XX asrning 20-60 – yillarida Qashqadaryo viloyati qishloqlarining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	91.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

XX asrning 20-60 – yillarida Qashqadaryo viloyati qishloqlarining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti

Купить

M U N D A R I J A KIRISH…..………………………..…………………………………………3 I - BOB. XX ASRNING 20-30 – YILLARIDA QASHQADARYO VILOYA- TI QISHLOQLARINING IJTIMOIY-IQTISODIY AHVOLI ……………..…7 I.1. XX asr boshlarida ijtimoiy-siyosiy hayot va yer-suv islohatlari................... ……………………………………………………………….7 I.2. Qishloq xo’jaligini jamoalashtirish harakati va uning oqibatlari. Qishloqlardagi qatag’onlik siyosati, uning dehqonlar taqdiriga ta‘siri……………………………………………………………………………... .. 16 I.3. Ijtimoiy va madaniy hayotdagi o’zgarishlar ……………………………..28 II - BOB. XX ASR 40-60 – YILLARINING BIRINCHI YaRMIDA QASHQADARYO QISHLOQLARI AHOLISINING TURMUSH TARZI: YUTUQ VA MUAMMOLAR……………………………………………………..37 II.1. Ikkinchi jahon urushi davrida qishloqlardagi ahvol………………………37 II.2. Sovet hukumatining xalq xo’jaligiga oid islohotlar

KIRISH Mavzuning dolzarbligi . O’zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida qishloqlar alohida o’rin egallaydi. Mustaqillikning ilk kunlaridayoq respub-lika qishloq aholisi turmush sharoitlarini yaxshilash, qishloq iqtisodiyotini rivojlantirish, qishloq ijtimoiy infratuzilmasini takomillashtirishga alohida e‘tibor qaratildi. 2009 yilni “Qishloq taraqqiyoti va farovonligi yili” deb e‘lon qilinishi esa bu sohadagi vazifalarni yanada dolzarb qilib qo’ydi. Bu borada O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov quyidagilarni ta‘kidlaydi: “Qishloqlarimiz qiyofasini, qishloqda hayot sifatini, ishlab chiqarish munosabatlarining mazmun-mohiyatini o’zgartirishga, agrosanoat majmuida olib borilayotgan islohotlarni chuqurlashtirishga, oxir-oqibatda qishloq aholisining ijtimoiy-siyosiy va madaniy sa

uy-joy bilan ta‘minlash yuzasidan ba‘zi ishlar amalga oshirilgan bo’lsa-da, ammo yangi turar-joy binolari mahalliy urf-odatlar, hudud sharoitini hisobga olmay qurildi. M avzu ning o’rganilganlik darajasi . “O’zbekiston tarixi” fanida qishloqlar tarixi alohida o’rin egallaydi. O’zbekiston qishloqlarining sovet hukmronligi davri tarixi turli soha mutaxassislari, jumladan, faylasuf, sotsiolog, iqtisodchi, tarixchilarning tadqiqotlarida o’z aksini topgan. Soha tarixi bo’yicha yaratilgan adabiyotlarni bayon qilish uslubi, nazariy-metodologik asosi hamda davriga muvofiq ikki guruhga ajratish maqsadga muvofiqdir. Birinchi guruh qishloqlar tarixiga oid sovet hukmronligi davrida nashr etilgan adabiyotlarni o’z ichiga oladi. Ikkinchi guruhga esa mustaqillik davrida yaratilgan adabiyotlar turkumi kir

Ishning maqsad va vazifalari . Ishning maqsadi XX asrning 20-60 – yillarida Qashqadaryo viloyati qishloqlarining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tarixini tahlil qilish hisoblanib, uni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: XX asrning 20-30 – yillarida Qashqadaryo viloyati qishloqlarida kechgan murakkab va ziddiyatli jarayonlarni tahlil etish; tadqiq etilayotgan davrda sovet davlati agrar siyosatining viloyat qishloq xo’jaligidagi salbiy oqibatlarini ochib berish; Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda qishloq aholisi ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini ko’rsatib berish; sovet hukmronligi davrida viloyat qishloq hududlari madaniy-maishiy hayotida kechgan jarayonlarni tahlil etish. Ishning ilmiy yangiligi . O’zbekiston qishloqlarining ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli va muammolari turli manba

Ishda bayon etilgan ilmiy xulosalar va natijalar O’zbekiston tarixining tadqiq etilayotgan davri bo’yicha ma‘ruzalar o’qishda, Qashqadaryoning sovet davridagi tarixini va darslik hamda qo’llanmalarini yaratishda asqotadi. Ishning tuzilishi . Ish kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat bo’lib 65 sahifani tashkil etadi. 6

I BOB. XX ASRNING 20-30 – YILLARIDA QASHQADARYo QISHLOQLARINING IQTISODIY VA IJTIMOIY AHVOLI 1.1. XX asr boshlarida ijtimoiy-siyosiy hayot va yer-suv islohatlari Ma‘lumki, XX asr boshlarida Buxoro amirligining tarkibida bo’lgan Qashqadaryo viloyati hududi, Qarshi, Kitob, Yakkabog’, Chiroqchi, G’uzor, Shahrisabz bekliklaridan tashkil topgan 1 . Qashqadaryoda yerlarning asosiy qismi yirik mulkdorlar va amaldorlar qo’lida bo’lib, mehnatkash aholi ulardan ijaraga yer olib, hayot kechirishgan. Qashqadaryoning tog’ oldi hududlarida, yuqori va o’rta Qashqadaryoda, Qarshi shahrining sharqiy tomonlaridagi dashtlarda yog’ingarchilik ko’p bo’lgan yili lalmi dehqonchilikdan hosil olinib, tirikchilik qilinar, yog’in miqdori kam bo’lgan yili lalmi dehqonchilikdan olinadigan hosil ham nihoyatda kam bo’li

Oktyabr inqilobidan keyin Buxoro amirligi Sho’rolar hukumatini tan olmadi. Bu haqda amir Olimxon shunday xotirlaydi; “O’z tarafimdan ishonchli bir kishini Kerenskiy boshliq muvaqqat hukumatga bir vafd- namoyonda tariqasida yubordim, yangidan kelishuv tuzib, unga imzo chekishni istadim. Mazkur muvaqqat hukumati bu qisqa fursatda inqilobga yo’liqib qoldi. Ular ikki qismga ajraldilar; biri menshevik, boshqasi bolshevik bo’lib, ikkala jamoa ham bir-biriga urush e‘lon qildilar. Shu sababdan bular ikkalovi o’rtasida bir- biriga qarama – qarshiliklar yuz berib, nihoyat bolsheviklar qaror topishdi. Shunda rus davlatida kattakon bo’lganlarning hammasi har xil mamlakatlarga parokanda bo’ldilar. U yerlarda panoh topgan bo’ldilar. Bolsheviklardan bo’lgan bu jamoaning tartib qonunlarini na ko’rib bo’li

maxsumni shahid qildilar. Bulardan boshqa Qarshi va G’uzordan ko’p kimsalar o’ldirildi. Qarshida Beklik vazifasida ishlab kelayotgan amirning tog’asi Tog’ayxon qo’lga tushgan shubhali musofirlarni jadid deb jazoladilar 1 . 1919 yilda Qarshi shahri hunarmandlari va uning atrofidagi dehqonlar qo’llariga duch kelgan o’roq, bel, tayoqlar olib Qarshi begi qarorgohiga bostirib borib, qo’shinga navkar olishni darhol to’xtatishni talab qildilar. Qarshi begi Tog’ayxon olomonga qarshi kuch ishlatdi. Amirlikda, shu jumladan, Qarshida ijtimoiy – iqtisodiy munosabatlar-ning chigallashishi, xalqdan olinadigan to’lovlarning ortib borishi hokimiyatdan norozilik harakatining kuchayishi bilan boshlandi 2 . Turkistonda hokimiyatni egallagan bolsheviklar Buxoro amirining ishlariga aralashib, uning hududlarini

