XX asrning 17-30-yillarida o‘zbekistonning madaniy-ma’naviy hayoti - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1,022.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

XX asrning 17-30-yillarida o‘zbekistonning madaniy-ma’naviy hayoti

Купить

Mavzu: XX ASRNING 17-30-
YILLARIDA O‘ZBEKISTONNING
MADANIY-MA’NAVIY HAYOTI

Reja:

1.Sovet hokimiyatining 20-30-yillarida madaniyat
va maorif sohasidagi siyosati.

2.XX asrning 20-30-yillarida xalq ta‘limining holati.

3.XX asrning 20-30-yilarida oliy va o‘rta maxsus
ta‘lim taraqqiyoti va muammolari.

4.XX asrning 20-30-yillarida ilm-fan taraqqiyoti.

Sovet hokimiyatining 20-30-yillarida
madaniyat va maorif sohasidagi siyosati.

XX asrning 20—30-yillarida madaniy-ma’naviy soha ham o‘ziga xos murakkablik, qiyinchilik bilan kechdi. 20-
yillar boshlariga kelib O‘zbekiston hududida madaniy qurilishning eng dolzarb vazifalaridan sanalgan sovet
ta’lim tizimini shakllantirish ishlari faol boshlab yuborildi.

Sovetlar O‘zbekistonda yangi ta’lim tizimini yaratishga yol tutar ekan, bundan ko‘zlagan asosiy maqsadlari
o‘lkada xalq ta’limi bo‘g‘inlarini ravnaq toptirish, yalpisiga xalq savodxonligiga erishish, ilm-ma’rifat
chashmalaridan hammani to‘la bahramand etish emas, balki eng avvalo, yurt farzandlari ongiga, shuuriga
kommunistik g‘oyalar va ideallarni chuqur singdirish va shu yo‘l bilan o‘zlariga quloq qoqmay xizmat
qiladigan «mo‘min-qobil» avlodni tarbiyalab voyaga yetkazish edi.

Sovetlar avval boshda O‘zbekistondagi murakkab vaziyatni, mahalliy xalq kayfiyati va ruhiyatini, uning o‘ziga
xos milliy an’analari, islomiy qadriyatlarini bir qadar hisobga olib, bu yerda eski va jadid usulidagi màktablar
yoki madrasalarning ham bir vaqtning o‘zida faoliyat yuritishiga monelik ko‘rsatmadi.

Buning orqasida bu o‘quv dargohlari navqiron avlodga ta’lim berish, ulug‘ bobokalonlar merosi va sharqona
odob, axloq ruhida tarbiyalashda o‘z ulushini qo‘shib bordi.

Lekin sovet arboblari va mafkurachilarining bu vaqtinchalik taktikasi uzoqqa bormadi. Ular o‘lka hayotiga
moslashib, biroz tomir yozib olgach, 20-yillar o‘rtalaridan e’tiboran o‘zbek xalqi ma’naviy hayotining ko‘p
zamonlar uzviy tarkibiy qismi bo‘lib kelgan eski maktab va madrasa ta’lim-tarbiya tizimini barham toptirdi.

Uning ko‘p sonli ziyoli vakillari, mullalari-yu mudarrislari faoliyati to‘xtatib qo‘yildi.

Sovet hukumati mahalliy oddiy xalq ishonchini qozonish, eng avvalo, kambag‘allar,
yo‘qsillar farzandlarini o‘qitish, ularni savodli, bilimli qilish uchun o‘zining dasturiy
maqsadiga javob beradigan sovetcha ta’limni rivojlantirishga asosiy e’tibor berdi
. 20-yillarda O‘zbekiston hayotidan muhim o‘rin olgan birinchi va ikkinchi bosqich
maktablari shunday ta’lim berishga mo‘ljallangan bilim dargohlari edi. Masalan,
1921- yilda Turkistonda 165645 o‘quvchisi bo‘lgan 1965 ta 1-bosqich (boshlang‘ich) va
6500 o‘quvchisi bo‘lgan 58 ta 2-bosqich (o‘rta) sovet maktablari faoliyat ko‘rsatgandi.
1920-yil 17-sentabrda Turkiston ASSR hukumati o‘lkada 8 yoshdan 40 yoshgacha
bo‘lgan kishilarni o‘qitish va savodxon qilish to‘g‘risida dekret qabul qildi.
respublikaning turli hududlarida son sanoqsiz savodsizlikni tugatish kurslari tashkil
etilib faoliyat ko‘rsatdi.
1928—1932-yillarda O‘zbekistonda jami 700 ming nafar kishi savodsizlik kurslarini
tugatgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 1933—1937-yillarda 1,4 mln kishini tashkil qildi.
Respublikada boshlang‘ich ta’lim tizimining joriy etilishi, keyinroq 7 yillik ta’limga
o‘tilishi ham xalq ta’limi sohasidagi muhim o‘zgarishlardan biri bo‘ldi.

