga ko‘chirishadi. O‘zi bilan birga u Ubaydullaxo‘jani ham olib ketadi. Bu yerda u huquqshunoslik bo‘yicha ta’lim olishga muvaffaq bo‘ladi. Xususiy himoyachi guvohnomasini olgan Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev avvaliga Saratov okrug sudida, 1913 yildan e’tiboran Toshkent okrug sudida himoyachi bo‘lib faoliyat ko‘rsata boshlaydi. Yuksak saviyali huquqshunos sifatida hamyurtlari orasida tezda katta shuhrat qozonadi. 1914 yili Ubaydullaxo‘ja uchun hayot yo‘lining burilish davri deb aytish mumkin. Bu paytda u 29 yoshga to‘lgan edi. Xuddi mana shu palladan boshlab yosh huquqshunos noshirlik va jurnalistik faoliyat bilan ham shug‘ullana boshlaydi. Uning bu boradagi qobiliyati o‘zi tashkil etgan “Sadoi Turkiston” gazetasida to‘la namoyon bo‘ladi U.Asadullaxo‘jayev matbuotga Turkiston o‘lkasida milliy uyg‘onish harakati o‘ziga keng yo‘l ocha boshlagan, taraqqiyparvar o‘zbek ziyolilari xalqni savodli, ma’rifatli qilish uchun jonbozlik ko‘rsatayotgan shiddatli bir davrda kirib keldi. Dunyoqarashi zamonasining ilg‘or g‘oyalari, shu jumladan 10 Шукрулло. Кафансиз кўмилганлар. -Т.: Чўлпон, 1991. –Б.132. 21 mashhur Ismoilbek G‘aspralining ma’rifatparvarlik g‘oyalari ta’sirida shakllangan Ubaydullaxo‘ja ham mana shu milliy uyg‘onish harakatida faol qatnashib, uning yetakchi rahnamolaridan biri sifatida tanildi. Rossiyada podshohlik tuzumiga barham bergan 1917 yil fevral inqilobidan so‘ng Turkistonda milliy ozodlik xarakati avj oldi. O‘z millatining hur, ozod va mustaqil yashashini hamisha orzu qilgan Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev mustamlakachilarga qarshi kurashning oldingi saflaridan o‘rin egallab, 1917 yil noyabrida Turkiston tarixida ilk bor tashkil topgan xalqchil hokimiyat Turkiston Millat Majlisini yuzaga chiqarishda faol ishtirok etdi va ushbu majlis qaroriga muvofiq tuzilgan Turkiston Muxtoriyat hukumati tarkibiga kiritildi. Bolsheviklar qurol kuchi bilan ag‘darib tashlagan bu hukumatda Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev Militsiya va Xavfsizlik Vaziri lavozimiga tayinlangandi. Xalqimizning taniqli farzandi, millatparvar, istiqlolchi Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayevning Sho‘rolar davridagi qismati fojiali kechdi. Bu fikrning dalili uchun O‘zbekiston Xalq shoiri Shukurulloning “Kafansiz ko‘milganlar” xotira romanidan quyidagi parchani keltiraylik: “Xolamning o‘g‘li Ubaydulla Xo‘jayev millat uchun nihoyatda jon kuydirgan siymo edi. 1927-28 yillarda siyosiy ayb bilan qamalib, 1936 yilda qamoqdan qaytadi. Ubaydulla akamda na bola-chaqa, na bisot baham, na tayinli uy-joy bor edi. Qamoqdan qaytgach, singlisinikida turdi. Bor bisoti kitob edi. 1937 yilda yana qamaldi, shu ketganicha bedarak yo‘qolib ketdi” 11 . Publitsist Ibrohim G‘afurov ta’kidlaganidek, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev aslida o‘z xalqining milliy manfaatlarini himoya qilgani uchun “mustamlakachilikka qarshi kurashgani uchun, mahv etildi”. Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayevning ijtimoiy faoliyatida matbuot bilan bog‘liq xizmati alohida ahamiyatga molikdir. Gazeta vositasi bilan ona yurti Turkistonnning ma’naviyma’rifiy yuksalishiga ko‘maklashishdek olijanob niyatda u 1913 yilning 21 dekabrida Sirdaryo viloyatining harbiy gubernatoridan Toshkentda “Sadoi Turkiston” ismida xususiy gazeta chiqarish uchun 37882 raqamli ruxsatnoma olishga erishadi3. Ma’lumotlardan ko‘rsatishicha, U.Asadullaxo‘jayev gazetani darhol chiqarishni 11 Ғафуров И. Миллий хаѐллар ва Садои Туркистон. ЎзАС, 1994, 11 март. 22 ko‘zlagan, ammo tahririyat jamoasini tuzish, durustroq bosmaxona topish ishining cho‘zilib ketishi bunga monelik qiladi. U gazetani Turkiston general-gubernatori ish yuritish bo‘limiga qarashli bosmaxonada nashr qilishga erishish uchun ko‘p harakat qildi. Mazkur bosmaxona o‘sha davrda Toshkentdagi texnik jihatdan yaxshi jihozlangan, malakali matbaachilari bor yirik poligrafiya korxonasi hisoblanar, bu esa chiqarilajak gazetaning sifatli nashr qilish imkoniyatini berardi. Bosmaxona mudiri bilan gazetani chop qilish haqidagi olib borilgan muzokaralar natijasiz tugaydi. Shunga qaramay U.Asadullaxo‘jayev ruxsat olish uchun bevosita general-gubernator ish yuritish bo‘limi boshlig‘iga yozma ariza bilan murojaat etadi biroq ijozat olishga muvaffaq bo‘la olmaydi. Nihoyat 1914 yilning 4 aprel kuni Toshkentdagi V.M.Ilin bosmaxonasida “Sadoi Turkiston” gazetasining I-soni bosilib чиқади .1 Mazkur gazeta yuzaga kelgan paytda butun Turkiston o‘lkasida o‘zbek tilida bor yo‘g‘i ikkita davriy nashr Turkistondagi chor ma’muriyatiga qarashli “Turkiston viloyatining gazeti” va Samarqand shahrida Mahmudxo‘ja Behbudiy tomonidan nashr qilinayotgan “Oyina” jurnali mavjud edi. “Sadoi Turkiston” gazetasining chiqarilishi o‘lka ijtimoiy hayotida muhim voqea bo‘lib, Turkistonda o‘sha kezlarda chiqib turgan barcha gazeta va jurnallar o‘z o‘quvchilarini bu voqeadan xabardor qilganlar 12 . Bu gazetaning chiqa boshlagani haqidagi xabar Orenburgda nashr qilinayotgan “Sho‘ro” jurnalida ham bosilgan, Millat va matbuot fidoyisi Mahmudxo‘ja Behbudiy nashr qilinayotgan “Sadoi Turkiston”ning chiqarilishiga bag‘ishlab “Oyina” jurnalida chop ettirgan qutlovida quvonchini ichiga sig‘dirolmay “Bor bo‘lsin millat! Yashasin, taraqqiyparvar yoshlar, fidokor tujjoru muharrirlar! Obod bo‘lsin Vatan!” deya xitob qilgan edi. U Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev tashabbusini qizg‘in olqishlab, “Sadoi Turkiston” gazetasi ijodiy jamoasiga o‘zining samimiy tilaklarini izhor etdi. “Sadoi Turkiston” gazetasining birinchi sonida muharrir U.Asadullaxo‘jayev gazetaning maqsad va maslagini bayon etib rus va o‘zbek tillarida yozilgan maqolasi bilan qatnashgan. Rus tilida chop etilgan hajman kichik maqolada “Sadoi Turkiston”ni chiqarishdan ko‘zlangan maqsad umumiy 12 Оллворт Э. Жадидлар ҳақида яширилган ҳикоялар. ЎзАС, 1992, 11 сентябрь. 