Dushanbega qochib jon saqlashga muvaffaq bo’ldi. Atrofiga tarafdorlarni yig’ib olgan Said Olimxon qayta Boysun orqali G’uzor, Qarshi hududlarini egallashni ko’ngliga tugdi va Boysunni ishg’ol qildi. Shu vaqtda bolsheviklarning Qarshidan faoliyat boshlagan 31 ming kishilik ekspeditsion qizil otryadi 1921 yil yanvar oyi boshida Boysun hududini egalladi 1 . 1921 yilning fevralida Denov, Sariosiyo, Qoratog’, Hisor bosib olindi. Amir Olimxon oz sonli qismi bilan chekinib, 1921 yilning 4 martida Panj daryosidan o’tib, Afg’onistonga qochishga ulgurdi 2 . Qarshi, Shahrisabz, G’uzor va uning atrofidagi qishloqlar mulkdorlari, dindorlari hokimiyatning sovetlar qo’liga o’tishidan norozi bo’lib, milliy-ozodlik kurashiga qo’shildilar. Qarshilik harakatiga qo’shilib kurashganlar safida Berdi Dodho, Xo’j

etib T. Vadudovni agitatsiya va “Propaganda” bo’limi mudiri etib Vohidovni, viloyat qo’mitasi a‘zosi etib I. Nazarov va S. Xomenkolarni tasdiqladi. Buxoro KP Shahrisabz viloyat qo’mitasi mas‘ul kotibi lavozimiga Nazimov, bo’lim mudiri etib X. Rashidov, “Agitatsiya va propaganda” bo’limi mudirligiga Raximov tasdiqlandi. 1923 yilning noyabrida Qarshi muzofotida 5 ta kasaba uyushma tashkiloti bo’lib, 11000 a‘zosi bor edi. Shu yil noyabrda o’tkazilgan tozalashdan so’ng viloyat kasaba uyushmasi safida 697 nafar a‘zo qoldi. Bu vaqtda Butun Buxoro Markaziy Ijroiya qo’mitasi raisi Fayzullo Xo’jaev Qarshi, Shahrisabz va G’uzor tumanlarida bo’lib xalq vakillari, ishchi, dehqonlar bilan uchrashib suhbatlashdilar. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi davrida (1920-1924 yillar) Shahrisabz, G’uzor va Qarshi t

1. Viloyat va uning quyi qismida yangi ma‘muriy bo’linishga tayanib, eski boshqaruv tashkilotlarini tugatish. 2. Viloyat bo’yicha va mahalliy byudjetni tuzib chiqish va u asosida ishni tashkil qilish. 3. Bosmachilik harakatini tugatish va unga qarshi jadal kurashishni boshlab yuborish. 4. Markaziy qo’mitaning qaror, farmoyishlari va qonunlarini amalga oshirishni ta‘minlash, ushr, zakot va soliqlar yig’imini yo’lga qo’yish. 5. Dehqon xo’jaligini qayta tiklab, to’g’ri yo’lga qo’yish. 1924 yil oxiri – 1925 yil boshida Qashqadaryoda 44 ming 670 desyatina sug’oriladigan yer bo’lib, shundan 2800 desyatinasi paxta chigiti ekishga moslashgan edi. 47760 desyatina yerda esa lalmi dehqonchilik qilinardi. Viloyat bo’yicha jami 92430 desyatina ekiladigan yerlar mavjud edi. O’sha vaqtda Qashqadaryo vilo

Sovet hokimiyati majburiy buyruqbozlik yo’lidan borib davlat boshqaruvi tizimini tez- tez o’zgartirdi. 1926 yilning sentyabrida SSSR Markaziy Qo’mitasining qarori bo’yicha O’zbekiston SSR sovetlari markaziy ijroiya qo’mitasining 5-sessiyasida yangi ma‘muriy bo’linish tizimini qishloq soveti, rayon okrug ko’rinishida tasdiqladi. 1926 yilning kuzida (bir yilda ikkinchi marta sovetlarga saylov o’tkazilib) Qashqadaryoda sovetlarning soni 168 taga yetkazildi. 1926 yilning 29 sentyabrida Qashqadaryoda Beshkent, Koson, Kitob, Shahrisabz, Yakkabog’, Chiroqchi, G’uzor, Dehqonobod ( Tangi haram) rayonlari tuzildi 1 . Mustabid sovet hokimiyati yerlarni umumxalq mulkiga aylantirish shioriga amal qilib, uni qonuniy yer egalaridan tortib olib, musodara kambag’al dehqonlarga berish siyosatini davom ettir

yer-suv islohoti ham boshqa viloyatlarga nisbatan keyinroq jadallik bilan o’tkazildi. 1928 yilning noyabrida O’z SSR Markaziy Ijroiya Qo’mitasi (MIQ) “Qashqadaryo, Surxondaryo va Xorazm oblastlarida mehnat qilmasdan yerdan foydalanishni tugatish” to’g’risida qaror qabul qildi va uni zo’ravonlik bilan amalga oshirishga ko’rsatma berdi, yer egalari esa mazkur qarordan norozi bo’lib, unga qarshi qattiq turib, kurash olib bordilar. Mustabid sovet hokimiyatining yerga bo’lgan xususiy mulkchilikni tugatish siyosatiga qarshi boshlangan harakatda katta yer egalari, boylar, mulkdorlar, savdogarlar faol qatnashdi. Lekin bu kurashda ularning kuchi, tashkilotchilik darajasi yetishmadi, shu bois, ular asta-sekin mag’lub bo’lib, chet ellarga keta boshladilar, keta olmaganlari sovet hokimiyati tomonidan

uchun boshlagan chora-tadbirlaridan biri bo’lib tarixga kirdi. Bu jarayonda Qashqadaryo aholisi ham ancha musibatlarni boshidan kechirdi. Viloyatning rivojlanish imkoniyatlari kamaydi. 1925-1929 yillarda 27992 ta xo’jalik yeri tortib olindi. Ma‘lumki, O’zbekistonning ko’pchilik rayonlarida yer-suv islohotlari 1926 – 1927 yillarda o’tkazilsa-da, ammo ayrim rayonlarda islohot-lar hali olib borilmagan edi. O’zbekistonning Qashqadaryo, Surxondaryo, Buxoro, Xorazm viloyatlarida yer-suv islohoti 1927-1929 yillarda o’tkazildi. Yer-suv islohoti o’tkazish bayrog’i ostida dehqonlarga “hujum” ham qilindi. 1927 yilda Qashqadaryoda mehnatsiz xo’jaliklar barcha dehqonlar xo’jaliklarining 0,38% foizini tashkil qilgan, biroq ularning qo’llarida eng yaxshi hosildor yerlar-ning 15 % foizi saqlanmoqda edi. S

1.2. Qishloq xo’jaligini jamoalashtirish harakati va uning oqibatlari. Qishloqlardagi qatag’onlar va dehqonlar taqdiri Ma‘lumki, 1917 yil oktyabrda hokimiyatni egallagan bolsheviklar ishlab chiqarish vositalari, yerlarni umumxalq mulki deb e‘lon qildilar. Boylarning jonli va jonsiz mulklari musodara etila boshlandi. Bu holat, o’z navbatida, mulkdorlarga moddiy zarar yetkazdi. Qo’lidagi mol-mulki ketgan boylar turli yo’llar bilan sovet hokimiyatiga qarshi kurashga o’tdi. Qishloq aholisining katta qismi (kambag’al dehqonlar, o’rtahol dehqonlarning ko’pchiligi) bolsheviklar ta‘sirida qoldi. Aholining bir-biriga qarshi bo’lgan ikki guruhga bo’linishi oqibatida yerli xalq o’zining eng qobiliyatli, dovyurak, botir insonlaridan ajraldilar. Ularning bir qismi o’zaro janglarda qurbon bo’lgan bo’lsa

kolxozga Gaip Ergashev rahbarlik qilardi, Sattorbobo Gaip Ergashevning muovini hisoblangan. O’z davriga nisbatan bu kolxoz ancha badavlat sanalgan. Kolxozchilarda 20-25 tadan qoramol, otlar, bir qancha omochlar bo’lgan, arava va pluglar yo’q edi 1 . 1929 yilning oxiri – 1930 yilning boshlarida Shahrisabz rayonida kolxoz harakati ancha jonlandi. To’damaydon qishlog’ida ham kolxozlashtirishga zo’r tayyorgarlik ko’rildi. 1930 yilning yanvarida qishloq sovetining hovlisida bo’lib o’tgan dehqonlar yig’ilishida Shahrisabz raykom partiyasi sekretari nutqidan so’ng, kolxoz tuzish to’g’risida qaror qabul qilindi. Unga bir qancha dehqon xo’jaliklari a‘zo bo’lib kirdi. Kolxozga «Batrak» deb nom berishdi. Kolxozga Gepar qishlog’idan, VKP (b) a‘zosi kambag’al Kamol Turdiev rais, Kichik Ustaydan Holmat

