XX asrning 40-yillari oxiri va 50-yillari boshida ma’muriy buyruqbozlik tizmining kuchayishi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	79.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

XX asrning 40-yillari oxiri va 50-yillari boshida ma’muriy buyruqbozlik tizmining kuchayishi

Купить

XX asrning 40-yillari oxiri va 50-yillari boshida
ma’muriy buyruqbozlik tizmining kuchayishi
Reja:
1.KIRISH
II.ASOSIY QISM
1. Ikkinchi jahon urushidan keying O’zbekistonning ahvoli.
2. XX asr 40-yillar oxiri 50-yillari boshlarida O’zbekistonda sho’rolar
tomonidan ma’muriy buyruqbozlikning kuchayishi, hamda iqtisodiy
tazyiqning oshib borishi.
3. XX asr 40-yillar oxiri 50-yillari boshlarida O’zbekistonda qatag’onlik
siyosatining olib borilishi
III. XULOSA
IV.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RUYXATI

KIRISH
1

Urushdan keyingi yillarda 0 ‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy
hayoti. Urushdan keyingi yillarda 0’zbekiston xalq xo’jaligining tinch qurilishga
o’tishi murakkab xalqaro vaziyatda kechdi. Urush davrida umumiy dushman
fashizmga qarshi kurash antifashist davlatiar va xalqlarni birlashtirgan bo’lsa,
urush tugagandan keyin bu ittifoqdagi davlatiar orasida ajralish yuz berdi va ikki
o’rtada sovuq urushlar munosabati boshlanib ketdi. Urushdan so’ng fashizm
ustidan qozonilgan g'alabaga katta hissa qo’shgan 0’zbekiston xalqlari oldida
harbiylashgan xalq xo’jaligini tinch qurilish yo'liga solish, uni urushdan oldingi
darajaga yctkazish va rivojlantirish kabi murakkab vazifalar turardi. Urush
davridagi harbiy-iqtisodiy hamkorlik tajribasi urushdan keyingi vayron bo’lgan
iqtisodiyotni tiklash va rivojlantirishda ham g’arb davlatlari bilan hamkorlik
qilish zarurligini ko'rsatdi. Lekin haddan tashqari mafkuralashgan sovet tizimi
Respublikalarni xorijiy mamlakatlardan «temir qo'rg'on' bilan ajralib,.
mamlakatni ortiqcha qiyinchiliklar va qurbonga mahkum etdi. Sobiq Ittifoq
boshqa mamlakatlardagi tiklanishning ilg'or tajribalaridan, chet el
sarmoyalaridan foydalanishni istamadi. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti
I .A. Karimov Ikkinchi jahon urushida vayron bolgan Yevropa, Yaponiya,
Janubiy Koreya mamlakatlari birinchi navbatda, albatta, «o’z kuchiga tayanib,
o’z imkoniyatlariga suyanib yuksak taraqqiyot darajasiga ko’tarildi»,-deydi.
Lekin, ulaming bu yutuqlarida chetdan kelgan sarmoyalar ham katta o'rin
egallagan. Amerika Qo’shma Shtatlarida qabul qilingan «Marshall planr’
asosida ajratilgan taxminan 50 mlrd. dollar Yevropa mamlakatiarining iqtisodini
o’nglab, hayot darajasini kotarishga, ilg’or texnologiyalami joriy etishda hal
qiluvchi kuch bo’ldi.
1.0’zbekiston urushdan keyingi yillarda o’z xalqining arzon kuchidan, boy
xom-ashyo manbalaridan cheksiz ravishda foydalanishiga asoslangan,
kompartiya chizib bergan besh yillik rejalarni bajarishga kirishdi. Bir
2

tomonlama, Markaz manfaatiga bo'ysundirilgan Respublika iqtisodiyotini
urushdan oldingi darajaga yetkazish va yanada rivojlantirishga qaratilgan
vazifani bajarishda o'zbek xalqining mehnatsevarligi, sabr-toqatli va
tinchliksevarligi kabi fazilatlardan foydalanildi. Iqtisodiyot oldiga qo’yilgan eng
muhim vazifalar 0 ‘zbekiston SSR Oliy Kengashining 1946 yil avgustida
chaqirilgan 8-sessiyasida qabul qilingan 1946-1950 yillarga mo’jallangan rejada
belgilandi. Bunga ko'ra, xalq xo’jaligining barcha sohalariga 3 mlrd. 900 mln.
so’m kapital mablag1 ajratildi. Sanoatni rivojlantirish ishlari jumhuriyat
iqtisodiyotining yetakchi sohasi paxtachilikni rivojlantirishga qaratildi. Elektr
quvvati ishlab chiqarishga alohida e’tibor berildi. 5 yilda 8 ta yirik va o'rta
hajmdagi elektrostansiyalar, shu jumladan 300 000 . kv. soat kuchga ega bo’lgan
Farhod suv elektr stansiyasi ishga tushirildi. Bu stansiya sobiq ittifoqda uchinchi
o'rinda boMib, . urushgacha . 0’zbekistonda ishlab chiqarilgan elektr quvyatiga
teng quvvat beradigan boMdi. 394 Qisqa davr oralig'ida, 20-30 yillardagi
«sotsializm qurish» azoblari, ayniqsa ikkinchi jahon urush davri
qiyinchiliklarini, mashaqqatlarini boshdan kechirgan O'zbekiston xalqi 'iqtisodni
tiklash va rivojlantirish yo'lida ham hormay-tolmay mehnat qildi. Besh yilda
sanoat mahsulotining yalpi hajmi 71 foizga ko'paydi, bu urushdan oldingi
darajadan 1,9 barobar ko’p edi. Sanoatning xalq xo'jaligidagi salmog'i 47,7
foizni tashkil qilgan edi. Shu yillarda Farhod, Oqqovoq-2, Bo’zsuv-2
elektrostansiyalari, jami 150 ta yangi sanoat korxonalari ishga tushirildi.
O'zbekistonning kelajakdagi taraqqiyoti rejalari Ittifoq markazida ishiab
chiqarilib, aksariyat hollarda mahalliy sharoit, ijtimoiy ahvol hisobga
olinmasdan iqtisodni bir tomonlama, ya’ni o'lkani xom-ashyo bazasi sifatida
saqlab qolishga qaratildi. Sanoat, xalq xo'jaligining deyarli barcha tarmoqlari
paxtachilikni rivojlantirishga bo'ysundirildi. Sovet hukumatining 1946 yil 2
fevraldagi O'zbekistonda paxtachilikni tiklash va yanada rivojlantirish choralari
to'g'risidagi qarori O'zbekistonda paxta yakkahokimligini kuchaytirish uchun
3