23 tarzda ifodalangan bo‘lsa, “Ubaydulla” imzosi bilan bosilgan ikkinchi maqolada bu masala xususida batafsil fikr yuritiladi. Muallif o‘lkadagi mahalliy aholi oldida ko‘ndalang turgan ijtimoiy muammolarni hal qilish vositalari xususida aniq tasavvurga ega bo‘lgan. U bunyod etilgan gazeta millatni zabunlikdan qutqarish maqsadiga xizmat qilajagini asoslab, yozadi: “…biz Turkistonliklar na zamonga qarab harakat qilurmiz, na din va shariatimizga suyanurmiz, na tariximizdan ibrat olurmiz… Bizim shul qadar g‘aflat va jaholatimizni ko‘ra turib yanada sabr va qanoat ila sukut etmay muqaddas vatanimiz va mehribon onamiz bo‘lg‘on Turkistonga ko‘p og‘ir keldi. Shul sababli ul o‘zining dildan chiqqan hazin “sadosi” ila o‘z avlodlarining so‘ylagan so‘zu chiqorgan sadolarining tarjimoni bo‘ladurlar… Oliya muqaddas onamiz bo‘lg‘on vatanga shoyad ojizona bir xizmat bo‘lsa deb biz ham zimmamizga ‘‘Vatan tarjumoni’’ kibi og‘ir bir yukni yuklamakka jasorat etdik”1. Maqola mazmunidan Ubaydullaxo‘ja “Sadoi Turkiston” gazetasining maqsad va maslagini belgilashda Ismoilbek G‘asprali tomonidan 1883 yilda Qrimda chiqarilgan va Turkistonda ham keng tarqalgan mashhur “Tarjumon” ilgari surgan ma’rifatparvarlik g‘oyalaridan ilhomlanganligini yaqqol payqash mumkin. Darvoqe, maqolada “tarjumon” so‘zining ishlatilishi ham bejiz emasdir. Bosh muharrir “Sadoi Turkiston”ning ma’rifiy nashr sifatida davom etajagini anglatib “jaridamizda hozirda eng zarur bo‘lg‘on maishiy, fanniy, iqtisodiy va tarixiy so‘zlarni so‘ylab, siyosiy so‘zlardan mumkin qadar saqlanmog‘i tabiiydur” deb yozadi va gazetaning shu yo‘nalishdan tashqari chiqmasligini ta’kidlaydi. O‘z-o‘zidan ravshanki, mustamlakachilik sharoitida harbiy senzura nazoratida faoliyat ko‘rsatgan “Sadoi Turkiston”ning siyosiy masalalar xususida bahs yuritish imkoniyatlari juda cheklangan edi. Shu munosabat bilan gazetada bosilgan “Vazifamiz nimadur” sarlavhali maqola e’tiborga loyiq. “Sadoi Turkiston” o‘z sahifalarida jahon afkor ommasining diqqat markazida bo‘lgan birinchi jahon urushi voqealari xususida muxtasar telegraf xabarlarini bosish bilan kifoyalanayotganini tushuntirib: “Turkistonda haftada bir marta chiqadigan musulmon jaridasining vazifasi o‘zining sahifalarini millat uchun ahamiyati bo‘lmag‘on va xalqning saviyasi 24 ko‘tarmagan xabarlardan saqlamoq, har narsadan oldda millatni maqsad tutib shuni ko‘rmak, shuni tushinmakdur. “Sadoi Turkiston” shunga o‘xshash milliy jarida bo‘lg‘oni uchun milliy masalalardan oshiq qolg‘on satrlarnigina muhoraba rukniga bag‘ishlamakdadur’’ deya yozgan edi. Aftidan, gazetxonlar savollariga javoban yozilgan bu maqoladan “Sadoi Turkiston” bosh muharrir belgilagan yo‘nalishga izchil amal qilganini payqash qiyin emas. Noshir va bosh muharrir U. Asadullaxo jayev oldida turgan eng murakkab vazifa bu gazetani belgilangan maslakʻ asosida ro‘yobga chiqarishga qodir bo‘lgan qalam sohiblarini topish edi. U bunga muvaffaq bo‘la oldi. Abdulla Avloniy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Abdurauf Muzaffarzoda kabi ma’rifatparvarlar unga ko‘makka kelib “Sadoi Turkiston” idorasida ishlay boshlashdi. Ularning har biri gazetachilik sohasida muayyan tajribaga ega bo‘lgan, matbuotning ijtimoiy hayotdagi o‘rni va ahamiyatini teran fahmlovchi qalamkashlar edi. Chunonchi, М .Abdurashidxonov 1906 yilda “Xurshid” nomli gazetani tashkil etgan va uning faoliyatiga yetakchilik qilgan. А . Авлоний esa 1907 yilda “Shuhrat” gazetasiga asos solgan edi. “Sadoi Turkiston” gazetasi ijodiy jamoasining o‘zagini XX asr boshidagi o‘zbek ma’rifatparvar adabiyoti va publitsistkasining yalovbardorlari bo‘lgan mana shu siymolar tashkil etgan edi U.Asadullaxo‘jayev bosh muharrir sifatida ulardan o‘rinli foydalana oldi. “Sadoi Turkiston” tarixiga oid mavjud manbalarda mazkur gazetada doimiy hamkorlik qilgan mualliflarning nomlari ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, ammo tahririyat jamoasining o‘zagini 1Sadoi Turkiston, 1914 yil, 6 may. Tashkil etgan, bosh muharrir U. Asadullaxo jayev madadkor bo‘lgan qalamkashlar to‘g‘risida ma’lumot uchramaydi. ʻ Gazeta tarixiga oid yangi materiallarni o‘rganish asosida quyidagilarni aniqlashga muvaffaq bo‘ldik. 1914 yilda Turkiston safari chog‘ida Toshkentda bo‘lgan va “Sadoi Turkiston” idorasiga tashrif buyurgan tatar sayyohi va jurnalisti Ibrohim Tohiriy Orenburgda nashr qilingan tatarcha “Sho‘ro” jurnalida “Sadoi Turkiston” to‘g‘risida maqola e’lon qilib, unda mazkur gazeta idorasida Abdurauf Muzaffarov va Munavvar qori Abdurashidxonovlar jonbozlik ko‘rsatib ishlayotganliklarini qayd etgan1. 