1930 yili Qashqadaryo okrug yer tuzilishi boshqarmasi tomonidan 42 ming gektar yer sovxozga foydalanish uchun biriktirildi. Bu yer maydoni ikki qismdan iborat bo’lib, janubiy uchastka qismi 30 ming gektar va shimoliy qismi 12 ming gektarni tashkil qilgan. Shundan 32 ming gektar yer rel‘efiga ko’ra o’zlashtirish juda og’ir bo’lgan pasti-balandliklardan iborat edi 1 . O’zbekiston Kommunistik partiyasi va O’zbekiston SSR hukumati 1928 yil-ning sentyabrida Qashqadaryo oblastining hozirgi Koson rayoni territoriyasida «Muborak» qorako’lchilik xo’jaligini tuzish haqida qaror qabul qildi. 1928 yil 26 noyabrda tuzilgan «Muborak» sovxozi Qoraqum hamda Qizilqum cho’llarining janubiy chegarasida qariyb 200 ming kvadrat kilometr hududni egallagan bepoyon O’rtacho’l yaylovida joylashgan. Bu yerda yashag

1933 yillar mobaynida «Muborak» sovxozidan «Nishon», «Qorovulbozor», «Qoraqum», «Tallimarjon», «Ko’kdala» qorako’lchilik sovxozlari ajralib chiqdi. 1930 yilda Qarshi tuman Mang’it qishlog’ida ham dastlabki jamoa xo’jaligi tashkil etildi. Mang’itdagi jamoaga “Yangi kuch” nomi berildi. Uning birinchi raisi qilib Xo’jamurod Nafasovni saylandi. Jamoaning hisobchisi sifatida Jo’rabobo Yovqochdiev ishlay boshladi. Jamoaga a‘zo bo’lgan kishilar o’zlarining qo’y va echkilarini «o’z ixtiyorlari» bilan kolxozga topshirdilar. Moli va yeri ko’p boylarning mol-mulki esa tortib olinib, umumiylashtirildi. 1930 yilda jamoada molxona (qo’ton) qurildi. Qishning izg’irin onlarida aholidan yig’ib olingan xo’jalik qo’y-echkilari yaxshi parvarish qilinmadi. Natijada, mollar o’limi ko’paydi 1 . Ayni paytda mol-m

olmadi. Shuning uchun kurash yo’lini tanladilar. Kurashish esa nihoyatda og’ir, chunki sovet hokimiyati yildan-yilga mustahkamlanib bormoqda edi. Kuchlar nisbati teng emas. Nihoyat, bitta yo’l qoldi sovet hokimiyatiga qarshi kurashish. 1929-1930 yillarga kelib, Qarshi rayonida ham jamoalashtirish harakati kuchaydi. Yertepadagi birinchi shirkatga dastlab Ahmad Hoji, keyinchalik Bodomoy Yo’ldosheva raislik qilgan. Nukrabod qishlog’ida esa birinchi rais Doniyor bobo bo’lib, u keyin Afg’onistonga ko’chib ketgan. So’ngra, Ravshan bobo rais, Shomurod bobo shirkat raisi bo’lib ishlagan. 1929 yili Saxtapiyoz qishlog’ida tashkil topgan birinchi kolxozga Engels nomi berilib, Qurbon Qodirov rais etib tayinlangan. Qishloqda Do’st Qurbonov revkom bo’lgan. Keyinchalik Avaz O’ljaev, Quvvat Qodirov, Yahyo

Ko’pgina o’rta hol dehqonlar ham qatag’on qilindi. Surgun etilganlarning uylaridan boyliklari, mollari, tuyalarini olib ketganlar. Xotin-qizlar o’rtasida tashviqot yurgizib, paranji tashlash tashkil etildi. Bu esa or-nomusli, hayoli odamlarni nafratlantirdi. Shunday kishilar o’z hayotini xavf ostiga qo’yib yoki o’limga rozi bo’lib, qishloqdagi tuzumga qarshi oshkora yoki pinhona kurashga o’tdilar 1 . Butun mamlakatda bo’lgani kabi Qashqadaryoda ham yer-suv islohotini o’tkazish ishlariga qarshi boylar, musulmon ruhoniylari, sobiq amir amaldor-lari kuchli qarshilik ko’rsata boshladi. Bu asta-sekin joylarda sovetlarga qar-shi qurolli qarshiliklar ko’rsatish harakatiga aylana bordi va terrorchilik harakatlari ham sodir bo’la boshladi. Terrorlar yangi tashkil topgan kolxoz-larga moddiy, ma‘navi

Kitob rayonidan 15 ta, Shahrisabz rayonida 15 ta yangi kolxoz tashkil etildi. Yilning oxirida Qashqadaryoda kolxozlar soni 94 taga yetkazildi. Qashqadaryoda davlat mulkchiligiga asoslangan sovxozlar (sovetskoe xozyaystvo) tuzish ham yo’lga qo’yildi. Shu yili Qashqadaryoda yirik g’alla yetishtiruvchi “Yakkabog’” sovxozi tashkil etildi. VK(B) Markaziy Qo’mitasining 1930 yil 5 yanvardagi “Jamoalash-tirish sur‘ati va kolxoz qurilishiga davlat yordami berish tadbirlari to’g’risida”gi qarorida yirik quloqlar xo’jaligi tugatilib, uning o’rniga kuchli kolxoz ishlab chiqarishining moddiy asosi yaratilganligini hisobga olib, quloqlarni sinf sifatida yo’q qilish asoslab berildi. OGPUning O’rta Osiyoda jamoalashtirish va quloqlarni tugatish to’g’risidagi 1930 yil mart oyi ma‘lumotnomasida Qashqadaryo

tortganliklarini bildirganlar. Shundan so’ng kolxozga kirishdan bosh tortgan rahbarlardan 21 kishi qamoqqa olinadi, ulardan 16 tasi yirik boylar edi 1 . Demak, yoppasiga jamoalashtirish siyosati Qashqadaryoda ham keskin kurashlar vositasida amalga oshirildi. Xalq jamoalashtirish siyosatidan norozi bo’lib, namoyishlar, chiqishlar uyushtirdi. OGPU ning ma‘lumotlari bo’yicha 1930 yilning 25 fevraliga qadar Qashqadaryoda 4 ta xalq ommasining chiqishlari bo’lib, 439 kishi qatnash-gan. 1930 yilning 17 martiga qadar bitta chiqish bo’lib, 100 kishi ishtirok etgan. Ushbu holat jamoalashtirish siyosatiga qarshi chiqqanlarning kuch bilan bostirilganligiga yorqin misol bo’ladi. Qashqadaryoda 1930 yilning fevral oyida ham kolxozlarga kirishga qarshi norozilik harakatlari bo’lib o’tadi. 1930 yil 1-15 fe

№ Qishloq sovetlarining nomi 1930 y . 1931 y . 1932 y . 1933 y . Jami 1. Varganza 33 16 3 3 55 2 . Qutchi 20 16 6 2 44 3 . Kuyakboy 12 0 5 3 24 4 . Qishlik 28 13 6 9 56 5 . Kalinin 9 6 3 3 21 6 . Kitob tuman 219 132 32 14 397 7 . Qizil oktyabr 8 14 3 - 25 8 . Koyne 9 1 3 8 21 9 . Miraki 12 10 2 - 24 10 . Makrid 42 3 3 8 56 1 1 . Mo’minobod 13 3 8 - 85 1 2 . Narimon 18 - 2 - 15 1 3 . Oktyabr 22 15 8 18 59 1 4 . Palandara 28 1 - - 23 1 5 . Sivaz 33 8 29 30 35 1 6 . Stalin 43 19 7 41 100 1 7 . To’pchak 9 2 - - 45 1 8 To’damaydon 47 1 2 - 12 19 . Hisorak 19 10 4 - 61 20 . Xitoy 41 1 33 - 53 2 1 . CHoriyor 19 29 16 - 86 2 2 . SHamaton 17 23 9 5 56 2 3 . SHakar terak 20 5 1 - 23 2 4 . SHahrisabz 86 2 3 3 28 Jami: 911 398 241 163 1716 Demak, Qashqadaryoning birgina Shahrisabz tumanidan quloq qili

