XX asrning 40-50-yillarda O‘zbekistonda qatag‘onlik siyosati uning 80 yillardagi yangi to‘lqini - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

XX asrning 40-50-yillarda O‘zbekistonda qatag‘onlik siyosati uning 80 yillardagi yangi to‘lqini

Купить

XX asrning 40-50-yillarda O‘zbekistonda qatag‘onlik siyosati uning 80
yillardagi yangi to’lqini
Reja
1. XX asrning 50-80-yillarida O‘zbekistondagi ijtimoiy siyosiy holat
2. O‘zbekistonda qatag‘onlik siyosatining yangi ko‘rinishi
3. Ziyolilarning qatag‘on qilinishi va uning oqibatlari

Urush tugagach, oradan ko‘p o‘tmay O‘zbekiston SSR bo‘ylab yana bir
yalpi qirg‘in to‘lqini elib o‘tdi. XX asrning 40-yillari oxiri va 50-yillari
boshidagi qatag‘onlar, asosan, madaniyat va fan arboblariga qarshi qaratildi.
O‘zbekiston Kompartiyasi MK Markazning yo‘l-yo‘riqlariga tayangan holda
dunyoqarashi va ijodi partiya mafkurasidan farq qiladigan ijodiy ziyolilar
vakillariga qarshi hujum boshladi.
XX asrning 50-yillari avvalida O‘zbekistonda boshlangan siyosiy qatag‘on
tarixiga nazar tashlagan kishi shu yillarda qamoqqa olingan yozuvchilarning
millatchilik va boshqa gunohlarda ayblanishi O‘zbekiston Kompartiyasi
MKning bevosita ishtirokida bo‘lganini ko‘radi. YUqorida tilga olingan
O‘zbekiston Kompartiyasi MK byurosining 1949 yil 25 iyunda bo‘lib o‘tgan
yig‘ilishida, Abdulla Qahhorning «Qo‘shchinor» romani va ayrim
yozuvchilar ijodi bo‘yicha bildirilgan tanqidiy fikrlarni istisno qilganda,
notiqlarning tanqidiy nigohlari, asosan, Oybek, SHayxzoda, Mirkarim Osim
va Mirtemirga qaratilgan edi. SHu byuroning 1950 yil 1 sentyabrda bo‘lib
o‘tgan yig‘ilishida O‘zbekiston Fanlar akademiyasining gumanitar fanlar
bo‘limi va uning institutlari o‘z ishlarini VKP(b) MKning so‘nggi qarorlari
asosida qayta qurmaganlikda, «burjua ob’ektivizmi» va «kosmopolitizm»
g‘oyalarini bayroq qilib yuruvchi kishilarga ishlash imkonini berganlikda
ayblandilar. Oybek, ayni paytda, akademiya gumanitar fanlar bo‘limining
raisi bo‘lganligi uchun bu ayblar, asosan, uning elkasiga tushdi.
1951 yil 1 9 - 2 0 avgust kunlari O‘zbekiston YOzuvchilar uyushmasi
pravleniesining VI plenumi bo‘lib o‘tdi. SHu plenumdan biroz avval Oybek
og‘ir xastalikka chalingan va shu tufayli uyushma pravleniesi raisi
lavozimidan ozod qilingan edi. SHuning uchun plenumda VKP(b) MKning
«Zvezda» va «Leningrad» jurnallari to‘g‘risidagi qarorlari va o‘zbek sovet
adabiyoti oldida turgan vazifalar to‘g‘risida uyushma pravleniesining yangi
raisi Uyg‘un ma’ruza qildi. Ma’ruzachi va so‘zga chiqqan notiqlar ayrim