asos bo'ldi. Iqtisodiyotni tiklash ishlari qishloq xo'jaligida ayniqsa paxtachilikda
qiyinchilik bilan o'tdi. O'zbekistonda paxtachilikni rivojlantirish to'g'risida sovet
hukumatining urushdan keyin qabul qilgan ijtimoiysiyosiy va iqtisodiy jihatdan
asoslanmagan o'nlab qarorlari izchillik bilan amalga oshiriltnadi, shutting uchun
ham kutilgan natijalarni bermadi. 1947-1948 yillarda paxta tayyorlashning
davlat rejasi bajarilmadi. 1949 yildan boshlab ahvol bicmuncha o'zgardi. 1950
yili 2 mln. 222 ming tonna paxta yetkazib berildi, hosildorlik gektaridan 20,7
sentnerga yetdi. 1950 yildan paxtaning xarid narxi oshirilib, 1 tonnasiga 2200
so'm ya’ni avvalgidan ikki baravar ko'p haq to’landi. Lekin dehqonchilikning
boshqa sohalarida ekin maydonining qisqartirilganligi oqibatida g'alla va
sabzavot tayyorlashda urushdan oldingi darajaga yetmadi. Iqtisodni rejali
ravishda rivojlantirish bilan bir qatorda ba’zi ijtimoiy masalalarga ham e’tibor
qilindi. Jumladan, ish haqi oshirildi, harbiy soliq, kartochka tizimi bekor qilindi.
Pul islohoti o'tkazildi, qisqartirilgan ish soati joriy etildi, kundalik iste’mol
mahsulotlarining narxi arzonlashtirildi. Bu tadbirlar pulning xarid quvvatini
oshirish imkonini tug'dirdi. Lekin shunga qaramasdan narx navo hali ancha
yuqori edi. 1950 yili O'zbekistonda oziq-ovqat mahsulotlari 1940 yilga nisbatan
deyarlik ikki barobar qimmat edi. Keng iste’mol mollarini ishiab chiqarish
tobora kamaydi. Ular asosan chetdan keltiriladigan bo'ldi natijada Respublika
aholisining yeagil sanoat, oziq-ovqat mollariga ehtiyoji kuchaydi. 395
Jumhuriyat aholisining uchdan ikki qismini tashkil qilgan qishloq aholisining
moddiy ahvoli achinarli edi. Ularning oylik daromadi o’rtacha 20 so'mni tashkil
qilgan holda, bu ko’rsatkich ishchilarda 64 so;m edi. Vaholanki, urushdan
keyingi xo'jalikni tiklash va rivojlantirishning asosiy og’irligi qishloq
mehnatkashlari zimmasiga tushdi. 0 ‘zining bog’ va mevalari bilan mashhur
bo'lgan 0’zbekiston aholisi haddan tashqari ko’p olinadigan soliq tufayli
bogMaridan voz kechdi. Chorvadorlar shu sababga ko’ra mol boqib foyda
ko'rmadi. Ahvol shu darajaga yetdiki, aholining shaxsiy moHari soliq hisobiga
4

davlat va jamoa xo’jaliklari foydasiga olindi. Sotishdan bosh tortganlar jinoiy
javobgarlikka tortildi. Oqibatda shaxsiy xo'jaliklarda chorva inollarining soni
keskin kamaydi. Bunday zo’ravonliklar urush oqibatlari, vaqtinchalik, o’tkinehi
holat deb tushuntirildi. 50-60 yillarda qo;riq va bo’z yerlami o’zlashtirishga va
shu asosda paxta va g’alla yetishtirishni ko’paytirish choralari ko’rildi.
0’zbekistonda uch yil ichida (1953-1955 yy.) 130 ming gektar yangi yerlar
ochildi. 1956 yili Mirzacho’lning o’zida sug’oriladigan maydon 205.000
gcktarga yetdi. Shu yillarda Markaziy Farg’onani o’z!ashtirish munosabati bilan
Katta Farg’ona kanali qayta ta’mirlandi. Toshkent viloyatida Ohangaron suv
omborining 2-navbati, Yuqori Chirchiq suv tarmog’i, Buxoro viloyatida
Quyimozor suv ombori, Sirdaryo viloyatidagi Janubiy Mirzacho’1 magistral
kanali qurilib foydalanishga topshirildi. 1%0 yili respublikada sug'oriladigan yer
maydoni 2.571 ming gektarga yetdi. Paxtachilikni rivojlantirish uchun mineral
o’g’itlardan foydalanishga katta e’tibor qaratildi. Respublikada 1951 yilda 0,9
mln t. mineral o’g’it ishlatilgan bo'lsa, 1980 yilda uning miqdori 5 mln.
tonnadan oshib ketdi. G’o’za barglarini to'kish va zaratkunandalarga qarshi
kurashda ishlatilgan o’ta zaharli ximikatlar (butifos, merkaptafos va b.)dan
haddan tashqari keng miqyosda foydalanish, aholi sogMigiga keskin yomon
ta’sir qildi. Dunyo bo’yicha pestitsidlar har bir kishiga 300 gr.dan, AQSh da 800
gr.dan to’g’ri kelgan bo'lsa, respublikaning paxta ekiladigan hududlarida har bir
kishiga 1989 yil 25-45 kg.dan to’g’ri keladi. Respublika bo’yicha boMsa, bu har
bir kishiga 7-8 kg.ni tashkil etdi. Paxta xom-ashyosi yetishtirish 1946-1985
yillarda 5,5 barovar ko’paydi, paxta ekiladigan maydonlar 1 mln. ga. dan ortdi.
1966-1986 yillar maboynida 0 ‘zbekiston qishloq xo’jaligiga 45 mltd. so’m
mablag* ajratilgan bo'lib, shundan 17,1 mlrd. so’mi sug'orish tarmoqlariga
sarflandi. Shu davrda 1,5 mln. ga. yer o’zlashtirildi. 0 ‘zlashtirilgan 396 yerlarda
yangi 160 ta sovxozlar tashkil etilgan boMib, 20 yil davomida bu yerlarda 10,4
mln tonna paxta xom ashyosi yetishtirildi. Qishloq xo'jaligining ekstensiv
5