1931 yil 10 aprelda Qashqadaryoda kolxozlar soni 325 taga yetdi. Ushbu kolxozlar barcha dehqon xo’jaliklarining 31,6 foizini, sug’oriladigan yerlarning 35 foizini, lalmikor yerlarning 24,6 foizini egallagan. 1932 yil 10 aprelda esa Qashqadaryo viloyatida kolxozlar xo’jaliklarning 50 foizini o’zida jamlagan edi. 1933 yilda jamoalashtirish 57, 1, 1935 yilda 67,8 va 1937 yilda 92,8 foiziga yetdi. 1938 yilda Qashqadaryodagi 927 ta kolxozga 59,6 dehqon xo’jaliklari kiritilgan. Agar 1925 yilda Qashqadaryoda 1,5 ming tonna paxta yetishtirish bo’lsa, 1928 yilda 9,3 ming tonna va 1929 yilda 14,7 ming tonna hosil olindi. Butun mamlakatda bo’lgani kabi Qashqadaryoda ham yirik agrar jamoa xo’jaligi yakka dehqon xo’jaligidan afzal deb hisoblanib, qishloq mehnatkashlarini jamoalarga birlashtirib boshqar

Arxiv hujjatlarida 1936-1937 yillar davomida Beshkent rayoni bo’yicha 2850 xo’jalik turar-joylarini tashlab, o’zga yurtlarga boshpana izlab ketib qolganligi qayd etiladi. Beshkent tuman ijroqo’mining 1938 yil 9 sentyabrdagi bir ma‘lumotnomasida aholining ketishi aslida 1936-1937 yillarda avj olganligi zikr etiladi. Aytilishicha, «xalq dushmanlari» sobiq okrug Ijroiya qo’mitasining raisi, Niyozov okrug suv xo’jaligi bo’limining boshlig’i Erbo’taev, Beshkent tumani Ijroqo’mi raisi Allaboev aybi bilan jamoa xo’jaligidan tuman bo’yicha 1200 xo’jalik chiqib ketdi, yakka xo’jaliklardan 730 oila boshqa joylarga ketib qoldi. 1937 yilda esa jamoa xo’jaliklaridan 1650 ta xo’jalik, yakkaxo’jaliklardan esa 350 ta xonadon ketishga majbur bo’ladi. Bu holat, Beshkent tumani iqtisodiy, moliyaviy hayotiga

Majburan jamoalashtirish siyosati davrida Qashqadaryoda qishloqlari aholisi azob- uqubatlarga chidamasdan, madad istab ko’chib ketganliklari uchun qishloqning moddiy turmushi, xalqning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli og’irlashdi. 27

1.3. Ijtimoiy va madaniy hayotdagi o’zgarishlar Butun mamlakatda bo’lgani kabi 1924 yil 1 noyabrda tashkil topgan Qashqadaryo viloyatida ham ijtimoiy va madaniy hayot og’irlashib uning hal etilmagan muammolari ko’p edi. Ayniqsa, Sovetlar hukumati tomonidan Buxoro amirligining bosib olinishi, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil etilgandan so’ng, mahalliy xalqning sovet hokimiyatining yuritadigan siyosatidan norozi bo’lib, sovetlarga qarshi kurashga qo’shilishi natijasida ijtimoiy ahvol yanada qiyinlashdi, madaniy hayot inqirozga yuz tutadi. O’zbekiston KP Qashqadaryo viloyat qo’mitasining ikkinchi konferentsiyasi (1925 yil 19 oktyabr) viloyatning iqtisodiy ahvoli, mahalliy byudjet va xo’jalik qurilishining navbatdagi vazifalarini keng muhokama qilib, tegishli qarorlar qabul qildi. Konfer

metr ariqlar tozalandi. 6 mln. kub.metrga mo’ljallangan Olachabob soy suv ombori qurilishi boshlandi. Mamlakatda bo’lgani kabi Qashqadaryoda ham qishloq xo’jaligini jamoalashtirish shoshma-shosharlik bilan amalga oshirilganligi tufayli yildan-yilga jamoa xo’jaliklariga berilgan ekin maydonlari hajmi ko’payib bordi. Agar 1925 yilda Qashqadaryoda 44 ming 670 desyatina sug’oriladigan yer, 47 ming 760 desyatina lalmikor yer, jami 92430 desyatina yer mavjud bo’lsa, 1926 yilda bu ko’rsatkich 66 ming 679 va 53 ming 413, jami 120082 ming desyatinaga yetdi yoki 1925 yilga nisbatan 27 ming 652 desyatinaga ko’paydi. 1927 yilda Qashqadaryo viloyatida sug’oriladigan yerlar hajmi 82 ming 488 desyatinaga, lalmikor yerlar hajmi 82 ming 612 desyatinaga, jami 15695 desyatinaga yetdi yoki 1926 yilga nisbatan

ortib, 5 ming 795 tonnaga yetkazildi. Qishloq dehqonlariga amaliy yordam berish maqsadida davlat hisobida faoliyat olib boruvchi agronomiya uchastkalari tashkil etish yo’lga qo’yildi. 1926 yilning 1 aprelida shunday agronomiya uchastkalari Qarshi, Koson, G’uzor, Shahrisabz, Chiroqchi rayonlarida tashkil etildi. Shuningdek, chorvachilikni rivojlantirish hamda kolxoz va sovxoz chorvadorlariga yaqindan yordam ko’rsatish maqsadida Koson va Shahrisabz rayonlarida 300 ta texnik punktlar tuzildi. Shahrisabzda Plodotutovnik, G’uzorda naslchilik punkti, Qarshi va Shahrisabzda ta‘mirlash ustaxonalari tashkil etildi. Qashqadaryoda 1914 yilda jami 209 3800 bosh chorva mollari parvarish qilingan bo’lsa, sovet hokimiyatining amalga oshirgan jamoalashtirish siyosati yillarida ularning soni anchaga kamayd

Mamatqulovning hovlisiga qamaydilar. Qochoqlarning boshliqlariga ular tanlagan yo’l xato ekanligi tushuntiriladi. Aldanganlarning ko’pchiligi o’z xatolariga tushunib, jamoaga kirib ishlay boshladilar 1 . 1929-1930 yillarda ham Beshkent va uning atrof qishloqlarida kishilarning iqtisodiy va madaniy hayot darajasi nihoyatda past edi. Texnika deyarli yo’q, ot-arava, qo’sh-ho’kiz tortib yuradigan chor-charx arava o’sha davrning asosiy transport vositasi hisoblangan. Xonadonlarni yoritish uchun hamon chiroqdan foydalanilgan. Beshkent arxiv hujjatlarida, rayijroqo’m binosini yoritish uchun 150 litr kerosin sotib olingani haqida ma‘lumot saqlangan. Aholi unni oddiy tegirmonda kash-kashda tortar, yog’ juvozdan olinardi. O’sha yillarda Beshkent rayonida 30 dan ortiq ot bilan ishlaydigan yog’ juvozl

1929 yil bahorida Qashqadaryoning g’alla ekuvchi rayonlariga 20 ta triyer, 260 ta ot seyalkasi, 15 ta lyubogreyk, 9 ta grabel, 56 ta veyalok, 50 ta sortirovok, 60 ta traktor berildi. Qashqadaryoda traktorlar soni 85 taga yetdi. 1930 noyabrda birinchi G’uzor MTSi, 1931 yil oktyabrda Qamashi MTSi, 1933 yilda Chiroqchi MTS va Yakkabog’ MTSi tashkil qilindi. Qashqadaryodagi mashina traktor stantsiyalari 1933 yilda viloyatdagi kolxoz yerlarining 61,9 foizini shudgor qildi. Shunday qilib, ikkinchi besh yillik boshlarida Qashqadaryo dalalarida 126 ChTZ traktorlari, 200 ta universal traktorlar, 117 ta avtomashinalar xizmat qildi. Qashqadaryo qishloqlariga qishloq xo’jaligini rivojlantirish uchun zarur texnika va ehtiyot qismlarining yetkazib berilishi natijasida kolxoz va sovxoz dehqonlarining fao

bo’lindi 1 . SHu tariqa, Ikkinchi jahon urushidan oldingi yillarda Qashqadaryo qishloqlarida ijtimoiy ahvolni yaxshilashga qaratilgan dastlabki qadamlar tashlandi. Qishloqlarda maishiy xizmat ko’rsatish shoxobchalari faoliyat yurita boshladi. Aholini ichimlik suvi bilan ta‘minlash sohasiga ajratilgan mablag’lar miqdori ko’paydi. Qishloq yo’llarini tartibga solib, tekislashga jamoatchilik safarbar etildi. Asta-sekin qishloqlarda suv va mexanika yordamida ishlaydigan tegirmonlar qurildi. Ijtimoiy sohada boshlangan samarali ishlar, o’z navbatida, qishloq ahlining madaniy hayotini biroz bo’lsa-da, yaxshilashga imkon yaratdi. Mamlakatda bo’lgani kabi Qashqadaryoda ham eski ta‘lim tizimini inkor qilib, yangi sovet maktabini joriy qilishga qaratilgan siyosat katta qarama-qarshiliklar bilan amalga

