XX asrning 45-80-yillarida o‘zbekiston sanoati rivojlanishining biryoqlama xarakteri - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	918.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

XX asrning 45-80-yillarida o‘zbekiston sanoati rivojlanishining biryoqlama xarakteri

Купить

MAVZU:XX ASRNING 45-80-
YILLARIDA O‘ZBEKISTON
SANOATI RIVOJLANISHINING
BIRYOQLAMA XARAKTERI

RE JA
1. XX asrning 50-80 yillarida
O‘zbekiston iqtisodiyotidagi ahvol
2. O‘zbekiston iqtisodiyotining bir
tomonlama rivojlantirilishi
3. Paxta yakkahukmronligining
o‘rnatilishi va uning oqibatlari

O‘zbekiston SSR tashkil topgach, Markazning respublikani SSSRning asosiy
paxta mintaqasiga aylantirishga bo‘lgan harakati ko‘lamli xususiyat kasb eta
boshladi. O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining tashkiliy byuro
plenumida (1925 yil fevral) respublika siyosiy rahbariyati tomonidan
«dehkonlarni paxtachilikka qaytarish uchun qulay bo‘lgan umumiy
sharoitlarning yaratilganligi, dehqonlarda paxta ekishning afzalligi borasida
qatiy ishonch hosil qiladigan va paxtachilikdagi yutuqlarning hamda O‘rta
Osiyo, xususan, O‘zbekiston paxta sanoatining qayta tiklanishi uchun
mustahkam bazaga asos bo‘ladigan qulay muhit vujudga kelayotganligi» haqida
qayd etilib o‘tildi. Mazkur plenumda respublikada paxtachilikni rivojlantirish
bo‘yicha qator qarorlar qabul qilinib, respublika siyosiy rahbariyati tomonidan
bu «kishloq xo‘jaligini va mehnatkash dehqonlarning turmush-sharoitlarini
ko‘tarishda asosiy omil hisoblanib, ayni vaqtda Ittifoq to‘qimachilik sanoatini
kengaytirish uchun asosiy xomashyoni etkazib beradi» deb ta’kidlandi.
Paxtachilikning rivojlantirilishi respublika paxta sanoatini yaratish masalasi
bilan kompleks ravishda ko‘rib chiqildi.

TTZ
Toshkent Traktor Zavodi --O qdori ishlab chiqaradigan zavodd ʻ
sifatida 1942-yilda tashkil qilingan. 1945-yilda oziq-ovqat
mashinasozligi zavodi ("Tashprodmash") ga aylantirilib, oziq-ovqat
sanoati uchun uskunalar va maishiy xo jalik mollari ishlab
ʻ
chiqarilgan. 1950-yildan Paxtachilik mashinasozligi zavodi deb
atalib, unda paxtaga dastlabki ishlov berish uchun mashinalar,
quritishtozalash sexlari uchun uskunalar tayyorlangan. 1957-yildan
paxta tashiydigan transport vositalari va GAZ51 avtomashinasi
ehtiyot qismlari ishlab chiqaradigan "Tashavtomash" zavodiga
aylantirilgan. 1967-yilda rekonstruksiya kilingan. 1969-yildan
traktor zavodi. 1970-yildan Rossiyadagi Vladimir traktor zavodida
ishlab chiqarilgan tayyor agregat va uzellardan paxtachilik uchun
moslashtirilgan (paxta modifikatsiyasidagi) T28X4 traktorlari
yig ilgan, 1972-yildan zavodning o zida tayyorlangan uzellardan
ʻ ʻ
traktorlar ishlab chiqarila boshladi. 1976-yilda paxta
modifikatsiyasidagi ancha quvvatli va tejamkor MTZ80X traktorini
ishlab chiqarishga o zlashtirildi.
ʻ