yoMdan rivojlantirilishi, totalitar rejimning sug'orish texnologiyasiga qo'pol
aralashuvi og’ir ekologik va boshqa turli noxush ijtimoiy oqibatlarni keltirib
chiqardi. 1985 yilga keliboq respublikada 900 ta sug'orish tarmogM 92 ming
gidrotexnik qurilmalar, 10 mlrd m3 hajmda suv to'playdigan 23 ta suv omborlari
mavjud edi. 70-80 yillarda suvning tabiiy muvozanatini buxilishi yer, suv,
hattoki havoning zaharlanishiga olib keldi. Mavjud suv zahirasi
imkoniyatlaridan ortiq yerlaming o'zlashtirilishi, tog’ yon bag’irlariga ekin
ekilishi, o’rmonlami shafqatsizlik bilan kesilishi, daryo va ko’l suvlarining
ifloslanishi hayvonot olamida halokatli o’zgarishlarni yuzaga keltirdi. Orpl
dengizi yaqin o’tmishda dunyodagi eng katta ko'llardan hisoblanib, baliqchilik,
ovchilik, transport sohasi yaxshi yo’lga qo'yilgan edi. Biroq bir avlod umri
davomida bir dengiz quridi. Bir mustabid tuzum rahbariyatinmg respublikadagi
paxta yakka hokimligi siyosati, ma’muriy buyruqbozlikka asoslangan
iqtisodiyot, Orol atrofida favqulodda halokatli ekologik xatarni keltirib chiqardi.
Orol dengizining qurishi 1960-70 yillarda yiliga-18 sm, 1971-1980 yillarda-53
sm, 1981-1985 yillarda-78 sm, 1985 yilga kelib esa-87 sm.ga yetdi. 1961 yildan
1991 yilgacha dengiz haji 3 baravar qisqardi, dengiz o’z qirg’og’ida 75-80, ba’zi
joylarda 100 km.ga chekindi. 1980 yillaming boshida Orol dengiziga suv kelishi
deyarli butunlay to'xtab, nodir suv makoni quriy boshladi. Bu yerlarda 2 mln. ga
tuz va qumdan iborat maydon ochilib qoldi. Sanoat va qishloq xo’jaligida yuzaki
islohotlar xalqning turmush ahvolida deyarli o’zgarish yasamadi. Ayniqsa, sobiq
ittifoqdagina emas, balki mehnat sharoiti eng og'ir bo’lgan o’zbek
paxtakorlarining turmush darajasi ayniqsa achinarli ahvolda bo'ldi.
O'zbekistonda oziq-ovqat mahsulotlari «sotsializm uzil-kesil g’alaba qilgan»
davrda aholining jon boshiga hisobiaganda quyidagicha edi: go’sht 29 kg, sut
150 litr, tuxum 78 dona, qand-shakar 21,2 kg, kartoshka 28, sabzavot va poliz
mahsulotlari 66 kilogramdan to’g’ri keldi. Bu miqdor umumittifoq darajasidan
ancha past edi. Qishloq aholisining iste’mol darajasi bu o’rta hisobdan ko’ra
6

yana ham achinarli edi. Paxta yakkahokimligining kuchayishi qishloq xo'jaligini
boshqa sohalarini qoloqlikka olib keldi, g'alla, chorvachilik mahsulotlari,
sabzavot-mevaga aholining talabi qondirilmadi. Buning ustiga tomorqaga 397
nisbatan nolo’g’ri siyosat olib borildi. 50-yillarning boshlarida respublika
rahbarlarining tashabbusi bilan sug'oriladigan yerlarda tomorqa hajmi 25
sotihdan 13 sotihga tushirildi. Bu ko’rsatkich joylardagi rahbarlarning
o’zboshimchaligi bilan 10 solihgacha, Farg'ona, Toshkent viloyatlarida esa,
hatto 6-8 sotihgacha kamayib ketdi. Bu holat respublika qishloq aholisining
turmush darajasini g'oyat og'ir qilib qo’ydi. 1990 yil boshiga kelib respublikada
9 mln. yoki respublika aholisining 45 foizi jon boshiga hisoblaganda oyiga 75
so’mdan kamroq daromadga ega edi. Bu esa kun kechirish uchun zarur boMgan
eng past darajadagidan ham kamdir. 80-yillarda kundalik hayotda hammaga
kerak boMgan mebel garnituri, xolodilnik, sifatli chang yutkich va boshqalarni
topish muammoga aylanib qoldi. 50-yillarda sanoat va qurilish, ijtimoiy ishlab
chiqarishdagi tarqoqlikning respublika iqtisodini kompleks rivojlanishiga
to’sqinligi yanada kuchaydi. Respublikaning sanoat va qurilish ishlari uchun
huquqi va ma’suliyati cheklanganligi sababli, 1953 yili respublika ixtiyoridagi
korxonalar jami sanoat mahsulotlarining 3 1 foizni ishlab chiqargan boMsa,
ittifoqqa bo’ysungan korxonalarga 69 foiz to’g’ri keldi. 1956 yilida esa sanoat
mahsulotlarining salmogM 55% foizga ko'tarildi. Ishlab chiqarish kuchlarini
joylashtirishda xatolarga ham yoM qo’yildi. Xususan Toshkent va Toshkent
viloyalida yirik sanoat korxonalari qurilib, sanoat ishlab chiqarish
joylashtirishda nomutanosiblikni keltirib chiqardi. 1955 yil dekabrda 0
‘zbekiston Kompartiyasining birinchi kotibi lavozimiga avval Vazirlar
Kengashining rayisi vazifasida ishlagan Nuriddin Muhiddinov saylandi.Shu
davrdagi ko'plab ijobiy o’zgarishlarda N.Muhiddinovning shaxsan hissasi katta
boMdi. Uning tashabbusi bilan Markaz qaramog’tdagi yuzlab sanoat korxonalari
respublika ixtiyoriga o'tkazildi. 1960 yillarda O'zbekiston sanoatida bir qancha
7

o’zgarishlar yuz berdi. 1959-65 yillar 450 dan ziyod sanoat korxonalari
(shundan 150 yirik) va sexlar ishga tushirildi. Toshkent (birinchi navbati)
Navoiy, Taxiatosh issiqlik elektrostansiyalari, gazli gaz koni shular
jumlasidandir. 1953 yili Setalontepa, 1955 yilda Jarqoq, 1956 yilda Gazli neft
konlarining ochiltshi natijasida gaz sanoatining moddiy bazasi yaratildi. 1958-
1960 yillarda Jarqoq-Buxoro-Samarqand-Toshkent magistral gaz quvuri
qurilishi bilan respublika sanoat korxonalari, shahar va ayrim qishloqlami
gazlashtirish boshlandi. Respublika aholisining aksariyat ko'pchiligi tabiiy gazga
muhtojligini qondirish va butun iqtisodiy ishlab chiqarishini gazlashtirish 398
asosida qayta qurish mumkin bo'lgan sharoitda chetga tabiiy gazni olib ketish
avj oidi. C)’/.bckislon tabiiy gazi sobiq ittifoqning Yevropa qismi, Ural,
Qozog'iston, Tojikiston, Boltiq bo’yi mamlakatJari va boshqa mintaqalarga
uzluksiz jo'natib turildi. Vaholanki, tabiiy gaz yetishtirish Respublikada yildan-
yilga ortib bordi. Masalan, I960 yilda 447 mln m' hajmda tabiiy gaz olingan
bo'lsa, 1970 yilga kelib bu miqdor 32 mlrd. m3 ni tashkil qildi. Rangli
metallurgiya sanoati sohasida Ohangaron, Olmaliq havzasi va Zarafshon tizma
tog’lar konlari o'zlashtirildi. Mashinasozlikning qishloq xo'jaligiga
ixtisoslashgan sohasi 1959- 1965 yillarda 1952-58 yillarga nisbatan keskin oshib
ketdi. Sobiq SSSRning 50-60 yillarda fan-texnika sohasidagi erishgan
yutuqlarida 0 ‘zbekistonning qo’shgan hissasi katta boMdi. Mahalliy aholining
mashaqqatli mehnati hisobiga yetishtirilgan qimmatbaho mahsulotlari sovet
manilakatining iqtisodiy va harbiy kuch qudratini oshirishga bo’ysundirildi.
Urushdan avvalgi yillarda ham, Farg'ona vodiysida uranning bir necha
manbalari ochiigan boiib, urushdan keyin barcha uran konlari ittifoq ixtiyoriga
o'tkazilgan edi. 1948 yil yanvaridan 0 ‘rta Osiyodagi uran qidirish tashkilotlari
yagona-Krasnogorskiy ekspeditsiyasiga birlashdi. 1951 yil ana shu « 10-
korxona’" deb nom olgan tashkilot bazasida Krasnoxolm ekspeditsiyasi tuzilib,
ittifoq geologiya vazirligiga bo’ysundiri!di. Qizilqumda 50-60 yillarda jami 27
8