tibbiyot maskanlari Qashqadaryo aholisi soniga nisbatan ancha kam edi. Ushbu holat tufayli. 1924-1925 yillarda Qashqadaryo viloyati shifoxonalarida har bir bemor o’rniga 23 ming 248 ta kishi to’g’ri kelardi. 1926-1927 o’quv yilida Qashqadaryoda 72 ta maktab bo’lib, shundan 43 tasi qishloqlarda faoliyat ko’rsatdi. Viloyat bo’yicha 2870 o’quvchiga 97 o’qituvchi saboq berdi. Shundan qishloqlarda 1411 o’quvchiga 47 ta o’qituvchi o’quv tarbiya ishlarini olib bordi. O’sha vaqtda Qashqadaryoda har 1000 kishiga 12 savodli kishi to’g’ri kelgan. 1927-1928 o’quv yilida Qashqadaryoda maktablar soni 111 taga yetdi. Shundan 73 tasi qishloqlarda faoliyat yurgizdi. Viloyatda o’quvchilar soni 4107 nafar bo’lib, 150 o’qituvchi dars berdi. Qishloqlarda o’quvchilar soni 2245 taga, o’qituvchilar soni 83 nafarg

sinflarda o’qishi kerak bo’lgan. Yo’l uzoq, ot-ulov yo’qligi uchun o’quvchilarning ko’pchiligi o’qishni tashlab ketishga majbur bo’lganlar. 1928 yilda Chiroqchi rayon «Ko’kdala» sovxozida rayon xo’jaliklari ichida birinchi bo’lib bolalar bog’chasi tashkil qilindi. 1938 yilga kelib, 40 o’rinli bolalar bog’chasi va 30 o’rinli bolalar yaslisi mavjud edi. 1937-1938 yillarda sovxoz markazida 23 tonnadan iborat radiouzel va mehnatkashlarga xizmat qildi, 150 o’rinli klub ishlay boshladi. Klub huzurida kutubxona bo’lib, uning 4113 ta kitob fondi bor edi. Klub qoshida 8 kishidan iborat dram to’garakfaoliyat yuritgan. Bundan tashqari, 12 kishidan iborat bolalar duxovoy orkestri, shaxmat, shashka to’garaklari ham ishlab turdi 1 . «Ko’kdala» sovxozida maktab asosan 1930 yildan o’z faoliyatini boshlaga

muassasalarining soni 134 taga, 470 ta o’ringa ega bo’lgan shifoxonalar soni 15 taga yetdi. 1936-1937 yillarga kelib, viloyat bolalar bog’chalarida 675 nafar bola tarbiyalandi. Urushdan oldingi yillarda sovet hokimiyati qishloq joylarida madaniy hayotni yo’lga qo’yish sohasida ham ijobiy ishlarni amalga oshirdi. Maktablar ochib, ularni o’quv-texnika qurollari bilan ta‘minlashga kirishdi. Qishloq maktablari uchun o’qituvchi kadrlar tanlash choralari izlandi. Viloyatning eng uzoq qishloqlarida ham tibbiyot punktlari tashkil etildi. Rayon markazlarida shifoxonalar qurildi. Qishloq madaniy hayoti moddiy qiyinchiliklarga qaramasdan biroz bo’lsa-da, yaxshilanib bordi. Qishloqlar aholisi salomatligini muhofaza qilish uchun zurur mablag’lar ajratishga e‘tibor qaratildi. Qishloq yoshlaridan malakal

II BOB. XX ASRNING 40-60 – YILLARI BIRINCHI YARMIDA QASHQADARYO QISHLOQLARI AHOLISINING TURMUSH TARZI: YUTUQ VA KAMCHILIKLAR 2.1. Ikkinchi jahon urushi davrida qishloqlardagi ahvol 1939 yil 1 sentyabrda XX asrning eng katta dahshatli fojiasi –Ikkinchi jahon urushi boshlandi. 1941 yil 22 iyunda fashistlar Germaniyasi hujum qilmaslik haqidagi 1939 yil 23 avgustda imzolangan shartnomani buzib Sovet Ittifoqiga bostirib kirdi. Mamlakatimiz xalqlarining bunyodkorlik mehnati vaqtincha to’xtab qoldi. O’zbekiston xalqlari, shu jumladan, qashqadaryoliklar uchun og’ir sinovlar vaqti boshlandi. Vatan himoyasiga keksa, yosh, erkak va ayol, mamlakatdagi barcha millat hamda elat farzandlari otlandilar. Front orqasidagi ishni qay darajada tashkil etish urushning taqdirini hal qildi. Shuning uchun ham urus

qo’shishlarini bildirdilar 1 . Qashqadaryo viloyatidan fashizmga qarshi urushga 45 ming 732 kishi safarbar etildi. Qashqadaryo qishloqlarida farzandi, otasi, akasini yoki sevimli yorini frontga jo’natmagan bironta oilani topish qiyin edi. Butun mamlakatda bo’lgani kabi Qashqadaryoda ham barcha og’irlik qariyalar, xotin-qizlar, o’smirlar zimmasiga tushdi. O’zbekiston aholisi urush yillarida mudofaa jamg’armasiga jami 649,9 mln.so’m pul, 55 kg oltin va kumush topshirdi 2 . Respublika aholisi urushning faqat dastlabki olti oyi mobaynida frontga 421,5 mingta turli issiq kiyim-kechaklar yubordi, yakka tartibda va jamoat yo’li bilan yuborilgan posilkalar, turli oziq-ovqat mahsulotlari va boshqalar bularga kirmaydi. Urushning borishi mamlakat ichkarisidagi ishlarga to’g’ridan-to’g’ri bog’liq edi.

chang, tuproq, qishda loy bo’lib, transportning yurishi nihoyatda og’ir, yo’llarda qatnaydigan mashinalar yetarli emasdi. Shuning uchun ham viloyatga ishi tushgan odamlar kamida 300 km masofa yurib, yo’lni eshak, ot bilan bosib o’tishga yoxud viloyatdan o’tadigan poezd orqali Buxoroga borib kelishga majbur edilar 1 . Urush tufayli mehnatga layoqatli erkaklarning frontga jo’natilishi Qashqadaryoda ham dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi kishilarning mehnat qilish sharoitini og’irlashtirishga sabab bo’ldi. Qishloqlarda yerni shudgor qiluvchi traktorlar juda oz bo’lib, ularning foydalanishga yaroqlilari ham frontga safarbar qilindi, shuning uchun yerlarni shudgor qilish eshak, ot, tuyalar yordamida amalga oshirildi. Ko’p joylarda ish hayvonlari yetishmaganligi uchun yerlar xotin-qizlar, o’smir

tomonidan vaqtincha bosib olinganligi tufayli, butun mamlakatni oziq-ovqat, sanoat korxonalarini xom ashyo bilan ta‘minlash vazifasining ma‘lum qismi o’zbekistonliklar zimmasiga tushdi. Markaz hukumatining urush sharoitida ishni tashkil etish to’g’risidagi ko’rsatmalarini amalga oshirish borasida Qashqadaryoda ham chora-tadbirlar ishlab chiqildi. Qarshi shahar ijroiya qo’mitasining raisi Murod Xo’jaevning ma‘ruzasida aytilishicha, Qarshi shahar ijtimoiy ta‘minot bo’limi qoshidagi harbiy xizmatchilarning oilalariga yordam ko’rsatish komissiyasi 1941 yilda 37 marta yig’ilish o’tkazib, ularda 354 nafar harbiy xizmatchining oilalari yozgan arizalar ko’rib chiqildi, ulardan 320 tasi ijobiy hal qilindi. Jangchilarning oilalaridan 342 kishi ishga joylashtirildi. Urushda halok bo’lgan jangchilarni

staxanovchilar brigadasi mavjud edi. Sariq qishloq sovetidagi “Stalin” nomli kolxoz a‘zosi Q. Jumaev boshchiligidagi brigada a‘zolari har kuni 80-85 kub. tuproq chiqarib, kunlik normalarini 700 foiz qilib bajardilar. 1942 yil 5 iyuldan 5 avgustgacha Qashqadaryoda g’alla o’rish oyligi e‘lon qilinib, unda 275 ta komsomol-yoshlar, 133 ta o’quvchi yoshlar brigadalari tashkil qilinib, unda minglab yoshlar ishtirok etib, qisqa muddatda yetishtirilgan g’allani qo’l bilan o’rib olishdilar 1 . Dehqonobod rayonidagi «Muvaffaqiyat» kolxozida Gulsara Alimjonova rahbarlik qilgan brigada a‘zolari Oyxol Umarova, Matluba Tog’aevalar, kunlik normalarini uch barobar qilib bajardilar. Kitob rayonidagi Molotov kolxozidan Muhtaram Ne‘matova boshchiligidagi 13-15 yoshli o’smirlardan iborat bo’lgan brigada a‘zol