1925–1940-yillarda qurilib, ishga tushirilgan bunday korxonalar jumlasiga
Bo‘zsuv GES, Samarqand, Buxoro, Qo‘qon, Tеrmiz, Asaka shaharlarida
issiqlik elеktrostansiyalari, Olmaliqstroy, Chirchiqstroy elеktr
kimyo kombinati, Toshkеnt, Samarqand, Farg‘ona va Buxoroda to‘qimachilik
fabrikalari, Toshkеnt qishloq xo‘jalik mashinasozligi zavodi,Farg‘ona
konsеrva zavodi, Xilkov sеmеnt zavodlari, Samarqand, Buxoro va
Marg‘ilonda Ipak yigiruv fabrikalari, «Chimyon» va
«Santo» nеft konlarida nеft zavodlari, «Toshtram», «Qizil Sharq va
Birinchi may ustaxonalari», ko‘plab paxta tozalash, sut-yog‘ tayyorlash, sovun
pishirish kabi zavodlar qurildi va qayta jihozlandi. Bundaymisollarni ko‘plab
kеltirish mumkin. Sovetlar davri mafkurasi asosida dunyoqarashi shakllangan
tarixchilarimiz bu erishilgan «muvaffaqiyatlar»ga mahliyo bo‘lib, «birinchi
bеsh yillik yillarida 192 ta»,ikkinchi bеsh yillikda... 189 ta» va «uchinchi bеsh
yillik (1938–1942-yillar)ning dastlabki yillarida 134 ta»1 sanoat korxonalari
qurildi, dеbayyuhannos soldilar.

«Birinchi bеsh yillik davrida O‘zbеkistonda 289 ta sanoat korxonasi qurildi va ishga
tushirildi, 79 ta korxona
qayta tashkil etildi, sanoatning asosiy ishlab chiqarish fondlari 3 baravar nеft qazib
chiqarish 2,5 baravar, mеtall ishlash sanoati mahsuloti6 baravar, sеmеnt ishlab chiqarish
3,5 baravar ortdi. Yеngil sanoatningko‘nchilik, poyabzal ishlab chiqarish, tikuvchilik
sohalari, ip gazlamaishlab chiqarish suratlari muttasil oshib bordi».2 Holbuki bu sanoat
korxonalarining birortasi ham O‘zbеkistonning milliy mustaqilligini
ta’minlash darajasidagi korxonalar bo‘lmaganligiga bugungi istiqlolkunlarimizda
ishonch hosil qilib, unga imon kеltirmoqdamiz.1925–1940-yillarda shaharlar, transport
va yo‘l qurilishi pochtatеlеgraf va tеlеfon tarmoqlari rivojlanishida ham o‘zgarishlar
bo‘ldi.Bu to‘g‘rida ko‘p yozilgan.Urushdan oldingi va kеyingi bеsh yilliklarda ham
O‘zbеkistonda
barpo etilgan korxonalarning hammasi ham uning o‘ziga tеgishli
emasligini, ko‘plari, avvalo eng muhimlari markaz tasurrufiga olinganligini nazarda
tutish lozim. Agar 1928-yilda O‘zbеkistondagi mavjud korxonalarning 81,7 foizi
Ittifoqqa tеgishli, 14,5 foizi rеspublika va 3,8 foizi mahalliy ahamiyatga ega bo‘lgan
bo‘lsa, 1930-yillarning o‘rtalariga kеlib Ittifoq tasarrufidadi korxonalar 90 foizni tashkil
qilgan edi.

Masalaning xaraktеrli tomoni shundaki 20-yillarda mahalliy tub
yеrli ishchilar soni ko‘payish o‘rniga qisqarib borgan. Jumladan
A.Ikromov 1927-yil, 16–24-noyabrda Samarqandda o‘z ishini olib
borgan O‘zKP(b)ning III qurultoyida Mqning hisoboti yuzasidan
so‘zlagan nutqida tub yеrli millat vakillari bo‘lgan ishchilar 1926-
yildagi 38,4 foizdan 1927-yilda 37,4 foizga kamaygan1 bunday jarayonlarning
sabablari nimalardan iborat, dеgan qonuniy savolning
tug‘ilishi tabiy holdir, albatta. Buning eng asosiy sababi: Birinchidan,
rahbarlik lavozimlarida o‘tirganlarning aksariyati yеvropa millatlariga,
asosan ruslarga mansubligidir. Ikkinchidan, davlat idora boshqarish
va ish yuritish ishlarining rus tilida olib borilganligidir. Uchinchidan,
sanoat-tеxnika asbob-uskunalarining ruscha nomlanganligiga va
ularga oid qo‘llanma, kitob va yo‘llanmalarining rus tilida bo‘lganligidir.