XX asrning 20-30-yillarida xalq ta‘limining
holati.

Sovet davri statistik ma’lumotlariga qaraganda, agar 1924/25-o‘quv yilida O‘zbekistonda 160 ta
sovet tipidagi maktablar tashkil qilinib, ularda 17209 nafar o‘quvchi ta’lim olgan bo‘lsa, 1941-yilga
kelib bunday maktablar soni 5504 taga va ularda ta’lim olayotgan o‘quvchilar soni esa 1 mln 315
ming nafarga yetgan.

30-yillarga kelib respublikada malakali o‘qituvchi kadrlar tayyorlaydigan ko‘plab pedagogika
institutlari va o‘rta maxsus pedagogik bilim yurtlari tashkil qilindi.

1928/29-o‘quv yilida respublikamizda o‘qituvchilar soni 5,5 ming kishiga teng bo‘lgan bo‘lsa, bu
ko‘rsatkich 1932/33-o‘quv yilida 19 ming kishini, 1941-yilda esa 42 ming kishini tashkil etdi.

Garchand bu raqamlar xalq ta’limi tizimida yuz berib borgan muayyan ijobiy o‘zgarishlarni
ko‘rsatsa-da, biroq bu sohada xuddi shu davrlarda ko‘plab jiddiy xato, nuqsonlar, yo‘qotishlar sodir
etilganligidan ko‘z yumib bo‘lmaydi.

1928/29-o‘quv yilida respublikamizda o‘qituvchilar soni 5,5 ming kishiga teng bo‘lgan bo‘lsa, bu
ko‘rsatkich 1932/33-o‘quv yilida 19 ming kishini, 1941-yilda esa 42 ming kishini tashkil etdi.

Garchand bu raqamlar xalq ta’limi tizimida yuz berib borgan muayyan ijobiy o‘zgarishlarni
ko‘rsatsa-da, biroq bu sohada xuddi shu davrlarda ko‘plab jiddiy xato, nuqsonlar, yo‘qotishlar sodir
etilganligidan ko‘z yumib bo‘lmaydi.

Shu bilan birlikda yangi tashkil etilgan ta’lim maskanlari, maktablarning moddiy bazasi,
ularning o‘quv dasturlari, qo‘llanmalari va darsliklar hamda boshqa zarur jihozlar bilan
ta’minlanish darajasi ham mutlaqo talabga javob bermas edi.
Agar 20-yillarda respublikada o‘qitish jarayoni bir qadar milliy ziyoli olimlar, yetuk pedagog
mutaxassislar tomonidan tayyorlangan o‘quv qurollari, darsliklar asosida tashkil etilgan bo‘lsa,
30- yillardan e’tiboran ahvol keskin o‘zgardi. Bu sohaning jilovi to‘liq holda Markaz
mutasaddilari qo‘liga o‘tdi.
Endilikda milliy respublikalardagi ta’lim jarayoni Moskvadan tayyorlab yuboriladigan dasturlar,
darsliklar-u o‘quv qo‘llanmalari asosida olib boriladigan bo‘lib qoldi. Bu esa xalq ta’limining
milliy mazmuni, xarakteriga salbiy ta’sir ko‘rsatib bordi. Shuningdek, ayniqsa
30-yillarga kelib respublikaning maktab ta’limiga mafkuraviy tazyiq o‘tkazish, muallimlar
tarkibini «tozalash», ular safidan «nobop, yot unsurlar»ni qidirib topishga urinish hollari atayin
kuchaytirildi.
Masalan, VKP (b) MQ O‘rta Osiyo byurosining 1933-yil 27-martda qabul qilgan o‘qituvchilar
safini tozalash to‘g‘risidagi qarori aynan shu maqsadga qaratilgan edi. Bu qarorga asoslanib ish
yuritgan sovet «bilag‘onlari» bu davrda ko‘plab bilimli, ma’rifatli, sof vijdonli milliy ziyolilarimizni
ishdan bo‘shatdi, qatag‘on qildi. Ular tomonidan tayyorlanib nashr etilgan milliy r
sovetlar O‘zbekistonda o‘z ta’lim siyosatini yuritar ekanlar, bunda birinchi navbatda uning sinfiy
mohiyatiga e’tibor berdilar.