kompleks uran konlari ochildi. Navoiy, IJchquduq, Zarafshon, Zafarobod,
Nurobod shaharlarida bir necha yuz kilometmi tashkil etgan temir yo’l,
avtomobi) yo’Uari qurildi. Urushdan keyingi qiyin sharoitda transport
qurilishiga alohida e’tibor berildi. Amudaryoning chap qirg’oq!ari bo’ylab 400
km masofaga Chorjo’y-Urganch temir yo’li qurildi. Bu bilan Ashxobad,
Samarqand, Dushanbe, Toshkent va boshqa shaharlardan tovar, yoMovchi
poyezdlari Rossiya orqali Yevropa mamlakatlariga yo’l oidi. 1966-1970 yillarda
sanoatda zo'raki jadallashtirish natijasida yangi ( oltin, uran, neft ishlab
chiqaruvchi) sohalar rivojlandi. Respublikada kimyo tolasi, organik sintez
mahsulotlari ishlab chiqarish yo'lga qo'yildi. Ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish, boshqarishning butkul markazlashtirilishi ko’p o’tmay samara bermay
qo'ydi. 70-yillardan boshlab yildan-yilga sanoat va qishloq xo'jalik rejalari
bajarilmay qoldi. 70-80 yillarning birinchi yarmida xalq xo'jaligini ishchi
kadrlarga bo'lgan talabi ilmiy asoslangan tarzda o'rganilmadi. Natijada kadrlar
tayyorlashni rejalashtirishda jiddiy xatoliklarga yo'l qo'yildi, ba’zi 399 sohalarda
keragidan ortiq ishchi kadrlar tayvorlandi, boshqa sohalarda, ayniqsa texnika
taraqqiyotini belgilaydigan tarmoqlarda mahalliy millat vakillaridan ishchi
kadrlar tanqisligi sezilib qoldi. Ikkinchi jahon urushi 0 ‘zbekiston aholisining
soni va tarkibiga, respublika iqtisodiy taraqqiyotiga nihoyatda salbiy ta’sir
ko'rsatgan. Lekin, 1971 yildan - 1985 yillarga qadar O'zbekiston xalq xo'jaligida
ishchi va xizmatchilar soni 2641,5 mingdan 4833,5 ming nafarga ko'paydi.
Biroq, bu o'sish sun’iy ravishda. ya’ni respublikamizga tashqaridan ko’plab
kishilarni ko'chirib keltirish hisobiga ro’y berdi. Aholi tarkibida ishchilar soni
anchagina o’sganiga qaramay, respublikamiz bu ko'rsatkich bo’yicha sobiq
Ittifoq respublikalari ichida 1979 yilgi ma’lumotga ko'ra, 13 o'rinda turar edi.
2.O'zbekiston ishchilar sinfining milliy salmog'i jiharidan orqada qolraoqda edi:
Masalan, o'zbeklar 1973-1983 yillarda sanoatda 51,1 foizni, qurilishda 46,5
transportda 38,6 aloqada-40,6 kimyo va neft kimyosida 24,9 foizni tashkil qilar
9

edi. Toshkent shahrida 1985-1986 yillarda mehnat resurslari ortiqehaiigi 200
ming kishi bo'lishiga qaramay, respublikaga tashqaridan 125 mingga yaqin
ishchi va mutaxassislar jalb qilindi. Shu bilan birgalikda ishlab chiqarishda band
bo'lmagan aholi soni ortib bordi. Ularning soni 1983 yilda 836 ming nafami
tashkil qildi. Sanoatning zamonaviy tarmoqlarida «o'zbek xalqi go’yo ishlashga
qodir emasligi» va shu munosabat bilan ko’p yoshlar ishsiz yurganligi haqida
asossiz turli mulohazalar keng tarqaldi. Darhaqiqat respublikamizda 80-yillar
oxirida bir mln.ga yaqin ishsizlar bor edi. Biroq, buning boisi ularning ishlash
ishtiyoqi yo’qligidan emas, balki yuqorida ta’kidianganidek, asosan markazning
maxsus yo'naltirilgan siyosati tufayli va qolavcrsa ba’zi mahalliy mutasaddi
rahbarlar tomonidan ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning zamonaviy
usullari yaxshi yo'lga qo'yilmaganligi, ularning ish joylari, turar joy, bolalar
bog’chalari, hunar-texnika bilim yurtlari bilan ta’minlash imkonini yetarlicha
yarata olmaganidandir. 0’n yillar davomida mahalliy yoshlar orasidan ishchi
kadrlar tayyorlash bilan astoydil shug’ullanish o’miga milliy g'ururi toptalgan
holda Rossiya va Ukrainadan tayyor kadrlar keltirish siyosatini ma’qul ko'rdilar.
Respublika iqtisodiyotini ahvoli, jamiyatni boshqarish usullarini qayta ko’rib
chiqishni, ularni yangi sharoitga .moslashtirishni talab qilsa ham O'zkompartlya,
uning qo'mitalari, urush davrining ish tajribasini 400 davom ettirib, markazda va
joylarda hokimiyatni o'z qo'lida mahkam ushlab, ma’muriy buyruqbozlik
tizimini yanaham kuchaytirdi. Urushdan keyingi yillari partiya va hukumat
rahbarligiga nazariy jihatdan kam tayyorlangan, ish tajribasi yetarli boMmagan
xodimiar keldi. Davlatni boshqaruv tizimida mahalliy xalq vakillari faqat 47
foizni tashkil qildi. Partiyaga qabul qilishga yuzaki, to’ra!archa yondashuv
natijasida qabul qilinganlarning ko'pchiligini ishchi va dehqonlar tashkil qilib,
ilg’or ziyolilar, malakali mutaxassislar rahbarlik ishlaridan chetlashtirildi. 0
‘zbekiston SSR Oliy va mahalliy kengashlariga saylovlar yuzakilashib, oldindan
tuzilgan ro’yxat va reja asosida deputatlikka nomzodlar ko'rsatildi.
10