yozuvchilar ijodidagi «mafkuraviy kamchiliklar»ni ochib tashladilar.
Ularning fikriga ko‘ra, Turob To‘la ijodida burjua-millatchilik ruhidagi
«mafkuraviy buzilishlar» paydo bo‘lgan, Sobir Abdulla «Alpomish»
dramasida o‘zbek xalqining feodal o‘tmishini ideallashtirgan, Oybekning
«Oltin vodiydan shabadalar» romanida «qo‘pol mafkuraviy xatolar»
bo‘lganiga qaramay, adabiyotshunos olim Izzat Sulton bu asarni ko‘klarga
ko‘targan edi. Ma’ruzachi va notiqlar Habibiy, G‘afur G‘ulom, Hodi Zarif,
Izzat Sulton, Zulfiya, Ramz Bobojon, Kamtar Otaboev kabi yozuvchi va
olimlarning asarlarida ham mafkuraviy xatolar bo‘rtib turganini
ta’kidlaydilar.
Nihoyat, 1952 yil 21-22 fevralda O‘zbekiston Kompartiyasi MKning
mafkuraviy masalalarga bag‘ishlangan mash’um X plenumi bo‘lib o‘tdi.
Plenumda O‘zbekiston Kompartiyasi MKning birinchi kotibi A.E. Niyozov
«Respublikadagi mafkuraviy ishlarning ahvoli va ularni yaxshilash
to‘g‘risida»
ma’ruza qildi. Ma’ruzada O‘zbekiston ziyolilaridan bir guruhi
(yozuvchilar, olimlar, shoirlar va boshqalar) noto‘g‘ri ravishda millatchilikda
ayblandi. O‘zbek xalqining qatag‘on qilingan bu vakillarining asarlari va
«Alpomish» dostonini o‘qish taqiqlandi. Ma’ruzada O‘zbekiston FA Tarix va
arxeologiya, SHarqshunoslik, O‘zbek tili va adabiyoti instituti olimlari keskin
ravishda, biroq nohaq tanqid qilinadi. Plenum va unda kabul qilingan qarorlar
O‘zbekistonning ma’naviy hayotiga kuchli zarba bo‘lib tushdi.
Mazkur plenum yozuvchi va shoirlar Oybek, Maqsud SHayxzoda, Sobir
Abdulla, Turob To‘la, Temur Fattoxdan tashqari, faylasuf V. Zohidov,
tarixchilar A. Boboxo‘jaev, R. Abdushukurov, G. Rizaev, S. Rajabov,
filologlar A. Usmonov, H. Zaripov, G‘. Karimov, iqtisodchi O. Aminovning
tadqiqotlaridagi burjua-millatchilik va panturkizm ruhidagi «qo‘pol siyosiy
xatolar»ni ham keskin tanqid qilib, O‘zbekiston Kompartiyasi MK byurosiga
ular haqidagi masalani ko‘rib chiqishni topshiradi.

O‘zbekiston Kompartiyasi MK byurosi 1952 yil 27 iyunda bo‘lib o‘tgan
yig‘ilishida «o‘z asarlarida yo‘l qo‘ygan qo‘pol siyosiy xatolar va mafkuraviy
buzilishlar uchun hamda ularni tan olishni va tuzatishni istamaganligi uchun»
O. Aminovni, o‘sha yilning 22 avgustdagi yig‘ilishida esa «qo‘pol siyosiy va
millatchilikdan iborat xatolarga yo‘l qo‘yganligi uchun» V. Zohidovni
partiyadan o‘chiradi.
Bundan bir necha oy avval esa YOzuvchilar uyushmasi pravleniesining
yig‘ilishlari va plenumlarida Maqsud SHayxzoda, Mirtemir, Mirkarim Osim
singari yozuvchilar uyushma a’zoligidan, Oybek esa pravlenie va prezidium
a’zoligidan chiqarilgan edi.
1952 yil 26 martda Til va adabiyot instituti hamda YOzuvchilar
uyushmasining tashabbusi bilan «Alpomish» eposining muhokamasi bo‘lib
o‘tdi. Kuni kecha «Pravda Vostoka» gazetasida «Alpomish»ni keskin qoralab
chiqqan g‘ayriilmiy maqola mualliflaridan biri Abdulla Abdunabiev
muhokamada bu buyuk xalq eposini tadqiq va nashr qilgan muhtaram olimlar
va shoirlar sha’niga shunday haqorat va tuhmat so‘zlarini aytdiki, uning
qarsaklar bilan kutib olingan bu nutqidan, zamondoshlarning guvohlik
berishlaricha, 1938 yildagi sud jarayonlarining qo‘lansa hidi anqib turgan.
O‘zbek xalq og‘zaki ijodining bu noyob durdonasi muhokamada «xalqqa
qarshi epos» sifatida yakdillik bilan qoralanib, uning noshirlari va
tadqiqotchilari «xalqqa qarshi epos»ni targ‘ib va tashviq qilganlikda
ayblandilar.
Ilmiy, adabiy va madaniy hayotdagi bunday noxush voqealar shu yillarda
faqat O‘zbekistonda emas, ayni paytda, Sovet Ittifoqining barcha
respublikalarida ham sodir bo‘layotgan va shu dahshatli manzara sovet
mamlakati uzra qonli bo‘ronning yana ko‘tarila boshlaganidan darak berib
turardi.