1928- yilda O‘zbekistondagi butun ekin maydonlari 1 748 000 gektarni
tashkil etib, shulardan 1 353 000 gektari sug‘oriladigan, 395 000 gektari esa
lalmikor erlar edi. Sug‘oriladigan erlardan 530 000 gektari yoki 39,2 foizi
g‘o‘za bilan band etilgan bo‘lsa, qolgan 612 000 gektari g‘alla, 221 000
gektari poliz ekinlariga ajratilgan edi.

1929 yilning iyulida VKP(b) MK
«Glavxlopkom faoliyati to‘g‘risida»
qaror qabul qildi (ushbu tashkilot va
asosiy paxta ekuvchi rayonlar
o‘rtasidagi aloqalarini kuchaytirish
maqsadida uning vakolati 1929 yilda
Moskvadan olib Toshkentga berildi,
1930 yilda esa u respublika paxta
birlashmasiga aylantirildi). Mazkur
qarorda birinchi besh yillik oxiriga
kelib Ittifoq to‘qimachilik sanoatini
nafaqat xorijdan keltiriladigan paxtadan
ozod qilish, balki to‘qimachilik
sanoatini kengaytirishda zaruriy
zaxiraga ega bo‘lish uchun paxta ekin
maydonlarini kengaytirish va paxta
hosildorligini oshirishda biz barcha
imkoniyatlarimizni ishga solib mazkur
besh yillikda jadal sur’atlar bilan Ittifoq
paxtachiligini rivojlantirishimiz kerak»,
deb ko‘rsatilgan edi.


SHunday qilib, O‘zbekistonda sovet hokimiyatining dastlabki yillarida
paxtachilikni jadal rivojlantirish poydevoriga asos solindi. Birinchi besh yillik
davrida paxtachilikni kompleks rivojlantirishning barcha yo‘nalishlarida ilk
yutuqlar qo‘lga kiritildi. Paxta ishlab chikarishning o‘sishi sug‘oriladigan
maydonlardagi boshqa ekin turlarini siqib chiqarib, ular o‘rniga g‘o‘za ekish
hisobiga ham amalga oshirildi.

Sug‘oriladigan paxta maydonlarining keskin ko‘payishi aynan XX asrning 30-
yillarida ro‘y berdi. Jumladan, 1929 - 1932 yillarda O‘zbekistondagi paxta
ekin maydonlari 530 000 gektardan 928 000 gektarga oshdi. Natijada, bu
paytga kelib paxta xomashyosini etishtirish 520 000 tonnadan 753 000
tonnaga ortdi. O‘zbekistonda 1932 yilda sotsialistik sektor va paxta
mahsulotining salmog‘i 86 foizga etdi.

G‘alla maydonlarining kamayib borishi hamda paxta maydonlarining oshib
borish tendensiyasi keyinchalik ham barqaror xususiyat kasb etdi. Masalan,
g‘alla turlarining ekin maydoni 1940 yilda 1 479 900 gektarni, g‘o‘za ekin
maydoni esa 923 500 gektarni tashkil etgan bo‘lsa, 1960 yilga kelib g‘alla ekin
maydonlari 894 800 gektargacha kamaytirilgan, paxta etishtirish
maydonlarining ortishi hisobiga ushbu ekin turi esa 1 386 600 gektarga
etkazildi.


Markaz «hujumga o‘tish va siquvga olish» usullari bilan harakat qilib,
O‘zbekistondan oxirgi paxta tolalarigacha yig‘ishtirib olib ketilardi. Sovetlar
mamlakatiga paxta etkazib berishda O‘zbekistonning salmog‘i 1940 yilda 63
foizga etdi. Bundan tashqari, o‘zbek paxtakorlarining mashaqqatli mehnati tufayli
sovet davlati paxta sohasidagi avvalgi qaramlikni tugatibgina qolmasdan, shu
bilan birga, paxta etishtirish bo‘yicha jahonda ikkinchi o‘ringa chiqib oldi.

Albatta, O‘zbekiston rahbariyati Sovet hukumati tomonidan tushirilgan, lekin
bajarishning imkoni bo‘lmagan paxta etishtirish rejalariga doim rozi bo‘lgan, deb
qat’iy ta’kidlay olmaymiz. Masalan, sovet totalitar rejimining qattiqqo‘lligiga
qaramay, respublikaning siyosiy ra h bariyati reja topshiriqlarini kamaytirishni
so‘ragan. Jumladan, 1935 yilda Markaz tomonidan O‘zbekiston uchun paxta
xomashyosi tayyorlash rejasi tushirilib, u 910 000 tonna qilib belgilangan.
Respublikaning o‘sha paytdagi Fayzulla Xo‘jaev va Akmal Ikromov kabi siyosiy
rahbarlari O‘zbekistonning iqtisodiy va insoniy resurslarini hisobga olmay asossiz
ravishda belgilangan rejaga nisbatan o‘zlarining nuqtai nazarlarini oshkora
aytishga jazm etganlar. Natijada, reja 15000 tonnaga kamaytirilgan.