Saylovchilarning 99,9 foizi ovoz berishda qatnashib, «yakdillik» bilan
kommunistlaming vakillariga ovoz berdi. Bu qanchalik haqiqatga to’g’ri keladi,
tushunish qiyin emas. SovetJar faoliyatida yuzakichilik, qog’ozbozlik kuchaydi.
Oliy Savetning, ayniqsa mahalliy sovetlaming sessiyalari vaqtida
chaqirilmasdan undagi masalalar ko’pincha muhokama qilinmay yoki
hurfikrliliksiz qabul qilinardi. Saylangan sovetlar vazifasini uning ijroiya
qo’mitalari bajaradigan bo’ldi. Sovetlarga deputat bo’lib saylanganiaming
aksariyat qismi jamiyat taraqqiyotining qonunlaridan xabarsiz, umuman
hokimiyatni boshqarish masalalari bilan qiziqmaydigan shaxslar edi. Ayniqsa
oliy sovetlarga saylangan deputatlar rus tilida olib borilgan sessiya majlislaridi
respublika manfaatlarini himoya qiladigan darajada faoliyat ko’rsata olmasdi.
Partiya va jamoat tashkilotlarining oliy organlariga a’zo bo'lib saylanganlar, bu
tashkilotlaming anjumanlariga delegat bo'lib borganlar orasida ham o’z
vazifalarini tushunmaydigan, tushunsa ham uni ro’yobga chiqarishni
bilmaydiganlar, loqaydlar ko’pchilikni tashkil qilar edi. Bunday deputatlar va
delegatlar ichida Respublikamiz nomiga dog* tushirganlar ham oz bo'lmadi.
Respublika Oliy Kengashining I chaqiriq deputatlaridan 158 deputat, II chaqiriq
deputatlaridan esa 167 nafari qayta saylangan. Bular partiya, ma’muriy xo’jalik
xodimlari, jamoa xo’jaligi rayislari boMgan. Bundan ko’rinadiki, ma’muriy
buyruqbozlik tizimi davrida deputatlik nomenklatura xodimlariga imtiyoz bo'lib
xizmat qilgan. Yillar o'tishi bilan bunday deputatlar ishga to’g’anoq bo'la
boshladilar. Partiya, sovet xodimlarining savodxonlik darajasini ko'tarishga
qanchalik urinishmasin deputatlar orasida o’rta va to’liqsiz o’rta ma’lumotlilar
soni salmoqli ediki, bu respublika Oliy Kengashi faoliyatiga salbiy ta’sir
ko’rsatdi. Ba’zi deputatlar o’rta ma’lumot bilan Oliy Kengashning doimiy
qo'mitalari a’zosi ham bo'ldi. 401 30-yillarning ikkinchi yarmidan 1959 yilgacha
Sovetlarga Markazdan kelgan rahbar partiya Va sovet xodimlarini saylash yo'lga
qo’yildi. IV chaqiriq Oliy Kengashning 294 deputatidan 16 tasi markaz vakillari
11

edi. Bunday ish yuritish 70 yillardan qaytadan yo'lga qo'yildi. Urushdan keyingi
yillarda dunyo xalqlari o’rtasida tinchlik va hamkorlikni mustahkamlashga
O'zbekiston o'z hissasini qo’shdi, uning xorijiy mamlakatlar bilan savdo va
madaniy aloqalari kengaydi. 1958 yili 0 ‘zbekiston dunyoning 32 mamlakatiga
sanoat va qishloq xo’jalik mahsulotlarini chiqargan bo'lsa, 1970 yil 76 mamlakat
bilan savdo aloqalarini o’rnatdi. Chet davlatlarga mahsulot chiqarishda
O'zbekiston sobiq Ittifoqda RSFSR va Ukrainadan keyingi uchinchi o'rinda
turdi. Qorako’1 teri va paxta tolasidan boshlab, mashinasozlik mahsulotlarining
250 turi to'rt qit’aning deyarli hamma mamlakatlariga chiqarildi. Ming afsuski,
bu mahsulotlar 0 ‘zbekiston nomidan emas «SSSRda ishlangan» degan tamg’a
bilan dunyoga tanildi. Andijon mashinasozlik zavodining mahsulotlari 44
mamlakatga, Toshkent kabel zavodining mahsuloti 27, Chirchiq
elektroximkombinati 20, Samarqanddagi «Kinap» zavodi 30 mamlakatga o'z
mahsulotini chiqardi. Ko’p yillar davomida paxta tashqi bozorga chiqarilgan
asosiy mahsulot bo'lib, 1953 yildan boshlab O'zbekiston paxtasi Amerika
Qo’shma Shtatlari, Meksika, Suriya kabi paxta yetishtiruvchi mamlakatlaming
raqobatini yengib yirik kapitalistik davlatlar bozoriga chiqdi vajami 35
davlatning bozorini egalladi. 1960-70 yillari O'zbekiston Osiyo, Afrika va Lotin
Amerikasi mamlakatlari uchun minglab Oliy va o'rta ma’lumotli mutaxassislar
va malakali ishchi kadrlar tayyorlab berdi. 1961 yili Toshkent Davlat
Universiteti (hozirgi O'zbekiston Milliy Universiteti) qoshida chet elliklar uchun
tayyorlov bo'limi ochildi. O'zbekistonning minglab mutaxassislari ko'pgina
mustaqillikka erishgan mamlakatlaming iqtisodiyotini rivojlantirishga o'z
hissalarini qo'shdi. O'zbekistonlik mashinasozlar, paxtakorlar, suv xo'jaligi
inshootlari va ipakchilik mutaxassislari ko'p mamlakatlarda o'zlarining boy
tajribalarini tashviqot qildilar. Misrdagi Asvon va Xelvonn suv inshootlari,
Afg'onistondagi Jalolobod kanali va Kubadagi sanoat qurilmalarida O'zbekiston
mutaxassislari ham ishtirok qildilar. «Feodalizmdan sotsializmga sakrab o'tish
12