1937 - 1938 yillarda bo‘lganidek, XX asrning 50-yillari avvalida
boshlangan qatag‘on to‘lqinida ham NKVD xodimlari va ularning
gumashtalari tomonidan tayyorlangan tuhmatnomalar asosida
respublikamizda minglab begunoh kishilar qamoqqa olindi. Katta qirg‘in
davridan farqli o‘laroq, bu yillarda qatag‘on qurbonlariga nisbatan qo‘llangan
jazo 10 yillik emas, balki 25 yillik qamoq jazosi edi.
Ijodkor ziyolilardan Said Ahmad (1920 - 2007), SHukrullo (SHukrullo
YUsupov) (1921 yili tug‘ilgan), Mirzakalon Ismoiliy (1908 - 1986), SHuhrat
(G‘ulom Alimov) (1918 - 1993), Maqsud SHayxzoda(1908 - 1967),
Mirkarim Osim (1907 - 1984), Hamid Sulaymonov (1910 - 1979), Muhiddin
Qori YOqubov (1896 - 1957), Ne’mat Toshpo‘lat, YOng‘in Mirzo va
boshqalar (12 kishi) «sovetlarga qarshi millatchilik faoliyati» olib
borganlikda ayblanib, 1951 -1952 yillarda qamoqqa olindi va 25 yilga
ozodlikdan mahrum etildi.
Ular «xalqlar otasi» va «xalqlar dohiysi» I. V. Stalin vafot etgach, 1955
yili sovet rejimi tomonidan oqlanib, qamoqdan O‘zbekistonga qaytdi. O‘zbek
xalqining faxri hisoblangan Oybek badnom qilindi. Ulardan tashqari, Muhit
Komilov, Komil Po‘latov, Abdurahmon va Abdulhay Rahmonqulovlar,
Abdunabi va Abdurahmon Alimuhamedovlar, Imomxon Husanxo‘jaev
singari turli soha vakillari qamoqqa olindilar.
Sovet rejimi tomonidan bu davrda katag‘on qilinganlar orasida mashhur
hofiz Muhiddin Qori YOqubov ham bo‘lgan. U taniqli san’at va madaniyat
arbobi bo‘lib, 1952 yil 5 fevralda Toshkentda qamoqqa olindi. Stalin
o‘limidan so‘ng 1955 yili ozodlikka chiqdi. U 1957 yil 22 fevralda vafot etdi.
Masalan, mashhur O‘zbek shoiri va dramaturg, taniqli adabiyotshunos olim
Maqsud SHayxzoda Toshkent shahrida 1952 yil 20 sentyabrda qamoqqa
olindi. 1953 yil 12-14 yanvarda bo‘lib o‘tgan Toshkent viloyat sudi Maqsud
SHayxzodani 25 yillik qamoq jazosiga va jazo muddati tugagach uni yana 5