KPSS MK va SSSR Ministrlar Sovetining 1954 yil 9 fevraldagi «1954-1958
yillarda O‘zbekiston SSRda paxtachilikni yanada rivojlantirish to‘g‘risida»gi
qarorida sug‘oriladigan er maydonlarini 600 ming gektarga, jumladan, g‘o‘za
ekiladigan maydonlarni 300 ming gektarga kengaytirish; irrigatsiya-meliorativ
qurilish ishlarini yaxshilash, 1954 yildan boshlab har yili 150 ming gektar qo‘riq
va bo‘z erlarni ekin uchun o‘zlashtirish nazarda tutilgan edi.


KPSS MK va SSSR Ministrlar Sovetining 1956 yil 6 avgustdagi «Paxta
etishtirishni ko‘paytirish uchun O‘zbekiston SSR va Qozog‘iston SSRdagi
Mirzacho‘lning bo‘z erlarini sug‘orish va o‘zlashtirish to‘g‘risida»gi
qaroriga ko‘ra esa, 1956 - 1962 yillarda Mirzacho‘lning 300 ming gektar
bo‘z erlarini sug‘orish va o‘zlashtirish, shuning 200 ming gektarini
O‘zbekistonda va ayniqsa, Mirzacho‘l zonasida katta ko‘lamda irrigatsiya-
melioratsiya ishlari olib borildi. 1956 - 1959 yillarda bu erda 35,5 ming
gektar er sug‘orilib, 460 km.li sug‘orish tarmoqlari, 630 km.li ochiq
kollektorlar yotqizildi.

OROL DENGIZI

Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish amaliyotida qator jiddiy xato
va kamchiliklarga yo‘l qo‘yildi. Jumladan, bo‘z erlarni
o‘zlashtirish sohaning ekstensiv rivojlanish modelining
yaqqol ifodasi hisoblangan. U ilmiy jihatdan chuqur va har
tomonlama ishlab chiqilmagan va unga yuzaki
yondashilgan. SSSR siyosiy rahbariyati tomonidan paxta
ekiladigan maydonlarning muttasil ravishda kengaytirilishi,
sug‘orish ehtiyojlari uchun daryolarda ommaviy ravishda
suv omborlarining qurilishi natijasida kelib chiqishi mumkin
bo‘lgan ekologik halokatlarga ham bepisand munosabatda
bo‘lish mavjud ahvolni yanada chuqurlashtirdi. Mintaqa
uchun og‘ir bo‘lgan bu inqirozli ekologik holat darrov paydo
bo‘lmagan, balki asta-sekin to‘planib borgan. Ammo, aynan
sug‘orish borasidagi ekologik muammolarga bo‘lgan
e’tiborsizlik hozirgi Orol fojiasi uchun zamin yaratgan edi.


Mirzacho‘l o‘zlashtirila boshlangan dastlabki vaqtda ham jiddiy xatolarga yo‘l
qo‘yildi. Qilinayotgan ishlarning sifat darajasi e’tibordan chetda qoldi. Oxir-
oqibat zovur va kollektorlar ishlamay qoldi. Natijada paxta xomashyosining
hosildorligi keskin tushib ketdi. Xususan, «Glavsredazsovxozstroy»
tomonidan 1986 yilgacha o‘zlashtirilgan 880 ming gektar erning 595 000
gektari yaroqsiz holga keldi. 1971-1985 yillarda yo‘l qo‘yilgan xatolar
okibatida 2,3 mln. gektar erning meliorativ holati yomonlashib, 670 ming
gektar erdagi zovurlar qayta ta’mirlandi.

Bu davrda o‘zbek xotin-qizlaridan traktorchilar tayyorlash hamda paxta
terish mashinalarini ayollar boshqarishi haqidagi chaqiriq
ommaviylashib ketdi. «Tursunoychilar harakati» degan bu harakatning
boshida oddiy qishloq qizi Tursunoy turdi. Tursunoy Oxunova (1937 -
1983) - o‘zbek xotin-qizlari orasida paxta terish texnikasini
o‘zlashtirish harakati tashabbuskori, 2 marta Sotsialistik Mehnat
Qahramoni (1959, 1978). O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan qishloq
xo‘jaligi mexanizatori (1967).