mumkinligi to'g'risidagi marksistik ta’limotni» O'zbekiston misolida isbotlash
maqsadida, Osiyo va Afrika davlatlari uchun sotsializmning tajriba maktabi
sifatida uning 402 xorijiy mamlakatlar bilan iqtisodiy va madaniy aloqalari
kengaytirildi, delagatsiyalar almashish borasida ishlar jonlantirildi. 1947-1955
yillari dunyoning 46 mamlakatiaridan, shu jumladan ilg’or taraqqiy etgan
davlatlardan 180 delegatsiya 0’zbekistonga tashrif buyurdi. Ana shu davrda
sobiq ittifoqning delegatsiyalari tarkibida 200 dan ortiq 0’zbekiston fuqarolari
xorijiy mamlakatlarda bo'lib qaytdi. Bundan tashqari sa’nat va adabiyot
xodimlari o'rtasida delegatsiyalar almashildi. Bu tadbirlar natijasida bizning
o’lkada «kazarma sotsializmi" o’rnatilgani ham oshkora bo'ldi. Amerika
Qo’shma Shtatlari Oliy sudining a’zosi Uilam Duglas 0 ‘zbekistonda bo'lib
qaytgandan keyin «Luk « jumalida 0 ‘rta Osiyo respublikaiaridagi hayotda
Fransiyaning mustamlakachilik tamg'asi ko’rinayapdi deb yozadi. Mahalliy
matbuotda bunga tuxmat deb qaraydi. 0’zbekiston xalqaro birodorlashgan
shaharlar uyushmasiga a’zo bo’ldi. Toshkent, Pokistonning Karachi, Liviyaning
Tripoli, Hindistonning Patiala, AQShning Sietl, Marokashning Marokash,
Yugoslaviyaning Skople shaharlari bilan birodarlashdi. 0 ‘sha davming muhim
muammolari bo’yicha Toshkentda xalqaro yig’inlar, uchrashuylar va ilmiy
kengashlar chaqirildi. Jumladan, 1959-72 yillarda o’ttizdan ortiq ilmiy sessiya
va kengashlar bo’lib o’tdi. 1958 yilni kuzida Toshkentda 37ta Osiyo va Afrika
mamlakatlari yozuvchilarining anjumani o’tdi va bu yerda» Toshkent ruhi»
yuzaga kelib, xalqaro raiqyosda O'zbekistonning mavqeini oshiidi. O'zbekiston
chet davlatlar bilan siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarini kengaytirish, uni
samarali olib borish uchun barcha imkoniyatlarga ega boMsa ham bu
imkoniyatdan to’la foydalana olmasdi. Vaholanki, O'zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 76, 77,112, 122 moddalariga ko’ra O'zbekiston chet
davlatlar bilan alohalar o'rnatish, diplomatlar va elchilar tayinlash va chaqirib
olish huquqlariga ega va xalqaro tashkilotlar bilan mustaqil aloqalari o'matish
13

mumkin. Lekin, . amalda respublikaning xalqaro munosabatlari maikazda
rejalashtirilib, chizib berilgan doirada olib borildi. Chet davlatlardan birorta
delegatsiyaning qabul qilinishi, jumhuriyatda o'tadigan uchrashuvlar,
kengashlar, anjumaniar uchun «markazdan» ruxsat shart edi. Ittifoqchi
respublikalaming, jumladan, O'zbekistonning teng huquqligi va mustaqilligi
to’g’risidagi qonunlar aslida qog'ozda qoldi. 403 Respublikada 1946-90
yillardagi ma’naviy-madaniy qaramlik va uning oqibatlari. Qatag’onIikning
yangi toMqini Totalitar tizim sharoitida madaniy-ma’rifiy muassasalardan
ommaga g'oyaviy ta’sir o’tkazish maqsadida keng foydalanildi. 1960 yillar
respublikada 2.977 klub bo'lsa, 1970 yilda uiarning soni 3.441 taga yetdi. Shu
yillari kutubxonalar soni tegishli ravishda 3.418 tadan 5.822 taga; muzeylar soni
14 tadan 26 taga; kinoqurilmalar soni 2.178 tadan 3.988 taga oshdi. Lekin,
bularning ko’pchiligi statistik hisobotlarda oshirib ko’rsatilgan bo'lib, aslida
o'zlarining bevosita ftmksiyalarini samarali bajarish uchun hayotiy imkoniyatga
ega boMmadi. Ulaming moddiy texnika bazasi past darajada bo’lib, mollya
bilan yetarli ta’minlanmadi. Bu jihatdan 0 ‘zbekiston sobiq sovet respublikalari
o’rtasida eng quyi pog’onada turdi. 1969 yilda Rossiyada aholining 10 ming
nafariga 14 klub muassasasi to’g’ri kelsa, Belorussiyada 11 ta, 0 ‘zbekistonda
esa atigi 4 ta edi. Madaniy-ma’rifiy muassasalarga davlat tomonidan ajratilgan
mablag’ aholini jon boshiga Estoniyada 21,3 so'mni, Armahistonda-17,9
RSFSRda-9,7 so'mni tashkil qilsa, O'zbekistonda 4,5 so’mni tashkil qilardi.
Respublika kutubxonalarining kitob fondi 1950-1970 yillarda o’n barobarga
ko'paygan bo'lsa, lekin ulaming ko’pchiligini mafkuraviy targ’ibot uchun zarur
bo'lgan marksizm-leninizmga oid asarlar tashkil qilar edi. Olingan kitoblaming
8-10 foizgina respublikada nashr etilgan bo'lib, qolganlari chetdan keltirilib,
ulaming aksariyati rus tilida edi. Madaniy-ma’rifiy muassasalar moliyaviy
jihatdan davlat nazorati chetda qolganligi uchun bunday muassasalar kopincha
jamoatchilik asosida qurildi. Masalan: 1961 yili O'zbekiston kasaba uyushmalari
14

tashkilotlari tomonidan jamoatchilik asosida 45ta madaniyat va texnika
universitetlari, 5 ta xalq teatrlari, 1.258 jismoniy tarbiya jamoalari ish olib bordi.
O'zbekistonda ta’lim tizimini yaxshilash uchun o'nlab qarorlar qabul qilinardi.
Biroq, bu qarorlar milliy maktablardatoMiq bajarilmasdi. Maktablar urushdan
keyin ham darsliklar bilan to’liq ta’minlamadi. Moddiy o’quv bazasi rusiyzabon
maktablamikidan ancha past edi. 0’rta maktabni bitiruvchilari orasida erta
turmushga berilishi tufayli qizlar kamchilikni tashkil qilar edi. Maorifni
rivojlantirishda mahalliy millatlarga past nazar bilan qarash sovet tuzumi
siyosatining pinhona faoliyatiga yashiringan edi. Keyingi yillarda ochilgan arxiv
ma’lumotlarida sobiq ittifoqdagi respublikalarda ongli, madaniyatli, 404
hurfikrli kishilami boMishiga yo'l qo'ymaslik haqidagi mahfiy ko'rsalmalar bejiz
etnas edi. 1985 yiida oliy o'quv yurtlari soni 42 taga yetdi. 1946-47 o'quv yilida
respublikada 4483 maktab bo'lib, 212.000 o'quvchi o’qigan bo'lsa, 1965-66
o'quv yilida 9716 ga undagi o'quvchilar soni 2.476.000 kishiga yetdi. Oliy o’quv
vurtlarida talabalar soni 21.190 dan 168.800 taga yetdi. Bu miqdor «mahalliy
millat yigit qizlari bilim uchun emas, diplom uchun qiziqsin» degan aqidaga
asoslanganligini ko'rsatadi. Shunday bo'lishiga qaramay 0 ‘zbekistonliklami,
xususan o'zbeklami ilmga chanqoqligi har qanday sun’iy to'siqlami yenga
boshladi. O'zbekistonda fan va texnikaning hamma sohalarida yirik olimlar
yetishtirilib, fan nomzodlarini va doktorlarini tayyoriash bo'yicha sobiq SSSRda
oldingi qatorlarga chiqdi. 1950 yil O'zbekistonda 1760 fan nomzodi 180 fan
doktorlari ilmish olib bordi. 1965 yilda esa, fan nomzodlarining soni 4000 va fan
doktori 324 ga yetdi. 50-60 yillari Respublika Fanlar Akademiyasining olimlari
ayniqsa matematika-mexnanika, tibbiyot, energetika, qishloq xo'jaligi sohalarida
ishlar olib bordi. Bir qancha ilmiy-tekshirish institutlari travmatologiya va
ortepediya, energetika, matematika, onkologiya va radiologiya, O'rta Osiyo
qishloq xo'jaligini mexanizatsiyalash va elektrlashtirish, kiberrMika va boshqa
bir qancha institutlar shu yillarda ishga tushirildi. Fauuar Akademiyasi qoshida
15