1914 yil sentyabr oyida mustamlakachi amaldorlar tashabbusi bilan “Sadoi Turkiston” 25 gazetasi ustidan qo‘zg‘atilgan jinoiy ish materiallari orasida М .Abdurashidxonov sudga guvoh sifatida chaqirilganligi va uning sudga ko‘rsatma berganligini tasdiqlovchi hujjat saqlanib qolgan. Sud bayonnomasiga ilova qilingan ushbu hujjatda M.Abdurashidxonov “Sadoi Turkiston” gazetasi idorasidagi faoliyati xususida quyidagilarni aytgan: “Men “Sadoi Turkiston” gazetasida adabiy xodim bo‘lib ishlayman, vazifam gazeta uchun maqolalar yozish bilan birga unda chop qilinadigan xabar va maqolalarni tahrir qilishdir. Abdurashidxonov “Sadoi Turkiston” gazetasi idorasida katta mavqega bo‘lgan, uni chiqarishda bosh muharrir U.Asadullaxo‘jayevga faol ko‘maklashgan. U.Asadullaxo‘jayev Munavvar qorini faqat maslakdosh, millatparvar inson sifatidagina emas, balki gazetachilik ishidan yaxshi xabardor, tajribali maqolanavis bo‘lganligi uchun ham yuksak qadrlagan. Bu paytlarda Munavvar qori o‘lkadagi taraqqiyparvar ziyolilar, ayniqsa yoshlar orasida millatparvar, ma’rifatparvar arbob sifatida katta shuhrat topgan. U o‘lka mahalliy taraqqiyparvarlar jamoatchiligiga 1906 yili Toshkentda nashr qilingan “Xurshid” ismli o‘zbek milliy gazetasining asoschisi va bosh muharriri, o‘lkadagi milliy ta’lim tizimini isloh qilishga, xalqni ilm – ma’rifat ziyosidan bahramand bo‘lishga undovchi jangovar maqolalarning muallifi, o‘quvchi yoshlarni dunyoviy ilmlardan xabardor etuvchi usuli jadid maktablarining izchil targ‘ibotchisi sifatida yaxshi tanish edi. U ona yurti Turkistonni munavvar qilish g‘oyalarini faqat matbuot sahifalaridagina emas, balki yig‘inlarda, yosh ziyolilar bilan uchrashuvlarda ham keng tashviq qilgan1. Munavvar qori 1914 yil ko‘klamida Farg‘ona vodiysiga safarga chiqib, u yerdagi usuli jadid maktablarida o‘qitish ishlarining ahvoli bilan tanishadi, maktabdorlar bilan o‘z tajribasini o‘rtoqlashadi. “Sadoi Turkiston” gazetasi mualliflaridan biri Nushiravon Yovushev ushbu gazetada bosilgan “Sayyohat parchalari” ocherkida Munavvar qorining Namangan ziyolilari bilan uchrashuvini kuyidagicha tasvirlagan: “Munavvar qori afandi bilan uchrashmoq manim uchun ko‘p yaxshi o‘ldi. Shuning orqasida Namangan ziyolilari bilan ko‘rushib, onlar bilan tanishdum. Munavvar qorini Namangan yoshlari komil hurmatda ko‘tarib qarshi oldilar. Munavvar afandi 26 ziyolilarga xitoban: “Sizlarga oxirgi so‘zim shul: maktablarning taraqqiy va rivojiga cholushingiz… Bizning istiqbolimiz shul maktab masalasi bilan bog‘luqdir 13 . Arxiv materiallari Munavvar qorining “Sadoi Turkiston” gazetasi chiqishdan to‘xtagandan so‘ng ham U.Asadullaxo‘jayev bilan birgalikda faol ijtimoiy faoliyat olib borganligini tasdiqlaydi. Ularning har ikkisi birinchi jahon urushi davrida chor hukumati tomonidan front orqasida ishlash uchun Turkistondan safarbar qilingan mahalliy millat farzandlarining og‘ir qismatini yengillatish, hukumatning turkistonliklarni mardikorlik ishiga jalb qilish haqidagi qarorini bekor qilish uchun jiddiy harakat boshlaydilar. Bu davrda ularning diqqat markazida “Sadoi Turkiston” faoliyatini tiklash, buning uchun zarur mablag‘ni topish masalalari ham turar edi. Arxiv hujjatlaridan ma’lum bo‘lishicha, 1916 yilning 31 oktyabrida toshkentlik savdogar Orifjon Mullaboyevning uyida o‘lka hayotiga doir masalalarni muhokama qilmoq maqsadida maxsus xususiy kengash chaqirilib, unda 30 kishi, jumladan U.Asadullaxo‘jayev va M.Abdurashidxonovlar ham ishtirok etganlar. Kengashda “Sadoi Turkiston” gazetasini tiklash masalasi ham ko‘rilgan. Gazetani Andijonda rus tilida nashr qilinayotgan “Turkestanskiy golos” ro‘znomasining noshiri А . А .Chaykim tomonidan tuzilgan “Turkiston noshirchilik jamiyati” qoshida chiqarish nazarda tutilgan bo‘lib kengash qatnashchilari ana shu jamiyatga paychi bo‘lib kirishga rozilik bildirganlar va 500 so‘m miqdorida dastlabki badalni berishga qaror qilganlar. Bu davrda U.Asadullaxo jayev va ʻ М .Abdurashidxonovlar har bir qadamini zimdan kuzatib borgan Toshkent rayon qo‘riqlov bo‘limi boshlig‘i Prigar o‘z ayg‘oqchilari tomonidan to‘plangan ma’lumotlarga asoslanib 1917 yil 9 yanvarda Sirdaryo harbiy general-gubernatorini “Sadoi Turkiston” ning tiklanmog‘idan darhol xabardor etgan: 1916 yil 26 dekabr kuni Xo‘jayev /Ubaydulla Asadullaxo‘jayev/ sart tilida “Sadoi Turkiston” ismli yangi gazetani chiqarmoq maqsadida Toshkentdan Andijon shahriga jo‘nab ketdi. Bu gazeta ikki yil muqaddam Toshkentda nashr qilingan. Gazetaga o‘sha Xo‘jayevning o‘zi muharrirlik qilgan. Shu yilning 13 Abdulxayrov B. Miyon Buzruk – jadid dramaturgiyasi va teatri tadqiqotchisi. – T.: Fan, 2009 83-84- betlar 27 yanvaridan gazeta yana nashr qilina boshlaydi. Hozircha u haftada uch marta, keyin har kuni chiqadi. Bu safar gazeta Toshkentda emas, Andijonda bosiladi. Gazeta “Turkestanskiy golos” gazetasi tahririyati qoshida shu gazetaning muharriri-noshiri Anatoliy Afanasevich Chaykin rahnamoligida chiqariladi… “Sadoi Turkiston” ga Toshkent yangi usul maktabining taniqli o‘qituvchisi Munavvar qori Abdurashidxonov haqiqiy muharrir bo‘ladi. Gazetaning dastlabki ikki soni bevosita Munavvar qori Abdurashidxonovning rahbarligida chiqariladi. So‘ngra u yana Toshkentga qaytadi va u yerda “Sadoi Turkiston” ga maqolalar yuborib turadi. Bundan tashqari, gazetada Davlat dumasining musulmonlar fraksiyasiga mansub bir nechta taniqli deputatlar va mahalliy jurnalistlar hamkorlik qilishga va’da berganlar. Bularning maqolalari sart tiliga tarjima qilinib, tiklangan gazetada bosiladi. Chor ayg‘oqchilari “Sadoi Turkiston” faoliyatini Andijonda tiklash uchun olib borilayotgan amaliy tayyorgarlik ishlaridan juda yaxshi xabardor ekanliklarini anglatuvchi mazkur parcha tiklanajak gazetada Munavvar qori Abdurashidxonov qanday o‘rin tutishi haqida tasavvur beradi. Biroq “Sadoi Turkiston” ni Andijonda tiklash rejasi amalga oshmaydi. Farg‘ona viloyat xarbiy gubernatori gazetani Andijonda chiqarishga ruxsat etilmaydi. Bu haqida U.Asadullaxo‘jayev ham qayd qilgan. Rossiyada podsholik tuzumiga barham bergan fevral inqilobi Turkistondagi ijtimoiy hayotga ham ta’sir ko‘rsatadi. O‘lkada qator yangi