Paxtachilik sohasidagi reja ortidan quvish va raportbozlik ijtimoiy-
siyosiy hayotda qo‘shib yozish va davlatni aldash kabi salbiy
hodisalarni keltirib chiqardi. Bu hodisani paxta etishtirishdagi davlat
statistikasida ko‘rsatilgan rasmiy ma’lumotni davlatga topshirilgan
paxtaning keyin aniqlangan haqiqiy hajmi bilan solishtirib chiqish
orqali ko‘rsatib berish mumkin. Masalan, hosil rekord darajada
etishtirilgan 1980, 1985 va 1988 yillarda O‘zbekiston partiya va
hukumat organlarining hisobotlarida keltirilgan 6 mln. tonnadan
ziyod emas, balki amalda 5 579 000 tonna, 5 381 000 tonna va 5 385
000 tonna miqdorda paxta yig‘ib-terib olingan.

SHunday qilib, Markaz tomonidan O‘zbekistonda paxtachilikning
asossiz ravishda ekstensiv rivojlantirilishi ijtimoiy, ekologik va agrar
inqirozni keltirib chiqarib, u yildan-yilga kuchayib bordi va 80-yillar
oxiriga kelib xavfli tus oldi. Lekin, sovet rahbariyati paxta
monopoliyasining o‘rnatilishi va bu inqirozning kelib chiqishida
O‘zbekistonni ayblashga harakat qildi.

O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti Prezidenti I. Karimov o‘zining
«O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida» kitobida ta’kidlaganidek:
«Respublika yalpi paxta hosilini g‘arazli maqsadlarda ko‘paytirdi, degan
da’volar ham bo‘ldi. Bu afsonaga chek qo‘yish payti keldi. Paxtaning
yakkahokimligi O‘zbekiston qishloq xo‘jaligining tub maksadlariga xilof
ravishda yuqoridan zo‘rlab o‘tkazib kelindi».
I. Karimov mazkur muammo bo‘yicha o‘zining qarashlarini rivojlantirib,
ushbu kitobda quyidagi fikrlarni ilgari suradi: «.... 30-yillardan boshlaboq,
O‘zbekiston SSR oldiga qanday qilib bo‘lmasin mamlakatning paxta
sohasidagi mustaqilligini ta’minlash vazifasi qo‘yilgan edi. Biz, qancha
mashaqqat bilan bo‘lmasin, bu vazifani hal qildik...
Ayni bir paytda respublikaning ko‘pgina hayotiy muhim manfaatlariga
ziyon etdi, paxta yakkahokimligi, ilmiy asoslangan almashlab ekishlar
buzilganligi, erning tinka-madori qurib ketganligi, suv manbalarining
imkoniyatlari tobora kamayib borganligi qishloq xo‘jaligiga halokatli ta’sir
ko‘rsatdi. Natijada oziq-ovqat mahsulotlari etishtirish cheklab qo‘yildi va
aholini shu mahsulotlar bilan ta’minlash muammolari keskinlashdi. Orol
dengizining falokati Qoraqalpog‘iston janubi uchun borib turgan ekologik
kulfat bo‘ldi».

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:

Ўзбекистон халқлари тарихи..1-қисм. Ўқув қўлланма /
Масъул муҳаррир А. Асқаров-Т.1992.

Ўзбекистон тарихи. Ўқув қўлланма / Масъул муҳаррир
А.С.Сағдуллаев-Т.1997

O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti
talabalari uchun darslik / Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. –
T., 2019.

Shamsutdinov R,Karimov Sh, Xoshimov S. Vatan tarixi 1-
kitob. O’quv qo’llanma-T.”Sharq”-2016

Эшов Б ., Одилов А . Ўзбекистон тарихи . 1- жилд . Энг
қадимги даврдан XIX аср ўрталаригача . Дарслик. – Т.:
Янги аср авлоди, 2014.

Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.,2000

ETIBORINGIZ UCHUN RAHMAT

XX asrning 45-80-yillarida o‘zbekiston sanoati rivojlanishining biryoqlama xarakteri

Купить