Falsafa va Huquq instituti tashkil etilib, Sharqshunoslik instituti faoliyati
kengaytirildi. 50-yillardan boshlab respublikada ilmiy-tadqiqot ishlarida atom
quvvatidan foydalaim boshladi. Dasdabki paytda atom quvvati Toshkent va
Samarqand Davlat Universitetlari laboratoryalaridan Fanlar akademiyasining
fizika-texnika institutida, Politexnika va meditsina institutlarida ishlatildi. Lekin
texnika bazasi yetarli bo'lmaganlikdan atom quvvatidan foydaianish doirasi tor
bo'ldi. 1956-yil boshlarida Toshkentdan 30 km yiroqda, 750 shtat birligida
mo'ljallangan ilmiytadqiqot yadro insituti va barcha qulayiiklarga ega bo'lgan
shaharcha qurilib, 1958-yili ishga tushirildi. Uning birinchi direktori etib yirik
fizik olim, akademik Ubay Orifov tayinlandi. 1951-1954 yillari respublikada
yana bir yirik ilmiy markaz bunyod etildi. 80 gektar maydonda, ittifoqda yagona
tibbiy sharoitda o'sadigan, Toshkent botanika bog'i yaratildi. 1956-yili 5-
noyabrda O'rta Osiyoda 405 birinchi Toshkent telemarkazi ishga tushirildi.
Keyincbalik 1962 yil Urganchda, 1964-yil Nukusda ham televizon markazlar ish
boshladi. 0’zbekistonlik olimlaming bir qanchasi, ayniqsa tabiiy fanlar sohasida,
o'zlarining ilmiy yutuqlari bilan nafaqat sobiq Ittifoq doirasida, balki jahon
miqyosida tan olindi va yuqori darajadagi davlat mukofotlariga sazovor
boMdilar.
3.O'zbek olimlaridan matematiklarT.N.Qori-Niyoziy, T.A.Sarimsoqov,
S.X.Sirojiddinov, fiziklarU.O.Orifov,S.A.Azimov, ximiklar-O.S.Sodiqov, S.
YU. Yunusov, M.I.Nabiyev, geologlar-X.M.Abdul!ayev, l.X.Xamraboyev,
G.A.Mavlonov, biologlar- A.M.MuzafFarov, K.Z. Zokirov, T.Z.Zohidov,
texnika sohasida M.T.O'razboyev, X.A.Rahmatullm, X.Fayziyev,
jamiyatshunoslik fani sohasida I.M.Mo’minov, H.Sulaymonova,
YA.G'.G'ulomovlar shular jumlasidandir. Respublika ziyolilari qatorida 125
mingdan ortiq oliy va o'rta maxsus ma’lumotga ega mutaxassislar bo'lib,
shulardan 25 mingdan ко 4prog'i muhandis ya texniklar, 10 ming qishloq xo'jalik
mutaxassislari, 24 ming vrachlar va 60 mingdan ortiq o'qituvchilar, yuzdan ortiq
16

yozuvchi, shoir, dramaturglar, rassomlar uyushmasida 105 kishi, kompozitorlar
uyushmasida 26 nafar a’zolari bor edi. 1956 yilning oxirlarida respublika
ziyolilarini birinchi qurultoyi bo'lib o'tdi. Partiyaviy g'oyaviy tizginga
qaramasdan adabiyot va san’at sohasida ko'zga ko'rinarli asarlar yaratildi. G’afur
G'ulom, Uyg'un, Zulfiya, Mirterair, Turob To'la, M. Boboyev, Mirmuxsin va
boshqalarning tinchlik mavzusiga bag'ishlangan she’rlari yuzaga keldi.
Oybekning «Oltin vodiydan shabadalar», Parda Tursunning ‘"O'qituvchi»,
Asqad . Muxtoming «Opa-singillar» romanlaii, Abdulla Qahhoming «Shohi
so'zana», «Og’riq tishlar», B.Rahmonovning «Yurak sirlari» dramalari katta
shuhrat qozondi. 50-yillaming ikkinchi yarmidan boshlab siyosiy qatag'onlikdan
ozod bo'lgan ijodkorlaming asarlari yuzaga chiqa boshladi. Abdulla Qodiriyning
«O'tkan kunlar» romani, Mirtemiming «Surat» dostoni, Shayxzodaning
«Toshkentnoma»si nashrdan chiqdi. 60-yillardan adabiyotda yangi avlod>
paydo bo’ldi. Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, O'lmas Umarbekov, Husniddin
Sharipov, Ozod Sharafutdinovlar bilan izma-iz yangi ijodiy tafakkurga ega
bo'lgan iste’dodli Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Shukur Xolmirzayev, 0 ‘tkir
Hoshimov, Muhammad Ali, Jamol Kamol, Omon Matjon, Rauf Parfi kabi yosh
adabiyotchilar maydonga chiqdi. O'zbek adabiyotining rivojlanishida adabiyotga
mafkuraviy ta’sir o'tkazishning quroli sifatida qarab, ijod erkinligi bo’g’ildi va
partiyaviy sinfiy aqidalar tiqishtirildl. 50- 406 80 yillarda ahyon-ahyonda bo'lsa
ham ozodlikka intiluvchi fikrlar ko’zga chalinardi. Biroq bunga darhol tanqidlar,
ma’muriy jazolar to'sig'i qo'yilardi. 80-yilIaming o’rtalaridan adabiyot xalq
hayotini haqqoniy aks ettirish yo'lida yangicha qadamlar qo'ya boshladi. Badiiy
asarlaming mavzui doirasiga Orol fojeasi, o'zbek dehqonining mashaqqatli
taqdiri, tabiat, til, madaniyat va lariximizga oid muarnmolar shiddatliroq kirib
keldi. Yangi mazmun ijodda yangicha zamonaviy shakl, xalqona ohanglarda
keng yo'l ocha boshladi. 50-60 yillarda Respublika san’atida, xususan teatr va
raqs san’atida ilgari siljishlar yuz berdi: 1947 yili Toshkentda xoreografiya bilim
17