1943 yil 20 yanvarda SSSR oliy Soveti Prezidiumining Qashqadaryo viloyatini tashkil etish to’g’risidagi farmoni e‘lon qilindi. 1943 yilda 28-30 mayda O’zbekiston KP(b) Qashqadaryo viloyat qo’mitasining birinchi konferentsiyasi bo’lib o’tdi. Konferentsiya ishida O’zbekiston KP (b) MK sekretari Lomanin, O’zSSR Xalq Komissarlar Kengashi raisining o’rinbosari Kabanov, O’zSSR Oliy Soveti Prezidiumi Raisi P. Mahmudovalar qatnashdi. 1943 yil 30 mayda O’zbekiston KP (b) Qashqadaryo viloyat qo’mitasining birinchi plenumi bo’ldi. Plenumda Xudoyqul Hojibekov O’zbekiston KP (b) Qashqadaryo oblast qo’mitasining birinchi kotibi etib, Cho’li Begimqulov Qashqadaryo oblast ijroiya qo’mitasining raisi etib saylandi. Oblast qo’mitasining byuro a‘zolari orasida Qashqadaryo rayonlari partiya qo’mitalarining bi

Akramova jamoasi bilan rejadagi 180 gektar o’rniga 41 kunda 800 ga maydondagi g’allani qo’l bilan o’rib, Qashqadaryo viloyati bo’yicha yuqori natijaga erishdilar 1 . 1943 yilda Qashqadaryoda rejadagi 581000 ga o’rniga 556 ming 537 ga yerga dehqonchilik qilindi. Dehqonchilik rejalarini bajarmaganligi uchun O’zbekiston KP (b) Kitob rayon qo’mitasining birinchi kotibi Yo’ldoshev, O’zbekiston KP (b) Shahrisabz rayon qo’mitasining birinchi kotibi Niyozmetovlar vazifalaridan ozod etildi. G’alla yetishtirish rejasini bajarishda Beshkent, Dehqonobod, Qamashi rayonlari dehqon xo’jaliklari jonbozlik ko’rsatdi. Qashqadaryo bo’yicha 1943 yilda 1942 yilga nisbatan 191000 1 ming gektar yerga g’alla, 7 ming gektar yerga moyli o’simliklar urug’i ko’p sepildi. Biroq suv yetishmaganligi uchun 1943 yilda 194

traktor kuchidan yetarlicha foydalanilmadi. 1944 yilda g’alla maydonining 27 foizi traktor, qolgani omoch bilan haydalgan. G’uzor rayonida butun ekin maydonining 2 foizi traktor bilan yoki butun ekin maydonining 7 foizi traktor yordamida ekildi, xolos. 1944 yilda Qashqadaryoda dehqonchilik ishlarini traktor yordamida bajarish uchun 2895 mutaxassis zarur edi. Haqiqatda Qashqadaryo dalalarida 1755 nafar traktorchi mehnat qilgan va 1140 nafar traktorchi yetishmagan. Ekilgan g’allani o’rib olish uchun 390 nafar kombaynchi kerak bo’lgan, haqiqatda esa 270 kombaynchi xizmat qilgan. 1944 yilda Qashqadaryodagi barcha ekin maydonlarining atigi 27 foizi traktor bilan ekilgan. Qashqadaryoning Beshkent, Koson, G’uzor rayonlarida ekilgan g’allaning bor-yo’g’i 7-8 foizi traktor bilan ekilgan. Qolgan qis

olishga muvaffaq bo’ldilar. Ko’kabuloq rayonidagi “Yangi turmush” kolxozi brigada boshlig’i Xudoynazarov, Miraki rayoni Ktanov zvenosida har gektardan 30 tsentnerdan hosil olindi. 1945 yilda Qashqadaryo qishloq ahli jipslashib, mehnat qilib, barcha imko- niyatlarni ishga solib, dehqonchilik sohasida birmuncha muvaffaqiyatga erishdilar. Davlatga g’alla topshirish rejasini oshirib ado etdilar. 1944 yilda davlatga 382 ming tsentner, 1945 yilda 474 ming tsentner g’alla topshirildi. Ayniqsa, qashqadaryolik paxtakorlar g’alaba yilida munosib yutuqqa erishdilar. 1945 yilda Qashqadaryoda 17 ming gektar yerga chigit sepib, o’z vaqtida sug’orib parvarish qildilar. 1944 yilda qashqadaryoliklar 17 ming 338 tonna davlatga paxta topshirgan bo’lsalar, 1945 yilda bu ko’rsatkich 21 ming 110 tonnaga yetdi.

Qashqadaryo qishloqlarida obodonchilik ishlariga mablag’ deyarli sarf qilinmadi. Ocharchilik ofatlaridan omon chiqqanlar yaxshi kunlar kelishiga umid bilan qaradilar. 46

2.2. Sovet hukumatining xalq xo’jaligiga oid islohotlari va ularning qishloq aholisi hayotiga ta‘siri Ikkinchi jahon urushidan keyin sovet hukumati shoshilinch ravishda urush zararlarini tiklash, vayron bo’lgan zavod, fabrika, korxona va xo’jaliklarni qayta qurish ishiga kirishdi. Xalq xo’jaligini tiklash va yanada rivojlantirishning 1946-1950 yillarga mo’ljallangan rejasi qabul qilindi. Ushbu rejaga asosan O’zbekiston SSR ham o’zining 1946-50 yillarga mo’ljallangan to’rtinchi besh yillik rejalarini ishlab chiqdi. Unda Qashqadaryo viloyati mehnatkashlari oldiga ham aniq vazifalar qo’yilgan edi. Jumladan, 1946 yil 19 sentyabrda VKP(b) MK va SSSR Ministrlar Sovetining kichik kolxozlarni yiriklashtirish to’g’risidagi qaroriga asosan Qashqadaryo viloyatida ham bir qator xo’jaliklar birlashtiri

Qashqadaryo viloyati chorvaning tuyoq soni va chorvachilik mahsuloti yetishtirish bo’yicha respublikada ikkinchi o’ringa chiqdi. Davlat rejasidan ortib qolgan mahsulotlarni shahar bozorlarida sotish yuzasidan kerakli tadbirlar mukammal olib borilmadi. Masalan, 1950 yil Qashqadaryo viloyati qishloq xo’jaligi mahsulotlarini shahar bozorlarida sotish rejasi 86 foizga bajarildi. O’zbekiston bo’yicha esa bu reja 68 foizni tashkil etdi. Shu yili Qashqadary viloyati bozorlari blagoustroystva bo’yicha ishlar bor yo’g’i 21 foizga bojarildi. O’sha vaqtda yo’llarga qum, shag’al to’kib asfaltlash imkoniyati bo’lmagani uchun yo’llar har yili odamlarning qo’l kuchi bilan tekislanib buzilgan joylarga tuproq to’kilar edi. Yog’ingarchilik boshlanishi bilan to’kilgan tuproqlar tezda loy bo’lib, o’nqir-cho’n