yilga saylash va saylanish huquqidan mahrum qildi. O‘z SSR Ministrlar
Soveti qoshidagi Davlat xavfsizlik komiteti raisining o‘rinbosari general-
mayor A.P. Bizov va O‘z SSR prokurori 1-toifali davlat adliya maslahatchisi
N.S.YAskovskiy tomonidan 1954 yil 7 iyunda SHayxzodaning «jinoiy
ishi»ni to‘xtatish va uni afv qilish to‘g‘risidagi qaror tasdiqlandi.
Mashhur o‘zbek yozuvchi va shoirlari Said Ahmad va SHukrulloning
qismati ham shunday bo‘ldi. Keyinchalik qamoqdan qaytgan SHukrullo
qatag‘on davri dahshatlari haqidagi «Kafansiz ko‘milganlar» (1989)
avtobiografik qissasi, «Qasosli dunyo» (1994) publitsistik maqolalar
to‘plami, taraqqiyparvar Ubaydulla Xo‘jaev to‘g‘risidagi «Tirik ruhlar»
(1999) roman-xronikasi sifatida mashhur bo‘ldi.
1950 yil aprel oyining oxirida O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy
Komitetining mafkura bo‘yicha sekretari lavozimida ish boshlagan Nuritdin
Muhitdinov keyinchalik yozgan o‘zining «Kremlda o‘tgan yillarim»
memuarida o‘sha paytda O‘zbekistondagi siyosiy jarayonlarni quyidagicha
xotirlaydi: «Urushdan keyin VKP(b) Markaziy Komitetining O‘zbekiston
bo‘yicha vakili tartibi joriy qilindi. Toshkentda joylashgan bu vakillikka
Semyon Denisovich Ignatev (1904 - 1983) boshchilik qildi. Uning qo‘li
ostida turli sohalar bo‘yicha malakali mutaxassislar guruhi ish olib bordi...
Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida Butunrossiya MIK va XKSning
Turkiston bo‘yicha Turkkomissiyasi, so‘ngroq partiya Markaziy
Komitetining O‘rta Osiyo byurosi tuzilib, faoliyat ko‘rsatgan edi. Mazkur
idoralar butun O‘rta Osiyo va Qozog‘iston ko‘lamida ish olib borgan va 30-
yillarning o‘rtalariga kelib tugatilgandi. Hozir esa VKP(b) Markaziy
Komitetining vakili faqat O‘zbekiston bo‘yicha ish olib boradi. Boshqa
respublikalarda bunday idora yo‘q. SHu masala xususida turli-tuman fikrlar,
tushunmovchiliklar vujudga kelmoqda».

S. Ignatev guruhi tomonidan 1950 yili O‘zbekistonda fan, madaniyat va
san’at arboblaridan 60 nafar kishi kiritilgan maxfiy ro‘yxat tuzilib, bu
ro‘yxatga kiritilganlarni «millatchilik hamda partiya siyosati va davlat
manfaatlariga qarshi faoliyat yuritganlik»da ayblashadi hamda VKP(b) MK
ga maxsus xat bilan chiqib, ularni qatag‘on qilishga rozilik so‘rashadi. Bu
paytda O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti birinchi sekretari
bo‘lgan Aminjon Niyozov (1903 - 1973) bilan N. Muxitdinov o‘rtasida bu
masalada jiddiy suhbat bo‘lgan. Muammoning echimini hal qilish uchun
intilgan N.Muhitdinov Moskvaga borib, VKP(b) MK siyosiy byurosi a’zosi,
VKP(b) MK sekretari, SSSR Ministrlar Soveti raisining o‘rinbosari Georgiy
Malenkov (1901 - 1988) bilan uchrashdi hamda ro‘yxatdagilarni qatag‘on
qilishdan asrab qoldi. 1950 yili yozda VKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosi
sekretari va Markaziy Komitetning O‘zbekistondagi vakili bo‘lgan S.Ignatev
Toshkentdan Moskvaga chaqirib olindi hamda bu lavozim tugatildi.
1946-1953 yillarda ro‘y bergan voqealar O‘zbekistondagi ilg‘or
kishilarning ko‘zini ochib, ularni hushyorlikka undadi. Sovet mustabid
tuzumi yagodalarning ejovlar bilan, ejovlarning beriyalar bilan, beriyalarning
esa merkulovlar va yana allakimlar bilan almashtirilishi natijasida
o‘zgaradigan, g‘ayriinsoniy, g‘ayrimilliy va g‘ayrimadaniy po‘stlog‘idan holi
bo‘ladigan tuzum emasligini yana bir bor namoyish qildi.
40 - 50-yillardagi siyosiy kampaniyalar va qatag‘on to‘g‘risidagi fikrlarni
umumlashtirishdan avval shu davrda GULAG lagerlarida va mehnat
posyolkalarida qancha mahbuslarning azob-uqubat chekkanlariga doir ayrim
raqamlarni keltirish maqsadga muvofiq. Afsuski, bunday raqamlar sovet
matbuotida e’lon qilinmagani sababli Rossiya tarixiga bag‘ishlangan darslik
va o‘kuv qo‘llanmalarining mualliflari ham xorijiy manbalardagi
ma’lumotlardan foydalanib keldilar. SHunday asarlardan birida berilgan
ma’lumotga qaraganda, urushdan keyingi yillarda SSSRdagi qamoqxona va