Sovetlarning xalq ta’limi sohasida yuritgan siyosatining muhim
yo‘nalishlaridan biri, bu oliy va o‘rta maxsus ta’lim tizimini
shakllantirish hamda rivojlantirish edi.
Markaz amri bilan 1920-yil sentabrida Toshkentda tashkil etilgan
Turkiston Davlat universiteti shu maqsadga yo‘naltirilgan edi.
Keyinchalik O‘rta Osiyo universiteti maqomini olgan bu oliy o‘quv yurti
o‘lkada oliy ta’limni rivojlantirish, yuqori mutaxassis kadrlar
tayyorlash o‘chog‘I bo‘ldi.
Biroq bu o‘quv dargohi professor-o‘qituvchilarining mutlaq tarkibi
yevropalik millat vakillaridan tashkil topganligidan, undagi o‘qitish
tizimi birinchi kundanoq faqat rus tilida olib borildi.
1923/24-o‘quv yilida O‘rta Osiyo Davlat universitetida ta’lim olayotgan
2047 nafar talabadan faqat 51 nafari mahalliy millat yoshlari edi,
xolos. 1924/25-o‘quv yilida bu universitetda 2440 talaba va ishchilar
fakultetida 889 yoshlar ta’lim oldi. Keyinroq

30-yillar boshlariga kelib bu bosh oliy o‘quv yurti negizida respublikamizda juda
ko‘plab turli xil yo‘nalishlardagi institutlar tashkil etildi va faoliyat ko‘rsata boshladi.
O‘rta Osiyo politexnika (hozirgi Texnika universiteti), Moliya-iqtisod, Tibbiyot, Qishloq
xo‘jalik, To‘qimachilik institutlari, Samarqand davlat universiteti va boshqalar shular
jumlasidandir. Shuningdek, bu davrda
yuqori malakali pedagogik kadrlarga talab muttasil o‘sib borganligidan Buxoro,
Samarqand, Toshkent, Nukus, Xiva, Urganch, Farg‘ona va Namangan singari shaharlarda
pedagogika va o‘qituvchilar tayyorlash institutlari tashkil etildi. Buning orqasida
1932-yilga kelib respublikadagi jami oliy o‘quv yurtlari soni 31 taga yetdi. Ularda ta’lim
olayotgan talabalar soni 12,2 ming nafarni tashkil etardi.
oliy o‘quv yurtlari talabalarining soni 1937-yilda 15,5 mingga, 1941-yilda esa 18
mingtaga yetdi.
Ayni paytda mahalliy aholi yoshlari orasidan maxsus tanlab olinib, partiya, sovet va
xo‘jalik organlarida ishlash, sotsialistik qurilish jabhalarida faoliyat ko‘rsatishga da’vat
etilgan rahbariy kadrlar tayyorlashga ham alohida e’tibor qaratildiXX asrning 20-30-yilarida oliy va o‘rta maxsus
ta‘lim taraqqiyoti va muammolari.


1923-yilda Turkiston kommunistik universiteti ochildi. Unda o‘lkaning bo‘lg‘usi sovet
kadrlari «markscha-lenincha» ta’limot negizlarini qunt bilan egallab bordilar.
Shuningdek, bu davrda Turkistonda 2 ta markaziy, 5 ta viloyat va 5 ta uyezd partiya sovet
maktablari faoliyat ko‘rsatmoqda edi. Ularda o‘qiyotgan 1312 nafar tinglovchining 10 foizini
xotin-qizlar tashkil etardi.
Moskvadagi Sharq mehnatkashlari kommunistik universitetida esa 1923-yilda 77 nafar
turkistonlik yoshlar ta’lim oldi. Ulardan o‘zbeklar 24, turkmanlar 24, qozoq-qirg‘izlar 29 kishi
edi.
O‘zbekistonning bu davrdagi ta’lim tizimida o‘rta maxsus ta’lim o‘quv yurtlari faoliyati ham
alohida o‘rin egallaydi.
o‘lkada hunar-texnika ta’limi maktablari, texnikumlar, maxsus bilim yurtlarini tashkil qilish va
faoliyatini jonlantirib borishga e’tibor berildi. 20-yillarda respublikada 6 ta qishloq xo‘jalik
texnikumi, 1 ta tibbiyot texnikumi, 16 ta hunar-texnika maktabi tashkil qilindi. Ularda 6800
nafar bilimga chanqoq yoshlar o‘qidi.
Shuningdek, shu vaqtda 5 ta pedagogika texnikumi, 2 ta pedagogika bilim yurti, bitta xotin-
qizlar bilim yurti mavjud bo‘lib, ular orqali ko‘plab bilimli, malakali pedagog kadrlar
tayyorlandi.