yurti ochildi. 1957 yili mashhur raqqosa M.Turg'unboyeva tomonidan «Bahor»
o'zbek xalq raqs ansambli, 1958 yili G.Rahimova rahbarligida-Xorazm ashula va
raqs ansambllari tuzildi. Bu jamoalar o'zbek sahna raqslarini boyitdi,
Respublikada teatr sa’natining rivojlanishida Samarqand Davlat ashula va balet
teatrining (1964 yil) Toshkentda «Yosh gvardiya» (1990 yildan Abror
Hidoyatov nomidagi) o'zbek drama teatrining ochilishi katta ahamiyatga ega
bo'ldi. Musiqa va teatr sohasidagi bu o'zgarishlar bir tomonlama bo'lib jahon
san’ati darajasiga tezroq yetib olish uchun o'zbek milliy madaniyatidan uzoq
bo'lgan opera, balet, simfonik musiqaga asosiy e’tibor berilib, milliy drama
teatrlarimiz e’tibordan chetda qoldi. «Shakian milliy mazmunan sotsialistik»
shiori ostida rivojlangan sovet adabiyoti va sa’natining asl maqsadi
«baynalmilallashtirish» bo'lib badiiy asarlarda milliylik yo'qola bordi.. Agar 30-
yillarda qatag'onlikni ichki ishlar xalq 407 komissarlari (NKVD) olib borgan
boMsa, endilikda bu mudhish ishlarni kommunistik partiyaning
XULOSA
Urushdan keyingi chorak asr mobaynida O'zbekiston sanoati ya qishloq
xo'jaligi, madaniyati va fani rivojlanishida ma’lum natijalarga erishdi. Lekin bu
rivojlanish ziddiyatlar bilan to'la bo'ldi, demokratiyalashtirish yo'lida olib
borilgan tadbirlar yetarli natijalami bermadi. Ma’muriy buyruqbozlik tizimi
kuchayib borayotgan O'zbekistonda xalqning turmushi, aholiga ko'rsatiladigan
mayishiy xizmat jihatidan Respublika sobiq Ittifoqda oxirgi o'rinlarda edi.
Ta’lim tarbiya va sog'liqni saqlash sohasidagi balanparvoz ko'rsatkichlar
18

sotsialistik tizimning tashviqot-targ'iboti uchun foydalanildi. Umuman olganda,
jamiyatning inqiroz tomon yo'l tutishi kuchaya bordi. Urushdan keyingi yillarda
mamlakatning ijtimoiy-siyosiy tizimida partiyaning yakka hukumronligi
kuchayib bordi. Siyosiy qatag'onlikning yangi bosqichi boshlandimarkaziy
komiteli va uning quyi tashkilotlari bajardi. 1949 yilning martida chaqirilgan
O'zbekiston kommunistlarining X syezdi respublika mchnatkashlarini
kommunistik rubda zaharlash, milliy qadriyatlarga, «diniy xurofot»ga qarshi
kurashni kuchaytirish vazifalarini qo’ydi. Bu bilan jamiyatda sotsialistik
mafkurani vayronkorlik roli yana ham kuchaytirildi. 1949-1952 yillarda
ko’pgina mashhur o’zbek ijodiy ziyolilari asossiz ravishda ayblanib, qatag'on
qilindi. O’zkompartiyaning 1949 yil 25 iyundagi byuro majlisida bir guruh
yozuvchilar millatchilikda, eski feodal madaniyati oldida bosh egish, o'tmishni
ideallashtirishda ayblandi. Oybek, Abdulla Qahhor, Mamarasul Boboyev,
Mirtemir, Shayxzoda kabi o'zbek yozuvchilari badnom qilindi. 1951-yili
avgustda bir guruh atoqli ijodkor ziyolilar «millatchilar» deb malbuotda nohaq
tanqid qilindi, «buzg’unchilikda» ayblandi. KeyinchaJik yozuvchilardan
Shayxzoda, Shukrullo, Shuhrat, Said Ahmad va boshqalar uzoq muddatga
ozodlikdan mahrum etildi. Xurshid, Chustiy, G’ayratiy va boshqalar yozuvchilar
uyushmasidan haydaldi. Buni eshitgan G’.G’ulom kuyinib «Tokaygacha
o’zbekning aqli kirganda boshini chopib tashlaydilar» degan edi. 1951 yil
aprelida 0 ‘zkompartiya byuro majlisi «Musiqa san'atining ahvoli va uni yanada
yaxshilashning choralari to’g’risidagi» masalani muhokama qildi. Majlisda
san’at ishlari bo’yicha boshqarma ko’p yillar davomida «Farhod va Shirin»,
«Layli va Majnun», «Tohir va Zuhra» kabi afsonaviy mazmunda opera, balet va
musiqali dramatik spektakllarni yaratib, zararli ishlarni amalga oshiryapti deb
qayd etildi. Majlis, qarorida janr repertuarlari va radio eshittirish
programmalarini qayta ko’rib chtqish tavsiya etildi. Mazkur spektakilar
sahnadan olib tashlandi. Qatag’onliklar to’lqini bu bilan to'xtab qolmadi. 1983-
19

yildan boshlab sobiq KPSS Markaziy qo'mitasi. rahbarligida 0 ‘zbekistonda
navbatdagi oshkora qatag’onga yo’l ochildi. «Paxta ishi», uO’zbeklar ishi»,
«Sharqiy front» deb atalgan mash’um siyosat niqobi ostida minglab begunoh
kishilar jinoiy javobgarlikka tortildi. Moskva yuborgan generallar, prokurorlar,
tergovchilar istagan odamlami hibsga oiishardi. Ma’shum nomlar bilan atalgan
kompaniyavozlik davrida yo’l qo'yilgan xatolar, poraxo’rlik qo’shib yozish,
mansabni suiste’mol qilish kabi illatlar ochib tashlandi. Biroq bu nuqsonlar
sobiq Ittifoqqa, mavjud chirigan tuzumga qolaversa Markazga ham tegishli edi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RUYXATI
1. Q.Usmonov , M Sodiqov-"O‘zbekiston tarixi "1917-1991-yillar
2. "O‘zbekiston tarixi " 1-kitob
3. Islom Karimov "Yuksak Ma'naviyat-yengilmas kuch
4. Rustam Shamsiddinov "O‘zbekiston tarixi "
20

5. Shodi Karimov va Nurzullayev " O‘zbekiston tarixi "2- kitob
21

XX asrning 40-yillari oxiri va 50-yillari boshida ma’muriy buyruqbozlik tizmining kuchayishi

Купить