Markaz hukumatiga zarur bo’lgan paxta xom ashyosini O’zbekiston hududida ishlab chiqarish uchun yangi bo’z yerlarni o’zlashtirish g’oyasi shakllanib, uni amalga oshirish mintaqalaridan biri Qashqadaryo viloyati bo’lishini inobatga olib, yangi suv xo’jalik qurilishlarini bunyod etishga tayyorgarlik ko’rildi. 1951 yilda Eski anhor kanalini qurish va Qashqadaryoda yangi yerlarni o’zlashtirib, paxta yetishtirish loyihalarini ishlab chiqish topshirig’i «Sredneaziatskiy Oazis Giprovod xlopok» instituti jamoasiga topshirildi. Ushbu loyiha 1952 yilda tayyorlandi va unga muvofiq Zarafshon daryosining Darg’om kanali «Xishrov» GESning quyisidan boshlanib, Qashqadaryo daryosiga, Qarshi shahri yoniga kelib qo’shilishi loyihalashtirilgan edi. Kanalning uzunligi 184 km. ni tashkil etgan 1 . Ushbu kanal q

ming juft kalish, 12 ming metr palatka brezenti, 12 ming dona qanor va boshqa buyumlarni yetkazib berdi 2 . 1952 yilda qashqadaryolik paxtakorlar ilk bor 100 ming tonnalik paxta hosili yetishtirib, davlatga 108 ming 337 tonna paxta topshirgan bo’lsa, 1956 yilda 116 ming 595 tonnaga yetadi. 1952 yilda har gektardan o’rtacha 27 tsentnerdan hosil olingan bo’lsa, 1956 yilga kelib, hosildorlik 17,1 tsentnerga tushib ketdi. 1957 yilda Qashqadaryoda qishloqlar hayotini yaxshilashga qaratilgan bir qator tadbirlar amalga oshirildi. 1955 yilda Qarshi-Beshkent yo’liga asfalt yotqizilgan bo’lsa, 1957 yilga kelib Qashqadaryodagi 10 ta rayon markazining 9 tasi Qarshi shahri bilan bog’landi. Yakkabog’-CHiroqchi yo’li qurib, ishga tushirildi. Qarshi-Koson yo’li qurilishi davom ettirildi. Qarshi-G’uzor v

1957 yilda Qashqadaryoning qator tumanlarida mahalliy sanoat korxonalarining ishi birmuncha yaxshilandi. Asta-sekin qishloqqa sanoatni yo’naltirish ishlari boshlab yuborildi. Sanoatning qishloqqa kirib borishi natijasida ish joylari ko’paydi. Shunday sanoat korxonalari qatoriga Kitobdagi Ikkinchi paxta tozalash zavodini, 7 ta g’isht zavodini, 3 ta gilam ishlab chiqarish tsexini, Qarshidagi 2500 kv.t. energiya poezdini qo’shish mumkin. 1957 yil may oyida Qashqadaryoga kelgan O’zSSR Oliy Soveti Prezidiumining raisi Sh. Rashidov viloyatda eng ko’p paxta yetkazilib beriladigan Shahrisabz va Kitob tumanlarida bo’lib, dehqonlar bilan uchrashdi. Yangi o’zlashtirilgan Makrid cho’lidagi qurilish, dehqonchilik ishlari bilan tanishdi. 1958 yilda Kitob tumani tog’ etagida joylashgan Makrid massivini o

1.3. Ijtimoiy - madaniy hayotdagi o’zgarishlar Hukumatning Ikkiinchi jahon urushidan yanada abgor bo’lib chiqqan sovet xalqining moddiy, ijtimoiy-madaniy va maishiy ehtiyojlarini qondirish sohasidagi faoliyati talab darajasidan past bo’lib, uni O’zbekistonning Qashqadaryo viloyati misolida ham ko’rish mumkin. 1945-1946 yilning qishi va bahorida yog’ingarchilik kam bo’lish oqibatida donli ekinlar qurib, don mahsulotlariga bo’lgan talab oshib ketdi. Qashqadaryoning ancha qishloqlari aholisi ocharchilik tufayli boshqa joylarga ko’chib ketishdi. Sovet hokimiyati xalqqa mahsulot tarqatish bo’yicha urush yillarida joriy qilgan kartochka tizimini saqlab turishga majbur bo’ldi. 1939 yilda Qashqadaryoning qishloq aholisi 419 ming kishini, shahar aholisi 41 ming kishini tashkil etgan edi . Urushda q

1949 yilning yanvarida Qashqadaryo maktablarida ishlaydigan o’qituvchilarning 1178 nafari o’rta va oliy ma‘lumotli pedagog hisoblangan. Ammo maktablarda faoliyat yuritayotgan o’qituvchilarning 1259 nafari hali o’rta ma‘lumotga ega emasdi. 1948 yilda 300 nafar o’quvchi bir yarim oylik o’qituvchilar tayyorlash kursi-ni tugatdi. 1336 nafar o’qituvchi Qarshi pedagogika bilim yurtida tahsil olmoq-da edi. 1948 yilning sentyabrida pedagogika bilim yurtlarini bitirgan muta-xassislardan 294 nafari viloyat maktablariga o’qituvchi vazifasiga qabul qilindi. 1947 yilda Qashqadaryoda mavjud imkoniyatlardan foydalanib, 68 ta yangi boshlang’ich va 7 yillik maktab qurib ishga tushirilgan bo’lsa, 1948 yilda 25 maktabda foydalanishga topshirildi. 1948 yilda Qashqadaryoda jami 84 ta kolxoz klubi va madaniyat

Koson rayonida 1948-1949 o’quv yilida maktablarga 10327 ta bola qabul qilish rejalashtirildi. Haqiqatda esa mazkur o’quv yilida 1-4-sinflarida rayon bo’yicha 8405 nafar, 5-7-sinflarda 1625 nafar, 8-10-sinfgacha 319 nafar bola ta‘lim oldi. O’sha vaqtda rayon bo’yicha 43 ta maktab bo’lib, uning 2 tasi 10 yillik edi. Mazkur maktablarda ahvol talabga to’liq javob bermasdi. Shuning uchun ham qishloq joylardagi Leninizm, Mayakovskiy kabi maktablarda davomat past ko’rsatkichni tashkil qildi. Ushbu maktablarda o’qituvchi xodimlar masalasi eng jiddiy muammolardan hisoblangan. Rayonda xalq maorifi sohasi kadrlar bilan imkon qadar ta‘min etilgan bo’lsa-da, maorifda ishlayotgan 331 nafar o’qituvchidan 6 tasi oliy ma‘lumotli, 133 tasi to’liqsiz o’rta ma‘lumotli bo’lgan. Ko’pchilik o’qituvchilar tegishl

yetishmasdi. Ishlab turgan 247 nafar o’qituvchilardan 3 tasi oliy, 10 tasi to’liqsiz oliy, 24 tasi o’rta, 217 nafari to’liqsiz o’rta ma‘lumotli edi. Qashqadaryo viloyat rahbariyati maktablarni mutaxassis kadrlar bilan ta‘minlashni yaxshilash maqsadida 1950 yilda viloyat o’rta maktablarini bitirgan yoshlardan Toshkent shahridagi oliy o’quv yurtlariga 67 kishi, Samarqandga 94 kishi, Moskvaga 5 kishi, Leningradga 5 kishi o’qishga jo’natishildi. 1950 yilning sentyabrida Qamashi rayoni Qorabog’ qishlog’idagi «Engels» nomli boshlang’ich maktab, Qoratepa qishlog’idagi «K.Marks» nomli maktab, Arabxona qishlog’idagi “Ilg’or” nomli maktab, Yertepadagi Kirov nomli maktab 7 yillik maktabga aylantirildi. 1951 yilda Beshkent rayonining Xo’ja Xayron, Kasbi, Chandir qishloq sovetlarida yangi maktab binola

ta‘lim olish imkoniyatiga erishdilar. Birgina 1954-55 o’quv yilida Beshkent rayonidagi o’rta maktablarni 100 nafardan ortiq o’g’il va 50 nafar qiz bola bitirib, yetuklik attestatini oldi. Rayonning 60 ga yaqin o’quvchilari respublikadagi oliy o’quv yurtlariga, shu jumladan, Xoldor Ashurova, Leningrad davlat universitetiga o’qishga kirishga muvaffaq bo’ldi. 1956-1957 o’quv yilida Qashqadaryo maktab o’quvchilar soni 84 ming nafarga yetdi. 1955 yilda 56 ta o’rta maktab faoliyat yuritgan bo’lsa, 1957 yilning boshida 71 taga yetdi. Viloyatda 1956 yilda 55 ta kolxoz va sovxoz o’zining radiouzeliga ega bo’ldi. 32 ming kolxozchining uyi radiolashtirildi. 10 ta rayon madaniyat uyi, 54 ta ko’chma kinomoslamasi, 92 ta klub, 193 ta kubuxona (kitob fondi 634 ming), 465 ta jismoniy madaniyat muassasasi,

nafar o’g’il va 8 nafar qiz bola O’zbekiston respublikasi va Ittifoqdagi oliy o’quv yurtlariga o’qishga kirdilar. 1958-1959 o’quv yilida rayondagi 8 ta o’rta va 5 ta boshlang’ich maktabga 7240 o’quvchi qabul qilindi. Mazkur o’quv yili mobaynida «H. Hakimzoda», «SH. Rustaveli», «Lenin», «Muqimiy» nomli maktablarda o’quv tarbiya ishlari samarali olib borilib, rayon maktablariga o’rnak bo’ldilar. Ammo bu davrda qishloq ta‘limi tizimining asosiy muammolaridan biri – o’quvchilarning maktabni oxirigacha tamomlay olmaganligi edi. Og’ir hayot sharo-iti tufayli ularning ko’pchiligi o’qishni tashlab ketishga majbur bo’ldilar. Masalan, 1958- 1959 o’quv yilida bitiruvchilar 50-70 foizni tashkil etgan. 1959 yilda Beshkent rayoni markazida 60 o’rinli, Mug’lon, Qamashi, Jey-nov qishloqlarining har birida