milliy gazetalar vujudga keladi. Ularni tashkil qilish va chiqarish ishiga taraqqiyparvar milliy ziyolilar, jumladan, Munavvar qori Abdurashidxonov ham bosh-qosh bo‘lgan. U 1917 yil mart oyida o‘z faoliyatiga “Musovot/tenglik/ hurriyat, adolat” shiorini asos qilib olgan “Najot” gazetasini tashkil etdi. “Sho‘roi islom”/1917-may/, “Kengash”/1917-iyun/ gazetalarida moqolanavis sifatida faol qatnashdi, “Kengash” gazetasida Ahmad Zakiy Validiydan keyin muharrir bo‘lib ham ishladi. U Turkistonning taraqqiy topgan, hur va mustaqil mamlakat bo‘lishini orzu qilgan edi. Umrini shu ezgu maqsadga bag‘ishlagan millat fidoyisi Munavvar qori Abdurashidxonov o‘zbek matbuoti tarixida munosib o‘rin egallaydi. Yetakchi xodimlaridan bo‘lgan Abdurauf Muzaffarovning ham “Sadoi Turkiston” gazetasiga mehnati ko‘p singgan. Yuqorida 28 zikr etilgan sud ishida u ayblanuvchi sifatida ishtirok etgan. Tergov varaqasida u “Sadoi Turkiston”gazetasining xodimi deb ko‘rsatiladi. Sud jarayoniga oid hujjatlarda uning yoshi, oilaviy ahvoli, tug‘ilgan joyi, ijtimoiy kelib chiqishi, millati, diniy e’tiqodiga doir ma’lumotlar yozilgan. Ayon bo‘lishicha, Abdurauf Muzaffarov 1889 yilda Rossiyaning sobiq Simbirsk gubernasidagi Sinchilevsk uyezdi, Staro -Timoshkino qishlog‘ida tug‘ilgan. Millati – tatar. Otasi dehqon bo‘lgan. Taqdir taqozosiga ko‘ra, u 1914 yilning boshlarida Turkistonga kelib qolgan1. U “Sadoi Turkiston” tahririyatiga ishga kelgan paytda endigina 25 bahorni qarshilagan navqiron yigit edi. Sudya nomiga yozgan tushuntirish xatida u o‘zbek tilini hali puxta egallamaganini, uni mukammal o‘rganish uchun betinim ishlayotganini qayd etgan. Abdurauf Muzaffarov gazetachilik ishlarini ham tez orada yaxshi o‘zlashtirib oladi va mas’ul kotib vazifasini ado etadi. Sudda guvohlik bergan shaxslar Abdurauf Muzaffarov “tahririyat kotibi” deb ta’kidlanganlari buni tasdiqlaydi. A.Muzaffarov tahririyat kotibi zimmasidagi mashaqqatli yumushlar bilan o‘ralashib qolmay, sermahsul ijodiy faoliyat bilan ham shug‘ullangan. “Sadoi Turkiston” sahifalarida uning qalamiga mansub 40 dan ortiq maqola mavjud. Gazetaning qariyb har bir sonida “Rauf Muzaffarzoda”, “A.Muzaffarov” imzolari bilan maqolalari chop etilgan. Ular muallifning o‘tkir zehnli, bilimdon, muammolarni teran fahmlovchi, e’tiqodi kuchli publitsist bo‘lganligidan dalolat beradi. А .Muzaffarov “Sadoi Turkiston” to‘xtagandan so‘ng ham maqolanavislik faoliyatini davom ettirgan. Chunonchi, Munavvar qori muharrirligida nashr qilingan “Najot” gazetasida hamkorlik qilgan. Bosh muharrir Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev gazeta tevaragiga ana shunday siymolarni jalb etibgina qolmay, ular faoliyatiga keng yo‘l ochib berdi. O‘zi ham tahririyat ishini tashkil qilish va boshqarish bilan birga gazetada turli mavzularda chiqishlar qilib maqolanavis sifatida tanilib borgan. Uning maqolalari aksariyat hollarda “Ubaydulla” imzosi bilan chop etilgan. Shu o‘rinda U.Asadullaxo jayev gazetadagi ijodiy ishtirokiʻ xususida o‘zbek matbuoti tarixining ilk tadqiqotchilaridan bo‘lgan Ziyo Saidning bir fikriga munosabat bildirib o‘tish joizdir. “Bu kishi, – deb yozgan edi u,- 29 musulmoncha yozish-o‘qishni bilmaydi. Shuning uchun bosh maqolani Munavvar qori va A.Muzaffarov degan bir tatar yozib berar edi”. Ixtiyorimizdagi ma’lumotlar bu da’voning haqiqatdan yiroq ekanligidan, U.Asadullaxo‘jayev rus tili bilan birga o‘zbek tilini ham mukammal bilganligidan dalolat beradi. Chunonchi, Chor oxrankasining Turkiston bo‘limi boshlig‘i tomonidan 1916 yil noyabrida Turkiston General-gubernatori nomiga yo‘llangan bildirishnomada: U.Asadullaxo jayev rus-tuzem maktabini tugatib, Toshkentdagiʻ birinchi sud idorasida tarjimon bo‘lib ishlagani qayd etilgan. Shoir Shukurullo “Tirik ruhlar” xotira romanida tog‘asi Ubaydullaxo‘ja ruschadan o‘zbekchaga badiiy asarlarni tarjima qilganiga doir misollar keltirgan. Mana shu faktlarning o‘ziyoq Ziyo Saidning fikri haqiqatga mos kelmasligini ko‘rsatadi. Muharrirning jonbozligi tufayli “Sadoi Turkiston” ga chetdan doimiy yozib turuvchi qalam ahllarining safi kun sayin kengaya bordi. Ziyo Said “…bu gazeta o‘z atrofiga ko‘p kishini jalb qildi. O‘lkadan muxbirlar yetishtirdi” – deb haq gapni yozgan edi. Gazetada doimiy hamkorlik qilgan To‘lagan Xo‘jamiyorov /Tavallo/, Saidnosir Mirjalilov, Hamza Hakimzoda, Xolid Sayid, Abdulhamid Sulaymon /Cho‘lpon/, Mirmuhsin Shermuhammedov, Abdulla Qodiriy, Mo‘minjon Muhammadjonov /Chayon/, Abdulla Erg‘oziyev, No‘shiravon Yovushev, Siddiqiy, Lutfullo Olimiy, Mulla Said Ahmad Vasliy, Fuzail Jonboyev, Badriddin A’lamiy, Hoji Muin, Ibrohim Davron, Shokirjon Rahimiy va davrning boshqa o‘nlab ilg‘or ziyolilari “Sadoi Turkiston”ning mazmun-mundarija jihatidan boy bo‘lishiga zimmasidagi ijtimoiy vazifalarni muvaffaqiyatli ado etishga munosib hissa qo‘shdilar. Ular ko‘magida gazeta tahrir hay’ati “Sadoi Turkiston” ni chinakam milliy, ma’rifiy nashrga aylantira oldi. Ayni paytda gazeta barcha muxlislar uchun muhim ijtimoiy tarbiya maktabi xizmatini o‘tadi. Gazeta idorasi milliy matbuotni “millatning umumdarsxonasi” deya ta’rif qilgan edi. Gazeta o‘z mualliflarini millat foydasini ko‘zlab» qalam surishga o‘rgatdi. Bu talab gazeta tahririyati ish prinsipining, shuningdek hamkorlik qilgan mualliflar faoliyatining, qat’iy rioya qilinishi lozim bo‘lgan eng asosiy sharti edi. Idora (tahririyat) nomidan bosilgan maqolalarda, “Idoradan maktublar” rukni ostidagi 30 muxlislarga berilgan javoblarda “Sadoi Turkiston” “millat foydasiga naf keltiruvchi narsalarnigina darj etadur” degan talabning muttasil ta’kidlanganligi bu fikrni to‘la tasdiqlaydi. Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy singari milliy madaniyatimizning yorqin namoyondalari qalam vositasi bilan Vatan, millat uchun fidoiy xizmat qilish sabog‘ini dastlab “Sadoi Turkiston” gazetasida oldilar. Bu maktabdan kelgusida ona-yurt ozodligi, mustaqilligi uchun jon fido qilgan talaygina millatparvar, vatanparvar kurashchilar yetishib chiqdiki, bu “Sadoi Turkiston”ning katta tarixiy xizmatidir 14 . 14 Ҳалимова С.А. Убайдулла Асадуллахўжаев ва “Садои Туркистон”. Монография. –T.: “ Университет”, 2021. 31 2.2. Gazetaning uslub va janr xususiyatlari “Sadoi Turkiston” gazetasi o‘z sahifalarida ijtimoiy-siyosiy maqolalar bilangina cheklanib qolmadi. Unda publitsistikaning felyeton, ocherk, hajviya, xat, xabar kabi turli janrlarida materiallar berilgan. Tadqiqotimiz jarayonda gazeta sahifalarida 1400 ga yaqin xabarlar chop etilganligi aniqlandi. Ko‘rinib turibdiki, “Sadoi Turkiston” xabar janriga katta e’tibor bilan qaragan. Ular asosan, “Doxiliya xabarlari”, “Xorij xabarlari”, “Toshkand xabarlari”, “Telegraf xabarlari” ruknida berib borilgan. Bu xabarlarda jahonning eng muhim siyosiy voqealari, Turkistonda va Rossiyaning boshqa shaharlarida sodir bo layotgan yangiliklar haqida ma’lumotlarʻ mavjud. Masalan, “Xorij xabarlari” ruknida “Turkiya va Rumoniya”, “Shahzoda ulamo maslagida”, “Islom muhojirlari”, “Xitoyda yangi neft manbalari”, “Turk tayorchilari” kabi sarlavhalarga duch kelamiz. “Doxiliya xabarlarida”, “Turkistondagi osori-atiqalarni saqlov”, “Muslima tabiba”, “Ichkulukning ma’n etiluvi”, “Sharq usulida vokzal” kabi xabarlar bosilgan. “Toshkand xabarlari” ruknida Turkiston hayotiga oid eng muhim xabarlarni o‘qiymiz. “G‘ilosniy saylovi”, “Yangi tartibda to‘y”, “Musulmoncha teatru” va hokazo 15 . Fikrimizcha, gazeta janrlari orasida maktublar, ya’ni xat janri ham alohida yetakchilik qilgan. Gazetaning deyarli har bir sonida muharrir nomiga kelgan 2-3 maktubga ko‘zimiz tushadi. “Idoraga maktublar” rukni “Sadoi Turkiston” gazetasi bilan ommani, o‘quvchilar doirasini doimiy ravishda bog‘lab turgan. Chunki chop etilgan maktublarning yetmish foizi shikoyat maktublari bo‘lgan. Xalq o‘z haq- huquqini talab qilgan holda, gazetani adolat minbari deb bilgan. Chunonchi, “Sadoi Turkiston” ning 1914-yil 23 sentabr sonida “Imom janoblariga ochiq maktub” degan materialni o‘qiymiz. Ma’lum bo‘lishicha, Toshkent shahridagi O‘qchi mahallasi fuqarolaridan ellikboshi va imom urushga е ^ rdam uchun deb xalqdan yig‘gan 600 so‘m pulning 385 so‘minigina hukumatga topshirganliklari, bu jinoyatlari uchun 15 Худойқулов М. Ўзбек ҳажвий публицистикаси:шаклланиш ва ривожланиш тамойиллари. 1-қисм. -Т.: Университет. 2001. -Б-55. 32 gazeta orqali javob berishlarini talab qiladilar. “Ishchilar zori” (ushbu sonda), “Shafqatsiz muallim” (1914, 2 sentabr sonida), “Mudarrislikka loyiqmi?” (39-son, 9 sentabr), “Chidolmadim” sarlavhalari maktublardan ko‘rinadiki, “Sadoi Turkiston” ilk sonida e’lon qilgan o‘z maromnomasiga sodiq qolgan. Aholi bo‘la е^ tgan yangiliklarni quvonchli hollarni “Izhori tashakkur” maktublarida ba е ^ n etish bilan birga, qalbini jarohatlayotgan muammo va qiyinchiliklarga najot istab maktublar yozdi. Bu maktublar muharrirlarning stollarida qolib ketgani yo‘q. Keng o‘quvchilar muhokamasiga tashlandi. “Sadoi Turkiston”da ko‘p qo‘llanilgan janrlarda ikki narsa g‘oyat xarakterli: “Sadoi Turkiston” xodimlari avvalo xalq ruhiyatini uyg‘otishga intilgan, ikkinchi tomondan uni hur fikrlilikka, huquqini anglashga da’vat etgan. Shu bois ham, gazetada qaysi janrda maqola chop etilmasin, adolatsizlikka, zulm va zo‘ravonlikka qarshi kuchli isyon, publitsistik ruh baralla ufurib turadi. Bir maktubdan parcha keltiraylik. Abdullaqori Erg‘oziyevning maktubi gazetaning 40- sonida chop etilgan. Maktubda rus bolalari bilan musulmon bolalariga maktablarda yaratilgan sharoit taqqoslanadi. Maktub so‘ngida shunday so‘zlar bor: “Oh! Bizning bolalar qachon shunday ahloqli va tarbiyatli bo‘lib, shunday 2 qabatli, uch qabatli xishtdan (g‘ishtdan) yasalg‘on muntazam va ulug‘ maktablarda kamoli rohatlar ila o‘qurlar?”. “Sadoi Turkiston” sahifasida “Felyeton” ruknida 7 ta material chop etilgan. Bular zamonaviy felyeton janridan ancha yiroq bo‘lsa-da, tanqidiy mazmunga binoan ushbu ruknda berilgan bo‘lsa kerak. Jumladan, birida Cho‘lponning “Qurboni jaholat” (1914, 29 aprel), “Indamas” imzosi bilan “Teatru xususida munozara” (1-2 sonlar), “Madaniyat to‘lqinlari” (5-son), Hamzaning “Bid’atmi, majusiyatmi?” (2-son), Xolid Saidning “Fasodi ahloq qay vaqtdan boshlanur?” (12-son) kabi tanqidiy ruhdagi hikoya tarzidagi asarlari chop etilgan. Hamza Hakimzoda Niyoziy nafaqat she’rlari, publitsistik ruhdagi maqolalari bilan ham faol qatnashgan ijodkorlardan biri sanaladi. “Felyeton” ruknida bosilgan “Bid’atmi, majusiyatmi?” maqolasida dinni niqob qilib, urfga aylana е ^ tgan eskilik 33 sarqitlariga qarshi kurash g‘oyasi yetadi. Buning chorasi o‘qumak, o‘qutmak lozim deydi muallif. Hamza uslubiga xos keskin xulosalar ba’zan o‘quvchini munozaraga ham chorlaydi. Yosh kelinni o‘t atrofida aylantirish, yuz ochdi marosimlari musulmon odatlariga kirmaydi, bu ma’jusiyatdir”, degan fikrlar hozir ham ahamiyatli. Chunki bu odatlar hamon urf odat sifatida davom etib kelmoqda. Xolid Said tanlagan mavzu bola tarbiyasi, maktablardagi muallimlarning bilim darajasi xususida bo‘lib, shu mavzudagi boshqa mualliflarning maqolalardan ancha farq qiladi. Unda huquqini anglashga da’vat etgan. Shu bois ham, gazetada qaysi janrda maqola chop etilmasin, adolatsizlikka, zulm va zo‘ravonlikka qarshi kuchli inson, publitsistik ruh baralla ufurib turadi. Bir maktubdan parcha keltiraylik. Abdullaqori Erg‘oziyevning maktubi gazetaning 40-sonida chop etilgan. Maktubda rus bolalari bilan musulmon bolalariga maktablarda yaratilgan sharoit taqqoslanadi. Maktub so‘ngida shunday so‘zlar bor: “Oh! Bizning bolalar qachon shunday ahloqli va tarbiyatli bo‘lib, shunday 2 qabatli, uch qabatli xishtdan (g‘ishtdan) yasalg‘on muntazam va ulug‘ maktablarda kamoli rohatlar ila o‘qurlar?”