O‘ lkada hunar-texnika ta’limi maktablari, texnikumlar, maxsus bilim
yurtlarini tashkil qilish va faoliyatini jonlantirib borishga e’tibor berildi.
20-yillarda respublikada 6 ta qishloq xo‘jalik texnikumi, 1 ta tibbiyot
texnikumi, 16 ta hunar-texnika maktabi tashkil qilindi. Ularda 6800 nafar
bilimga chanqoq yoshlar o‘qidi.
Shuningdek, shu vaqtda 5 ta pedagogika texnikumi, 2 ta pedagogika
bilim yurti, bitta xotin-qizlar bilim yurti mavjud bo‘lib, ular orqali ko‘plab
bilimli, malakali pedagog kadrlar tayyorlandi. o‘lkada hunar-texnika
ta’limi maktablari, texnikumlar, maxsus bilim yurtlarini tashkil qilish va
faoliyatini jonlantirib borishga e’tibor berildi. 20-yillarda respublikada 6
ta qishloq xo‘jalik texnikumi, 1 ta tibbiyot texnikumi, 16 ta hunar-texnika
maktabi tashkil qilindi. Ularda 6800 nafar bilimga chanqoq yoshlar o‘qidi.
Shuningdek, shu vaqtda 5 ta pedagogika texnikumi, 2 ta pedagogika
bilim yurti, bitta xotin-qizlar bilim yurti mavjud bo‘lib, ular orqali ko‘plab
bilimli, malakali pedagog kadrlar tayyorlandi.

XX asrning 20-30-yillarida ilm-fan
taraqqiyoti.

30-yillarga kelib o‘zbek fanining turli yo‘nalishlarida o‘z yuksak
salohiyatini namoyon qila olgan, o‘z ilmiy maktabiga asos solgan Qori
Niyoziy, Abdurahmon Sa’diy, Abdulla Avloniy, Ibrohim Mo‘minov, Yahyo
G‘ulomov, Toshmuhammad Sarimsoqov, Xalil Rahmatullin, Habib
Abdullayev, Sobir Yunusov singari fan allomalari yetishib chiqdi. Ayni
zamonda respublikada ko‘plab ilmiy tadqiqot institutlari, markazlari
tashkil etilib, fanning turli dolzarb muammolari ustida samarali
izlanishlar olib bordilar. Bular jumlasiga Butunittifoq paxtachilik ilmiy-
tadqiqot instituti (SoyuzNIXI), Madaniy qurilish, Sanoat-iqtisod, Sanoat
qurilishi, Huquq-tadqiqot institutlari, Gidrometrologiya instituti,
Geliotexnika laboratoriyasi, Astronomiya Observatoriyasi, uning
qoshidagi Quyosh xizmati bo‘limi va boshqalarni nisbat berish mumkin.

Ayniqsa paxtachilik, uning hosildorligini oshirish, tezpishar, sifatli yangi navlar
yaratish sohasida muhim yangiliklar qilindi. Geolog olimlar sa’y-harakatlari bilan
yangi konlar, turli xil ma’dan topilmalari kashf qilindi. 1927-yilda Farg‘ona
vodiysida Sho‘rsuv neft koni ochildi. Sement ishlab chiqarish uchun xomashyo
qidirib topildi. Natijada Quvasoy sement zavodi qurildi.
Qator mis, oltin, kumush, qalay, marmar konlari topildi va ishga tushirildi. Biroq
ularning huzurini Markaz ko‘rdi. Negaki, bu davrga kelib uning inonixtiyori to‘la
Ittifoq hukumati tasarrufiga olingan edi.
1940-yil 9-yanvarda O‘zbekiston XKS (hukumati) huzuridagi Fan qo‘mitasi
negizida SSSR FAning O‘zbekiston filiali ta’sis etildi. O‘sha kezlarda uning
tarkibida 75 ta ilmiy-tadqiqot institutlari va muassasalari mavjud edi. Ular 3024
nafar ilmiy xodimlarni o‘z safiga birlashtirgandi. Bularning 109 nafari fan
doktorlari, 510 nafari fan nomzodlari edilar.

Foydalanilgan adabiyotlar:

Ўзбекистон тарихи. Ўқув қўлланма / Масъул муҳаррир А.С.Сағдуллаев-Т.1997

O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti talabalari uchun darslik / Mas’ul
muharrir A.S.Sagdullayev. – T., 2019.

Ўзбекистон тарихи (1917-1991-йиллар) Биринчи китоб/ масъул муҳаррир Қ.Ражабов.
Т.; -“Ўзбекистон” – 2019

Ўзбекистон тарихи (1917-1991-йиллар) Иккинчи китоб/ масъул муҳаррир Қ.Ражабов.
Т.; -“Ўзбекистон” – 2019

Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари / Масъул муҳаррир Д.Алимова-Т.,2001

Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида.
Т„ «Шарқ». 2000.

Д.А, Голованов А.А .Ўзбекистон мустабид совет тузуми даврида:сиёсий ва
мафкуравий тазйиқ оқибатлари (1917-1990й) Т.;-2000.

Усмонов К. Абдуғаниев А. ва бошқалар. Ўзбекистон қарамлик ва мустақиллик
йилларида. Т., «Ўқитувчи». 1996.

E’tiboringiz uchun rahmat

XX asrning 17-30-yillarida o‘zbekistonning madaniy-ma’naviy hayoti

Купить