lagerlarda 8 milliondan 15 milliongacha kishi bo‘lgan. Boshqa bir manbada
berilgan ma’lumotga qaraganda, 1937 yildan 1953 yilgacha bo‘lgan davrda
NKVD organlari «uchligi» qarori bilan O‘zbekistondan 100 ming kishi
qamoqqa olinib, ulardan 15 minggi otib tashlangan. SSSRdagi mehnat-
tuzatuv lagerlari va mehnat kolonnalarida 1959 yil 1 yanvargacha bo‘lgan
vaqtda 60 326 nafar o‘zbekistonlik mahbus bo‘lgan. Bu raqam 1959 yil 1
sentyabrga kelib, 73 396 nafarga ko‘tarilgan.
Sovet davlati 1946 - 1953 yillardagi siyosiy kampaniyalar va qatag‘onni
amalga oshirish bilan, bir tomondan xalqni, ayniqsa, ziyolilarni o‘zining
temir panjasida ushlab turmoqchi, uning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va ruhiy
hayotiga xorijdan kela boshlagan yangi shabadalar oldini olmoqchi, ikkinchi
tomondan, qamoqqa olingan mahbuslarning tekin mehnati bilan urushdan
vayron bo‘lib chiqqan mamlakatni, xususan, uning iqtisodini tiklamoqchi
bo‘lgan. Sovet davlatining bu siyosiy jarayonlardan ko‘zlagan uchinchi
maqsadi esa xalqni doimiy qo‘rquv va tazyiq ostida ushlab turish edi. Zero,
doimiy qo‘rquv ostida yashagan xalqgina davlat va partiya rahbarlarining
yolg‘on va’dalariga ishonishi, ishonmagan taqdirda ham o‘zini go‘yo
ishongandek ko‘rsatishi va davlat xayol qilgan mute va tobe olomonga
aylanishi mumkin edi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, sovet hokimiyati
yillarida qatag‘on qilingan vatandoshlarimiz nomini oqlash, ularning
xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha katta ishlar amalga oshirildi. Qatag‘on
qilinganlarning ko‘pchiligi huquqiy jihatdan oqlandi, ularning porloq nomlari
tiklandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoyishi (1999 yil 12
may)ga muvofiq, mustamlakachilik davri qurbonlari xotirasini
abadiylashtirish jamoatchilik komissiyasi, Vazirlar Mahkamasining «Vatan
va xalq ozodligi yo‘lida qurbon bo‘lgan fidoyilar xotirasini abadiylashtirish
to‘g‘risida»gi qarori (1999 yil 22 iyun) va shu qarorga muvofiq «SHahidlar