. “Sadoi Turkiston” sahifasida “Felyeton” ruknida 7 ta material chop etilgan. Bular zamonaviy felyeton janridan ancha yiroq bo‘lsa-da, tanqidiy mazmunga binoan ushbu ruknda berilgan bo‘lsa kerak. Jumladan, birida Cho‘lponning “Qurboni jaholat” (1914, 29 aprel), “Indamas” imzosi bilan “Teatru xususida munozara” (1-2 sonlar), “Madaniyat to‘lqinlari” (5-son), Hamzaning “Bid’atmi, majusiyatmi?” (2-son), Xolid Saidning “Fasodi ahloq qay vaqtdan boshlanur?” (12-son) kabi tanqidiy ruhdagi hikoya tarzidagi asarlari chop etilgan. Hamza Hakimzoda Niyoziy nafaqat she’rlari, publitsistik ruhdagi maqolalari bilan ham faol qatnashgan ijodkorlardan biri sanaladi. “Felyeton” ruknida bosilgan “Bid’atmi, majusiyatmi?” maqolasida dinni niqob qilib, urfga aylana е^ tgan eskilik sarqitlariga qarshi kurash g‘oyasi yetadi. Buning chorasi o‘qumak, o‘qutmak lozim deydi muallif. Hamza uslubiga xos keskin xulosalar ba’zan o‘quvchini munozaraga ham chorlaydi. Yosh kelinni o‘t atrofida aylantirish, yuz ochdi marosimlari musulmon odatlariga kirmaydi, bu ma’jusiyatdir”, degan fikrlar hozir 34 ham ahamiyatli. Chunki bu odatlar hamon urf odat sifatida davom etib kelmoqda. Xolid Said tanlagan mavzu bola tarbiyasi, maktablardagi muallimlarning bilim darajasi xususida bo‘lib, shu mavzudagi boshqa mualliflarning maqolalardan ancha farq qiladi. Unda tarbiyaning ildizi – oiladan, muallim bergan birinchi saboqdan boshlanadi, degan xulosa ilgari surilgan. Shunday mas’uliyatli kasbni tanlagan, ammo bilimsiz muallimlar keskin tanqid qilindi. “Indamas” qalamiga mansub “Teatru xususida munozara” materiali esa suhbat janrida berilgan. Unda dialoglar е^ rdamida teatr bid’at emas, ibratxona ekanligi hayotiy misollar orqali yoritilgan. “Madaniyat to‘lqinlari” maqolasi esa, muallifning yana bir yangilikka xalqni chorlagan asarlaridan biri. “Bu taraqqiy zamoni va madaniyat asri bilmam qayerga olib borajak?”,- deya yozadi u 16 . Muallif xalqning dabdabali to‘ylar uchun ortiqcha isrofgarchilikdan qutulib, ilmli, ma’rifatli bo‘lishini orzu qiladi. Cho‘lponning “Qurboni jaholat” hikoyasida yosh yigitning jamiyat bilan bog‘liq ayanchli qismati haqida so‘z boradi. Yosh Eshmurod – o‘zi pok, ilmparvar yigit. Ammo jaholat botqog‘iga botgan jamiyatda tuhmat tufayli, o‘g‘irlikda ayblanadi, bunga chidamay u o‘z joniga qasd qiladi. Yigitning yosh umri hazon bo‘ladi. Insonlarning baxtsizligi bevosita u yashayotgan muhit, jamiyat bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatish orqali Cho‘lpon badiiy mahoratini namoyon qilgan. “Felyeton” ruknida Cho‘lponning yana bir asari – “Duxtur Muhammadiyor” hikoyasi chop etilgan. “Qurboni jaholat” hikoyasining mantiqiy davomi deyish mumkin. “Hikoyani badiiy jihatdan yetuk deb bo‘lmaydi, unda ortiqcha bayonchalik seziladi”. Ammo yosh qalamkash yurti Turkiston haqida qayg‘uradi, uning ayanchli ahvoli е ^ sh avlodni qanday ko‘ngilsizliklarga duchor etayotganligidan o‘kinadi. Bulardan qutulish choralarini izlash asarga falsafiylik baxsh etgan. Muhammadi е ^ rning otasi farzandining o‘qimishli bo‘lishini orzu qiladi. O‘zi esa jaholat qurboni bo‘ladi: vakzalda ichib olgan bezorilar qo‘lida halok bo‘ladi. Otasini ko‘mgan Muhammaddiyor “jaholat ila chindan olishmoqqa qaror qiladi. Jaholat bilan olishmoqqa quroli esa-otasi aytganidek: o‘quv, o‘quv va 16 Абдуазизова Н.Туркистон матбуоти тарихи. -Т.: Академия, 2000. –Б.-143 . 35 yana o‘quv edi”. Muhammadiyor o‘z orzusiga erishish uchun tatar muallimidan ta’lim oladi, Ozarbayjon ziyolilari qo‘lida o‘qiydi. Peterburg dorulfununida, Shveysariyada tahsil olib qaytadi. Turkistonda xalqning ma’rifatli, madaniyatli bo‘lishi uchun kurashadi. Cho‘lpon o‘z orzularini qahramoni tilidan shunday ifodalaydi: “Xalq o‘z foydasini anglasa, milliy maktablar va madrasalar ochsa, Ovrupo dorulfununlariga bolalarni yuborsa, doktor, advokat, muharrir va hunarmand, savdogar va muhandislar chiqsa, bularning har biri o‘z vazifasida turib, ishlarni tartib ila yurgizsalar, xalqimizning foydasini ko‘rgazsalar, naqadar oliy va naqadar go‘zal bo‘lur edi”. Biz asar bilan tanishar ekanmiz, Turkiston ha е^ tidagi nodonlik, jaholat har bir asr avlodiga saboq bo‘lishi darkorligini anglaymiz. Jahon ilm–fani, madaniyatidan bahramand bo‘lib, yuksak maqsadlar sari intilgan millatgina dun е ^ ga chiqa oladi. O‘zligini kashf eta oladi. Bu milliy mustaqillik mafkurasining asl mohiyati. Cho‘lpon 17 yoshidayoq kelajakdagi bu qutlug‘ manzilni ko‘ra olgan. Shu bois ham Cho‘lpon singari yoshlarni kashf etish “Sadoi Turkiston” uchun ham yangilik bo‘ldi. Gazetada taniqli ma’rifatparvar va shoir Abdulla Avloniyning alohida o‘rni bor. U gazetada o‘zining bir qator felyeton, she’r va publitsistik maqolalari bilan qatnashgan. Aksariyat hollarda “felyeton” ruknida bosilgan maqolalariga “Indamas” deb imzo qo‘ygan. Yuqorida keltirgan misollarimizdan ham buni yaqqol ko‘rish mumkin. A.Avloniy felyetonlarida ocherk janriga xos voqealarni badiiy-publitsistik ruhda tahlil etish ko‘zga