Beshkent rayonida pochta-aloqa sohasida bir qadar siljishlarga erishildi. Rayon aholisi 1958 yilda 386 ming so’mlik gazeta va jurnallarga obuna bo’lishdi. Pochtachilar malakali va ishchan kishilar orasidan tanlab olindi. Nogironlar va qariyalarga nafaqalarini o’z vaqtida yetkazib berish ancha yaxshilandi. Lenin nomli kolxozda 100 ta xo’jalikka radio o’rnatib berildi. Natijada Beshkent rayoni bo’yicha radio bilan ta‘minlangan xonadonlar soni 2013 taga yetdi. Novkat, Mug’lon, Mirishkor, Qovchin va Qamashi qishloqlaridagi radiouzellar aholiga radio eshittirish bo’yicha yaxshi xizmat qila boshladi. Jeynov, Pomuq, Chandir, Nayiston, Ayzavot, Qurama qishloqlari negizida tashkil etilgan «Stalin» nomli sovxozda yangi radiouzel qurib, ishga tushirildi. Rayondagi barcha idora, tashkilot, muassasa, k

o’qituvchilar yetishmasdi. Aksar hollarda o’qituvchilar o’z mutaxassisligiga tegishli bo’lmagan fanlardan dars berardi. 1959 yilda kelib, Koson rayon hududida 6 ta shifoxona, 24 medpunkt faoliyat yuritdi. Ularda 10 ta oliy ma‘umotli shifokor, 86 ta feldsher-akusherlar xizmat qildi. Ancha ishlar qilingan bo’lsa-da, rayonda aholining sog’lig’ini saqlash borasida mehnatkashlar talabini ko’rsatilayotgan xizmatlar to’liq qondirolmasdi. Qishloq mehnatkashlarini tarbiyalashda ommaviy-oqartuv muassasalari katta rol o’ynadi. 1959 yilda Beshkent rayon kolxoz, sovxozlarida 7 ta radiouzel, 8 ta kinomoslama, 11 ta klub, 26 ta kutubxona bo’lishiga qaramay, madaniy-oqartuv muassasalarining faoliyati qoniqarsiz bo’ldi. Ijtimoiy siyosatda aholi moddiy farovonligini, ularning daromadalarini oshirish, ish xa

XULOSA XX asrning 20-60 – yillarida O’zbekiston qishloqlarining ijtimoiy-iqtisodiy hayotini Qashqadaryo viloyati misolida tadqiq qilish quyidagicha xulosalar chiqarish imkonini berdi: 1. Sovet hokimiyati o’rnatilishining dastlabki kunlaridan boshlab, xo’jalik yuritishning yangi usullari tarkib toptirilib, davlatning agrar siyosati tubdan o’zgartirildi. Bu davrda boshqaruv to’la markazlashtirilib, yalpi davlatlashtirishga o’tilib, xususiy mulkning har qanday ko’rinishi ta‘qibga uchradi, yer-mulklar musodara qilinib, jazo choralari avj oldirildi. Amalga oshirilgan noan‘anaviy siyosat inqirozga olib keldi. Mamlakat miqyosida ijtimoiy-iqtisodiy soha muammolari keskinlashdi. 2. Sovet hokimiyati Qashqadaryoda o’rnatilgandan keyin qishloqlarda jamoalashtirish shiori ostida boylar, ruhoniylar, sav

4. Ikkinchi jahon urushi yillarida butun mamlakatda bo’lgani kabi Qashqadaryo qishloqlarida ham ocharchilik, qahatchilik holatlari kuzatildi. Mehnatda band bo’lgan erkaklarning urushga safarbar qilinganligi natijasida mehnatga yaroqli kishilar soni kamaydi, ularning o’rnini xotin-qizlar, o’smirlar egalladi. Og’ir qiyinchiliklardan chiqish yo’lini topolmagan ba‘zi qishloq odamlari o’z joylaridan qo’shni Tojikiston va Turkmaniston respublikalariga, Buxoro, Surxondaryo viloyatlariga ko’chib ketishga majbur bo’ldilar. Shu tufayli urush yillarida qishloqlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti og’irlashdi. Ba‘zi qishloq aholisi ahil bo’lib, bir yoqadan bosh chiqarib, jamoaviy mehnat orqali qahatchilik va ocharchilikning oldini oldilar. 5. Urushdan keyingi yillarda Qashqadaryo qishloqlarining ijtimoiy-

7. Qishloq ijtimoiy turmushini yaxshilash ko’p jihatdan uy-joy va kommunal xo’jaligi ishini ijobiy hal etishga bog’liq. Urushdan keyingi yillarda qishloq turar-joy sharoitlarini yaxshilash yuzasidan davlat tomonidan muayyan ishlar amalga oshirilgan bo’lsa-da, talab darajasida emasdi. Qishloq uylarining aksariyati patriarxal shaklda bo’lib, hech biri sanitariya-gigiena talablariga javob bermasdi. 62

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1.Karimov I.A. Istiqlol yo’li: muammolar va rejalar. XII chaqiriq O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining X sessiyasida 1992 yil 2 va 3 iyulda so’zlangan nutq. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-tom. -T.:O’zbekiston, 1996. - 363 b. 2.Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol iqtisod, siyosat, mafkura. 1-tom. - T.:O’zbekiston, 1996. - 367 b. 3.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. -T.: Sharq, 1998. - 32 b. 4.Karimov I.A. Istiqlol imkoniyatlaridan oqilona foydalanaylik. Xalq deputatlari Qashqadaryo viloyati Kengashi sessiyasida so’zlangan nutq. 1995 yil 29 noyabr. Bunyodkorlik yo’lidan. 5-tom. - T.: O’zbekiston, 1996 - 350 b. 5.Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va tara

11.Karimov I. A. Vatanimizning bosqichma-bosqich va barqaror rivojlanishini ta‘minlash – bizning oliy maqsadimiz // Ma‘rifat, 2008 yil 6 dekabr. 12.Abdullaev M. Qarshi cho’li qahramonlari. T.:O’zbekiston, 1980.-B.63. 13 . Абдуллаев К.К., Музаффаров Б.М. Эскиангарский канал-первое крупное ирригационное сооружение Кашкадарьи. Сборник трудов кафедр общественных наук Каршинского государственного педагогического института. Выпуск 14. – Карши, 1970. 14 . Alimova D., Golovanov A. O’zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. - T., 2000. – 118 b. 15 . Alimov I., Rajabov Q. O’zbekiston mustabid sovet davlati tarkibida (1925- 1991 yy.). O’zbekiston milliy entsiklopediyasi. 12-jild. -T.: O’zbekiston milliy entsiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2006. - B 171,18

25 . Geldiev M. Sahovatli yillar. -T., 1991. -55 b. 26 . Голованов А.А. Сельскохозяйственные рабочие Узбекистана (1946-1961 гг.). -Т.: Фан, 1987. 27 . Голованов А.А. Крестьянство Узбекистана: эволюция социального положения. 1917-1937.-Т.: Фан, 1992. -176 б. 28 . Горбачев М.С. Избранные речи и статьи.Т.2. -М.: Политиздат, 1987. - 173 с. 29 . Джалолов Э. Каршинская целина. -Т.: Узбекистан, 1979. – 47 с. 30 . Джамалов О.Б. Социально-экономические предпосылки сплошной коллективизации сельского хозяйства в Узбекистане. -Т., 1950. -124 с. 31 . Jo’raqulov O, Rahmatov A. Shahrisabz yilnomasi. Letopis Shaxrisabza. -T.: Fan, 2007. -124 b 32 . Jo’raqulov O. Qudratli energiya manbai. -T.: O’qituvchi, 1982.-250 b. 33 . Jo’raqulov O. Chandir turkmanlari. -T.: Fan, 1992. - 233 b. 34 . Jo’raqulov O. Qashq

Купить