xotirasi» xayriya jamg‘armasining tuzilishi va Toshkentda «SHahidlar
xotirasi» yodgorlik majmuining barpo etilishi, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining «Qatag‘on kurbonlarini yod etish kunini belgilash
to‘g‘risida»gi farmoni (2001 yil 1 may) va unga binoan «Qatag‘on qurbonlari
xotirasi» muzeyini tashkil etish to‘g‘risida»gi qaror (2001 yil 1 may)
repressiyaga uchragan O‘zbek xalqi asl farzandlari xotirasini tiklash ishiga
katta hissa bo‘lib qo‘shildi.
O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti Islom Karimovning tashabbusi bilan
2000 yil 12 mayda Toshkent shahridagi YUnusobod mavzeida - Bo‘zsuv
bo‘yida «SHahidlar xotirasi» yodgorlik majmui ochildi. U mustabid sovet
rejimi davrida qatag‘on qilingan shahidlar xotirasiga bag‘ishlab o‘rnatilgan
bo‘lib, millat fidoyilarining aksariyati shu erda otib tashlangan edi. Islom
Karimov ushbu yodgorlik majmuining ochilish marosimida so‘zlagan nutqida
kommunistik rejim katag‘onlarining asl mohiyatini yana bir bor ochib berdi:
«Zulm va zo‘ravonlikka qurilgan mustabid, beshafkat tuzum davrida
o‘zligini, millat qadr-kimmatini teran anglagan, ijtimoiy-siyosiy ongi yuksak,
xalqni uyg‘otishga, xalqni boshqarishga qodir bo‘lgan, ma’rifat va
ma’naviyat yo‘lida fidoyilik ko‘rsatgan barcha aql-zakovat sohiblarining
jasadlari mana shu tepalik va jarliklarda nom-nishonsiz qolib ketgan. Mana
shular qatorida siyosatdan mutlaqo uzoq bo‘lgan ming-minglab oddiy
dehqonlar, hunarmand-kosiblar, ishchi-xizmatchilarning begunoh qurbon
bo‘lib ketgani tasavvurga ham sig‘maydigan ayanchli bir holdir. Ana shu aziz
ajdodlarimizning arvohlari shuncha yillar davomida halovat va orom
topmasdan, mana shunday kunlarni kutar edi».
2001 yildan boshlab O‘zbekiston Respublikasida har yili 31 avgust -
Mustaqillik e’lon qilingan kun Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni sifatida
o‘tkaziladigan bo‘ldi. Bu minnatdor avlodlarning o‘z ajdodlari xotirasiga
ehtiromidir.

2002 yil 31 avgustda Toshkent shahrining «SHahidlar xotirasi» yodgorlik
majmuida «Qatag‘on qurbonlari xotirasi» muzeyi ochildi (2008 yil 31
avgustda muzeyning qo‘shimcha binosi va yangi ekspozitsiyasi ham ochildi).
Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni (31 avgust) munosabati bilan
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov «SHahidlar
xotirasi» yodgorlik majmuida bo‘lib o‘tgan marosimda qatnashdi.
Keyinchalik har yili shu kunda bu marosimda qatnashishi qat’iy an’anaga
aylandi.
O‘zbekiston tarixi fanida qatag‘on qilinganlar qismatini yorituvchi
muayyan ishlar amalga oshirildi. Xususan, so‘nggi yillarda O‘zbekistonda
o‘ziga to‘q dehqon xo‘jaliklarining quloq qilinishi, ularning fojiali qismati,
davlat va siyosat arboblari, fan va madaniyat namoyandalari to‘g‘risidagi
ko‘plab tarixiy manbalar va tadqiqotlar nashr etildi

Adabiyotlar
1.
Karimov I.A. O’zbekiston – bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos yo’li. Toshkent.
«O’zbekiston», 1993.
2.
Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. Asarlar. 1 jild. Toshkent.
«O’zbekiston», 1996.
3.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida... Toshkent. «O’zbekiston», 1997.
4.
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent. «O’zbekiston», 1998.
5.
Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
6.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
7.
Karimov I.A. O’zbekiston demokratik islohotlarni chuqurlashtirish yo’lida. O’z R 1
chaqiriq Oliy Kengashining VI-sessiyasida so’zlagan ma’ruzasi. T., 1996.
8.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent. «O’zbekiston», 1992.
9.
N. Jo’rayev. Prezident Vatan va millat timsoli. «Muloqot», 1-son 2000 yil.
10.
Vatan tuyg’usi. Toshkent. «O’zbekiston», 1996.
11.
Davlat, jamiyat, oila va yoshlar tarbiyasi muammolari. Toshkent. «O’zbekiston», 1997.

XX asrning 40-50-yillarda O‘zbekistonda qatag‘onlik siyosati uning 80 yillardagi yangi to‘lqini

Купить