tashlanadi. Masalan, gazetaning 1-sonida chop etilgan felyetonida shunday badiiy tasvir bor: “Ro‘baro‘mizda o‘n to‘rt kechalik oyning bizning majlisimizga elektrik kibi oshiq va ziyo berishi, bir tarafdan tog‘larning ustida cho‘kub yottgan qorlarning ikki tarafdagi ko‘kmak daraxtlarning orasida namo е ^ n o‘lishi, ko‘k baxmalga o‘ralishi mahbub kibi ko‘rinur edi”. Anglashiladiki, mazkur matn hozirgi tushunchadagi felyeton janriga mos kelmaydi. Ammo voqealar rivojida kinoya, qochiriqlar, zaharxanda kulgu uning mohiyatini ochib bergan. Chapani bilan Mulla o‘rtasidagi dialogda ha е ^ tning mazmunini faqat moddiy boylikda deb biluvchi, jamiyat rivoji, xalq turmush tarzidan mutlaqo bexabar nodon boylar ustidan muallif kuladi. Xayriya 36 jamiyati haqidagi suhbatdan bir parcha keltiraylik: - Chapani: jamiyat bu oqchalarni olub qayu yerlarga va nimalarga sarf qiladur? – Mulla: jamiyat tarafidan ochilg‘on kambag‘alxonalarga, bevabechoralarga, maktab va madrasalarga. Gazetaning 5- sonida bosilgan “Madaniyat to‘lqinlari” felyetonini tahlil etaylik: “Har bir millat maishat tarafidan taraqqiyg‘a yuz qo‘ymasa ma’naviyat tarafdan ham taraqqiy qilolmas”. Bu jadidlar kelgan xulosa. Garchi bu satrlar “felyeton” rukni ostida berilgan bo‘lsa ham, sof tanqidiy publitsistik ruhda yozilganligi bilan ajralib turadi. Gazetaning 8-sonida bosilgan ushbu maqolaning ikkinchi qismida esa muallif “boshlarig‘a Ovrupo qalpog‘ini kiyib, “madaniyat”, “madaniyat” deb og‘izlarini ko‘purtirub, oz-moz musulmoncha, chala yarim ruscha so‘ylashub kulgi bo‘lub yurgan vatandoshlarini zaharxanda kulgi bilan tanqid qiladi. Yoshlik kuch-g‘ayratini behuda ishlarga sarf eta е^ tgan, millatdoshlarini ezgu ishlarga chorlaydi. Avloniy maqolasini: Ilm ila olam mazhar bo‘ldi, biz johil hanuz, G‘aflat boshimizg‘a yetsa ham, g‘ofil hanuz, Ochmayin ibrat ko‘zin, biz uyqug‘a moyil hanuz,- satrlari bilan yakunlaydi. “Sadoi Turkiston” Avloniy kabi ma’rifat zi е ^ lilarining orzu-istaklarini bejiz “felyeton” ruknida chop etmagan. Xalq ruhiyatidagi bid’at va qusurlarning ushbu ruknda tanqid qilinishining o‘ziyoq o‘quvchini ziyraklikka, hushyorlikka cchorlard 17 . Avloniyning gazetaning 1914-yil 11-iyul sonida bosilgan “Kayfim uchdi” sarlavhali felyetonida hajviy publitsistikaga xos turli kulgi vositalaridan ustalik bilan foydalanganlikni, kulgining go‘zal namunasi yaratganligini ko‘ramiz. “Bir kuni tomoshabog‘ yonidagi Kaufman gubernaturning haykaliga yaqin bir chorpoyada hushum og‘ub o‘lturib edim. Toshkandimizning mashhur boylaridan birining bir aqllik oti bo‘lur ekan. Mazkur boyning bankag‘a to‘ldurg‘on “platuji” bo‘lur ekan. Boy afandi shul kuni to‘lovni esdan chiqorub to‘ydami, ziyofatdami, to‘lovdan ko‘ra oshovni g‘animat bilib kayf – safo qilub yurgan ekan… Insof qiling. Boy afandi to‘yda yursa, to‘lovga to‘ldirgan oqcha uyda tursa, jonivor aqllik ot Halokuning itidek yugurib yursa, borsayu vekselining muddati o‘tub prosent bo‘lib qolsa, bechora 17 Аъзамхўжаев С. Туркистон муҳторияти. -Т.: Маънавият, 2000. -Б-14 . 37 otning chekkan mehnati bekorg‘a ketarmikun deb munda bir xangum uchdi”. Gazetaning 54-sonida bosilgan felyetonida ham muallif yengil kulgi asosiga qurgan bo‘lsa-da, millatda bo‘lgan nuqsonlarni, maishiy turmushimizdagi qusurlarni o‘tkir tanqid qiladi. Muallif barchaga o‘xshab sayohatga chiqmoqchi bo‘ladi. “Uzoqqa borishga kuchim yetmasa ham, o‘z shahrimni aylanib sa е^ hat qilub turay” deb ko‘nka arabag‘a (tramvay) o‘tirib yo‘l oladi. Yo‘l davomida juda qiziq voqealarga duch keladi. “Bir musulmon bir baqqol ila е ^ qalashub, mushtlashub xotun demay, qiz demay, og‘iz demay, sukushib turubdurlar. Bir necha musulmonlar aralashub o‘rtaga tushub alarni zo‘rg‘a ajratib qo‘ydilar. So‘rdimki, baqqol aka! Nima tolashub urushdingiz? Baqqol: Ey o‘rtog‘ nimani so‘raysiz? Olti oy bo‘ldi nasiyaga mol olg‘onig‘a endi pulimni ber desam yoqalashub ketdi. Bayt: Birovga nasiya qilma ey do‘kondor, Olur vaqtida mushtlashmoq na darkor, deb yo‘limga jo‘nab ketdim. U o‘z safari davomida umrini choyxonalarda bekorga o‘tkazayotgan, bema’ni so‘zlarni so‘zlab o‘tirgan yoshlarni ko‘rib ko‘ngli ranjiydi. Uning ko‘nglidan quyidagilar o‘tadi: Millatning avlodi sizlar bo‘lsangiz, ey yoshlar, So‘zlaringizg‘a yilonlar po‘st tashlarmi, boshlar”. Aslida oddiy hayotiy voqealardan tuzilgan ushbu asar ijtimoiy chirkin turmush manzarasini namoyon qiladi. Ya’ni o‘quvchi yuragida kulgu o‘rnida dard, og‘riq paydo qiladi. Hajviy publitsistikaning bosh maqsadi ham shudir. Filologiya fanlari doktori, professor Muxtor Xudoyqulov ta’kidlaganidek, Abdulla Avloniy nafaqat felyeton janrida, balki publitsistik maqola va she’rlari bilan ham “Sadoi Turkiston” sahifalarida faol qatnashdi. Gazetaning 28 may sonida bosilgan “Hifzi lison” publitsistik maqolasida Avloniy til va adabi е ^ t to‘g‘risida ilgari surgan g‘oyalar bugun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. (Bu haqda Iibobimizda batafsil to‘xtalgan edik). Muallifning “Jaholat” sarlavhali publitsistik maqolasi ham tili, uslubining soddaligi va ravonligi, fikrlar ifodasining tiniqligi bilan ajralib turadi. “Jaholat deb o‘qimagan, bilimsiz, hech narsaga tushunmaydurg‘on nodonlig‘ni aytilur. Jaholat insoniyatning eng zo‘r dushmani va yomon xulqlarning boshlig‘idur”, - deya ta’rif beradi muallif. So‘ng shunday bayt keltiradi: “Suymagay fazl egasi johilni, Johil ahl ulumning dushmanidur”. Maqolani Abdulla Avloniy “Aziz 38 jonimizdan azizroq avlodimizni jaholat va nodonlig‘ balolaridan qutqarmoq uchun jonimiz boricha, kuchimiz yetkuncha cholishmoqimiz toabad lozim adoyimizdur”, so‘zlari bilan yakunlaydi. U umri oxirigacha mana shu so‘zlariga sodiq qoldi. Uning fikrlarida o‘z umridan millat bolalari baxti, istiqbolini baland tutgan chin ma’nodagi ma’rifat mayog i ediʻ 18 . 18 O‘sha joydan 21-bet 39 Xulosa Xulosa qilib shuni aytish mumkinki XX asrning tarixini yoritishda boshqa manbalar qatorida bosma nashrlar yani gazeta va jurnallarni o rni katta hisoblanadi.ʻ Ushbu davrda elon qilingan maqolalarda ushbu davrning voqea-hodisalarini aniq o rganishimiz mumkin bo ladi. Umuman olganda gazeta va jurnallarni yaratilishidan ʻ ʻ asosiy maqsad faqatgina yangiliklarni elon qilish emas edi. Balki xalqni marifatga chorlash, ularni dunyoqarashini oshirishdan iborat edi. Ushbu borada bevosita Jadidlarning o rni muhim ahamiyatga ega bo ldi. ʻ ʻ Jadid matbuoti Turkistonda milliy ongni uyg‘otish va madaniy-ma’rifiy islohotlarni amalga oshirishda muhim rol o‘ynagan. U orqali jadidlar xalqni savodsizlik, qoloqlik va ijtimoiy adolatsizlikka qarshi kurashishga undaganlar. Matbuot erkin fikr va tanqidiy yondashuvni targ‘ib qilib, ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, ayollarning huquqlarini himoya qilish va jamiyatni rivojlantirish masalalarini ko‘tarib chiqqan. Gazetalar va jurnallar orqali ilg‘or g‘oyalar keng tarqalib, yosh avlodning ma’rifatli va ongli bo‘lishiga hissa qo‘shilgan. Ayniqsa, jadid matbuoti orqali milliy til, adabiyot va madaniyatni saqlab qolish masalasiga e’tibor qaratilgan. Bu matbuot o‘z davrida nafaqat Turkiston, balki butun Markaziy Osiyo xalqlari uchun ma’naviy uyg‘onishning ramziga aylangan. Shu tariqa, jadid matbuoti mustamlaka sharoitida ham milliy ruhni saqlash va jamiyatni yangilashda katta ahamiyat kasb etgan. Ushbu manbalarni o rganish orqali biz o sha davr muhitini va ruhiyatini ʻ ʻ bilishimiz mumkin. O‘sha davrdagi jadid gazetalar va jurnallar bizga tarixni o‘rganishda beqiyos yordam berdi, chunki ular Turkistonning ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayoti haqida qimmatli ma’lumotlarni saqlab qolgan. Bu matbuot sahifalarida mustamlaka zulmi, xalqning turmush tarzi, ma’rifiy harakatlar va o‘sha davrning ilg‘or g‘oyalari aks etgan. Gazetalarning tahlili orqali biz jadidlar qaysi yo‘nalishlarda faoliyat olib borganini va ularning jamiyatga qanday ta’sir ko‘rsatganini chuqur tushunamiz. Shu 40 bilan birga, milliy ongni shakllantirish, o‘zlikni anglash va mustaqillik g‘oyasining tarqalishida bu matbuotning roli beqiyosdir. Bugungi kunda ushbu matbuot merosi O‘zbekistonning ma’naviy rivojlanishida katta ahamiyat kasb etadi. Ular tarixiy xotirani tiklash, madaniy merosni saqlash va yosh avlodni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalashda mustahkam asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu sababli, jadid matbuoti O‘zbekistonning ma’rifiy va milliy tarixini o‘rganishda ulkan ahamiyatga ega. 41 Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati ʻ I. Prezident asarlari 1. Мирзиёев , Шавкат Миромонович Миллий тараққиёт йўлимизни катъият билан давом зт - М 54 тириб , янги босқичга кўтарамиз . – Тошкент : « Узбекистон » НМИУ , 2017. – 592- б II. Adabiyotlar 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 30 sentyabrdagi Farmoni: Ma’rifatparvar jadidchilik namoyandalarini mukofotlash to‘g‘risida // Xalq so‘zi, 2020 yil 1 oktyabr 3. Пидаев Т., Дўстқораев Б. “Тараққий” газетаси // Халқ сўзи. 1993. 11 июнь 4. Оллворт Э. Жадидлар ҳақида яширилган ҳикоялар. ЎзАС, 1992, 11 сентябрь 5. Ғафуров И. Миллий ха е^ллар ва Садои Туркистон. ЎзАС, 1994, 11 март 6. Sharipov R. Turkiston jadidchilik harakati tarixidan. – T.: O‘qituvchi, 2002 166bet 7. Jadidchilik harakati va Jadid adabiyotining yuzaga kelishi Yusupova Laylo Umidbek qizi “Zamonaviy dunyoda ilm-fan va texnologiya ” nomli ilmiy amaliy konferensiya materiali 8. Matbuotimizning ikki durdonasi. – T.: Mumtoz so‘z, 2015. 103 bet 9. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Ta lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi ʼ O‘zbekiston Jurnalistika va Ommaviy Kommunikatsiyalar Universiteti Bosma OAV va noshirlik ishi fakulteti MEDIA nazariyasi va amaliyoti kafedrasi “Mahmudx о ‘Ja Behbudiy merosi va Jadid matbuotini yoritishning dolzarb masalalari” to plami 156-160 betlar Toshkent-2022 163 bet ʻ 10. Абдуазизова Н.А. Миллий журналистика тарихи ( Генезис ва эволюция ). Биринчи жилд, – Т.: Шарқ, 2008. – Б. 180 42 11. Abdulxayrov B. Miyon Buzruk – jadid dramaturgiyasi va teatri tadqiqotchisi. – T.: Fan, 2009 176 bet 12. Ҳалимова С.А. Убайдулла Асадуллахўжаев ва “Садои Туркистон”. Монография. –T.: “ Университет”, 2021. 160 bet 13. Аъзамхўжаев С. Туркистон муҳторияти. -Т.: Маънавият 150 bet 14. Шукрулло. Кафансиз кўмилганлар. -Т.: Чўлпон, 1991. –Б.196 15. Худойқулов М. Ўзбек ҳажвий публицистикаси: шаклланиш ва ривожланиш тамойиллари. 1-қисм. -Т.: Университет. 2001. -Б-230. 43

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Turkiston hududidagi dastlabki gazeta va jurnallarning nashr etilishi tarixi va taraqqiyoti

1.1. Dastlabki gazeta va jurnallarning chop etilishi tarixi

1.2. Mahalliy matbuotda Turkiston xalqlarining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy ahvolining yoritilishi

II bob. “Sadoi Turkiston” gazetasi XX asrning birinchi choragida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy masalalarni yorituvchi manba sifatida

2.1. Gazetaning tashkil etilishi, tahririyati: muharriri va mualliflari

2.2. Gazetaning uslub va janr xususiyatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить